https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f17b540d0d1768ef1aeba8ff96181d.pdf f6b55febdc9770cc4afbdc9486098a52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3492 Title A name given to the resource Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza / Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Jasiewicz FORMA DO W trakcie nych latem nańskich WYPIEKU badań na Ziemi 1958 r o k u dzięki odnaleziono Lubuskiej, przez pomocy CIASTA grupę W.R.N. prowadzo­ etnografów w Zielonej w Kalsku, pow. Skwierzyna, zdobioną formę żelazną, Górze, interesująco przypominającą kształtem szczypce d o w y p i e k u przytwierdzone swym opłatków. D o dwóch trzonków długości 55 c m . , zakończonych zgrubieniami, poz­ są p r z y gałkowatymi pomocy zgrza­ Z OKOLIC mogło co p r a w d a przedstawiać w y k o n a n i e s t e m p l i . B y ć może część z n i c h zdobniczych często nych z kowala kojeściami, w przybliżanie t e n sposób m a n i p u l a c j e rę­ o b u tabliczek znajdującego tablicz­ i się między zgniatanie nimi ciasta ( i l . n a s t r . tytuł.). Obie tabliczki wierzchniach jest jedna z przecinakiem menty z w n a stykających Szczególnie ( i l . 1). W znajdują połączonych stemplem) posiadają tabliczek zdobnicze kole się t u w y b i t e postaci: sobą kiści trzema się p o ­ bogato zdobiona zakreślonym stemplem winogron, t e były (wyciśniętymi zapewne stemplami, albo w y k o n a n e Układ raźne wzorów jest nawca ele­ również półkolistymi b r u z d a m i , j e l e n i w s k o k u , d u ­ Serca jest dążenie albo techniką kami), a serca siebie. niezwykle wybite prosty. do symetrii. W koła oraz kwiatki Symetria wana grzbietem, całość księżyce", jący a drugi jest w z list­ naprze­ w posta­ stanowiące układ d e k o r a c y j n y zawarty księżyców wskazuje Między kołem są potrójne dodatkowy t a r c i e niektórych, n a j b a r d z i e j T a k skompono­ kole. t a b l i c z k i umieszczone zamyka­ wewnątrz koła. Z a ­ zbliżonych d o koła pół­ one wycięte t r z y m a n y m ukośnie, p ó ł o k r ą g ł y m p r z e c i n a k i e m , wyrysowaniem się wycięte koła. koło N a drugiej i wybite tabliczce na zewnątrz księżyce". W e w n ą t r z koła znajdują tworzące kratownicę Tak wybór elementów „pół­ karby jące w l u d o w e j sztuce wielokrotnie jak i prymi­ t u często w y s t ę p u ­ zwierzęta serca. Nieco l u b małomiasteczkowego i roś­ trud­ kowala Por.: T . Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludo­ wego, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1955, n r 6. Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, Т. I , W - w a 1900, s. 49. W . Rusiński, Inwentarze dóbr szlacheckich po­ wiatu kaliskiego, Т . I , W r o c ł a w 1955, s. 23. 1 2 ;l roku przedmiot, funkcji, Forma 1956 z miejsca znajdowała powiatowej n i e uła­ pochodzenia się w składnicy złomu żelastwa, będzie przerobić kowalskie. o formie z Kalska j a k o o szczypcach o p ł a t k ó w n i e dała się utrzymać. Z a s t a n a w i a ł nie spotykany przy a przede rakterze żelazkach Także 1 ciasta bezpośrednio wypiekanego brak kształt wśród zdobień kratownica nasuwała konsumpcyjnym w formie. do okrągły, opłatkowych wszystkim religijnych . o bardziej kuźni przywie­ w y b r a ł ją ze stosu m u się, że ł a t w o n a kleszcze Hipoteza ręko­ oczywiście d l a w Kalsku, pow. Skwierzyna, wydawało formę się n a f o r m ę znaleziono jego Międzyrzeczu. K o w a l gdyż kratownicę, W cha­ sumie to z a d e c y d o w a ł o , a b y s z c z y p c e z K a l s k a uznać za f o r m ę do domowego wypieku ciasta, P o l s k i m . i n . p o d nazwą Przejrzenie znajomość ziemiach. literatury wypieku potwierdziło tego Z. Gloger już p o w s z e c h n i e znanego z terenów andrutów. rodzaju stwierdza, szeroką ciast niegdyś na że a n d r u t naszych t o „znany u nas w w i e k u X V I I I gatunek sta o p ł a t k o w e g o , które w f o r m a c h żelaznych, cia­ umyśl­ n i e d o tego z r o b i o n y c h pieką i podają n a l e g u m i n ę " '. Gloger dodaje liste, cienkie, pszennej przy jeszcze, że a n d r u t y b y w a ł y z a w s z e k o ­ wypiekane z najdelikatniejszej d o d a n i u małej już w X V I w i e k u , w y s t ę p o w a ł y my w d o andrutów, pow. kaliskim skich znajdujemy mąki ilości j a j . W c z e ś n i e , b o w Wielkopolsce co p o t w i e r d z a lustracja z 1572 r . W s p i s i e for­ Witaszyc sprzętów dwor­ t a m wzmiankę o „żelazie do u n d r o - t ó w " . Z o k r e s u późniejszego z n a m y „ ż e l a z o d o a n d r u ­ 3 dekoracyjnej spotykane w pruskiego. tworzących trudności. tów" z opisu Sierakowa się w s k a z y w a ć n a l u d o w y z Kalska. M a m y ności d l a w i e j s k i e g o powtarza niego się nacięte zdobniczych charakter formy oraz przed ( i l . 2). t y w i z m i c h układu w y d a j ą liny „pół­ element n a t o , że zostały w symbolów wyko­ (wraz została nogami. ziona przeprowadza­ b. zaboru składających chronologii. dwoma Bardzo w y ­ porozmieszczał zachwiana zamknięta a krawędzią oraz myśl t y m celu karbów w jakich określenia tabliczek, c i a c h j e l e n i , z których j e d e n s k i e r o w a n y j e s t d o środ­ ka twiały wywiadów terenów — n i e przedstawiało żadnych kon­ rytu. połączył p a r a m i kiście w i n o g r o n ciwko oraz i tabliczek Warunki, listków żych i m a ł y c h k w i a t ó w o r a z serc o p o d w ó j n y m turze. kół W. Owczarka zdobienia. czasie z a także w y k o n a n i e bości 0,5 c m . T r z o n k i połączone są tuż p r z y to, przez w kowalami Wycięcie skle­ stempli w końcu X I X i n a początku X X w . dość słyszymy jeści zatyczką. U m o ż l i w i a niektórych była n a b y t a w p a c h z żelazem. O z a k u p o w a n i u f a b r y c z n y c h n i a okrągłe t a b l i c z k i żelazne o średnicy 11 c m i g r u ­ kach MIĘDZYRZECZA w p o w . W r z e ś n i a z 1759 r . . 4 F o r m y d o a n d r u t ó w spotkać było można t a k ż e w ś r ó d ruchomości m i e s z c z a n . z XVIII-wiecznego Sporo wiadomości Kilka o nich wzmianek znamy Poznania . 5 o żelazach do w y p i e k a n i a ciast m a m y także z t e r e n ó w sąsiadujących z z i e m i a m i p o l ­ skimi od zachodu. Wzmianki o nich znalazły się J . D e r e s i e w i c z , Materiały do dziejów chłopa wiel­ kopolskiego, Т . I I , W r o c ł a w 1956, s. 10. Informację zawdzięczam doc. d r o w i Józefowi Burszcie, w y d a w c y będących w d r u k u Inwentarzy mieszczan poznańskich z XVIII wieku. 4 5 39 ��w szeregu publikacji niemieckich i kultury ludowej form do wypieku ciasta o okrągłych w M u z e u m w Celle w Dolnej przez W. Bomanna . szości formy herbów pochodzenia mamy jednym a nawet tabliczkach odmienność zdobień n a t a b l i c z k a c h z C e l l e . Są t o w to m . i n . umieszczenie z sztuki Saksonii, o p u b l i k o w a n y Uderza 7 umieszczonych dotyczących Szczególnie interesujący j e s t zbiór tu centralne dującą rolę dekoracyjne odgrywa Obok gałązki postaci technika rytu. są Tylko decy­ drobne punktakiem lub przecinakiem. niegdyś znalazło wypiekanie odbicie w stwie zachodnioeuropejskim. zie z wypiekanie co prawda związać mi, w pochodzenie których 1559 r . u w i e c z n i ł stroju z tych stwierdzenia ciast w żelaznych XVI-wiecznym Piotr Breughel kobietę malar­ w 8 obra­ wypiekającą ciasto był zasięg t e g o s p o s o b u miejsca my t o jednocześnie Biorąc z Kalska, pochodzenia. że t a m t y c h zasadniczo, jak formy Na szczypce z stosowanych jeszcze p o d uwagę, motywów że w jeszcze w P o r . : n p . W . Pessler, Volkskunde, Т . I I I , bez r. Das deutsche Bauerntum, A . S p a m e r , Die deutsche 1935, s. 286. e Fot.: różnią prawo okolica­ Dodatkowym elemen­ t e r e n ó w *. Hipotetyczny daje Oczywiście mieć jedynie również wszystkie charakter charakter się, a b y t e g o r o d z a j u mogły być ogólny w stan wytworów użyciu w te hipote­ formy matorzy i materialnych sięgający użyciu zresztą Najbardziej którym ciast chłopskich n a to w każdym związany z tym w razie poziom użytkowaniu t y m okresie. Z k o l e i i n f o r ­ o k . 60—70 l a t w s t e c z n i e używania były wszelkie do w y p i e k u będących w pamięcią sobie mają z Kalska. Nie w y ­ gospodarstwach gospodarczy chłopa w i e l k o p o l s k i e g o w bę­ g r o n a , z n a n y także z h a f t ó w n a próby u s t a l e n i a c h r o n o l o g i i f o r m y już tego rodzaju wygodniejsze prawdopodobnym chronologicznie możemy formy. formy fa­ okresem, osadzić omawia­ ną f o r m ę , j e s t w i ę c w i e k X I X . od techniki zdo­ zdobniczych. Między­ miejscowego bar­ międzywojennym Jasiewicz Zdobiona może­ się Handbuch der deutschen w y d . , s. 53; W . H a n s e n , Т . I , B e r l i n 1938, s. 268; Volkskunde, Т. I I . L i p s k Zbigniew z porównań okolicach okresie do­ z Kalska ( bryczne. ustalenie Saksonii t a k p o d względem i powszechne jest Kalska r z e c z a w ś r ó d ludności p o c h o d z e n i a dzo ciasta. podstawie z Brandenburgii i Dolnej stwierdzić, bienia, wypiekania j a k sze­ t r u d n e , ze w z g l ę d u n a n i e m o ż l i w o ś ć d o właścicieli jej dowodem fabrycznych chyba tyczny. W ( i l . 4). J e s t z formami znaleziono. mogą kach, Niezwykle je w ( i l . 3), m a m y szczypców dzie m o t y w w i n n e g o przypominają tarcia andrutowego t e m ł ą c z ą c y m f o r m ę z K a l s k a z Z i e m i ą Lubuską n a p l a c u m i e j s k i m , w f o r m i e o prostokątnych t a b l i c z ­ roki ciasta formach z X V I I I wieku. Nie wskazuje Powszechne formach już zwierząt, tych zdobieniach wykonane na miast. przedstawienia kwiatami, ludzkich. W detale Wskazuje n a n i c h herbów lub kilkoma postaci miejskiego. więk­ było — il. П. 1. Zdobiona tabliczka formy do wypieku ciasta z Kalska, pow. Skwierzyna. II. 2. Tabliczka z kra­ townicą formy do wypieku ciasta z Kalska. II. 3. Fa­ bryczna forma do domowego wypieku ciasta andru­ towego. Stoluń, pow. Międzyrzecz. II. 4. P. Breughel: „Walka karnawału z postem" (fragm.). 1559. Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. jednym dowej forma z bardziej Ziemi do wypieku efektownych nie opracowane do z Kalska zabytków jest sztuki l u ­ L u b u s k i e j . Jednocześnie z n a l e z i e n i e każe z w r a c a ć u w a g ę n a c i e k a w e mach ciasta zdobnictwo, domowego gólnie z z a c h o d n i c h n a ogół i które w y s t ę p u j e wypieku ciast, znanych i północnych t e r e n ó w jej dotychczas na for­ szcze­ Polski. W . B o m a n n , Bauerliches Hauswesen und Tageim alten Niedersachsen, W e i m a r 1941, s. 106—109. W . H a n s e n , D o s deutsche Bauerntum, Т . I I , s. 263. A . G l a p a , Strój międzyrzecko-babimojski, Wroc­ l a w 1956, s. 6 1 . 7 iverk 8 9 3; Stanisław Kusza — il. 1, 2. �