https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6af1ed1a50406a394cbdfc023cc02565.pdf 0d2d26277ad67c4ef2dd3d53b895372d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:735 Title A name given to the resource Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI T R A D Y C J A I JEJ Z N A C Z E N I E W K U L T U R Z E C H Ł O P S K I E J W polskiej literaturze etnograficznej p o j ę c i e tradycja i pochodne od n i e ­ go p r z y m i o t n i k i u ż y w a n e s ą bardzo często, n a w e t p r z y d e f i n i o w a n i u i n ­ n y c h p o j ę ć (na p r z y k ł a d — k u l t u r a ludowa). W y n i k a to z r o l i , j a k ą o d ­ g r y w a ono w badaniach k u l t u r y bez w z g l ę d u na jej czasoprzestrzenne usytuowanie. Bardzo rzadko j e d n a k spotyka się w y r a ź n e o k r e ś l e n i e zna­ czenia, w j a k i m p o j ę c i e to jest stosowane, co powoduje, że nie posiada ono, ani definicje konstruowane p r z y jego pomocy, zbyt w i e l k i e j mocy wyjaśniającej. 1 Jak dotychczas j e d y n i e Jerzy S z a c k i d o k o n a ł p r z e g l ą d u bogatej p r o ­ b l e m a t y k i t r a d y c j i , ale praca jego — ś l e d z ą c a losy pojęcia z a r ó w n o w m y ­ śli naukowej, j a k i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j — z z a ł o ż e n i a nie pretenduje do zaproponowania d e f i n i c j i , a t y m bardziej do s f o r m u ł o w a n i a t e o r i i t r a d y c j i . B r a k takiej t e o r i i u t r u d n i a badanie nie t y l k o p r o b l e m ó w z w i ą ­ zanych z d a w n ą k u l t u r ą c h ł o p s k ą , lecz t a k ż e ś l e d z e n i e zmian z a c h o d z ą ­ cych w n i e j w X I X i X X wieku. Racje te z a d e c y d o w a ł y o poruszeniu p r o b l e m u t r a d y c j i , c h o c i a ż b y w bardzo w ą s k i m zakresie. A r t y k u ł niniejszy jest j e d y n i e p r ó b ą ustale­ nia pewnego sposobu rozumienia p o j ę c i a t r a d y c j a i scharakteryzowania znaczenia zjawisk n i m o k r e ś l a n y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j . P r z y p o m n i j ­ my, że b y ł a t o k u l t u r a społeczności, k t ó r e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w i e ­ k u c e c h o w a ł znaczny s t o p i e ń analfabetyzmu, co p o w o d o w a ł o nie t y l k o b r a k w ł a s n e j l i t e r a t u r y pisanej, ale r ó w n i e ż n i e m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o do niej d o s t ę p u . I n n y m i cechami w a ż n y m i z p u n k t u widzenia problema­ t y k i t r a d y c j i s ą : stosunkowo m a ł a r u c h l i w o ś ć pionowa oraz istnienie ś c i s ­ ł y c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h w o b r ę b i e g r u p y lokalnej. W etnografii polskiej j e d y n i e Kazimierz D o b r o w o l s k i p o ś w i ę c i ł w i ę ­ cej miejsca t r a d y c j i jako osobnemu zagadnieniu. Jego prace z a w i e r a j ą t a k ż e wiele t r a f n y c h s p o s t r z e ż e ń , nie zawsze b e z p o ś r e d n i o w i ą z a n y c h przez autora z p r o b l e m a t y k ą t r a d y c j i , ale n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z n i ą 1 J. S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. �42 RYSZARD TOMICKI p o z o s t a j ą c y c h . Dlatego t e ż w i e l o k r o t n i e wspominane t u b ę d z i e nazwisko tego uczonego. O d jego definicji, j a k o j e d y n e j explicite sformułowanej w e w s p ó ł c z e s n e j e t n o g r a f i i polskiej, p r a g n i e m y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ­ żania. K . D o b r o w o l s k i o k r e ś l a t r a d y c j ę w s p o s ó b bardzo szeroki. Pisze m i a ­ n o w i c i e : „ P r z e z t r a d y c j ę r o z u m i e m y w zasadzie w s z e l k ą s p u ś c i z n ę , k t ó r ą u s t ę p u j ą c e generacje p r z e k a z u j ą pokoleniom w c h o d z ą c y m w ż y c i e " . Przekaz o d b y w a się b e z p o ś r e d n i o , c z y l i poprzez t r a n s m i s j ę u s t n ą i po­ kaz, co powoduje — w e d ł u g cytowanego autora — ograniczenie m o ż l i ­ w o ś c i przenoszenia k u l t u r y w czasie, a t a k ż e t r w a ł o ś c i i d o k ł a d n o ś c i prze­ kazu. O c z y w i s t y m w a r u n k i e m uznania t r e ś c i k u l t u r o w y c h za dziedzictwo jest i c h o b i e k t y w i z a c j a . 2 3 O k r e ś l a j ą c t r a d y c j ę j a k o całe dziedzictwo s p o ł e c z n e , stwarza się w r a ­ ż e n i e , j a k o b y całość ta przekazywana b y ł a i p r z y j m o w a n a przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i w j e d n a k o w y s p o s ó b . W y d a j e się, że definicja t a k a uprasz­ cza nieco obraz r z e c z y w i s t o ś c i i powoduje m a ł ą o p e r a t y w n o ś ć p o j ę c i a t r a d y c j a j a k o n a r z ę d z i a badawczego. Definicja K . Dobrowolskiego, oparta o t e o r i ę p o d ł o ż a historycznego, n i e zdaje r ó w n i e ż s p r a w y z r ó ż n i c y istnie­ j ą c e j m i ę d z y t r e ś c i a m i k u l t u r o w y m i p r z e k a z y w a n y m i m n i e j l u b bardziej ś w i a d o m i e a t r e ś c i a m i t r w a j ą c y m i bez w o l i c z ł o n k ó w społeczności, j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u w i e l u e l e m e n t ó w t a k zwanego p o d ł o ż a histo­ rycznego. R o z r ó ż n i e n i e t o p r z y j m u j e m y za p u n k t w y j ś c i a dla dalszych rozważań. PRZEKAZ Dziedzictwo s p o ł e c z n e przekazywane jest z pokolenia na pokolenie w t r o j a k i s p o s ó b . Po pierwsze — przez wpojenie w procesie w y c h o w a ­ nia (socjalizacji) j ę z y k a i o k r e ś l o n y c h dyspozycji psychicznych w ł a ś c i ­ w y c h dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k u j ą c y c h s t r u k t u r ę u m y s ł o w ą 4 5 2 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. (Próba zarysu na pod­ stawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z południowej Małopolski), [w:] t e n ż e, Studia nad życiem społecznym i kulturą. Wrocław-Warszawa-Kraków 1966, s. 35. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 81-82. Por. z cytowanym przez J . Szackiego podziałem dziedzictwa społecznego we­ dług J . Goody'ego i I . Watta, którzy wyróżniają: 1 — wyposażenie materialne i zasoby naturalne, 2 — standaryzowane sposoby działania przekazywane tylko częściowo słownie, 3 — światopogląd (Weltanschauung) przekazywany całkowicie ustnie; S z a c k i , op. cit., s. 105, przypis 23. Por. stanowisko Ossowskiego, który uważał kulturę za zespół „dyspozycji psy­ chicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uza­ leżniony od całego systemu stosunków międzyludzkich"; S. O s s o w s k i , Z zaa 4 5 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 43 j e d n o s t k i oraz podstawowych w z o r ó w z a c h o w a ń p r z e j a w i a j ą c y c h s i ę na­ s t ę p n i e jako n a w y k i nie p o t r z e b u j ą c e uzasadnienia. Po drugie — przez przekazanie ś w i a d o m i e i celowo d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i pokazu ca­ ł e g o z e s p o ł u t r e ś c i k u l t u r o w y c h , t a k i c h j a k n o r m y i w z o r y d z i a ł a ń , spo­ soby gospodarowania, podania, m i t y , wierzenia i o b r z ę d y i t d . Po trzecie — n a s t ę p u j ą c e pokolenie przejmuje c a ł y b a g a ż m a t e r i a l n y w postaci n a r z ę ­ dzi, z a b u d o w a ń , p r z e d m i o t ó w u ż y t k u codziennego i t d . I n t e r e s o w a ć nas b ę d ą przede w s z y s t k i m d w a pierwsze sposoby prze­ k a z y w a n i a dziedzictwa, g d y ż w y p o s a ż e n i e materialne przejmowane b y w a zazwyczaj bez u d z i a ł u w o l i c z ł o n k ó w pokolenia w c h o d z ą c e g o w ż y c i e (często po prostu t r w a ) . Pierwszy i d r u g i s p o s ó b przekazu s ą w r z e c z y w i s t o ś c i nierozdzielne l u b t r u d n o rozdzielne, z t y m że w p o c z ą t k o w e j fazie ż y c i a j e d n o s t k i do­ m i n u j e przekaz t y p u pierwszego. Przekaz ten m a charakter p o z a ś w i a d o m y i w z w i ą z k u z t y m t r e ś c i b ę d ą c e jego przedmiotem n i e s ą dostrze­ gane przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i jako dziedzictwo. A b s t r a h u j e m y w t y m miejscu od r o l i ciągłości p e w n y c h e l e m e n t ó w neurofizjologicznych w m e ­ chanizmie dziedziczenia k u l t u r y ze w z g l ę d u na b r a k k o m p e t e n c j i w tej dziedzinie, c h o c i a ż n i e w ą t p l i w i e c z y n n i k i te p o s i a d a j ą d u ż e znaczenie w i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniu i w y m a g a j ą u w z g l ę d n i e n i a w znacz­ nie w i ę k s z y m stopniu. 1 Określona struktura umysłowa uwarunkowana społecznie i k u l t u ­ r o w o determinuje w j a k i m ś stopniu ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i i j e j osobo­ w o ś ć . N a bazie tej s t r u k t u r y przejmowane s ą t r e ś c i przekazywane d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej, komplementarne w z g l ę d e m niej i s t a n o w i ą c e j e d n o ­ c z e ś n i e j e j t r e ś ć . Modelowanie ś w i a d o m o ś c i poprzez przejmowanie dys­ pozycji psychicznych i systemu j ę z y k o w e g o d o k o n y w a ł o się w d a w n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w k r ę g u r o d z i n y i g r u p y lokalnej. Powodowa­ ł o to m i ę d z y i n n y m i powstawanie e f e k t ó w takich, j a k i e z a u w a ż y ł K a z i ­ m i e r z M o s z y ń s k i w trakcie b a d a ń nad d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . P i s a ł o n : 6 Schemat, przeżywany odtwórczo, nieskończenie przeważa nad nowymi wątkami. Jest on zresztą zwykle tak przemożny, że przeżycia jednostek spośród ludu w ro- gadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. I I I , Warszawa 1967, s. 163. Definicję t ę u w a ż a m y za zbyt psychologizującą. Por. rozważania Anisimowa na temat procesu kształtowania się umysłowości; A. F . A n i s i m o w , Istoriczeskije osobiennosti pierwobytnogo myszlenija, Lenin­ grad 1971, s. 131. Uczeni radzieccy stoją na stanowisku rozróżnienia dwóch pod­ stawowych struktur: struktury myślenia iluzorycznego i struktury myślenia racjo­ nalnego. Podział ten ma na celu oddzielenie racjonalnego stosunku do rzeczywi­ stości (postrzeganie rzeczywistych faktów i relacji) od nieracjonalnego będącego funkcją religii. Wydaje się jednak, że nie można traktować tej dychotomii jako dyrektywy badawczej bez jej krytycznej analizy. 6 �44 RYSZARD TOMICKI dzaju iluzji, halucynacji itp. z miejsca wykoleja podporządkowując je sobie. Dość często możemy słyszeć po wsiach o rozlicznych indywidualnych przygodach w i e ś ­ niaków, polegających na spotkaniu się jakoby z demonem, widzeniu demona itp.; ale opowiadające nam o nich i święcie nieraz wierzące w nie jednostki, ulegając sugestii tradycji, oddają je najczęściej w formach odwiecznych, schematycznych, co najwyżej uzupełniając jakimiś nieistotnymi szczegółami" . 7 Z j a w i s k o opisane przez K . M o s z y ń s k i e g o nie jest w a r u n k o w a n e j e d y ­ nie dziedziczeniem o k r e ś l o n e j s t r u k t u r y u m y s ł o w e j , lecz t a k ż e s p e c y f i k ą przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej. T a część k u l t u r y postrzegana jest przez s p o ł e c z n o ś ć j a k o dziedzictwo. Istnieje ś w i a d o m o ś ć nie t y l k o przejmowania, ale r ó w n i e ż pochodzenia t r e ś c i od poprzednich p o k o l e ń . Jak j u ż w s p o m n i e l i ś m y , dziedziczenie s t r u k t u r y u m y s ł o w e j do­ konuje się w p e w n y m okresie ż y c i a r ó w n o c z e ś n i e ze ś w i a d o m y m p r z e j ­ m o w a n i e m t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( d r o g ą przekazu ustnego). Dokonuje się to d z i ę k i t r a n s m i s j i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y w postaci m o d e l i m y ś l o w y c h o charakterze s y m b o l i c z n y m . O c z y w i ś c i e modele te nie s ą przekazywane j a k o o p o w i e ś c i o k u l t u r z e , lecz k s z t a ł t u j ą się w w y n i k u przyswajania przez j e d n o s t k i kolejnych, f a k t ó w k u l t u r o w y c h czy i c h mniejszych zespo­ ł ó w ( w i e r z e ń , p i e ś n i , p o d a ń ) w postaci s t r u k t u r a l n e j . U t r w a l a j ą c się na formalnej s t r u k t u r z e u m y s ł o w o ś c i , nabytej j u ż w c z e ś n i e j , k s z t a ł t u j ą osta­ tecznie ś w i a d o m o ś ć i p o w o d u j ą w p e w n y m momencie c y k l u ż y c i o w e g o z i n t e m a l i z o w a n i e zasad k u l t u r y i t y m s a m y m uczynienie z j e d n o s t k i p e ł ­ noprawnego c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i i nosiciela k u l t u r y . Modele podsyste­ m ó w k u l t u r y p r z e j ę t e przez n a s t ę p u j ą c e pokolenie s ą realizowane w o k r e ­ ś l o n y c h w a r u n k a c h egzystencjalnych i j e d n o c z e ś n i e przekazywane p o k o ­ leniu n a s t ę p n e m u . T e n t r y b dziedziczenia k u l t u r y p r z e j a w i a ł się w p r a k t y c e w operowa­ n i u „ p e w n y m i schematami". Z a p r z y k ł a d m o ż n a p o d a ć b u d o w n i c t w o , formy współdziałania, rzemiosło, obrzędy i t d . K . Dobrowolski słusznie z a u w a ż y ł , w jednej ze s w y c h prac, że u t r w a l o n e schematy, k t ó r e n a z y w a r ó w n i e ż w z o r a m i , „ s t a j ą się j a k b y f u n d a m e n t a m i k u l t u r y " . T o spostrze­ ż e n i e staje się j a ś n i e j s z e w k o n t e k ś c i e o m ó w i o n y c h s p o s o b ó w dziedzicze­ n i a k u l t u r y . W y d a j e się, że f a k t ten stanowi i s t o t n ą c e c h ę k u l t u r y spo­ łeczności c h ł o p s k i c h . 8 P r z y j ę c i e proponowanego sposobu rozumienia przekazu k u l t u r y w y ­ j a ś n i a t e ż k w e s t i ę o b i e k t y w i z a c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r a u w a ż a n a jest za w a r u n e k t r a k t o w a n i a f a k t u j a k o elementu danej k u l t u r y . Polega ona (obiektywizacja) na w ł ą c z e n i u f a k t u czy z e s p o ł u f a k t ó w w system (pod7 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 600-601. K . D o b r o w o l s k i , Trzy studia z teorii kultury ludowej, [w:] tenże, Studia nad życiem społecznym i kulturą, s. 132. 8 �TRADYCJA I ZNACZENIE 45 system), k t ó r e g o m o d e l istnieje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i podlega trans­ misji międzypokoleniowej. P o w y ż s z e ustalenia p o z w a l a j ą r ó w n i e ż na postawienie w nowym ś w i e t l e szeregu i n n y c h p r o b l e m ó w , j a k na p r z y k ł a d powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h , przenikanie obcych w p ł y w ó w i t p . W r ó c i m y do n i c h nieco p ó ź n i e j po ustaleniu p o d s t a w o w y c h cech p r z y n a l e ż n y c h des y g n a t o w i p o j ę c i a tradycja. S T O S U N E K G R U P Y SPOŁECZNEJ DO P R Z E K A Z Y W A N Y C H TREŚCI Postawy c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i wobec t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h z poko­ lenia na pokolenie nie s ą u z a l e ż n i o n e j e d y n i e od ś w i a d o m e g o b ą d ź n i e ­ ś w i a d o m e g o sposobu i c h przejmowania. W grupie t r e ś c i kulturowych t r a n s m i t o w a n y c h ustnie daje się w y d z i e l i ć część, k t ó r a nie b u d z i w o d ­ biorcach i nosicielach dziedzictwa reakcji emocjonalnego p r z y w i ą z a n i a . D o t a k i c h n a l e ż ą na p r z y k ł a d b a j k i , facecje, h u m o r e s k i itp., a w i ę c znacz­ na część tak zwanej l i t e r a t u r y ludowej. D r u g ą część stanowi grupa t r e ś ­ ci, do k t ó r y c h p r z y w i ą z a n i e s p o ł e c z n o ś c i jest tak d u ż e , że K . D o b r o w o l ­ ski u p a t r y w a ł w n i m i s t o t n ą p r z y c z y n ę o p o r ó w g r u p y lokalnej przeciw­ k o i c h u s u w a n i u . P r z y w i ą z a n i e emocjonalne do p e w n y c h t r e ś c i m o t y ­ w o w a n e jest n a j c z ę ś c i e j i c h d a w n y m pochodzeniem (starością). Jest to zjawisko t y p o w e nie t y l k o dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h ; c z ę s t o w t y c h przypadkach badacze m ó w i ą o t r a k t o w a n i u t r e ś c i k u l t u r o w y c h jako sa­ crum . 9 10 Pochodzenie z przeszłości jako c z y n n i k d e c y d u j ą c y o a f i r m a c j i o k r e ś ­ lonych t r e ś c i z a s ł u g u j e na b a c z n ą u w a g ę , c h o c i a ż b y ze w z g l ę d u na to, że n i e k t ó r z y badacze u w a ż a j ą je za w y s t a r c z a j ą c e w y t ł u m a c z e n i e p r z y ­ w i ą z a n i a s p o ł e c z n o ś c i do odziedziczonych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Przekonanie o s t a r o ś c i jest n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m c z y n n i k i e m k s z t a ł ­ t o w a n i a się postawy emocjonalnej w stosunku do pewnej g r u p y w y t w o ­ r ó w , ale nie j e d y n y m i co w a ż n i e j s z e dopiero w p o w i ą z a n i u z i n n y m i c z y n n i k a m i f a k t ten uzyskuje p e ł n e znaczenie. K . D o b r o w o l s k i o m a w i a ­ j ą c p r o b l e m t r w a n i a p e w n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y , p i s a ł : „ U z n a n i e auto­ r y t e t u [ w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h — p r z y p . R. Т.] b y ł o uznaniem o k r e ś l o ­ nego w y t w o r u pozbawione w zasadzie k r y t y c z n e j analizy, p o ł ą c z o n e na­ tomiast z s i l n ą w i a r ą w jego w a r t o ś ć , a n i e k i e d y w p r o s t z p r z e j a w a m i 9 K. Dobrowolski, Teoria podłoża historycznego, [w:] t e n ż e , Studia Z pogranicza historii i socjologii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 40. Na przykład B. M a l i n o w s k i (Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 414) pisze o uważaniu tradycji za „rzecz świętą"; por. też E . S h i l s , Tradition and Liberty: Antinomy and Interdependence, „Ethics", vol. X V I I I : 1958 nr 3, s. 155, podaję za: S z a c k i , op. cit., s. 154. 1 0 �46 RYSZARD TOMICKI u czci [...]" . N i e w d a j ą c się na razie w dyskusje nad s ł u s z n o ś c i ą s t w i e r ­ dzenia b r a k u k r y t y c z n e j analizy, z a u w a ż m y , że w g r ę w c h o d z i dodatko­ wo przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . K o l e j n y m c z y n n i k i e m , w p ł y w a j ą c y m w y r a ź n i e na istnienie przeko­ nania o t r w a ł o ś c i czy w r ę c z o d w i e c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , b y ł auto­ r y t e t l u d z i starych, „ k t ó r z y p r z e c h o w u j ą t r o s k l i w i e dziedzictwo poprzed­ n i c h p o k o l e ń " '. Na z a l e ż n o ś ć t ę z w r ó c i ł u w a g ę K . D o b r o w o l s k i p i s z ą c : „ w n a j ś c i ś l e j s z y m z w i ą z k u z a u t o r y t e t e m u r z ą d z e ń k s z t a ł t o w a ł się autorytet l u d z i " . Samo ustalenie tej z a l e ż n o ś c i nie w y j a ś n i a istoty z w i ą z k u t y c h e l e m e n t ó w . Powstaje b o w i e m pytanie, na j a k i c h p o d ­ stawach u k s z t a ł t o w a ł się a u t o r y t e t l u d z i starych. O d p o w i e d ź nasuwa się w momencie, gdy u ś w i a d o m i m y sobie, że p o s t a w ą o b o w i ą z u j ą c ą wobec przeszłości i dziedziczonych t r e ś c i b y ł a w i a r a . Przekonanie o d a w n y m pochodzeniu i p r a w d z i w o ś c i w sytuacji b r a k u pisma i n a u k i m o g ł o i s t n i e ć w y ł ą c z n i e w oparciu o w i a r ę . W t y c h w a r u n k a c h ludzie starzy p e ł ­ n i l i nie t y l k o r o l ę przekazicieli dziedzictwa, ale r ó w n i e ż — a m o ż e prze­ de w s z y s t k i m — b y l i g w a r a n t a m i a u t e n t y c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P o d ­ s t a w ą i c h a u t o r y t e t u b y ł fakt, że t y l k o o n i b y l i ś w i a d k a m i u ż y t k o w a n i a w z o r ó w w przeszłości i i c h s k u t e c z n o ś c i . T a k i m sposobem n a s t ę p o w a ł o Avzmocnienie a u t o r y t e t u w y t w o r ó w d z i ę k i przekonaniu o i c h d a w n o ś c i . K a ż d a b o w i e m akceptacja na zasadzie w i a r y m u s i p o s i a d a ć oparcie w autorytecie, k t ó r e g o ś w i a d e c t w o nie m u s i b y ć i najczęściej nie jest w e r y f i k o w a n e . Wydaje się, że w ł a ś n i e ta funkcja s p o ł e c z n a d e c y d o w a ł a o p o w a ż a n i u , j a k i m cieszyli się w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h ludzie starzy. Pozostaje jeszcze do o m ó w i e n i a przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . W t y m celu do z b i o r u c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h naszym zdaniem o i s t n i e n i u przekonania o n i e z m i e n n o ś c i t r e ś c i n a l e ż y d o d a ć p o d ­ niesione j u ż przez K . Dobrowolskiego, niestety marginesowo, p r z e ś w i a d ­ czenie o sankcjach „ m i s t y c z n y c h " g r o ż ą c y c h za naruszenie u ś w i ę c o n y c h w z o r ó w d z i a ł a n i a . W s p o m n i a n y autor ogranicza te sankcje do e w e n t u ­ a l n y c h i n t e r w e n c j i d u c h ó w p r z o d k ó w , podczas gdy w r z e c z y w i s t o ś c i m a j ą one znacznie szerszy zakres. Często m o t y w o w a n i e z a c h o w a ń sankcjami „ n a d p r z y r o d z o n y m i " jest przez badaczy pomijane l u b o k r e ś l a n e j a k o „ i r r a ­ cjonalne p r z y w i ą z a n i e " i t p . P r z y t o c z m y k i l k a p r z y k ł a d ó w , b y w y k a z a ć b e z z a s a d n o ś ć takiego stanowiska. O g ó l n i e wiadomo, że n a j w i ę k s z ą t r o s k ą otaczane b y ł y wierzenia i o b r z ę d y magiczno-religijne, n a j c z ę ś c i e j z w i ą z a n e 12 1 3 u 1 5 11 D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. J . S. В у s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 7. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. Por. interesujące studium К. P o m i a n a, Przeszłość jako przedmiot Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa 1968. D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 157. 1 2 1 3 14 1 5 wiary. �47 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE z gospodarką, życiem rodzinnym itp. Takie w y t w o r y kulturowe, j a k for­ m u ł y magiczne, p i e ś n i o b r z ę d o w e i i m podobne t e k s t y sakralne t r a n s m i ­ towane b y ł y z w y r a ź n y m przekonaniem o n i e m o ż n o ś c i i c h z m i a n y (przy czym nie chodzi nawet o i c h z a s t ą p i e n i e i n n y m i , lecz o z m i a n y w tekście), n a w e t w ó w c z a s gdy uczestnicy o b r z ę d u n i e z n a l i i c h p e ł n e g o znaczenia czy f u n k c j i . P r z y c z y n ą takiej postawy b y ł o przekonanie, że zmiana t e k s t u s p o w o d o w a ł a b y b r a k zamierzonego efektu, a n a w e t sankcje sił n a d p r z y r o ­ dzonych . Nieraz u w a ż a s i ę podobny fakt za p r z e ż y t e k m y ś l e n i a magicz­ nego. W y d a j e się jednak, iż m o ż n a w s k a z a ć r ó w n i e ż i n n y , racjonalny aspekt omawianego zagadnienia. 1 6 Za p r z y k ł a d w e ź m y jeden z e l e m e n t ó w o b r z ę d o w o ś c i wiosennej ( w i e l ­ kanocnej), a m i a n o w i c i e zwyczaj „ p i s a n i a " j a j . Jeszcze w k o ń c u X I X w i e ­ k u zanotowano w p e w n y c h okolicach P o l s k i w y r a ź n ą i s e n s o w n ą m o t y ­ w a c j ę t r w a n i a tego zwyczaju. M a l o w a n i e jej b y ł o w a r u n k i e m t r w a n i a świata T a z pozoru nic nie z n a c z ą c a w y p o w i e d ź nabiera sensu w k o n ­ t e k ś c i e s y m b o l i k i j a j a b ę d ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h symbolem c i ą ­ g ł e g o o d r o d z e n i a . C a ł a o b r z ę d o w o ś ć wiosenna tego okresu ma na celu odrodzenie ż y c i a na w s z y s t k i c h p ł a s z c z y z n a c h r z e c z y w i s t o ś c i , po­ c z ą w s z y od antropologicznej a s k o ń c z y w s z y na kosmicznej. Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i p r z y p i s y w a ł c z ł o w i e k o w i w t a k i c h k r y z y s o w y c h momentach s z c z e g ó l n ą r o l ę . M i a ł on, w y k o n u j ą c szereg c z y n n o ś c i o charakterze s y m ­ bolicznym, s t a ć się t w ó r c ą nowego odcinka czasu. T a k i jest o g ó l n y sens wszelkich k o m p l e k s ó w o b r z ę d o w o ś c i p r z y p a d a j ą c y c h w p r z e ł o m o w y c h momentach c y k l u rocznego. K r e a c y j n a f u n k c j a c z ł o w i e k a p o l e g a ł a w i ę c w y ł ą c z n i e na p o w t a r z a n i u w z o r ó w d z i a ł a ń odziedziczonych po m i n i o n y c h pokoleniach. Z r o z u m i a ł a staje się troska o n i e z m i e n n o ś ć t r e ś c i k u l t u r o ­ w y c h m a j ą c y c h o l b r z y m i e znaczenie egzystencjalne. Samowola m o g ł a spo­ w o d o w a ć t y l k o n i e s z c z ę ś c i e — w p r z y p a d k u f o r m u ł i c z y n n o ś c i magicz­ n y c h na p r z y k ł a d ś m i e r ć pacjenta, w p r z y p a d k u zaniechania m a l o w a n i a jaj — koniec ś w i a t a . P r z y k ł a d y tego t y p u m o ż n a b y m n o ż y ć . W a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e ­ den. Chodzi n a m o k o l ę d y gospodarcze ( w o d r ó ż n i e n i u od k o l ę d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h czy p o w s t a ł y c h z inspiracji i na m o t y w a c h r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń ­ skiej), k t ó r e z a c h o w a ł y archaiczny charakter d z i ę k i temu, że p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje t e k s t ó w sakralnych . Ś p i e w a n e w czasie 1 8 1 S Por. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 91-92, oraz B y s t r o ń , op. s, 72. F . K r č e k , Pisanki w Galicji. Zestawienie materiału zebranego w r. 1897 staraniem Towarz. Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 219. Co ciekawe, za drugi warunek trwania świata u w a ż a n e są kolędy („koladka"), o których piszemy niżej. Por. J . W i e r u s z - K o w a l s k i , Semantyczne i pozasemantyczne funkcje jązyka sakralnego, [w:] Studia z historii semiotyki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, s. 157-180. cit., 1 7 18 �48 RYSZARD TOMICKI „ Ś w i ą t G o d o w y c h " m i a ł y nie t y l k o r e p r e z e n t o w a ć pewną inną r z e c z y w i s t o ś ć , lecz t a k ż e k o n s t y t u o w a ć j ą . W p r z y p a d k u k o l ę d r z e c z y w i s t o ś c i ą t ą b y ł a m i t y c z n a k r a i n a bogactwa i szczęśliwości u s y ­ tuowana nieraz w ś r o d k u ś w i a t a . S t ą d t e ż w y s t ę p u j ą c e w n i c h m n i e j l u b bardziej w y r a ź n e opisy c e n t r u m ś w i a t a oraz u ż y w a n i e . f o r m y dokonanej i czasu t e r a ź n i e j s z e g o . O c z y w i ś c i e , podobnie j a k w p r z y p a d k u m a l o w a n i a j a j , k o l ę d y b y ł y t y l k o j e d n y m z w i e l u e l e m e n t ó w obrzędowości zimowej, będącej w ogól­ n o ś c i — j a k s i ę w y d a j e — s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą nowego c y k l u rocznego. Przekonanie o w a r t o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h tego t y p u w y n i k a ł o w i ę c prze­ de w s z y s t k i m z a k t u a l n e j ważności społecznej funkcji przez nie p e ł n i o n y c h . W y n i k a z tego, że z m i a n y z a c h o d z ą c e w X I X w i e k u i p r o w a d z ą c e nieuchronnie do dezorganizacji k u l t u r y c h ł o p s k i e j nie s p o w o d o w a ł y jeszcze z m i a n w sferze ś w i a d o m o ś c i . D z i ę k i t e m u d a w ­ ne w a r t o ś c i b y ł y nadal cenione i p e ł n i ł y swe funkcje. 1 9 A f i r m a c j a i emocjonalne p r z y w i ą z a n i e oparte na ś w i a d o m y m prze­ konaniu o efektywności dawnych w z o r ó w o d g r y w a ł y również dużą rolę w n i e c h ę c i do z m i a n m e t o d gospodarowania, u p r a w y r o l i i t p . , co z r e s z t ą b u d z i ł o n a j w i ę k s z e zdziwienie badaczy. J. S. B y s t r o ń p i s a ł n a marginesie r o z w a ż a ń o a u t o r y t e t a c h : „[...] l u d odrzuca c z ę s t o najbardziej rozumowo uzasadnione innowacje, a u p o r c z y w i e p o d t r z y m u j e stare p r a k t y k i , po p r o ­ stu t y l k o dlatego, że s ą stare" . Postawa ta nie w y n i k a ł a j e d n a k z i r r a ­ cjonalnego stosunku do' w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , b r a k u „ k r y t y c z n e j ana­ l i z y " czy — j a k c h c i a ł L . K r z y w i c k i — b r a k u racjonalnego uzasadnienia d z i a ł a ń . N i e m o ż n a t e ż w p e ł n i zgodzić s i ę ze stanowiskiem J. Szackiego, k t ó r y twierdzi: „ W niezróżnicowanych społecznościach przedpiśmiennych m o ż l i w a jest sytuacja, w k t ó r e j ludzie p r z e c i w s t a w i a j ą s i ę zmianie, k i e ­ r o w a n i j e d y n i e p o d ś w i a d o m y m czy p ó ł ś w i a d o m y m odczuciem, że n a r u ­ sza ona ustalony z dawna p o r z ą d e k ż y c i a " . P o w o ł y w a n i e s i ę na dawne pochodzenie w z o r ó w d z i a ł a ń zawiera b o w i e m implicite w y r a ż o n e t w i e r ­ dzenie o i c h s k u t e c z n o ś c i , gwarantowanej dodatkowo ś w i a d e c t w e m l u d z i starych . Rozumowanie takie jest, w b r e w pozorom, oparte na p r z e s ł a n ­ kach racjonalnych. 2 0 2 1 2 2 2 3 19 Por. stanowisko Blocha, który podkreślał konieczność podawania „racji trwa­ nia" tradycji, czego niestety nie czyni się zazwyczaj w przeciwieństwie do racji zmian; M. B l o c h , Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 57. Por. także: C. L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 344. B y s t r o ń , op. cit., s. 7. L . K r z y w i c k i , Studia socjologiczne, Warszawa 1951, s. 134. S z а с к i, op. cit., s. 167. Stanowisko takie jest wyrazem koncepcji wyjaśniającej trwanie pewnych treści kulturowych w kategoriach marksistowskich, będącej w jakimś stopniu alter20 21 2 2 23 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 49 O m a w i a j ą c p r o b l e m negatywnego stosunku do zmian, n i e m o ż n a po­ m i n ą ć i i n n y c h c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h o n i m , j a k na p r z y k ł a d obrona przed pogarszaniem się sytuacji ż y c i o w e j w p e w n y c h okresach historycz­ n y c h na skutek r ó ż n o r o d n y c h ingerencji z e w n ę t r z n y c h . Wydaje się j e d ­ nak, że sytuacje takie n i e m i a ł y w i ę k s z e g o znaczenia w i n t e r e s u j ą c e j nas kwestii. M o ż n a w t y m miejscu, k o r z y s t a j ą c z poprzednich u s t a l e ń , d o k o n a ć p r ó b y zdefiniowania p o j ę c i a tradycja. T r a d y c j ą danej g r u p y s p o ł e c z n e j jest ta część dziedzictwa przekazywanego d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i po­ kazu, k t ó r e j p r z e j m o w a n i u towarzyszy ś w i a d o m o ś ć pochodzenia jej z przeszłości, k t ó r a jest przez g r u p ę a f i r m o w a n a i s t a n o w i o b i e k t emo­ cjonalnego p r z y w i ą z a n i a w y r a ż a j ą c e g o się w przekonaniu o j e j w a r t o ś c i i n i e m o ż n o ś c i zmiany bez i s t o t n y c h konsekwencji n e g a t y w n y c h dla g r u ­ p y b ą d ź jednostek. T a k rozumiana t r a d y c j a pozwala na ostrzejsze n i ż dotychczas sprecy­ zowanie p o j ę c i a k u l t u r a t r a d y c y j n a i i n n y c h u ż y w a n y c h z b y t dowolnie. N a z w ą t r a d y c y j n a k u l t u r a c h ł o p s k a o k r e ś l a ł o b y się k u l t u r ę s p o ł e c z n o ś c i chłopskich, w k t ó r y c h tradycja była czynnikiem s t e r u j ą c y m w większo­ ści dziedzin ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w a i za t a k i b y ł a u w a ż a n a . D o k o n u j e m y o c z y w i ś c i e w t e n s p o s ó b skonstruowania pewnego modelu, ale nie jest on, naszym zdaniem, z b y t d a l e k i od r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j i s t n i e j ą c e j na w s i jeszcze w X I X w i e k u . U ż y w a j ą c t a k rozumianego p o j ę c i a „ t r a d y c y j ­ na k u l t u r a c h ł o p s k a " , m o ż n a w y e l i m i n o w a ć bardzo n i e p r e c y z y j n y t e r m i n „ k u l t u r a ludowa". P o w r ó ć m y jeszcze do p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h ze znaczeniem t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e z m i e n n o ś c i tradycji i powtarzaniu jedynie dawnych w z o r ó w i treści miało r ó w n i e ż swój sku­ t e k psychologiczny. N i e z m i e n n o ś ć r y t m u kosmicznego, niezmienność o b r z ę d ó w dorocznych, w y k o n y w a n i e w s z y s t k i c h c z y n n o ś c i w e d ł u g odzie­ dziczonych r e g u ł , p r a k t y k o w a n y c h przez wszystkie m i n i o n e pokolenia p o w o d o w a ł y odczucie c i ą g ł e g o o d t w a r z a n i a wzorów zaistniałych „ongiś". Przeszłość b y ł a — jak to określił Bronisław Malinowski — „ p s y ­ c h o l o g i c z n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą dnia dzisiejszego" . Z j a w i s k o t o zaobserwo­ wane j u ż d a w n o w s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Stefan Czarnowski p i s z ą c „ o b y c z a j jest w r o z u m i e n i u c h ł o p s k i m poza czasem" d o s t r z e g ł ten specyficzny t y p 2 4 2 5 natywą wobec koncepcji neurofizjologicznych, por.: J . K m i t a , Z metodologicz­ nych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa 1971, s. 159. M a l i n o w s k i , op. cit., s. 146. S . C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieło, t. I I , Warszawa 1956, s. 168. 2 4 2 5 4 — Etnograťia Polska, XVII'2 �50 R Y S Z A R D TOMICKI r e a k c j i na f a k t t r w a n i a w czasie, r e a k c j i m a j ą c e j na celu d e h i s t o r y z a c j ę c z a s u . S t a n i s ł a w Ossowski u w a ż a ł , że d ą ż e n i e do „ p r z e o b r a ż e n i a czasu w w i e c z n o ś ć p o z b a w i o n ą h i s t o r i i " , p r z e j a w i a j ą c e się zazwyczaj w p r a g ­ n i e n i u j e d n o s t a j n o ś c i przemian na w z ó r c y k l u kosmicznego, jest c e c h ą n a t u r y l u d z k i e j . W w i e l u s p o ł e c z n o ś c i a c h s t a ł a s i ę ona c e c h ą k u l t u r o w ą . W k u l t u r z e c h ł o p s k i e j uwidocznia się r ó w n i e ż w p o j m o w a n i u prze­ szłości jako w i z j i s y n c h r o n i c z n e j , skonstruowanej w e d ł u g zasad n i e w i e l e m a j ą c y c h w s p ó l n e g o z r z e c z y w i s t o ś c i ą . T r u i z m e m jest t w i e r ­ dzenie, że s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e d o s t r z e g a ł y t r w a n i e w czasie. Poszcze­ g ó l n e pokolenia r e j e s t r o w a ł y przebieg w y d a r z e ń w czasie historycz­ n y m — l i n e a r n y m . J e d n a k ż e chronologia z a c i e r a ł a się w ś w i a d o m o ś c i dość s z y b k o , u s t ę p u j ą c miejsca zobiektywizowanej, a w i ę c dziedziczo­ nej s p o ł e c z n i e w i z j i nie o k r e ś l o n e g o bliżej „ d a w n i e j " , gdzie m i e s z a ł y s i ę w y p a d k i rzeczywiste i urojone. J. S. B y s t r o ń , o k r e ś l a j ą c podania j a k o „ w e r s j e d o t y c z ą c e o k r e ś l o n y c h miejsc czy t e ż l u d z i " , p i s a ł dalej: „ W y ­ p a d k i te p o m y ś l a n e s ą jako faktycznie dokonane w przeszłości. Jest t o w i ę c j a k g d y b y wiedza historyczna l u d u " . W istocie, podania s ą zare­ j e s t r o w a n ą i z o b i e k t y w i z o w a n ą h i s t o r i ą społeczności, h i s t o r i ą l o k a l n ą i najczęściej ściśle o k r e ś l o n ą topograficznie. Jest t o historia zawarta w przestrzeni. Topografia sprzyja u t r z y m y w a n i u p a m i ę c i przez j e j o g n i ­ skowanie i u z m y s ł a w i a n i e w y d a r z e ń , b ę d ą c j e d n o c z e ś n i e dowodem zaistnienia p o d a n i o w y c h f a k t ó w . Wiedza historyczna przekazywana b y ­ ł a z pokolenia na pokolenie jako c z ę ś ć t r a d y c j i (z w y r a ź n y m p o d k r e ś l e ­ n i e m p r a w d z i w o ś c i o p i s y w a n y c h w y p a d k ó w ) . T a k w i ę c n i c z y m nie jest uzasadnione twierdzenie o b r a k u zainteresowania p r z e s z ł o ś c i ą w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , j a k t o — m i m o przytoczonych w c z e ś n i e j spostrze­ ż e ń — p i s a ł B y s t r o ń . W i e l u badaczy m ó w i ą c y c h o ahistoryzmie l u d ­ n o ś c i c h ł o p s k i e j w y p r o w a d z i ł a „ w pole" o w a specyficzna reakcja na t r w a n i e w czasie, j a k r ó w n i e ż swoisty s p o s ó b rejestracji w y d a r z e ń m i ­ n i o n y c h nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z w s p ó ł c z e s n y m dziejopisarstwem, ale w p e ł n i z r o z u m i a ł y w sytuacji b r a k u l i t e r a t u r y pisanej. Czas l i n e a r ­ n y — chronologiczny bieg w y p a d k ó w — nie b y ł dla społeczności c h ł o p ­ skich n a j w a ż n i e j s z y . P r z e s z ł o ś ć pojmowana jako m i t y c z n y n i e m a l s t a n 2e 2 7 28 2 9 3 0 3 1 2 0 Por.: C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 352. - O s s o w s k i , op. cit., s. 65. Por.: S. F 1 i z a k, Materiały etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, Prace i Materiały Etnograficzne, t. V I I , 1948/11949, s. 387. B y s t r o ń , op. cit., s. 93-94. O roli d o w o d ó w w społeczeństwach nie posiadających pisma patrz: L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, oraz M. E l i a de, Traktat o hi­ storii religii, Warszawa 1966, s. 423-424. B y s t r o ń , op. cit., s. 93. 7 2 8 2 9 130 31 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 51 p o p r z e d n i , o w o „ d a w n i e j " , b y ł a stanem w z o r c o w y m . W ż y c i u spo­ ł e c z n y m i gospodarczym o b o w i ą z y w a ł a koncepcja czasu cyklicznego ( c y k l roczny) skorelowanego z r y t m e m k o s m i c z n y m u j a w n i a n y m przez c y k l k s i ę ż y c o w y . K a ż d y c y k l czasu (rok) b y ł w zasadzie o d t w o r z e n i e m c y k l u w z o r c o w e g o z a i s t n i a ł e g o w z a m i e r z c h ł e j przeszłości. Ś c i ­ słe t r z y m a n i e się w z o r c o w y c h d z i a ł a ń g w a r a n t o w a ł o n a s t ą p i e n i e nowego c y k l u , a t y m s a m y m t r w a n i e ś w i a t a i czasu. Tak w i ę c zespół t r e ś c i k u l t u r o w y c h o k r e ś l o n y przez nas j a k o t r a d y ­ cja b y ł s y m b o l i c z n y m zapisem w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i e l o w i e k o w e ­ go d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z n e g o . Stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do t r a d y c j i u j a w n i a n a m j e d n o c z e ś n i e istotne cechy k u l t u r y c h ł o p s k i e j s t a n o w i ą c e integralne elementy systemu k u l t u r o w e g o i p o z o s t a j ą c e w w i d o c z n y c h z w i ą z k a c h z t a k i m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , j a k koncepcja czasu i sto­ sunek do t r w a n i a w czasie. P o w y ż s z e r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e b y ł y przede w s z y s t k i m odczuciom t o w a r z y s z ą c y m t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e ­ z m i e n n o ś c i t r a d y c j i nie znaczy, że b y ł a ona r z e c z y w i ś c i e niezmienna. 3 2 STABILNOŚĆ I Z M I A N A S. Czarnowski p i s a ł swego czasu o tradycjonalizmie c h ł o p s k i m : ,,[...] nie na t y m o n polega, b y wszystko, co jest w k u l t u r z e ludowej, odzie­ dziczone z o s t a ł o od p r a w i e k ó w , ale na t y m , że wszystkie elementy tej k u l t u r y [...] p r e z e n t u j ą się w jednej p ł a s z c z y ź n i e jako to, co » z a w s z e b y ło«, jako to, »co s i ę zawsze r o b i ł o « , j a k o dobro przekazane, rzekomo o d ­ wieczne" . 3 3 R o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y przekonaniem nosicieli k u l t u r y o jej n i e z m i e n ­ n o ś c i a r z e c z y w i s t y m stopniem t r w a ł o ś c i ( b r a k u zmian) jest w a ż n y m p r o b l e m e m metodologicznym. J a k k o l w i e k oba te zjawiska p o w i n n y s t a ć się p r z e d m i o t e m b a d a ń , t o jednak uznanie stanowiska reprezentowanego przez S. Czarnowskiego często w y d a j e się z w a l n i a ć badaczy od zajmowa­ n i a się p r o b l e m e m rzeczywistej t r w a ł o ś c i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y . B y ć m o ­ że z a w a ż y ł a na t y m reakcja na rozpowszechnione, z w ł a s z c z a w p o c z ą t k o ­ w e j fazie istnienia etnografii, przekonanie o „ p o g a ń s k o ś c i " kultury c h ł o p s k i e j . Reakcja ta u w i d o c z n i ł a się w b y s t r o n i o w s k i m m o d e l u k u l - ,32 Warto w tym miejscu przypomnieć s ł o w a Lenina, który pisał: „[...] praktyka ludzka, dzięki miliardom powtórzeń, utrwala się w świadomości ludzkiej w postaci figur logicznych. Figury owe mają trwałość przesądów, charakter aksjomatyczny w ł a ś n i e (i tylko) z racji tych miliardów powtórzeń", W. I. L e n i n, Zeszyty filo­ zoficzne, Warszawa 1956, s. 189. Por.: K m i t a , op. cit., s. 159. C z a r n o w s k i , op. cit., s. 168. a ! �52 RYSZARD TOMICKI t u r y ludowej, u k t ó r e g o podstaw l e ż y teza o c i ą g ł e j z m i e n n o ś c i elemen­ t ó w u k ł a d u . K ł a d z e n i e silnego nacisku na p r o b l e m a t y k ę zmian w y n i k a t e ż , j a k się wydaje, z arbitralnego stosowania w y j a ś n i e ń t y p u genetyczno-przyczynowego, o czym z a d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu tradycje n a u ­ k o w e (ewolucjonizm i s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a ) oraz w u l g a r n e p o j ­ m o w a n i e metodologii marksistowskiej. W p r z y p a d k u e t n o g r a f i i j a k o n a u ­ k i o k u l t u r z e takie stawianie s p r a w y ogranicza niezmiernie zakres b a d a ń i p r o w a d z i do opacznego t r a k t o w a n i a etnografii jako n a u k i historycznej. Co w i ę c e j , nie odpowiada to r z e c z y w i s t y m tendencjom p a n u j ą c y m w tej nauce. M ó w i ą c b o w i e m o h i s t o r i i ( w k o n t e k ś c i e etnografii) n a l e ż y pa­ m i ę t a ć o r o z r ó ż n i e n i u h i s t o r i i — biegu w y p a d k ó w w czasie, oraz h i ­ storii — n a u k i o przeszłości. Etnografia, z a j m u j ą c się m i ę d z y i n n y m i k u l t u r a m i s p o ł e c z e ń s t w j u ż dziś nie i s t n i e j ą c y c h b ą d ź k u l t u r a m i o d u ­ ż y m stopniu s t a b i l n o ś c i , d ą ż y przede w s z y s t k i m do w y j a ś n i a n i a s t r u k t u ­ r y u k ł a d u k u l t u r o w e g o i jego funkcjonowania. N i e oznacza t o b y n a j ­ m n i e j rezygnacji z historycznego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h . N a ­ l e ż y jednak p a m i ę t a ć , że n a u k a ta nie jest r ó w n o c z e ś n i e h i s t o r i ą k u l t u r y . T r w a n i e k u l t u r y w czasie nie zawsze p r o w a d z i do z m i a n systemu. B a ­ danie s t a b i l n o ś c i jest nie m n i e j i n t e r e s u j ą c e i konieczne n i ż zajmowanie się procesami przemian, lecz aby j ą w y j a ś n i ć n a l e ż y b a d a ć przede w s z y ­ s t k i m cechy s t r u k t u r a l n e u k ł a d u , a nie o d w o ł y w a ć się do c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h . F a k t istnienia tak z w a n y c h s t r u k t u r o d ł u g i m t r w a n i u , p o d ­ noszony w i e l o k r o t n i e przez h i s t o r y k ó w , nie zawsze b r a n y jest pod u w a ­ g ę przez samych e t n o g r a f ó w . U w a g i nasze nie z m i e r z a j ą do stwierdzenia, że k u l t u r a c h ł o p s k a b y ł a na przestrzeni w i e k ó w u k ł a d e m n i e z m i e n n y m . Nie ulega j e d n a k w ą t p l i ­ w o ś c i , że nie wszystkie podsystemy k u l t u r y w j e d n a k o w y m s t o p n i u p o d ­ l e g a ł y zmianom. Niestety, obecny stan b a d a ń nie pozwala na d o k ł a d n i e j ­ sze ustalenie zakresu i s t o t n y c h zmian, jakie n a s t ę p o w a ł y od k o ń c a ś r e d ­ niowiecza (chodzi o c z y w i ś c i e o z m i a n y systemu k u l t u r o w e g o a nie t y l k o zmiany u k ł a d ó w rolnych, t y p ó w w s i i t p . b ę d ą c y c h d o m e n ą h i s t o r i i go­ spodarczej). C z ę s t o w r ó ż n y c h publikacjach etnograficznych s p o t k a ć m o ż ­ na sugestie, że pewne elementy czy dziedziny k u l t u r y w y k a z u j ą d u ż ą z a c h o w a w c z o ś ć . Odnosi się to zazwyczaj do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o , k t ó r e — nawiasem m ó w i ą c — nie z o s t a ł y jeszcze dostatecznie nawet zbadane. Przedstawione w c z e ś n i e j p r z y k ł a d y , j a k i analiza w i e r z e ń i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h ze ś m i e r c i ą dokonana przez a u t o r a w y d a j ą się p o t w i e r d z a ć te przypuszczenia. T r w a ł o ś ć w y m i e n i o ­ nych p o d s y s t e m ó w k u l t u r y znajdowałaby w y t ł u m a c z e n i e w ich olbrzy3 4 3 i ności R. T o m i с к i, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społecz­ wiejskich, praca magisterska napisana w 1972 r. w Katedrze Etnografii UW. �53 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE m i m znaczeniu egzystencjalnym. W i a d o m o r ó w n i e ż , iż sfera ś w i a d o m o ­ ś c i o w a ulega znacznie w o l n i e j s z y m z m i a n o m n i ż sfera s p o ł e c z n o - g o s p o darcza. W s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w X I X w i e k u i s t n i a ł system r e l i g i j n y p o w s t a ł y w w y n i k u procesu s y n k r e t y z a c j i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . N a ­ s t ą p i ł a ona z a r ó w n o na skutek p r o c e s ó w o b i e k t y w n y c h , j a k r ó w n i e ż w znacznym s t o p n i u w w y n i k u ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h d z i a ł a ń adaptacyjnych ze strony k l e r u oraz pewnej o d p o w i e d n i o ś c i systemu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i „ p o g a ń s k i e g o " . Synkretyzacja s p r z y j a ł a p r z e t r w a n i u do w i e k u co n a j m n i e j X I X w i e l u archaicznych t r e ś c i k u l t u r o w y c h . M a ­ m y tego p r z y k ł a d y p o ś w i a d c z o n e ź r ó d ł a m i h i s t o r y c z n y m i , j a k n p . bez­ skutecznie w y k o r z e n i a n y o b r z ę d topienia M a r z a n n y . T r w a n i u archaicz­ n y c h t r e ś c i s p r z y j a ł o r ó w n i e ż istnienie i c h w stanie „ u t a j o n y m " d z i ę k i p r z e j ę c i u pewnego z e s p o ł u cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h p o s i a d a j ą c y c h drugo­ r z ę d n e znaczenie dla s t r u k t u r y elementu k u l t u r o w e g o . C z ę s t o spotykane w czasie b a d a ń n a ł o ż e n i e s i ę na dany f a k t obcej jego istocie i n t e r p r e t a c j i jest t a k ż e c z y n n i k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m m u t r w a n i e i n i e p o w o d u j ą c y m zmiany s t r u k t u r y a n i autentycznego sensu w y t w o r u . D o s k o n a ł y m p r z y ­ k ł a d e m tego t y p u s y n k r e t y z a c j i jest zanotowana w X I X w i e k u i n t e r p r e ­ tacja zwyczaju m a l o w a n i a j a j . W e d ł u g ó w c z e s n e g o i n f o r m a t o r a m a l o w a ­ nie jaj o d b y w a ł o s i ę na t ę p a m i ą t k ę , że Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł t a k j a k k u r c z ę z j a j a . M a m y w t y m p r z y p a d k u do czynienia z n a ł o ż e n i e m się na siebie d w ó c h f a k t ó w o t y m s a m y m znaczeniu, p o n i e w a ż z a r ó w n o jajo, j a k i Chrystus s ą s y m b o l a m i wiecznego odrodzenia. 3 5 3 6 C h r z e ś c i j a ń s t w o p o s i a d a ł o jeszcze inne cechy u ł a t w i a j ą c e przetrwanie archaicznych s ł o w i a ń s k i c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h . B y ł a t o r e l i g i a u n i w e r s a listyczna, a w i ę c pozbawiona e l e m e n t ó w m o g ą c y c h z a s t ą p i ć dawne w i e ­ rzenia i o b r z ę d y z w i ą z a n e z g o s p o d a r k ą czy ż y c i e m s p o ł e c z n y m . D o ­ p r o w a d z i ł o t o m i ę d z y i n n y m i do r o z w o j u k u l t u ś w i ę t y c h , ale j e d n o c z e ś ­ nie s p r z y j a ł o t r w a n i u d a w n y c h t r e ś c i . K a m u f l a ż c h r z e ś c i j a ń s k i w i d o c z n y jest w y r a ź n i e w m i t a c h kosmogonicznyeh i k o s m o l o g i c z n y c h . 3 7 38 nia, Te l u ź n e s p o s t r z e ż e n i a w y m a g a j ą o c z y w i ś c i e kompleksowego bada­ k t ó r e m o ż e p r z y n i e ś ć nieoczekiwane r e z u l t a t y . R o z w a ż a j ą c m o ż l i - 3 5 Por.: J . S o b i e s к a, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy", „Etnografia Polska", t. V I I I : 1964, s. 215-250. F . K r č e k , op. cit., s. 218. Por. uwagi poczynione na ten temat przez S. P i e k a r c z y k a , O społeczeń­ stwie i religii w Skandynawii VII1-XI w., Warszawa 1963, s. 241, a także: B y ­ s t r o ń , op. cit, s. 11-12. Niestety nie doczekały się one dotychczas całościowej analizy. W literaturze polskiej zestawienia wierzeń i wiedzy o świecie dokonał K . M o s z y ń s k i w pracy Kultura budowa Słowian, tom I I , cz. 1. 3 6 3 7 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI w o ś c i t r w a n i a w stanie zasadniczo n i e z m i e n i o n y m t r e ś c i k u l t u r o w y c h , n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na w y n i k i b a d a ń polskich f o l k l o r y s t ó w uporczy­ w i e p o s z u k u j ą c y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j z a p o ż y c z e ń i w p ł y w ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że społeczności c h ł o p s k i e p r z e j m o w a ł y w y t w o r y k u l ­ t u r o w e od klas w y ż s z y c h , czemu d a ł w y r a z K . D o b r o w o l s k i f o r m u ł u j ą c t e o r i ę opadania w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Istota p r o b l e m u polega j e d n a k na c z y m i n n y m . Chodzi b o w i e m o ustalenie, jakiego t y p u w y t w o r y b y ł y przejmowane, a jakie nie i z j a k i c h przyczyn. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t ó w stanowi s p e c y f i c z n ą s f e r ę k u l t u r y . W y t w o r y s k ł a d a j ą c e się na n i ą p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje rekreacyjno-ludyczne. M i ­ mo tego, że b y ł y one przekazywane z pokolenia na pokolenie, nie stano­ w i ł y , w e d ł u g p r z y j ę t e j d e f i n i c j i t r a d y c j i , jej części. T ą d z i e d z i n ą k u l t u r y r z ą d z i przede w s z y s t k i m moda. S t ą d t e ż jej dość d u ż a z m i e n n o ś ć , c h o c i a ż i t u , w ą t k i p r z y j ę t e za p o ś r e d n i c t w e m d w o r u czy kościoła b y ł y prze­ k s z t a ł c a n e i dopasowywane do „ s t y l u k u l t u r y " . W y t w o r y p e ł n i ą c e funkcje rekreacyjno-ludyczne s t a n o w i ł y p e r y f e r y c z n ą s f e r ę k u l t u r y , n a j ­ bardziej p o d a t n ą na zmiany, k t ó r y c h s z y b k o ś ć z a l e ż a ł a przede w s z y s t k i m o d ilości i c h a r a k t e r u k o n t a k t ó w społeczności ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . Z tego w z g l ę d u z jej obserwacji nie m o ż n a w y s n u w a ć w n i o s k ó w odno­ s z ą c y c h się do całości k u l t u r y , b o w i e m j u ż na p r z y k ł a d p i e ś n i o b r z ę d o w e w y k a z u j ą z a d z i w i a j ą c ą t r w a ł o ś ć i n i e z m i e n n o ś ć . Podobnie rzecz m a się z k o l ę d a m i gospodarczymi, ż e b y p o z o s t a ć t y l k o p r z y p r z y k ł a d a c h z tzw. t w ó r c z o ś c i ustnej. 3 9 Kazimierz. Dobrowolski omawiając czynniki zmian kulturowych stwierdza, że i c h przejawem jest m i ę d z y i n n y m i powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h . F a k t istnienia w a r i a n t ó w niekoniecznie jest ś w i a d e c t w e m z m i e n n o ś c i . Tworzenie się i c h jest z j a w i s k i e m w y n i k a j ą ­ c y m z samej specyfiki przekazu m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o , w trakcie k t ó ­ rego — j a k p o w i e d z i e l i ś m y — t r a n s m i s j i p o d l e g a j ą modele podsyste­ m ó w k u l t u r y . Modele, p r z e j ę t e przez w c h o d z ą c e w ż y c i e pokolenie, s ą realizowane i p r z y b i e r a j ą s w ą o s t a t e c z n ą p o s t a ć w o k r e ś l o n e j czasowo oraz przestrzennie sytuacji. Oczywiste jest tedy, że z a r ó w n o w skali d i a chronicznej, j a k i synchronicznej i s t n i e j ą i t w o r z ą się coraz t o nowe w a ­ r i a n t y t y c h samych t r e ś c i , p r z y c z y m nie m u s i u l e g a ć zmianie ani s t r u k ­ tura, ani sens w y t w o r u . P r z y k ł a d e m takiego zjawiska jest i s t n i e j ą c e po4 0 3 9 D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 132, a także: S. C z a r n o w s k i , Powsta­ nie i społeczna funkcja historii, [w:] Dzieła, t. V, Warszawa 1956, s. 102. Autorzy ci wyraźnie podkreślali, że przejmowaniu obcych treści kulturowych towarzyszyły zabiegi modelujące mające na celu dostosowanie wytworu do schematu danej kul­ tury. Nie znaczy to jednak, iż każdy w y t w ó r mógł na tej zasadzie przeniknąć do kultury chłopskiej. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 87-88. 4 0 �55 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE wszechnie jeszcze w X I X w i e k u wierzenie w demony zwane w zależności od okolic Polski b o g i n k a m i , sibielami, p ł a c z k a m i , m a r u d a m i i t d . M i m o w y s t ę p o w a n i a i c h w opowiadaniach c h ł o p ó w w r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h „ ż y c i o w y c h " sytuacjach i m i m o r ó ż n y c h nazw, w s z ę d z i e p r z y p i s y w a n o i m o k r e ś l o n y z b i ó r cech w s p ó l n y c h d e c y d u j ą c y o i c h znaczeniu w syste­ mie w i e r z e ń religijno-magicznych. W s z ę d z i e t e ż relacje m i ę d z y t y m i de­ m o n a m i i t a k i m i elementami kosmosu, j a k woda, ziemia czy k s i ę ż y c b y ł y i d e n t y c z n e . Wszystkie w y o b r a ż e n i a i n d y w i d u a l n e ( w a r i a n t y ) oparte b y ł y na takiej samej s t r u k t u r z e podstawowej, zdeterminowane w zasad­ niczy s p o s ó b „ u w a r u n k o w a n i a m i k u l t u r y " . 41 4 2 C z ę s t o w podobnych sytuacjach twierdzenia o zmianie j a k i e j ś t r e ś c i w y n i k a j ą z f a k t u , że analiza dokonywana jest na poziomie s z c z e g ó ł ó w z e w n ę t r z n y c h a nie na poziomie s t r u k t u r y z n a c z ą c e j , co w w y p a d k u t r e ­ ści w c h o d z ą c y c h w zakres i n f o r m a c y j n e j sfery k u l t u r y jest niedo­ puszczalne . 4 3 Twierdzenie o m a ł e j z m i e n n o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j spotyka się nieraz z o d p o w i e d z i ą , że nie m o ż n a j e j t r a k t o w a ć tak, j a k k u l t u r y społeczności plemiennych. Istotnie, m i m o b r a k u pisma i b e z p o ś r e d n i e g o przekazu t r a ­ d y c j i , istnieje m i ę d z y n i m i zasadnicza r ó ż n i c a . S p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e o d momentu wyodrębnienia się w osobną w a r s t w ę społeczną posiadającą s w o i s t ą k u l t u r ę p o z o s t a w a ł y w b e z p o ś r e d n i e j bliskości i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i i c h k u l t u r y . Stan t a k i p o w o d o w a ł nie t y l k o m o ż l i w o ś ć o d ­ d z i a ł y w a n i a na społeczności c h ł o p s k i e , ale t a k ż e m o ż l i w o ś ć (chociażby potencjalną) wyboru między akceptacją własnej tradycji i przejęciem t r a d y c j i (bądź j e j części) g r u p y w y ż e j s t o j ą c e j w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W m i n i o n y c h w i e k a c h o w i e l e w i ę k s z e znaczenie w zmianach k u l t u r y c h ł o p s k i e j m i a ł y d z i a ł a n i a z e w n ę t r z n e w y n i k a j ą c e z feudalnego stosun­ k u zależności i k o n c e n t r u j ą c e się w sferze ekonomicznej i m a t e r i a l n y m substracie k u l t u r y ( n a r z ę d z i a , s p r z ę t d o m o w y , s t r ó j , itp.) . N i e p o s i a d a ł y 4 4 4 1 Por.: T o m i c k i , op. cit, s. 72-117. Między innymi ta determinacja powodowała „oczywistość" społecznej sytuacji jednostki, o której piszą D. R i e s m a n , N. G l a z e r i R. D o n n é y , Samotny tłum, Warszawa 1971, s. 14. Por. uwagi Cezarii Baudouin de Courtenay o strukturze obrzędu weselnego, które można przenieść na inne elementy kultury. Pisze ona między innymi: „Nie wszystkie oczywiście elementy mają jednakowe znaczenie dla struktury dramatu weselnego, gdyż jedne z nich są nieodzowne jako ogniwa akcji, inne mają zna­ czenie raczej intermedialne, inne wreszcie — czysto dekoracyjne" (C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y E h r e n k r e u t z , Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, (Wilno 1927); I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Pol­ sce 1927, Sekcja VI, (odb.), s. 2 nlb. Wspomnieć tu trzeba mniej znane ingerencje w inne dziedziny kultury, patrz: J . G o l d b e r g , Restrykcje władz pruskich w końcu X V I I I w. wobec polskich obyczajów ludowych związanych z pomocą wzajemną, „Łódzkie Studia Etnogra4 2 4 3 4 4 �56 RYSZARD TOMICKI one jednak mocy m o g ą c e j s p o w o d o w a ć p r z e o b r a ż e n i a w c a ł y m systemie kulturowym i transformację układu. Teoretycznie rzecz b i o r ą c k i l k u w i e k o w a konfrontacja z k u l t u r a m i i n ­ n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h m o g ł a p r o w a d z i ć do p r ó b zarzucenia w ł a s n e j t r a d y c j i . T a k istotnie b y ł o , czego p r z y k ł a d e m awans c h ł o p ó w do w a r s t w w y ż s z y c h . J e d n a k ż e zmiana statusu s p o ł e c z n e g o w i ą z a ł a s i ę najczęściej z k o n i e c z n o ś c i ą opuszczenia rodzimego ś r o d o w i s k a . W t e n s p o s ó b jedno­ s t k i a s p i r u j ą c e do c z ł o n k o s t w a innej w a r s t w y nie m i a ł y b e z p o ś r e d n i e g o w p ł y w u na ż y c i e i t r a d y c j ę g r u p y lokalnej, z k t ó r e j s i ę w y w o d z i ł y . Akceptacja obcych w z o r ó w bez w y p e ł n i e n i a t y c h w a r u n k ó w b y ł a p r a k ­ tycznie n i e m o ż l i w a ze w z g l ę d u na d z i a ł a j ą c y w społeczności system r e g u l a c y j n o - k o n t r o l n y o p e r u j ą c y r o z l i c z n y m i sankcjami s p o ł e c z n y m i i nie d o p u s z c z a j ą c y do zachwiania homeostazy . O c z y w i ś c i e w p r z y p a d k u ak­ t ó w i n t e r w e n c j i administracyjnej system t e n m ó g ł d z i a ł a ć j e d y n i e po­ ś r e d n i o . P r z y k ł a d ó w dostarcza t u analizowany przez J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go proces w p r o w a d z a n i a s z k ó ł na w i e ś w X I X w i e k u . S p o ł e c z n o ś c i l o ­ kalne, nie m o g ą c p r z e c i w d z i a ł a ć t e m u f a k t o w i b e z p o ś r e d n i o , z a s t o s o w a ł y specyficzny zabieg obronny. Wiedza zdobyta przez m ł o d z i e ż b y ł a akcep­ towana j e d y n i e j a k o i n s t r u m e n t u ł a t w i a j ą c y ż y c i e poza w ł a s n ą g r u p ą . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o g ł a b y ć stosowana do k o r y g o w a n i a n o r m , w a r t o ś c i i w z o r ó w w tej grupie o b o w i ą z u j ą c y c h . 4 S 4 6 Wszystkie przytoczone p r z y k ł a d y , m a j ą c e na celu wskazanie c z y n n i ­ k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h t r w a n i e p e w n y c h dziedzin k u l t u r y c h ł o p s k i e j w sta­ n i e n i e z m i e n i o n y m przez znaczny okres, nie p o z w a l a j ą ze w z g l ę d u na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć doboru s f o r m u ł o w a ć k o n k r e t n y c h t w i e r d z e ń o g ó l n y c h . Z d a n i e m autora uzasadniona jest taka hipoteza w o d ­ niesieniu do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o s t a n o w i ą ­ cych z n a c z n ą część t r a d y c j i i d e c y d u j ą c y c h (szczególnie w p r z y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u rozumianego jako u k ł a d o b e j m u j ą c y z b i ó r z d a ń opisowych, n o r m a t y w n y c h i w a r t o ś c i u j ą c y c h ) o jej sile sterowniczej. Uznanie t r a d y ­ c j i za podstawowy a u t o r y t e t w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j nie p r o w a d z i do za­ kwestionowania d z i a ł a n i a i r o l i i n n y c h a u t o r y t e t ó w , p o s i a d a j ą c y c h m n i e j ­ szy l u b w i ę k s z y zasięg. W h i s t o r i i społeczności c h ł o p s k i c h t r a d y c j a n i e ­ j e d n o k r o t n i e w s p ó ł i s t n i a ł a ż a u t o r y t e t a m i u z u p e ł n i a j ą c y m i j ą w realizacji ficzne", t. I V : 1962, ,s. 15-20; B. B a r a n o w s k i , Sprawy obyczajowe w sądow­ nictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII, bódź 1955. Por. na przykład prace M. W i e r u s z e w s k i e j , Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 63-72; t e n ż e : Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle badań wsi bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I : 1970, s. 45-55. J . С h a ł a s i ń s к i, Rewolucja młodości. Studia o awansie młodego pokole­ nia wsi i integracji narodu polskiego, Wanszawa 1969, s. 206. 4 5 4 6 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 57 k u l t u r y danej g r u p y lokalnej w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h historycznych. Z ł o ż o n o ś ć systemu k u l t u r o w e g o d o p u s z c z a ł a funkcjonowanie w i e l u auto­ r y t e t ó w ; na p r z y k ł a d d u c h o w i e ń s t w o b y ł o i jest — w r ó ż n y m zapewne stopniu na r ó ż n y c h terenach i w r ó ż n y c h okresach — a u t o r y t e t e m w k w e ­ stiach zinstytucjonalizowanej k u l t u r y r e l i g i j n e j , ale nie b y ł o n i m w dzie­ dzinie d z i a ł a ń r e l i g i j n o - m a g i c z n y c h o charakterze r o l n i c z y m . Podobnie w y g l ą d a p r o b l e m d w o r u i t d . Wydaje się, że historia k u l t u r y społeczności c h ł o p s k i c h b y ł a c i ą g i e m z m i e n i a j ą c y c h się u k ł a d ó w a u t o r y t e t ó w o d n o s z ą ­ c y c h się do r ó ż n y c h dziedzin życia, ale z d o m i n u j ą c y m miejscem t r a d y c j i . U p r a s z c z a j ą c nieco s y t u a c j ę , okres przed u w ł a s z c z e n i e m m o ż n a u z n a ć za okres przewagi t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u o k r e ś l a j ą c e g o w i ę k s z o ś ć w z o ­ r ó w , n o r m i w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , za­ k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że zakres p r z e d m i o t o w y t r a d y c j i m ó g ł u l e g a ć z m i a ­ nom. W i e k X I X przynosi s y t u a c j ę bardzo złożoną. U w ł a s z c z e n i e d o p r o w a ­ dza do r o z k w i t u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e z a c z y n a j ą d z i a ł a ć mechanizmy d e z o r g a n i z u j ą c e , k t ó r e w y n i k ł y z n o w y c h w a r u n k ó w ekonom i c z n o - s p o ł e c z n y c h . Posiadanie ziemi, poczucie s i ł y i o d r ę b n o ś c i wzmac­ niane z r e s z t ą o d k o ń c a stulecia przez r o z w ó j r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nych, t y l k o pozornie w p ł y n ę ł y p o z y t y w n i e na r o z k w i t k u l t u r y . Jest t o po­ c z ą t e k p r z y b i e r a j ą c e g o z czasem na sile procesu odchodzenia od t r a d y c j i j a k o w z o r u ż y c i a jednostkowego i s p o ł e c z n e g o . P o s t ę p u j ą c a zmiana sto­ s u n k u do t r a d y c j i z w i ą z a n a jest przyczynowo z r o z w o j e m ś w i a d o m o ś c i klasowej (przynajmniej na n i e k t ó r y c h terenach) oraz powstawaniem coraz g ę s t s z e j sieci szkół r ó ż n e g o t y p u , u m o ż l i w i e n i e m r u c h l i w o ś c i pionowej i t d . Z m i a n y te p r o w a d z i ł y nieuchronnie do z a w ę ż e n i a przedmiotowego zakresu t r a d y c j i . Odchodzenie od t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u k u l t u r o w e g o p r z y b r a ł o znaczne r o z m i a r y j u ż w okresie p r z e d w o j e n n y m . Po r o k u 1945 dokonane z o s t a ł o oficjalne zanegowanie t r a d y c j i j a k o z b i o r u p r z e s ą d ó w i z a b o b o n ó w . M i a ł o to p o w a ż n y skutek w sytuacji praktycznego odizolo­ w a n i a w s i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i propagowania p e w n y c h w z o ­ r ó w życia, k t ó r y c h p r z y j ę c i e p o w o d o w a ł o szereg k o r z y ś c i . W z w i ą z k u z rozwojem p r z e m y s ł u i w z m o ż o n ą urbanizacją zawód rolnika stracił d a w n y p r e s t i ż s p o ł e c z n y . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y , że stopnio­ w o a u t o r y t e t e m w i e j s k i m s t a w a ł y się j e d n o s t k i „ ś w i a t o w e " oraz pokolenie m ł o d s z e , w y k s z t a ł c o n e i z n a j ą c e w z o r y miejskie. O d e j ś c i e od t r a d y c j i w i e j ­ skiej s t a ł o się w a r u n k i e m realizacji p o ż ą d a n y c h w z o r ó w i o s i ą g n i ę c i a no­ w y c h w a r t o ś c i . Do dziś jeszcze m o ż n a s p o t k a ć w t r a k c i e b a d a ń ludzi, k t ó ­ r z y m i m o p r z e j ę c i a w z o r ó w ż y c i a quasi-miejskich i ś w i a d o m o ś c i istnienia a u t o r y t e t ó w pozawioskowych n o r m u j ą c y c h i c h życie, w dziedzinie w i e r z e ń religijno-magicznych nadal k o n t y n u u j ą w z o r y t r a d y c y j n e . S ą t o j u ż sto­ sunkowo nieliczne jednostki, ale istnienie i c h ś w i a d c z y o t y m , że tradycja w o k r e ś l o n y m przez nas sensie nie z a g i n ę ł a jeszcze ostatecznie. Jest k u l - �58 RYSZARD TOMICKI t y w o w a n a , ale zakres jej u l e g ł bardzo znacznemu z a w ę ż e n i u i obejmuje obecnie t y l k o te t r e ś c i , k t ó r e s ą znacznie m n i e j podatne na d z i a ł a n i a argumentacyjne i dla k t ó r y c h społeczności c h ł o p s k i e n i e o t r z y m a ł y k o n t r auto­ r y t e t u . Proces odchodzenia od t r a d y c j i prowadzi, j a k s i ę wydaje, do z u ­ p e ł n e g o zmienienia j e j znaczenia w k u l t u r z e . Stopniowe urbanizowanie społeczności c h ł o p s k i c h , zanik k u l t u r y t r a d y c y j n e j a j e d n o c z e ś n i e p r z e j ­ m o w a n i e jej n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w w zakres tak zwanej k u l t u r y narodo­ w e j p o w o d u j ą przyswajanie przez s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e k u l t u r y m i e j ­ skiej, umasowionej i w o l n e tworzenie się selektywnego m o d e l u t r a d y c j i w s p ó l n e g o dla całego narodu. T r a d y c j a taka s k ł a d a ć s i ę b ę d z i e przede w s z y s t k i m z f o l k l o r u muzycznego, tanecznego, sztuki ludowej i t p . K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a o t r a d y c j i trzeba s t w i e r d z i ć , że istnieje koniecz­ n o ś ć b a d a ń s z c z e g ó ł o w y c h nad j e j r ó ż n o r o d n ą p r o b l e m a t y k ą . Wydaje się, że p r z y n i e ś ć one m o g ą w i e l e i n t e r e s u j ą c y c h r e z u l t a t ó w p r z y c z y n i a j ą c y c h s i ę do zrozumienia funkcjonowania k u l t u r y z a r ó w n o w j e j z m i e n n o ś c i , j a k i niezmienności. �