https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97eb0827b5551f41aebde216df3ad1ee.pdf d44ad8ad2beb3442f40acb6f70b38c18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:732 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.193-273 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 REJONY UPRZEMYSŁAWIANE. PROBLEMATYKA I BADANIA. Praca zbio­ r o w a , W a r s z a w a 1971 Praca ta, w y d a n a w serii Problemy teriały z S y m p o z j u m z o r g a n i z o w a n e g o Rejonów Uprzemysławianych W r o k u 1969 p r z e z zawiera K o m i t e t i Zakład R e j o n ó w U p r z e m y s ł a w i a n y c h P A N . Jest o n a n i e w ą t p l i w i e p e w n y m podsumowaniem badań p r o w a d z o n y c h o d r o k u 1961 p r z e z tę instytucję. P o d s u m o w a n i e m lecz zawierającym wiadomości, w n i o s k i i wskazówki ma­ Badań skrótowym, z badań szczególnie i n t e r e s u ­ jących. P r z e d m i o t e m zainteresowań b a d a w c z y c h K o m i t e t u j e s t r e j o n u p r z e m y s ł a w i a ­ n y . M o ż n a go z d e f i n i o w a ć j a k o t a k i o b s z a r P o l s k i , który d o p e w n e g o c z a s u b y ł r e j o ­ n e m r o l n i c z y m , a po z l o k a l i z o w a n i u n a n i m w i e l k i e j i n w e s t y c j i przemysłowej stał się t e r e n e m g w a ł t o w n y c h p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia m i e j s c o w e j lud­ ności. B a d a n i a p r z e p r o w a d z a n e były, i są zresztą w d a l s z y m ciągu, w następujących r e j o n a c h : p ł o c k i m , p u ł a w s k i m , t a r n o b r z e s k i m , konińskim, l u b i ń s k o - g ł o g o w s k i m , c h a t o w s k i m i n a obszarze Jak pisze konkretnych zgodnej Dyzma kanału W i e p r z - K r z n a Gałaj przejawów w referacie procesu z rzeczywistością teorii wygłoszonym industrializacji i na sympozjum: w „Bez badań tworzyć społeczeństw r o z w o j u " . T a k w i ę c b a d a n i a , mają i użytkowy: wzbogacanie s ł a w i a n e g o i skuteczną p o m o c beł- porównawczym. u r b a n i z a c j i n i e można przeobrażania współczesnych postulować w ł a ś c i w y c h p r o g r a m ó w w o w e cele — p o z n a w c z y j a k o terenie a n i też d w a podsta­ teorii rozwoju rejonu uprzemy­ r o z w i j a n i u stosunków gospodarczych i społeczno- - k u l t u r o w y c h n a s z y b k o p r z e o b r a ż a j ą c y m się t e r e n i e . W mach swej pierwszej części p r a c a z a w i e r a uprzemysłowienia w społeczno-ekonomicznych i Antoniego Rajkiewicza Polsce w t r z y referaty: Stefana l a t a c h 1945-1975, D y z m y prowadzonych na wspomnianych Ignara o proble­ Gałaja o badaniach wybranych terenach o c z y n n i k u l u d z k i m w procesie uprzemysławiania. Referaty są w s t ę p e m d o d y s k u s j i . P r z e d s t a w i o n a została o n a w części d r u g i e j w f o r m i e z w i ę z ­ łych i treściwych a r t y k u ł ó w oraz k o m u n i k a t ó w . Dotyczą one bardzo różnorodnych z a g a d n i e ń : r o z m i a r ó w i e f e k t ó w i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , a w a n s u społecznego u p r z e m y s ł a w i a n y c h , społeczno-ekonomicznej zależności t y p u rejonów przemysł—miasto—wieś, zależności t y p u r o l n i c t w o — g o s p o d a r s t w o — r o l n i k , u k ł a d ó w p r z e s t r z e n n y c h w t y c h r e ­ j o n a c h oraz wreszcie u j e m n y c h skutków i n d u s t r i a l i z a c j i . Próbę d e f i n i c j i u r b a n i z a c j i p r z e d s t a w i a H . Paszkę w a r t y k u l e o procesach urba­ n i z a c j i w s i konińskiej. A u t o r t w i e r d z i , że d l a d o k o n a n i a się p r o c e s u u r b a n i z a c j i ze­ w n ę t r z n e j wystarczają w z a s a d z i e d w a w a r u n k i : 1) o d p o w i e d n i a ilość pieniędzy n a w s i , 2) świadomość d y s t a n s u e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e g o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą i chęć j e g o z n i w e l o w a n i a . Z a bezpośrednie s k u t k i u r b a n i z a c j i u w a ż a t u r z e z a t r u d n i e n i a ludności w i e j s k i e j . P o w s t a w a n i e przemiany w dużych o ś r o d k ó w p r z y c z y n i ł o się też d o w y ż s z e j o c e n y zajęć p o z a r o l n i c z y c h . Z w i ą z a n e j e s t z podejmowaniem p r a c y poza r o l n i c t w e m . W b a d a n y c h przez oczywiście autora wsiach konińskiego nastąpił p o d w p ł y w e m n o w e g o ośrodka p r z e m y s ł o w e g o w z r o s t 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 struk­ przemysłowych okręgu poziomu �194 RECENZJE dochodów, p o t r z e b ludności i w z w i ą z k u z t y m s t o p y ż y c i o w e j . Dokonały się miany w r o d z i n i e w i e j s k i e j ; nastąpił r o z p a d r o d z i n y t r z y p o k o l e n i o w e j , więzi rodzinnej i spadek a u t o r y t e t u rodziców, wskazują t a k ż e n a i s t o t n e p r z e m i a n y wsi, aczkolwiek zwłaszcza rolników. Wyniki świadomości i s t y l u życia ludności stan ich zaawansowania i tempo przemian prze­ rozluźnienie pozostają badań badanych w tyle za przemianami ekonomicznymi. B. Jałowiecki w s w y m zwięzłym a r t y k u l e o p r o b l e m i e a d a p t a c j i m i e j s k i e g o stylu życia w o s i e d l a c h m i e s z k a n i o w y c h r e j o n u u p r z e m y s ł a w i a n e g o uważa, że p r o c e s u r b a ­ n i z a c j i można t r a k t o w a ć d w o j a k o . A l b o j a k o w z r o s t o d s e t k a ludności m i e j s k i e j w ś r ó d ogółu ludności, a l b o j a k o p r o c e s społeczno-kulturowy, w w y n i k u k t ó r e g o mieszkańcy w s i i określonych o s i e d l i przyswajają sobie w z o r y zachowań i p o s t a w y charaktery­ s t y c z n e d l a ludności w i e j s k i e j m i a s t . W pracach K o m i t e t u wiele miejsca poświęcono wpływem industrializacji rolnictwo. K. Michna w ctwie rejonów płockiego i p u ł a w s k i e g o przemianom, (na p o d s t a w i e poza gospodarstwem agrarnej pod rolni­ 1965-1966) się p r a c y zarobko­ chłopskim n i e w p ł y w a n i e k o r z y s t n i e n a r o z w ó j p r o d u k c j i r o l n i c z e j . M o ż n a j e d n a k stwierdzić w y r a ź n e p o g a r s z a n i e tury ulega badań 1961-1962 i zauważa, że w p i e r w s z y m e t a p i e i n d u s t r i a l i z a c j i u p o w s z e c h n i e n i e wej jakim artykule o przemianach w (rozdrabnianie gospodarstw). To samo się n a t y c h o b s z a r a c h zjawisko daje się struk­ zaobserwo­ w a ć w r e j o n i e t a r n o b r z e s k i m , b a d a n y m p r z e z i n n y zespół n a u k o w c ó w . O z m i a n a c h c h a r a k t e r u p o m o c y sąsiedzkiej p o d w p ł y w e m i n d u s t r i a l i z a c j i i z m i a ­ n i e m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej n a s k u t e k i n t e r f e r e n c j i w z o r ó w m i e j s k i c h piszą J. Kucharska i M . Wieruszewska kulturowych w wiejskiej w sprawozdaniu o przejmowaniu nowych społeczności lokalnej rejonu bełchatowskiego. wzorów Wyrazem z m i a n m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej są sprzeczności m i ę d z y d e k l a r o w a n y m i lami postępowania pochodzenia pozalokalnego (tolerancja, nieingerencja) mode­ a rzeczy­ w i s t y m i z a c h o w a n i a m i , n a których ciążą t r a d y c y j n e n a w y k i ( s i l n a k o n t r o l a n a d ż y ­ ciem wewnętrznym rodziny). Interesujący jest podłęczyckich. C e l e m też artykuł B. Kopczyńskiej—Jaworskiej o instytucjach wsi badań d w ó c h g r o m a d p o w i a t u łęczyckiego b y ł o u s t a l e n i e roli i n s t y t u c j i ora;; i c h a u t o r y t e t u w świadomości m i e s z k a ń c ó w w y b r a n y c h w s i . A u t o r k a ustaliła, że d o s t r z e g a n a jest właściwa f u n k c j a i specjalizacja instytucji. Największy stopień w a ż n o ś c i p r z y p i s y w a n o i n s t y t u c j o m e k o n o m i c z n y m , a w szczególności zanym z dostarczaniem środków tów, m n i e j n a t o m i a s t b y ł y p o s t r z e g a n e Badania przeprowadzane wania zwią­ produkcji dla rolnictwa i z odbieraniem p r o d u k ­ instytucje kulturalne. w m i a s t a c h n a d poszczególnymi s z c z e b l a m i procesów a d a p t a c j i i i n t e g r a c j i i m i g r a n t ó w w i e j s k i c h r e f e r u j e zaawanso­ F. J a k u b c z a k . T w i e r d z i o n , że szczebel wstępny s t a n o w i s t a b i l i z a c j a z a w o d o w o - ś r o d o w i s k o w a . warzyszy To­ j e j , a p o t e m m a stanowić dominującą fazę, a d a p t a c j a w ł a ś c i w a . J e j u w i e ń ­ c z e n i e m j e s t pełna i n t e g r a c j a i m i g r a n t a z c e c h a m i , w a r t o ś c i a m i i n o r m a m i ś r o d o w i ­ s k a , z k t ó r y m stykają się p r z y b y s z e . N i e sposób o m ó w i ć w s z y s t k i c h interesujących w n i o s k ó w , j a k i e mogą się nasunąć w związku z publikacją osiągnięć badań o p u b l i k o w a n a została już w badań w formie książkowej, j a k n p . analiza B . rejonach uprzemysławianych. Część Tryfan o m a w i a j ą c a pozycję k o b i e t y w i e j s k i e j n a p r z y k ł a d z i e r e j o n u płockiego. C z y w takim razie trzeba należało udostępnić w takiej formie podkreślić, b a r d z o różnorodne. W y d a j e ca t a b o w i e m materiały z d y s k u s j i ? Materiały, się j e d n a k , że i n i c j a t y w a b y ł a słuszna. służyć m o ż e za w s t ę p d o b a r d z i e j szczegółowych p e n e t r a c j i m ó w i zagadnień w n i e j p o r u s z a n y c h . P o z w a l a z o r i e n t o w a ć się w z a k r e s i e i problemów badań p r z e p r o w a d z a n y c h Pra­ proble­ tematów przez K o m i t e t . B a d a n i a etnograficzne i so- �195 RECENZJE c j o l o g i c z n e , s t a n o w i ą c e t y l k o część szerszego p r o g r a m u , m o ż n a określić w t y m w y ­ p a d k u j a k o r o d z a j a n t r o p o l o g i i s t o s o w a n e j . R o l ę n a u k społecznych należy w i d z i e ć w d r o b i a z g o w y m i w s z e c h s t r o n n y m u k a z a n i u rzeczywistości, w w y s u w a n i u p o s t u l a ­ t ó w z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h . Znajomość p r z e b i e g u p r o c e s ó w i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ n i z a c j i , choćby n a m a ł y c h o d c i n k a c h p r z e s t r z e n n y c h p o z w o l i ć m o ż e n a s k u t e c z n i e j ­ sze p l a n o w a n i e w w i e l u d z i e d z i n a c h , n a uniknięcie u j e m n y c h skutków p r o c e s ó w zachodzących w k a ż d y m w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Agnieszka JARMILA Š Ť A S T N Á , Změny W života tkalců na Náchodsku v procesu P r a h a 1970, ss. 169. industrializace, roku etnografii ve sposobu Baranowska 1970 ukazał się p i e r w s z y a folkloristiku numer nowej Ceskoslovenskej serii wydawniczej Akademie Věd w Pradze, Ústavu p r o Národopisná Knižnice. J a k o p i e r w s z a ukazała się p r a c a M a r t y Š r a m k o v e j , Českie dinná tematika. zawiera pracę v procesu lidové D r u g i n u m e r Národopisnej Knižnici, w y d a n y Jařmili Stástnej, Změny industrializace Problematyka (ze zřetelem ve sposobu к rodinnému života tkalců I V Ro­ balady, również w 1970 r o k u , na Náchodsku životu). z m i a n warunków gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h l u d ­ ności w i e j s k i e j w p r o c e s i e i n d u s t r i a l i z a c j i była n i e j e d n o k r o t n i e p o d e j m o w a n a cach etnografów czeskich. Główna u w a g a o k r ę g ó w górniczych, w m n i e j s z y m s t o p n i u n a b a d a n i u o k r ę g ó w , w których ły się i n n a r o d z a j e wych przemysłu. A u t o r k a , pragnąc uzupełnić tę lukę w p r a c a c h , podjęła studia na terenie dotąd przez w r e j o n i e Náchodsko p o ł o ż o n y m w północnej części T e m a t p r z e z nie, o p r a c o w a n y się f o r m p r o d u k c j i p r z e m y s ł o w e j dotyczy w w pra­ s k o n c e n t r o w a n a była j e d n a k n a b a d a n i u etnografów rozwija­ dotychczaso­ mało zbadanym Czech. b a r d z o c i e k a w e g o p r o b l e m u kształtowania o p a r c i u o istniejącą na t y m terenie tradycję t k a c k i e g o przemysłu d o m o w e g o . A u t o r k a śledzi poszczególne e t a p y r o z w o j u p r o d u k ­ c j i o d przemysłu d o m o w e g o p o p r z e z n i a przemysłu Analizując zwraca okrea przemysł nakładczy, m a n u f a k t u r o w y d o p o w s t a ­ fabrycznego. przyczyny rozwoju tego r o d z a j u dodatkowego u w a g ę n a szczególną sytuację gospodarczą b a d a n e g o o d osiemdziesiątych l a t X I X w . d o I w o j n y zatrudnienia autorka regionu. Praca tego t e r e n u , j a k i d l a w i e l k o ś c i o b s z a r ó w Czech okres przynoszącej społeczne i k u l t u r o w e w s i znaczne Nawiązując zmiany do s w o i c h nach, j a k i a wywołują gospodarcze, poprzednich prac procesy omawia ś w i a t o w e j . Jest t o z a r ó w n o d l a intensywnej industrializacji czeskiej. a u t o r k a k o n c e n t r u j e uwagę n a uprzemysłowienia w zmia­ życiu r o d z i n y . T e m a t e m szcze- g ó ł o w s z y c h badań w o p a r c i u o m a t e r i a ł y t e r e n o w e a r c h i w a l n e i pamiętnikarskie j e s t zagadnienia organizacji i z a n i k u t k a c k i e j wytwórczości mysłu f a b r y c z n e g o , dzenie domowej oraz rozwój prze­ s p r a w a pozycji i warunków życiowych tkaczy w i e j s k i c h , pocho­ i s t r u k t u r a społeczna r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , z m i a n y i c h w a r u n k ó w cia, życie r o d z i n n e t k a c z y i robotników Przyczyny rozwoju t k a c t w a lnianego a w j a k o zajęcia przynoszące d o d a t k o w y ży­ przemysłowych. późniejszym o k r e s i e b a w e ł n i a n e g o a niejednokrotnie podstawowy — dochód ludności Náchodská i o k o l i c — w i d z i a u t o r k a w szczególnie n i e k o r z y s t n y c h w a r u n k a c h g o s p o ­ darczych tego t e r e n u . N i s k i p o z i o m niekorzystnymi użytków oraz gospodarki warunkami glebowymi, rolnej spowodowany klimatycznymi, znacznym rozdrobnieniem gospodarstw. był zarówno procentem Pogłębiał t e n stan rzeczy n i s k i sił w y t w ó r c z y c h w y r a ż a j ą c y się w p r y m i t y w n y c h f o r m a c h s t o s o w a n y c h narzędzi niczych. nie­ poziom rol­ �196 RECENZJE W t y c h w a r u n k a c h samowyżywieniowe były jedynie gospodarstwa posiadające o d 4 d o 9 h a z i e m i , n a t o m i a s t pozostałe k a t e g o r i e g o s p o d a r s t w należących d o chałup­ n i k ó w posiadających d o 4 h a z i e m i o r a z „ d o m k a r u " mających d o około 0,5 h a b y ł y zmuszone do szukania dodatkowego dochodu. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . istniejący s t a n r z e c z y uległ p o g o r s z e n i u w o b e c postę­ pującego r o z d r o b n i e n i a g o s p o d a r s t w . W y d a n i e u s t a w y w 1868 r . o p r a w i e go d z i e l e n i a z i e m i oraz k r y z y s g o s p o d a r c z y w do tego w XIX znacznym w . W okresie s t o p n i u . Ilustrują to podane Náchodsko największą swobodne­ 7 0 - t y c h l a t a c h X I X w . p r z y c z y n i ł się przez autorkę dane. grupę ludności stanowią s p o d a r s t w poniżej 4 h a . N a ogólną liczbę 3968 g o s p o d a r s t w W końcu właściciele go­ —• 3148 należało d o t e j grupy. Konieczność uzupełnienia b u d ż e t ó w d o m o w y c h skłaniała d o p o d e j m o w a n i a róż­ n y c h rodzajów p r a c y d o d a t k o w e j . Były t o zarówno prace sezonowe w większych go­ spodarstwach r o l n y c h , j a k i prace leśne o r a z przy budowie dróg i k o l e i . Z n i c z n y c h t e r e n ó w ludność chodziła d o p r a c y n a Śląsk P r u s k i . C z e r p a n o wielkie dochody pogra­ również n i e ­ z d o m o k r ą ż n e j sprzedaży w y k o n y w a n y c h n a t y m t e r e n i e przedmio­ t ó w d o m o w e g o użytku. N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d t y c h zajęć, p o d s t a w o w y m i powszechnym zatrudnieniem było t k a c t w o l n i a n e , a następnie b a w e ł n i a n e . W y r o b y w y k o n y w a n e z l n u s p r z e d a w a ­ na były z a r ó w n o n a r y n e k l o k a l n y , j a k i za p o ś r e d n i c t w e m h a n d l a r z y d o s t a r c z a n e n a dalsze r y n k i k r a j o w e , a n a w e t z a g r a n i c z n e . (następuje to na większą nakładczy organizowany skalę w Wraz z wejściem do p r o d u k c j i bawełny 30-40-tych l a t a c h X I X w.) W większości przez tych samych rozwija którzy w s w o i m ręku monopolizują t e r a z h a n d e l s u r o w c e m —• bawełną, w t e n sposób o d s i e b i e Autorka się system handlarzy-pośredników, uzależniając tkaczy-chałupników. charakteryzuje w a r u n k i p r a c y tkaczy, zwracając szczególną u w a g ę n a trudną sytuację d z i e c i , które pełniły o d najmłodszych l a t różne f u n k c j e pomocnicze, m, i n . p r z y p r z y g o t o w y w a n i u o s n o w y , a o d 12 d o 14 r o k u życia p r a c o w a ł y p r z y w a r ­ sztacie. Ponieważ uniemożliwiało okres najintensywniejszej t o często dzieciom pracy regularne przypadał uczęszczanie n a w e t d l a młodocianych t r w a ł o d świtu d o 10-11 g o d z i n y Poziom ich warunków bytowych sytuacji mieszkaniowej, tkaczy wyposażenia wiejskich analizuje wnętrza oraz na n i s k i standart życiowy tej g r u p y w zimowe, Dzień pracy wieczorem. autorka na pożywienia. autorkę, o p a r t e n a materiałach a r c h i w a l n y c h i t e r e n o w y c h , t k a c z y , wskazują n a miesiące d o szkoły. opisy podstawie Podane przez warunków życia stosunku do i n n y c h kate­ g o r i i ludności w i e j s k i e j . Z m i a n y W położeniu całego r e g i o n u następują d o p i e r o w r a z z r o z w o j e m nikacji kolejowej na t y m terenie O d tego m o m e n t u zaczyna bryki Rozwój przemysłu bardziej linia kolejowa otwarta w r o z w i j a ć się t e k s t y l n y p r z e m y s ł f a b r y c z n y . t k a c k i e i przędzalnicze domowego w (pierwsza w fa­ tekstylnego j a k k o l w i e k nie zlikwidował całkowicie tkactwa o d d a l o n y c h o d c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h częściach r e g i o n u , t o nowo P r a g n ą c uzyskać m a t e r i a ł y dotyczące p o c h o d z e n i a botników a u t o r k a korzystała z d a n y c h z a w a r t y c h w powstałych Analiza pochodzenia fabrykach. terytorialnego i socjalnego r o ­ m e t r y k a c h dzieci u r o d z o n y c h W N a c h o d s k u W l a t a c h 1890-1895, których r o d z i c e krutowało Powstają N a c h o d s k u i i n n y c h m i a s t a c h tego r e g i o n u . j e d n a k w i ę k s z o ś ć t k a c z y przeszła d o p r a c y w tek i ojców komu­ 1875 r o k u ) . robotniczych p r z y b y l i ze w s i . t e r y t o r i a l n e g o i s o c j a l n e g o 300 r o b o t n i k ó w i r o b o t n i c , m a ­ dzieci, pozwala się z p o w i a t u n a s t w i e r d z e n i e , ż e 30°/o z a t r u d n i o n y c h r o b o t n i k ó w r e ­ Náchodsko, 40°/o z p o w i a t ó w sąsiednich, pozostałe 2 p o w i a t ó w n i e z b y t odległych o d Náchodská. N a p o d s t a w i e t y c h m a t e r i a ł ó w 30%» ustaliła �197 RECENZJE też a u t o r k a , że p i e r w s z a generacja ności w i e j s k i e j , w ś r ó d której r o b o t n i k ó w pochodziła g ł ó w n i e z t e j g r u p y tkactwo d o m o w e b y ł o zajęciem lud­ podstawowym. D o p r a c y w f a b r y c e s z l i g ł ó w n i e l u d z i e młodzi, s y n o w i e i córki t k a c z y w i e j s k i c h , którzy już i p r z e d r o z w o j e m przemysłu f a b r y c z n e g o w rodzin, w r z a d k i c h p r z y p a d k a c h ludzie starsi. mniejszym stopniu ojcowie poszukiwali pracy poza Omówienie z m i a n warunków życiowych robotników poprzedzone jest, j a k W części p r a c y gospodarczych, dotyczącej jakie w podobnie o k r e s u wcześniejszego, analizą p o d s t a w o w y c h całym regionie nastąpiły pod wpływem wsią, zmian industrializacji. W p ł y w t e g o p r o c e s u n a r o l n i c t w o w i d z i a u t o r k a w : 1) z w i ę k s z e n i u i n w e s t y c j i w s p o d a r s t w i a dzięki n o w y m ź r ó d ł o m d o c h o d u ; 2) u t o w a r o w i e n i u g o s p o d a r s t w a s k i e g o (szczególnie w z a k r e s i e go- wiej­ w a r z y w n i c t w a i s a d o w n i c t w a ) ; 3) u t w o r z e n i u się r e ­ z e r w u a r u siły r o b o c z e j d l a p r a c y s e z o n o w e j w r o l n i c t w i e z c z ł o n k ó w r o d z i n r o b o t ­ n i c z y c h ; 4) p o w s t a n i u z n a c z n e j g r u p y d r o b n y c h właścicieli z i e m i , chłopów-robotni- ków. W zakresie z m i a n warunków sieniu, d o o k r e s u p o p r z e d n i e g o , sie mieszkania, stroju stwierdzenie pewnej i rodzin robotniczych, t a k j a k w odnie­ a u t o r k a a n a l i z u j e różnice, j a k i e nastąpiły w bytowych zakre­ pożywienia tkaczy. Przedstawiony materiał pozwala na p o p r a w y w a r u n k ó w b y t o w y c h r o b o t n i k ó w - t k a c z y . W y r a ż a ł o się to m . i n . W zwiększeniu p r z e s t r z e n i m i e s z k a l n e j w s k u t e k l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w t k a c ­ k i c h ; równocześnie dzięki z n a c z n e j nota zamieszkiwania na ca w p ł y n ę ł y e m i g r a c j i ludności ze w s i przestała istnieć w s p ó l ­ k i l k u r o d z i n . R ó w n i e ż w y p o s a ż e n i e mieszkań uległo zwłaszcza z a r o b k i pieniężne, u m o ż l i w i a j ą c e poprawie, pewne inwestycje, r y c h c h a r a k t e r kształtowały już w z o r y m i e j s k i e . P o d o b n a s y t u a c j a istniała w któ­ zakresie u b i o r u i pożywienia. O s t a t n i rozdział p r a c y a u t o r k a poświęca s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u życia r o d z i n y robotnika p r z e m y s ł o w e g o , z m i a n o m , j a k i e nastąpiły w s t o s u n k u d o s y t u a c j i , która istniała W r o d z i n a c h t k a c z y chałupników. N i e p o m i n ę ł a a u t o r k a r ó w n i e ż s p r a w z a n y c h z obrzędami i z w y c z a j a m i wyraźnie cych f a k t przełamywania się p o d w p ł y w e m rodzinnymi, w się f o r m zwią­ których zaznaczył się szczególnie t r a d y c y j n y c h n a rzecz n o w y c h kształtują­ o d m i e n n y c h stosunków społecznych. N a t ę ż e n i e t y c h zmian w poszczególnych k a t e g o r i a c h r o d z i n r o b o t n i c z y c h b y ł o j e d n a k —• j a k podkreśla a u ­ t o r k a —• różne i zależno o d s t o p n i a p o w i ą z a ń ludności r o b o t n i c z e j ze środowiskiem wiejskim. P r a c a s t a n o w i n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k z a r ó w n o d o badań w p ł y w ó w p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a kształtowanie się n o w e g o c h a r a k t e r u w s i c z e s k i e j , j a k r ó w ­ nie;: d a j e o b r a z s y t u a c j i i w a r u n k ó w życia ludności czerpiącej d o c h o d y deł u t r z y m a n i a . R o z w ó j f o r m p r o d u k c j i t o w a r o w e j , p r z e d s t a w i o n y niemal klasyczny przykład p r o d u k c j i , począwszy rozwoju stosunków od pierwszego etapu, w średnik w i ą ż ą c y p r o d u c e n t a z s z e r s z y m manufakturę mysłu w okresie przygotowany podstawowy Należy d o przemysłu f a b r y c z n e g o . do pracy element ludzki tej Jest charakterystyczne że m o ż l i w o ś c i dziedzinie działać h a n d l a r z - p o - r y n k i e m z b y t u , poprzez przemysł wczesnokapitalistycznym, m o m e n t decydujący kapitalistycznych w którym zaczyna z d w u źró­ w pracy, stanowi nakładczy, dla rozwoju surowcowe, a (w t y m p r z y p a d k u tkacze wiejscy) o l o k a l i z a c j i przemysłu n a d a n y m żałować, żo a u t o r k a s w o i m i b a d a n i a m i n i e objęła prze­ zwłaszcza stanowił terenie. okresu późniejszego, zwłaszcza o k r e s u p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j . D a ł o b y t o o b r a z kształtowania się n o w y c h gospodarczych i społecznych stosunków w warunkach zmian ustrojowych, głównie w procesie socjalizacji w s i i socjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Z n a c z n y m ułatwieniem, d l a c z y t e l n i k a byłoby k a r t o g r a f i c z n e p r z e d s t a w i e n i e n i e - �198 RECENZJE których p r e z e n t o w a n y c h p r z e z autorkę d a n y c h , j a k p r z e s t r z e n n e r o z m i e s z c z e n i e mysłu w r e g i o n i e , s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h , k i e r u n k ó w m i g r a c j i i t p . prze­ N a l e ż y r ó w n i e ż ż a ł o w a ć , że t e c h n i k a o f f s e t o w a u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e m a t e ­ riału i l u s t r a c y j n e g o n i e w ą t p l i w i e z g r o m a d z o n e g o p r z e z autorkę p r z y j e j p o s z u k i w a ­ niach archiwalnych i terenowych. Wanda S T A N S T E I N E R , The new Indian, s t o n e a n d L o n d o n 1968, s. 327 Współczesna literatura Paprocka Harper and R o w Publishers, N e w York, EVan- amerykanistyczna dostarcza niewiele m a t współczesnego r o z w o j u indiańskich społeczności w A m e r y c e informacji na te­ P ó ł n o c n e j . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m p o w i n n a w i ę c być przyjęta książka a m e r y k a ń s k i e g o s o c j o l o g a , na Steinera. A u t o r zajmuje dlatego też w a r t o szerzej p r z e d s t a w i ć zawartość jego pracy. Zakres zainteresowań S t e i n e r a s p r a w i a , że t y l k o d r o b n a część zagadnień dotyczących d z i s i e j s z y c h znajduje w zjawiska powstającej Na recenzowanej przy wokół W ciągu o s t a t n i c h d w ó c h dziesięcioleci i d e o l o g i i R e d P o w e r *. u w a g ę zasługuje m e t o d a zebrane Indian książce r o z w i n i ę c i e . A u t o r s k u p i a s w e r o z w a ż a n i a p r a c y przyjęta odrzuca on kontrolowane metody teriały Sta­ się p r o b l e m a m i m a ł o z n a n y m i c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u , użyciu socjologii tych metod przez Steinera. Świadomie bowiem i a n t r o p o l o g i i amerykańskiej, gdyż m a ­ pozbawione są, j e g o z d a n i e m , „elementu l u d z k i e g o " . K s i ą ż k ę swą oparł a u t o r n a r o z m o w a c h i n i e k o n t r o l o w a n y c h w y w i a d a c h z p r z y w ó d c a m i n o w e g o indiańskiego r u c h u . W ś r ó d d o k u m e n t ó w p i s a n y c h , z k t ó r y c h korzystał, w y m i e n i ć należy p r z e d e jak n a przykład „Navaho Times", wszystkim takie plemienne „Tundra Times", „ABC" gazety i (America czasopisma, Before Co­ l u m b u s " ) , „ I n d i a n V o i c e s " i t d . , a także t e k s t y p r z e m ó w i e ń w y g ł a s z a n y c h p r z e z p r z y ­ w ó d c ó w . S t e i n e r z a z n a c z a równocześnie, że książka j e g o została n a p i s a n a n a z a m ó ­ w i e n i e ze s t r o n y I n d i a n , którzy s a m i odczuwając niechęć d o p i s a n i a w języku a n ­ g i e l s k i m , pragną, a b y i c h myśli zostały „ u k a z a n e ś w i a t u " . W z w i ą z k u z t y m o m a w i a ­ na praca m a c h a r a k t e r raczej ideologiczny niż n a u k o w y , choć n a p i s a n a j e s t przez naukowca. Autor przedstawia Silne emocjonalne poglądy I n d i a n bez należnego naukowej analizie dystansu. z a a n g a ż o w a n i e w p r o b l e m y I n d i a n s p r a w i a , że k o m e n t a r z a u t o r a o g r a n i c z a się d o f o r m u ł o w a n i a a r g u m e n t ó w n a p o p a r c i e t e z i żądań I n d i a n . Z a t a r t a zostaje w s k u t e k tego całkowicie p r a w i e g r a n i c a między r e f e r o w a n y m i przez autora poglądami I n d i a n a j e g o w ł a s n y m i o p i n i a m i . M o i m z d a n i e m , w y d a t n i e obniża t o w a r ­ tość książki. R o b i ona c h w i l a m i wrażenie m a n i f e s t u ideologicznego ruchu indiań­ skiej młodzieży — m a n i f e s t u napisanego niestety n i e przez s a m y c h I n d i a n . Być może książki t a k i e j j e d n a k n i e m o ż n a b y ł o w ogóle napisać bez s i l n e g o emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a się i bez z d o b y c i a z a u f a n i a w ś r ó d indiańskich intelektualistów i p r z y ­ wódców p o l i t y c z n y c h . Materiały do swej pracy Steiner czerpał przede wszystkim г k o n t a k t ó w o s o b i s t y c h , d l a n a w i ą z a n i a których p e w i e n stopień w z a j e m n e g o zaufania b y ł niezbędny. D o p o g l ą d ó w p o l i t y c z n y c h i społecznych I n d i a n m ó g ł dotrzeć t y l k o j a k o i c h obrońca l u b w y r a z i c i e l . P r z e t ł u m a c z e n i e n a j ę z y k p o l s k i t e r m i n u „ R e d P o w e r " nastręcza w i e l e t r u d ­ ności a n a l o g i c z n y c h d o t y c h , które powstają p r z y tłumaczeniu pojęcia „ B l a c k P o w e r " . R e d P o w e r t o a l b o C z e r w o n a M o c , a l b o C z e r w o n a "Władza. T e tłumaczenia mają j e s z c z e w i ę c e j w a d niż tłumaczenia pojęcia „ B l a c k P o w e r " . P o s t a n o w i ł a m w i ę c w ogóle z r e z y g n o w a ć z tłumaczenia. P o r . Z. M . K o w a l e w s k i , Black Power, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a , w t . 13: 1969 z. 2. 1 �199 RECENZJE Z a j m u j ą c się z j a w i s k i e m r u c h u R e d P o w e r , S t e i n e r n i e p r ó b u j e podać j e g o ści­ słej d e f i n i c j i ; n a t o m i a s t w w y p o w i e d z i j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j s z y c h indiańskich p r z y ­ wódców, przewodniczącego N a r o d o w e g o K o n g r e s u I n d i a n Amerykańskich, V i n e l o r i i , R e d P o w e r j e s t określona j a k o dążenie ze s t r o n y I n d i a n d o z d o b y c i a n a d w ł a s n y m życiem. N i e j e s t t o określenie p r e c y z y j n e , choć w s k a z u j e De- władzy na t y p zja­ w i s k a . Ścisłą definicję n i e j e s t ł a t w o podać p o u w a ż n e j n a w e t l e k t u r z e książki; m o ­ żna j e d n a k w y m i e n i ć s f e r y , w których R e d P o w e r się p r z e j a w i a . J e d n y m z zasadniczych przejawów ostatnich dziesięcioleci po I I wojnie zjawiska Red P o w e r jest powstanie w światowej przez młodych I n d i a n z wykształceniem Najważniejsze licznych organizacji u n i w e r s y t e c k i m l u b co n a j m n i e j z t y c h n o w y c h indiańskich o r g a n i z a c j i t o N a r o d o w y ciągu kierowanych średnim. Kongres Indian A m e r y k a ń s k i c h ( N a t i o n a l C o n g r e s s o f A m e r i c a n I n d i a n s ) , założony w 1944 r o k u , N a ­ rodowa w Rada Indiańskiej 1960 r o k u , a także w i e l e jak Rada Wszystkich Młodzieży (National organizacji Youth Council) powstała łączących s p o k r e w n i o n e ze sobą plemiona, Pueblów ( A l i Pueblo historii indiańskich Indian Council) zaktywizowana w ostatnich latach. Jest t o z j a w i s k o w szuka jego genezy w po I I wojnie oddając społeczności najzupełniej nowe. Autor „ w i e l k i m m a r s z u d o szkół", który rozpoczął się w ś r ó d I n d i a n światowej zresztą w i e r n i e i ciągle się n a s i l a . T y t u ł intencje autora — iż w omawianej książki społeczeństwie sugeruje indiańskim — zaszły w ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci t a k p o w a ż n e z m i a n y , że można m ó w i ć o p o j a w i e n i u się „ n o w e g o I n d i a n i n a " . Z m i e n i ł a się społeczna s t r u k t u r a p o p u l a c j i I n d i a n , pojawiła się n o w a l i c z n a (na skalę p ó ł m i l i o n o w e j społeczności indiańskiej) g r u p a i n t e l i g e n c j i , p o j a w i ł y się n o w e f o r m y społecznego działania w ś r ó d I n d i a n o r a z n o w e g o t y p u w i s k a ideologiczne. niż i c h s t a r s i i niewykształceni w s p ó ł p l e m i e ń c y . D a w n e zacji zja­ M ł o d z i w y k s z t a ł c e n i I n d i a n i e mają i n n e p o t r z e b y i przemyślenia już i m n i e odpowiadają. Tworzą formy plemiennych organi­ więc własne stowarzyszenia, i uniwersyteckie, lokalne l u b ponadplemienne organizacje kluby szkolne polityczne. S t e i n e r z m i e r z a w s w e j książce d o o b a l e n i a m i t u o I n d i a n a c h j a k o r a s i e ginącej b i o l o g i c z n i e , społecznie i k u l t u r o w o . T e n pogląd, który głosili n a w e t l u d z i e c y się przyjaciółmi I n d i a n , trzeba, z d a n i e m Steinera, obecnie zrewidować. mienią­ Indianie b o w i e m n i e t y l k o n i e przestają być i czuć się I n d i a n a m i , n i e zapominają s w e g o p o ­ chodzenia, w i przynależności rasowej i plemiennej oraz kulturowej tradycji, o s t a t n i c h dziesięcioleciach c o r a z b a r d z i e j w z m a c n i a j ą w ł a s n ą świadomość kulturową, c z y l i — j a k t o określa S t e i n e r M ł o d z i e ż indiańska już z p e r s p e k t y w y — własną „indiańskość" lecz rasową (indianness). s w y c h n o w y c h k o n t a k t ó w ze społeczeństwem i kulturą białych A m e r y k a n ó w n a n o w o o d k r y w a d a w n ą indiańską kulturę i d o k o ­ n u j e j e j głębokiej a f i r m a c j i . N a s p o t k a n i a c h w k l u b a c h i s t o w a r z y s z e n i a c h młodzież indiańska u c z y się z a p o m n i a n y c h już indiańskich j ę z y k ó w , d a w n y c h pieśni i t a ń c ó w plemiennych. W t e n sposób w z m a c n i a własną świadomość r a s o w ą i plemienną. D l a I n d i a n u r o d z o n y c h i w y c h o w a n y c h w r e z e r w a t a c h z d o b y c i e wykształcenia b y ł o r ó w ­ noznaczne z przebyciem drogi „między dwoma światami" — światem k u l t u r y m i e n n e j i m i e j s k i e j k u l t u r y Białych. S t e i n e r p r z e d s t a w i a l o s y k i l k u indiańskich, j e d n a k r e p o r t a ż o w o - i d e o l o g i c z n y są p o w i e r z c h o w n e W i ograniczają ple­ intelektualistów c h a r a k t e r książki s p r a w i ł , że o p i s y się d o b a n a l n y c h i dość o g ó l n i k o w y c h ukształtowaniu się światopoglądu t y c h m ł o d y c h I n d i a n o d e g r a ł y w a ż n ą doświadczenia I I w o j n y ś w i a t o w e j . I n d i a n i e , którzy z p o b o r u l u b o c h o t n i c z o gnęli się d o a r m i i a m e r y k a ń s k i e j , zetknęli się b l i s k o ze ś w i a t e m te stwierdzeń. Białych. rolę zacią­ Jednak s t o s u n e k d o n i c h białych k o l e g ó w z k o s z a r n i e b y ł ż y c z l i w y . Poznając kulturę i i n ­ s t y t u c j e społeczne b i a ł e g o człowieka, p o z n a l i też j e g o w a d y — wyniosłość, chełpli- �200 RECENZJE wość, m a t e r i a l i z m i nieszczerość. Po zakończeniu działań wojennych powracający d o r e z e r w a t ó w I n d i a n i e n i e z n a j d o w a l i d l a s i e b i e zajęcia. K r y z y s e k o n o m i c z n y , po I I wojnie szczególnie światowej objął tradycyjne d o t k l i w y d l a t y c h młodych indiańskie Indian. społeczności Świadomość który rezerwatów, tożsamości z był kulturą i społecznością indiańską w z m o c n i ł a się u n i c h w t o k u złych doświadczeń w społe­ czeństwie amerykańskim. Steiner j e d n a k n i e rozwiązuje ważnego p r o b l e m u — czy t a wykształcona i r a d y k a l n a w poglądach m ł o d z i e ż indiańska j e s t k u l t u r o w o indiańska, czy też — j a k w p e w n y m m i e j s c u a u t o r pisze — n i e należy d o żadnej z k u l t u r , a n i indiańskiej, a n i a m e r y k a ń s k i e j , c z y w r e s z c i e j e s t o n a •— j a k m ó w i o n g d z i e i n d z i e j — k u l t u r o w o h y b r y d a l n a łącząc w s w y m z a c h o w a n i u i w świadomości e l e m e n t y no indiańskie, j a k i amerykańskie. W y d a j e bardziej zarów­ się, że t a o s t a t n i a i n t e r p r e t a c j a j e s t słuszna. T a k w i ę c C l i d e W a r r i o r , j e d e n z założycieli N a r o d o w e j naj­ Rady I n ­ diańskiej M ł o d z i e ż y , a b s o l w e n t a n t r o p o l o g i i n a u n i w e r s y t e c i e w C h i c a g o , m ó w i o s o ­ b i e , że j e s t „ A c a d e m i e A b o r i g i n " , n a t o m i a s t i n n i I n d i a n i e n a z y w a j ą lem (imię w i e l k i e g o wojennego wodza Siouxów z X I X w.) go S i t t i n g B u l - ze s t o p n i e m uniwersy­ teckim. T a indiańska m ł o d z i e ż w i s t o c i e b a r d z o n i e w i e l e indiańskich e l e m e n t ó w kultu­ r o w y c h zachowała w c o d z i e n n y m życiu, j a k w s k a z u j ą z e b r a n e p r z e z S t e i n e r a riały. W a r t o ś c i typowe l u b uważane przez samych I n d i a n za t y p o w e mate­ dla kultury indiańskiej są c e n t r a l n e d l a i d e o l o g i i R e d P o w e r . Ś w i a t o p o g l ą d t e n j e d n a k wytwo­ r z y ł się n i e j a k o p r o s t a k o n t y n u a c j a t r a d y c j i , l e c z j a k o r e z u l t a t k o n f r o n t a c j i k u l t u r y plemiennej z kulturą angloamerykańską; treści indiańskie pojawiają się w nim w t ó r n i e już j a k o w y n i k ś w i a d o m e j a k c e p t a c j i . G d y w u n i w e r s y t e c k i m k l u b i e i n d i a ń ­ s k i m m ł o d z i indiańscy s t u d e n c i tańczą w i e c z o r a m i d a w n e tańce w o j e n n e d o w e , t o n i e z n a c z y , że p r z e z t o s a m o stają się w k r a c z a j ą c y m i l u b obrzę­ n a ścieżkę wojenną w o j o w n i k a m i czasów w o d z a J o s e p h a , B l a c k H a w k a c z y T e c u m s e h a . T a n i e c t e n w i c h nowoczesnym życiu pełni zupełnie i n n e f u n k c j e — a k c e n t u j e i s y m b o l i z u j e jedynie i c h solidarność z p e w n ą grupą i tradycją t e j g r u p y . Afirmacja krytyką własnej t r a d y c j i z w i ą z a n a j e s t w społeczeństwa i kultury ideologii Red Power z białych A m e r y k a n ó w . kształconych I n d i a n S t e i n e r n a z y w a Światopogląd druzgocącą młodych j a k można w n i o s k o w a ć z n i e z b y t p r e c y z y j n y c h r o z w a ż a ń a u t o r a — świadomość turowej wy­ „ n o w o c z e s n y m t r y b a l i z m e m " . Składa się nań odrębności, chęć z a c h o w a n i a pewnych wartości tradycyjnego — kul­ plemiennego życia o r a z dążenie d o p o l i t y c z n e j jedności i e m a n c y p a c j i w s z y s t k i c h I n d i a n . Ideolo­ g i a t a o p e r u j e p r z e c i w s t a w i e n i e m : p l e m i e n n a k u l t u r a indiańska v e r s u s k u l t u r a bia­ łego człowieka. I n d i a n i e idealizują w ł a s n e społeczeństwo, j e g o historię i kulturę, a b y je przeciwstawić złej z gruntu historii, kulturze i społecznej s t r u k t u r z e Białych. A t a k u j ą p r z e d e w s z y s t k i m s y s t e m wartości Białych. S y s t e m p r a c y w f a b r y k a c h amerykańskich j e s t z d a n i e m I n d i a n n i e l u d z k i — o d ­ b i e r a sens życiu, które j e s t najwyższą wartością. I n d i a n i e przyznają wartość w i e l u t e c h n i c z n y m osiągnięciom c y w i l i z a c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a , lecz pragną z n i c h stać n i e odrzucając tworzyć gospodarstwa go właściciela t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów indiańskich. Próbują r o l n e l u b m a ł e zakłady p r z e m y s ł o w e , g d z i e m i e j s c e zajmuje plemię, a r y g o r y pracy — swobodna korzy­ więc prywatne­ twórczość. I n d i a n o m n i e podobają się też m i a s t a B i a ł y c h ; są ciasne, duszne, z i m n e i n i e l u d z k i e . I n d i a ń ­ s k i e s i l n e p o c z u c i e w i ę z i z przyrodą o r a z i n d y w i d u a l i z m I n d i a n i n a s p r a w i a , ż e ż y c i e w m i a s t a c h I n d i a n o m n i e o d p o w i a d a . I n d i a n i e n i e chcą d l a t e g o t ó w d o p o d m i e j s k i c h slumsów, o d życia p l e m i e n n e g o właśnie o f e r u j e nazywają przejść z rezerwa­ d o życia m i e j s k i e j b i e d o t y , a t o i m społeczeństwo a m e r y k a ń s k i e i B i u r o d o S p r a w „ c e m e n t o w ą p r e r i ą " ; czują się w n i m o b c o i n i e s w o j o . Indian. Miasto M i m o to w m i a - �201 RECENZJE Stach m i e s z k a o b e c n i e około 200 t y s . I n d i a n . C h i c a g o m a n a przykład całą indiańską dzielnicę mieszczącą się m i ę d z y Białych. I n d i a n i e są z m u s z e n i w mieście, g d y ż w rezerwatach, gettem Puertorikańczyków a luksusową dużym s t o p n i u d o m i e s z k a n i a w g d z i e chętnie b y p o z o s t a l i , dzielnicą znienawidzonym nie m a dla nich miejsc p r a c y . D l a t e g o też młodzi r e w o l u c y j n i p r z y w ó d c y indiańscy głoszą konieczność s t w o ­ r z e n i a w r a m a c h p l e m i e n n y c h o r g a n i z a c j i t a k i c h g o s p o d a r s t w , przedsiębiorstw, które dałyby z a t r u d n i e n i e I n d i a n o m w rezerwacie. O b i e k t e m a t a k ó w ze s t r o n y I n d i a n j e s t s y s t e m dobroczynności c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a społeczeństwa amerykańskiego. O d b i e r a o n „ l u d z k i e l e m e n t " c z ł o w i e k o w i . Dobroczynnością taką zajmują pomocy udzielanej się i n s t y t u c j e , a n i e p o p r o s t u l u d z i e . T e m u jest p r z e c i w s t a w i a n a d a w n a pomoc w z a j e m n a w r a m a c h p l e m i o n indiańskich, którą z a p e w n i a ł a s i e r o c i e , o s o b i e s t a r e j l u b c h o r e j u c z e s t n i c t w o w j a k i e j k o l w i e k r o ­ d z i n i e , która p o p r o s t u p r z y j m o w a ł a j ą d o s i e b i e . I n d i a n i e n i e identyfikują się z tradycją, m i t e m i historią społeczeństwa kańskiego. N i e patrzą z dumą n a historię S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h przeszłość. W i e l k i c h i p o w s z e c h n i e t y c z n y c h traktują z goryczą, że w y z w o l i ł murzyńskich w i e l k i e obszary i c h p l e m i e n n e j I n d i a n i e s u r o w o krytykują sowanie szanowanych często j a k o w ł a s n y c h w r o g ó w . amerykańskich Na przykład n i e w o l n i k ó w , lecz amery­ j a k o n a bohaterską przywódców o Lincolnie zarazem odebrał poli­ mówią Indianom ziemi. m a t e r i a l i z m Białych i p r z e c i w s t a w i a j ą życiem, p i ę k n e m i d r u g i m c z ł o w i e k i e m , c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y I n d i a n . B o g a c t w u m a t e r i a l n e m u Białych przeciwstawiają m u zaintere­ dla plemiennej bogactwo tradycji, k u l t u r y i r e l i g i i indiańskiej. Innym ważnym punktem krytyki białych A m e r y k a n ó w społeczeństwa amerykańskiego d o I n d i a n . Z a g r a b i l i o n i indiańskie z i e m i e , noskórych w s k r a j n e ubóstwo. Z g o d n i e jest stosunek zepchnęli czerwo- z p r z y t o c z o n y m i przez Steinera d a n y m i sta­ t y s t y c z n y m i , średni dochód r o d z i n y indiańskiej j e s t pięciokrotnie niższy o d średniego d o c h o d u r o d z i n y białej w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h . A m e r y k a ń s k ą administrację oskar­ żają o n i e p r z e c i w d z i a ł a n i e s k r a j n e j nędzy panującej w indiańskich r e z e r w a t a c h , z ł e ­ m u s t a n o w i h i g i e n y i w i e l k i e j śmiertelności w ś r ó d n i e m o w l ą t i dorosłych. B i a l i h i p o k r y t y c z n i e głoszą, ż e w a l c z ą o p o p r a w ę w a r u n k ó w I n d i a n , t y m c z a s e m a n i dochody I n d i a n n i e podnoszą się, a n i s t a n i c h zdrowotności n i e u l e g a p o p r a w i e . Indiańscy i d e o l o g o w i e R e d P o w e r w traktowania I n d i a n p r z e z Białych. W piają biurokrację u r z ę d ó w , w y z y s k historii obecnym ekonomiczny przykładów złego społeczeństwie a m e r y k a ń s k i m znajdują wiele potę­ i p a t e r n a l i z m , który b i a l i Amery­ k a n i e objawiają w s t o s u n k u do I n d i a n i i n n y c h ludów k o l o r o w y c h . W i d e o l o g i i r u c h u R e d P o w e r z a u w a ż a m y p e w n e w s p ó l n e c e c h y z ideologią B l a c k P o w e r , a m i a n o w i c i e oskarżenie białych A m e r y k a n ó w o k o l o n i a l i z m o r a z a k c e n t s i l ­ nej solidarności Azji, Afryki Indian z innymi l u d a m i k o l o r o w y m i n a całym świecie — l u d a m i i A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j w a l c z ą c y m i o niepodległość l u b z m a g a j ą c y m i się z u c i s k i e m n e o k o l o n i a l i z m u i i m p e r i a l i z m u . Podobieństwo ruchów R e d i B l a c k P o w e r w y r a ż a się też w k r y t y c e społeczeństwa i k u l t u r y amerykańskiej . X I X - w i e c z n y 2 pa­ t e r n a l i z m ( p a t e r n a l i z m t o m n i e j drastycznie brzmiący s y n o n i m k o l o n i a l i z m u według ideologii młodych I n d i a n ) B y w a ł y też w e r s j e opieki ze strony opierał się n a t r a k t o w a n i u I n d i a n j a k d z i k i e p a t e r n a l i z m u uznające I n d i a n za d z i e c i potrzebujące Białych. K o l o n i a l i z m współczesny przejawia się w zwierzęta. ojcowskiej decydowaniu o l o s a c h I n d i a n bez i c h z g o d y , a n a w e t bez i c h w i e d z y . I n d i a n w i ą ż e z l u d a m i P e r u , W i e t n a m u c z y K e n i i t e n s a m t y p odczuć i przeżyć, g d y ż są t o l u d y p l e m i e n n e w 2 Por. K o w a l e w s k i , op. cit. prze- �202 RECENZJE c i w i e ń s t w i e d o społeczeństwa a m e r y k a ń s k i e g o i d o społeczeństwa B i a ł y c h w Wojna w Korei i Wietnamie wzbudza ogóle. głęboką k r y t y k ę i niechęć ze s t r o n y indiań­ s k i c h intelektualistów. I n d i a n i e p r z e w i d u j ą m o ż l i w o ś ć n a p r a w y społeczeństwa l u d z i Białych. Otóż ł e c z e ń s t w o białych A m e r y k a n ó w m u s i się w i e l e i c h s y s t e m wartości. R o l a nauczyć o d I n d i a n — m u s i spo­ przejąć b u r z y c i e l i o b e c n e g o porządku społecznego i b u d o w y n o ­ w e g o d l a t e g o p r z y p a d a I n d i a n o m , p o n i e w a ż o n i n a j w i ę c e j u c i e r p i e l i o d Białych. Z p l e ­ m i e n n e j k u l t u r y indiańskiej m o ż e się w przyszłości — j a k przypuszczają najbardziej r a d y k a l n i p r z y w ó d c y — w y ł o n i ć n o w y s y s t e m w a r t o ś c i społeczeństwa Białych. Jest t o m o ż l i w e t y l k o w ó w c z a s , g d y I n d i a n i e pozostaną I n d i a n a m i i uchronią o d u p a d k u w a r ­ tości społeczeństwa p l e m i e n n e g o . N a l e ż y w i ę c dążyć d o z a c h o w a n i a Indiańskiej kul­ tury. M i ę d z y I n d i a n a m i i b i a ł y m i A m e r y k a n a m i t o c z y się w a l k a , g ł ó w n i e n a płaszczyź­ nie k u l t u r o w e j . Ideologowie R e d P o w e r głoszą, że B i a l i zmierzają d o n i a " I n d i a n na przykład poprzez „ucywilizowa­ z n o s z e n i e r e z e r w a t ó w stanowiących ostoję indiań­ s k i e j k u l t u r y i r a s o w e j świadomości. Chcąc zachować własną tożsamość I n d i a n i e m u ­ szą t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć . O b r o n a w ł a s n e j szczyzna odwiecznej „indiańskości" t o j e d n a k n i e j e d y n a pła­ w a l k i , j a k a się t o c z y m i ę d z y r a s a m i . J e j sens i c e l e n i e z m i e n i ł y się o d s t u l e c i , choć z m i a n i e uległy m e t o d y . Młodzi indiańscy przywódcy zachęcają mniej odważnych współplemieńców s w o b o d n e g o w y r a ż a n i a s w y c h myśli. T w i e r d z ą , że społeczności indiańskiej obecnie b e z k o m p r o m i s o w y c h l e a d e r ó w , k t ó r z y n i e będą p o d o b n i d o d a w n y c h w y c h wodzów wyznaczanych p l e m i o n o m p r z e z administrację S t a n ó w których p o g a r d l i w i e nazywają „Wujami Tomahawkami" (Oncle do potrzeba ugodo­ Zjednoczonych, Tomahawks — in­ diański o d p o w i e d n i k murzyńskiego W u j a T o m a ) . W r e z e r w a t a c h i s t o t n i e w z r a s t a n a ­ p i ę c i e w ciągu o s t a t n i c h l a t . I n d i a n i e o d m a w i a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i a się p r a w u f e d e ­ r a l n e m u l u b s t a n o w e m u , g d y g w a ł c i o n o d a w n e p l e m i e n n e zasady. D o m a g a j ą się też rzeczywistego umożliwienia i m k o r z y s t a n i a z uprawnień wynikających podpisywanych p r z e z poszczególne p l e m i o n a z w ł a d z a m i z traktatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h t r a k t a t ó w , które n i e straciły d o dziś ważności p r a w n e j . D o m a g a j ą się m i ę d z y — innymi z a g w a r a n t o w a n i a i m p r a w a do polowań, p o ł o w ó w i z b i e r a n i a d z i k i c h płodów n a t e ­ r e n a c h p l e m i e n n y c h . W a l k a o t e p r a w a stała się o s t a t n i o szczególnie w a ż n a rając w a l o r u s y m b o l u . S t e i n e r p o ś w i ę c a t e m u t e m a t o w i w i e l e nabie­ miejsca. S y m b o l e m w o j o w n i c z y c h nastrojów p r o t e s t u w ś r ó d I n d i a n C h e r o k e e z Oklahomy stało się n i e l e g a l n e p o l o w a n i e n a dziką z w i e r z y n ę . R o z p o c z ę ł a się t a a k c j a w r a z s p r a w ą J o h n a C h e w i e , który b y ł oskarżony o z a b i c i e j e l e n i a w P r z e d sądem C h e w i e o ś w i a d c z y ł , że j e s t C h e r o k e e s w y c h p r z o d k ó w bez z e z w o l e n i a wa domaga swych i ma prawo władz U S A . Podobnie polować n a ziemi' j a k Cherokee, plemię C h i p p e ­ się p r a w d o p o l o w a n i a n a d z i k i e p t a c t w o i z b i e r a n i a d z i k i e g o terenach plemiennych. Chcą, ze okresie o c h r o n n y m . j a k ich przodkowie, robić to bez ryżu n a mówienia „ O k a y " p r z e z w ł a d z e amerykańskie. I n d i a n i e z n a d r z e k i K o l u m b i i , których podsta­ w ą g o s p o d a r k i b y ł o d a w n i e j r y b o ł ó w s t w o , rozpoczęli n i e d a w n o akcję p r o t e s t a c y j n y c h p o ł o w ó w n a z y w a n ą p r z e z S t e i n e r a „ F i s h - I n s " . I n d i a n i e pragną sprzeciwić się d ą ż e ­ n i o m rządu, który i m odebrał p r a w o p o ł o w ó w dając j e p r z e d s i ę b i o r s t w o m r y b a c k i m białych A m e r y k a n ó w . Grupy indiańskich łodzi w y p ł y w a ł y n a r z e k ę i s i e c i p o z o s t a w a ł y t a m okupując całe ł o w i s k o , m i m o protestów p o l i c j i . zarzuciwszy Aresztowania i sądowe w y r o k i n i e przerwały t e j w a l k i . I n d i a n i e n a b r a l i o d w a g i i obecnie n i e oba­ wiają się w y r a ż a ć s w y c h długo u k r y w a n y c h myśli. A k c j e protestacyjnych i p o ł o w ó w spełniają różne f u n k c j e . Są, z d a n i e m S t e i n e r a , p r z e j a w e m polowań ucieczki I n d i a n o d d z i s i e j s z e g o świata z a c h o d n i e j c y w i l i z a c j i — ucieczką n i e w „ n i c o ś ć " ( n o t h i n g n e s s ) , �203 RECENZJE lecz w „indiańskość" trybalizmu (indianness). Te akcje i rodzącego protestacyjne się n a c j o n a l i z m u p l e m i e n n e g o , są też s y m b o l e m który przybiera nowego formę ar­ chaiczną. R a d y k a l n i indiańscy p r z y w ó d c y zaznaczają, że n a r a z i e działają g d y w y c z e r p i ą się środki l e g a l n e , n i e zawahają pokojowo, się p r z e d z a s t o s o w a n i e m N i e bez p o w o d u tę grupę m ł o d y c h p r z y w ó d c ó w n a z y w a się c z a s e m m i a n e m nych Muzułmanów; jednego z nich Finisa S m i t h a nazywa lecz przemocy. Czerwo­ się C z e r w o n y m Malcol­ m e m X , a innego, M e l a T h o m a — M a o Tse T h o m e m . Indianie Cherokee W y n i k a to z wysokiego są w z o r e m postępowania politycznego dla innych plemion. r o z w o j u społeczno-politycznego t e g o p l e m i e n i a , k t ó r e zostało o k r e ś l o n e jeszcze w X I X w . p r z e z Białych j a k o j e d e n z P i ę c i u C y w i l i z o w a n y c h rodów. Cherokee Mają traktują s i e b i e o n i koncepcję s t w o r z e n i a jako jeden z narodów w własnego autonomicznego Stanach Na­ Zjednoczonych. państwa składającego z m a ł y c h społeczności indiańskich o u s t r o j u r e p u b l i k i — p a ń s t w a żyjącego w się poko­ j o w y c h s t o s u n k a c h ze S t a n a m i Z j e d n o c z o n y m i , l e c z o d n i c h niezależnego. Ustrój spo­ ł e c z n y t e j r e p u b l i k i opierałby się n a w s p ó l n e j własności z i e m i , w ł a s n y m s z k o l n i c t w i e w języku Cherokee i przemyśle stanowiącym t y l k o dodatek do r o l n i c t w a i polo­ wania. Silne ambicje p o l i t y c z n e przejawiają r ó w n i e ż I r o k e z i , którzy w y s ł a l i nawet do F i d e l a C a s t r o delegację z prośbą o p o p a r c i e i c h w n i o s k u o przyjęcie Sześciu P l e m i o n I r o k e z k i c h do Organizacji Narodów Zjednoczonych. kładów b u d z i wątpliwości M i m o tych sugestywnych używanie przez Steinera pojęcia przy­ nacjonalizmu na okre­ ślenie o p i s a n y c h p o w y ż e j z j a w i s k i w o d n i e s i e n i u d o świadomości p l e m i e n n e j i dą­ żeń e m a n c y p a c y j n y c h bądź t o ogółu I n d i a n bez w z g l ę d u n a p l e m i e n n ą przynależność, bądź t o poszczególnych p l e m i o n . N i e p r e c y z u j e poszczególne p l e m i o n a , czy też Indian w o n , czy za n a r o d y ogóle. O ile w (nations) odniesieniu do uznaje plemion Cherokee i Irokezów używanie t e r m i n u „naród" i „świadomość n a r o d o w a " m a uzasadnienie, o tyle zjawisko solidarności panindiańskiej pewne n i e m o ż e być t a k i m ter­ m i n e m określane. S t a n o w i s k o m ł o d y c h indiańskich p r z y w ó d c ó w r u c h u R e d P o w e r j e s t pełne w e ­ w n ę t r z n y c h sprzeczności. K r y t y k u j ą c społeczeństwo białych A m e r y k a n ó w zdają sobie z a r a z e m sprawę, że muszą w n i m uczestniczyć, jeśli chcą osiągnąć p e w n e s w o j e cele. D l a t e g o też w y k s z t a ł c e n i p r z y w ó d c y r u c h u R e d P o w e r w a l c z ą o t o , a b y w s z y s c y I n ­ d i a n i e k o r z y s t a l i z przysługującego i m o d 1924 r o k u p r a w a głosu. ( W y j ą t e k Arizona i Nowy zainteresować stanowi M e k s y k , g d z i e p r a w o t o u z y s k a l i d o p i e r o w 1948 r o k u . ) N i e ł a t w o j e s t I n d i a n życiem p o l i t y c z n y m Stanów Zjednoczonych, ponieważ w in­ diańskiej społeczności głęboko j e s t z a k o r z e n i o n e p o c z u c i e bezsilności w s p r a w a c h p o ­ l i t y k i . I n d i a n i e muszą w i ę c zrozumieć, że g ł o s o w a n i e n a k a n d y d a t a indiańskiego l u b takiego, n a którego I n d i a n i e mogą liczyć w może mieć poważne znaczenie p r z e p r o w a d z a n i u własnych postulatów, d l a i c h przyszłych losów. A b y głosy I n d i a n m o g ł y się w p o l i t y c e liczyć, muszą o n i s t w o r z y ć w ł a s n e s t r o n n i c t w o — j e d n o m y ś l n i e głosować n a t y c h s a m y c h k a n d y d a t ó w . W t y m c e l u należy się zjednoczyć p o c z ą t k o w o n a g r u n ­ c i e p l e m i o n , następnie w r a m a c h poszczególnych stanów, a p o t e m w całych S t a n a c h Zjednoczonych. T a k i m i s ł o w a m i w y r a z i ł p o d s t a w y indiańskiej solidarności P a u l B e r - nal, jeden z przywódców Rady W s z y s t k i c h Pueblo: „Czy I n d i a n i n jest b r z y d k i , n i e ­ piśmienny i b i e d n y , c z y I n d i a n i n j e s t d o b r z e u b r a n y i w y k s z t a ł c o n y w c o l l e g e ' u , o n w a s z y m [ I n d i a n — E N ] p r z y j a c i e l e m . Biały c z ł o w i e k n i e j e s t w a s z y m jest przyjacielem. J e s t w a s z y m p r z y j a c i e l e m t y l k o w t e d y , g d y czegoś o d w a s chce. M y ś l a ł e m w i ę c o t y m , co I n d i a n i n m o ż e zrobić, ż e b y s i e b i e ocalić. T e r a z z d e c y d o w a ł e m : p l e m i o n a s k i e muszą się z j e d n o c z y ć " (s. 244). indiań­ �204 RECENZJE Działalność m ł o d z i e ż y indiańskiej d o p r o w a d z i ł a d o t e g o w r e z e r w a t a c h Navahów r że w l a t a c h 6 0 - t y c h b l i s k o 90°/o I n d i a n b r a ł o c z y n n y udział w w y b o r a c h , p o d c z a s g d y dawniej głosowało zaledwie 6°/o. W y n a j ę t y m i specjalnie samochodami dostarczano i n f o r m a c j e o w y b o r a c h , k a n d y d a t a c h i p o l i t y c z n y c h c e l a c h działania r o d z i n o m , k t ó r e oddaliły się w góry n a l e t n i e p a s t w i s k a . D o w s z y s t k i c h u p r a w n i o n y c h d o głosowania d o t a r l i indiańscy a g i t a t o r z y . Ruch jedności przybiera formy panamerykańskie. W r o k u 1963 została wśród I n d i a n rozesłana d e k l a r a c j a następującej treści: „ D o w o d z ó w i d u c h o w y c h p r z y w ó d ­ c ó w I n d i a n k o n t y n e n t ó w Północnej i P o ł u d n i o w e j A m e r y k i ! Jest t o dzień, g d y W i e l k i D u c h w z y w a w s z y s t k i c h l u d z i . Jest t o dzień, g d y w s z y s c y nasi wielcy wodzowie wy­ p o w i a d a j ą się. J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e d a w n e indiańskie p r o r o c t w a zostaną speł­ n i o n e . J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e p l e m i o n a zjednoczą się i będą j e d n y m n a r o d e m . Jest t o dzień, g d y n o w y naród z o s t a n i e s t w o r z o n y p r z e z m o c W i e l k i e g o t o dzień w i e l k i e j s p r a w i e d l i w o ś c i " D u c h a . Jest (s. 46). Czasy o b e c n e I n d i a n i e uważają za okres szczególnie w a ż n y w życiu społeczności indiańskich; j e s t t o o k r e s , g d y t r z e b a w y k a z a ć aktywność, obecnej jeśli czerwonoskórzy mają p r z e t r w a ć w a l k i p o l i t y c z n e j m o g ą być ś w i t e m n o w e j może i w d z i e j a c h całej A m e r y k i . W nowej biologicznie epoki w i kulturowo. Efekty dziejach I n d i a n , a być nadchodzącej epoce n i k t z B i a ł y c h n i e n a z w i e już I n d i a n i n a o b r a ź l i w y m s ł o w e m „ I n j u n " l u b p o g a r d l i w y m „Wódz". P r z y w ó d c y R e d P o w e r dążą d o u z y s k a n i a a k c e p t a c j i s w e g o r u c h u p r z e z pokolenie k o n s e r w a t y w n y c h przywódców poparcie swej przyjrzeniu w a l k i przez lewicowe się n o w e j indiańskiej koła w ideologii hasła i oskarżenia k u l t u r y amerykańskiej chów l e w i c o w y c h indiańskich, a z d r u g i e j i studenckich w Stanach Zjednoczonych. stwierdzamy, USA. Steiner Przy w j e d n a k n i e zadaje ideologii lewicowej sobie białej ważnegomłodzieży szej i d e o l o g i i n a drugą. Jeśli m a m i e j s c e t e n d r u g i p r z y p a d e k — co w y d a j e prawdopodobne — to pojawia się p y t a n i e , n a j a k i c h niej d l a młodzieżowych r u ­ znalazły się w i d e o l o g i i R e d P o w e r niezależnie, c z y też są w y n i k i e m w p ł y w u dziej na bliższym że p o b r z m i e w a j ą charakterystyczne przecież p y t a n i a , c z y t e m ł o d z i e ż o w e e l e m e n t y starsze s t r o n y liczą płaszczyznach pierw­ się b a r ­ zachodzą społeczne i d o k t r y n a l n e k o n t a k t y m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i l e w i c o w e g o r u c h u mło­ dzieży białej i r u c h u R e d P o w e r . K s i ą ż k a S t e i n e r a w p r o w a d z a c z y t e l n i k a w p r o b l e m y interesujące i n i e z n a n e , w y ­ m a g a j e d n a k dużego k r y t y c y z m u i d y s t a n s u . A u t o r w y b r a ł b o w i e m p o s t a w ę ideologa, a n i e badacza. Ewa LANGUAGE special reference v e r s i t y Press Pomimo Nowicka USE A N D S O C I A L C H A N G E . Problems of m u l t i l i g u a l i s m t o E a s t e r n A f r i c a , E d . W . H . W h i t l e y , L o n d o n 1971, O x f o r d with Uni­ że w t y t u l e w i d n i e j e zastrzeżenie, iż w p r a c y u w z g l ę d n i o n o szczególnie p r o b l e m a t y k ę A f r y k i W s c h o d n i e j , książka t a z a i n t e r e s u j e n i e w ą t p l i w i e każdego, k t o z a j m u j e się z j a w i s k a m i społeczno-kulturalnymi całego k o n t y n e n t u afrykańskiego. J ę ­ zyk odgrywa dziś przecież podstawową rolę w procesach przemian kulturowych i d z i e l e k o n s o l i d a c j i p o l i t y c z n e j k a ż d e g o państwa afrykańskiego. N i c d z i w n e g o t o , iż p l o n I X M i ę d z y n a r o d o w e g o S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o , w ce, g r u d n i u 1968 r . n a u n i w e r s y t e c i e w D a r es S a l a a m , z a w a r t y w o m a w i a n e j daje wgląd w cały zespół n a d e r a k t u a l n y c h spraw, ważnych prze­ j a k i e odbyło się książ­ dla zrozumienia �205 RECENZJE s k o m p l i k o w a n y c h p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h A f r y k i współczesnej, a poniekąd także i i n ­ n y c h obszarów T r z e c i e g o Świata. Language use and social zostało w y d a n e n a z l e c e n i e I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n change I n s t i t u t e i książkę o p a t r z y ł o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i e m ley oraz dyrektor instytutu, D a r y l l Forde. teoretyczne, r e d a k t o r całości, W . H . W h i t ­ pierwszej części m a m y prace ogólne, n a które złożyło się sześć r o z d z i a ł ó w . Dotyczą o n e s t o s u n k u j ę z y k ó w r o ­ d z i m y c h do języka pozostawionego w Świata W przez kolonizatorów spuściźnie n i e p o d l e g ł y m p a ń s t w o m europejskich, problemów wiązania Trzeciego określonego języka z określonego t y p e m wykształcenia i s t a t u s u społecznego, a t a k ż e r o z m a i t y c h z a g a d ­ nień p s y c h o l o g i i w i e l o j ę z y c z n y c h Z u w a g i na b r a k miejsca poruszanych społeczeństw. niepodobna omówić p r z e z a u t o r ó w części t e o r e t y c z n e j . s z c z e g ó ł o w o całokształtu Warto przecież j e d n a k spraw zasygnalizo­ w a ć p o t e n c j a l n e m u c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u c i e k a w ą systematykę t y p ó w p o l i t y k i zykowej, uprawianej p r z e z r z ą d y państw T r z e c i e g o Świata, j a k ą p o d a j e Fishman z nowojorskiego przez siebie А , В państwowy Yeshiva Joshua U n i v e r s i t y . Kreśli o n t r z y t y p y p o l i t y k i , ję­ A. nazwane i C. T y p A r e p r e z e n t u j e k r a j e , które ś w i a d o m i e w y b r a ł y j a k o j ę z y k mowę Europejczyków, a więc praktycznie r z e c z biorąc angielszczyznę l u b francuszczyznę, b y uniknąć konieczności w y b o r u pośród r o d z i m e j m o z a i k i l i n g w i ­ stycznej i ominąć państw t y p u A niebezpieczeństwa antagonizmów n a ogół zresztą n i e z n a j d o w a l i w odrębnionej spośród i n n y c h g r u p y j ę z y k o w e j ugruntowane tradycje historycznej z y k a ogólnonarodowego. T y p В międzyszczepowych. Politycy s w o i c h k r a j a c h jakiejś s i l n i e w y ­ i k u l t u r o w e j , posiadającej dostatecznie przeszłości, desygnującej tę grupę n a zalążek j ę ­ z kolei reprezentuje r z y ł y s o b i e własny, r o d z i m y d i a l e k t t y p u lingua k r a j e , które a l b o s z y b k o stwo­ j a k t o nastąpiło w Indonezji czy n a F i l i p i n a c h , a l b o też d y s p o n o w a ł y rodzimą, przedkolonialną tradycją językową, franca, k u l t u r o w ą i polityczną. T a m z j ę z y k a k o l o n i z a t o r ó w r e z y g n u j e języka rodzimego, mającego szansę p r z y pewnej się s z y b k o n a rzecz ostrożności n a u z y s k a n i e popular­ ności w c a ł y m społeczeństwie, m i m o j e g o różnorodności e t n i c z n e j . T a n z a n i a opowiadające szczyzny się za językiem językiem hausa w suahili, Nigerii a l e także i zwolennicy czy francuskiego językiem w wolof m o g ą podpadać p o d tę w ł a ś n i e kategorię. W r e s z c i e t y p С t o p a ń s t w a p a r o m a r o d z i m y m i t r a d y c j a m i j ę z y k o w o - k u l t u r o w y m i , które w i Kenia zastąpienia obawie angiel­ Senegalu, dysponujące przed wojną d o m o w ą n i e m o g ą z d e c y d o w a ć się n a d a n i e p i e r w s z e ń s t w a k t ó r e m u k o l w i e k z w i e l ­ k i c h j ę z y k ó w r o d z i m y c h . T e muszą f a k t y c z n i e n a d a l w a d m i n i s t r a c j i używać języka d a w n y c h najeźdźców e u r o p e j s k i c h j a k o m o w y n a j b a r d z i e j n e u t r a l n e j . Autor na rozważań daje adaptacji rodzimych popierania wszechnie rodzimego n a m ponadto wgląd w języków języka w do nowoczesnej jego postaci całokształt trudności cywilizacji. Rysuje klasycznej, w jakiej polegających n a m dylemat n i e jest on po­ używany przez masy, lecz k u l t y w o w a n y przez wąskie e l i t y tubylcze, l u b decydowania się n a u d z i e l e n i e p o p a r c i a j ę z y k o w i p o t o c z n e m u , p e ł n e m u o b c y c h ciałości, l e c z ż y w e m u , co m a k a p i t a l n e z n a c z e n i e d l a a k c j i u p o w s z e c h n i a n i a Równie ciekawa i może n a w e t d l a t y c h , którzy interesują się nale­ oświaty. poszczególnymi r e g i o n a m i A f r y k i , o w i e l e b a r d z i e j w a r t o ś c i o w a j e s t d r u g a część książki. Z a w i e r a o n a b o w i e m w y n i k i szczegółowych badań e m p i r y c z n y c h , z a w a r t y c h w t r z y n a s t u k o l e j n y c h rozdziałach. I t a k w g r u p i e zagadnień poświęconej s k u t k o m określonej p o l i t y k i języ­ k o w e j , j a k ą p r o w a d z i l i k o l o n i z a t o r z y , a następnie rządy p a ń s t w niepodległych znaj­ dujemy problematykę językową w życiu w Tanzanii nowoczesnej k u l t u r y narodowej s u n k u t r a d y c y j n y c h społeczności skiego. współczesnej Ugandy, kwestię w o p a r c i u o j ę z y k suahili muzułmańskich A f r y k i Czarnej tworzenia i sprawę sto­ d o języka angiel­ �206 RECENZJE W g r u p i e zagadnień dotyczących p o l i t y k i o ś w i a t o w e j m a m y rozważania poświę­ c o n e s k u t k o m społecznym i j ę z y k o w y m określonego w y b o r u ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e ­ kazu, nierównomiernego przyswajania s o b i e treści oświatowych przez poszczególne g r u p y społeczne, e t n i c z n e , j ę z y k o w e , a także p r z y k ł a d y u ż y w a n i a określonych języ­ k ó w p r z e z e l i t a r n e s f e r y współczesnego K a m e r u n u . Skomplikowane go języka i poprzednio omawiają wzmiankowane rozdziały poświęcone zagadnienie językowi w tamtejszych audycjach radiowych, rozwojowi w j ę z y k u luganda modernizacji somalijskiemu, j ę z y k a wolof, i trudnej kwestii terminologii, omawianej obcym rodzime­ używanemu zapożyczeniom n a przykładzie E t i o p i i . N i e z a l e ż n i e o d s y t u a c j i j ę z y k o w o - k u l t u r o w e j , j a k a p a n u j e w ś r ó d rzesz afrykań­ s k i e g o chłopstwa, m i a s t a C z a r n e g o K o n t y n e n t u t w o r z ą n i e j e d n o k r o t n i e własne, s p e ­ c j a l n e środowisko, g o d n e dociekań odrębnych. I d l a t e g o właśnie m i e j s k i e m u w i s k u j ę z y k o w e m u p o ś w i ę c o n o rozdział n a t e m a t n o w e g o , r o z w i j a j ą c e g o mieścia A k r y , M a d i n a , a d a l e j wyboru języka w Kampala s t u d i u m Azjatów i wielojęzycznemu żyjących w Nairobi, miastu A f r y k i środo­ się przed­ problemowi Tropikalnej — Lu- bumbashi. Całość książki zamyka rozdział poświęcony rozważaniom i w i e l o k u l t u r o w y m i społecznościami A f r y k i d z i s i e j s z e j , nad wielojęzycznymi pióra z n a n e g o uczonego-afry- kanisty Aidana Southalla. Omawiana p u b l i k a c j a — będąca d z i e ł e m w i e l u autorów — s t a n o w i j e d n a k dość z w a r t ą całość i p o z w a l a na zapoznanie się z j ę z y k i e m b a d a n y m o d s t r o n y j e g o łecznej i k u l t u r o w e j r o l i , a n i e o d s t r o n y l e k s y k a l n e j i g r a m a t y c z n e j , które z r o z d z i a ł ó w sowań zawierają językoznawców. pochodzenia rozważania w Szereg problemów znacznym s t o p n i u dotyczące przedstawionych zostało spo­ m i m o iż n i e ­ zaintere­ przez uczonych afrykańskiego, co już s a m o w s o b i e s t a n o w i e l e m e n t b a r d z o interesują­ c y i w a r t o ś c i o w y . T a k n p . rozdział pióra A l e g o A . M a z r u i z M a k a r e r e University C o l l e g e w K a m p a l a n a t e m a t s t o s u n k u i s l a m u afrykańskiego d o a n g i e l s z c z y z n y rza o b i e k t y w i z m e m wy i spokojnym prowadzeniem dawał niejednokrotnie p o w o d y z a r ó w n o świata e u r o p e j s k i e g o , w y k ł a d u , m i m o iż ó w t e m a t do nacjonalistycznej co i a f r o - a r a b s k i e g o . egzaltacji Nadzwyczaj przedstawicielom ciekawie jest s o w a n a p r z e z a u t o r a r o l a b r y t y j s k i c h w ł a d z k o l o n i a l n y c h w e wcześniejszych oraz nie rola misjonarzy posiadające Konfrontacja nigdy chrześcijańskich, w y d o b y w a j ą c y c h własnej arabszczyzny l i t e r a t u r y pisanej z angielszczyzną, n a powierzchnię dialekty islamu z afrykańskie narzecza. nieufność i postawy sklasyfikować i opatrzyć j e d n o z n a c z n y m i niepodobna pierwotne, chrześcijańswem, które w u c z o n e g o afrykańskiego obronne to zjawiska, zbyt pospiesznie ocenami. P o d o b n i e j a k n i e można dokonywać z b y t pospiesznych ocen wydarzeń politycz­ n y c h zachodzących w T r z e c i m Ś w i e c i e , t a k i w o c e n a c h p o l i t y k i j ę z y k o w e j , n a dominację pejskiego w t e g o czy i n n e g o obserwatora narzecza w danym kraju, ostrożność ze w s z e c h m i a r w s k a z a n a . P a ń s t w a A f r y k i c z y A z j i państw n a r o d o w y c h X I X - w i e c z n e j powstały tworzeniu się Europy. Stąd o b s e r w o w a ć r o l ę j ę z y k a w z uwzględnieniem decyzji jest d l a euro­ o d m i e n n y c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h o d t y c h , j a k i e towarzyszyły musimy zary­ okresach i muzułmanów względem w p ł y w ó w m o d e r n i z a c y j n y c h oczach ude­ drażli­ t w o r z e n i u się n o w y c h odpowiedniej perspektywy narodów A f r y k i i historycznej, a l e też i Azji etno­ g r a f i c z n e j . T a k i e m u w ł a ś n i e s p o j r z e n i u sprzyjają p r a c e , w których o b c y n a m p r z e c i e ż świat s t a j e się n a m bliższy p o d w a r u n k i e m u ś w i a d o m i e n i a sobie k u l t u r o w e g o tansu. Leszek Dzięgiel dys­ �207 RECENZJE JOHN С. D E W I L D E , V o l . I : The Africa, Przytłaczająca i zawodami Experiences with Synthesis; V o l . I I : The większość mieszkańców Agricultural Case Development Czarnej in Tropical B a l t i m o r e , M a r y l a n d 1967 Studies, Afryki trudni się rolnictwem b l i s k o z n i m z w i ą z a n y m i . M i m o w y s i ł k ó w , j a k i e czynią r z ą d y młodych państw afrykańskich, b y u p r z e m y s ł o w i ć a d m i n i s t r o w a n e p r z e z s i e b i e k r a j e , n i e m a m y podstaw d o przypuszczeń, by owa z gruntu rolnicza struktura zawodowa społe­ czeństw afrykańskich uległa w ciągu najbliższych l a t r a d y k a l n y m z m i a n o m . O d r o l ­ nictwa zatem, od jego stopnia modernizacji i adaptacji d o narastających potrzeb ludności A f r y k i zależy i będzie zależało w najbliższych l a t a c h w i e l e . N i e p o p e ł n i m y chyba błędu ryzykując rokim kontekście twierdzenie, kulturowym i iż r o l n i c t w o n o w o c z e s n e , pojęte w społecznym stać się może kluczem bardzo do sze­ rozwoju i a w a n s u Czarnego K o n t y n e n t u . Niezależnie o d problemów technicznych, j a k i m m u s i sprostać r o l n i c t w o n a t e r e n a c h A f r y k i , c o r a z częściej przedmiotem studiów nauko­ w y c h s t a j e się s a m r o l n i k afrykański i zespół z j a w i s k społeczno-kulturowych, w j a ­ k i m żyje. D o ś w i a d c z e n i a b o w i e m nicznie przenoszone n a obcy zdawały egzamin o s t a t n i c h co n a j m n i e j 25 l a t wykazują, iż mecha­ postępowania, jakie n i e r a z n a w e t z n a k o m i c i e w środowisku l u d z k i m E u r o p y czy Ame­ r y k i Północnej, t u t a j k u l t u r o w o grunt A f r y k i modele zawodzą, niosąc r o z c z a r o w a n i e p r e k u r s o r o m postępu cywiliza­ c y j n e g o i w z b u d z a j ą c nieufność A f r y k a n i n a . W r o k u 1960 A d a m C u r i e pisał, iż „ s p o ­ ł e c z e ń s t w o m o ż e zaakceptować l u b odrzucić z m i a n ę społeczną i gospodarczą l u b m o ż e u l e c z n i s z c z e n i u p r z e z tę z m i a n ę s k u t k i e m w ł a ś c i w o ś c i , j a k i e drzemią w j e g o zwyczajowym, w s t r u k t u r z e pokrewieństwa, w sankcjach, obowiązkach i prawie powinno­ ściach, w p r a w a c h i s t a t u s i e społecznym, a także w p o s t a w a c h r o d z i c ó w w o b e c d z i e ­ ci. Ale jeżeli zrozumiemy czeństw r o z w o j u stosowanego narzucony te sprawy, wówczas d o s y t u a c j i życia. C i e r p i e n i a jako można będzie uniknąć niebezpie­ i z d o ł a m y s o b i e u ś w i a d o m i ć m o ż l i w o ś c i pełniejszego, b a r d z i e j teoretyczny plan przynosi pomyślności bez tylko taki rozwój, który powiązania go do­ został z realiami spo­ łecznymi" . 1 Dziś z a t e m coraz częściej przedmiotem badań t e r e n o w y c h w krajach trzeciego świata stają się s k u t k i z m i a n y k u l t u r o w e j , jaką przyniosły n a poszczególnych o b s z a ­ rach zamieszkującym j e t u b y l c o m nie t y l k o zwykłe, z europejską cywilizacją, l e c z także z a m i e r z o n a nasilające się s t a l e z góry, r e a l i z o w a n a t o r ó w , p o t e m zaś p r z e z rządy r o d z i m e , p o l i t y k a r o z w o j u i m o d e r n i z a c j i m y s ł o w y c h , p r ó b zakładania g o s p o d a r s t w od t r a d y c y j n y c h f o r m etnografów i usiłujących towarowej, n a rozległą skalę p e w n y c h roślin rolno-hodowlanych opartych na b y t o w a n i a zasadzie — socjologów koloniza­ społeczności chłopskich. E f e k t y s z e r o k i c h n i e r a z p l a n ó w o ż y w i e n i a r o l n i c z e j p r o d u k c j i p r o j e k t y w i e l k i c h nawodnień, w p r o w a d z a n i a kontakty przez dociec wszystko przyczyn to staje prze­ odmiennej się m a t e r i a ł e m d l a t a k niestety wciąż licznych niepowodzeń człowieka n a t y m p o l u . T a k i n i e w ą t p l i w i e p r z y ś w i e c a ł c e l r ó w n i e ż i e k i p i e b a d a w c z e j J o h n a C. d e W i l d e , złożonej z A m e r y k a n ó w i F r a n c u z ó w , ekonomistów, ekspertów o d r o l n i c t w a t r o p i k a l ­ nego i antropologów społecznych, posiadających w k r a j a c h t r o p i k a l n y c h . De W i l d e przez p e w i e n International Bank przeprowadzono for Reconstruction za sobą w i e l o l e t n i czas b y ł s z e f e m r a d y and Development, badania. Plon i c h przedstawiono staż badawczy ekonomicznej pod auspicjami w omawianej t u pracy którego zbiorowej, A . C u r i e , Tradition, Development and Planning, "Sociological Review", N e w Series, V o l . 8 : 1960, N o 2, D e c e m b e r , o także p o r . J o h n С. d e W i l d e e t a l . , Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, V o l . 1, The Synthesis, B a l t i m o r e 1967, s. 47, g d z i e ó w f r a g m e n t artykułu A . C u r i e j e s t z a c y t o w a n y . 1 �208 RECENZJE p r z y c z y m w a r t o dodać, iż J . C. de W i l d e j e s t p o n a d t o a u t o r e m i n n e j , w y d a n e j w r o ­ ku 1966 p r a c y n a p o d o b n y t e m a t , l e c z traktującej o innych krajach afrykańskich. P r z e d s t a w i a n e t u t a j d w u t o m o w e dzieło p o s i a d a dość t y p o w y d l a t e g o t y p u o p r a ­ c o w a ń a n g l o s a s k i c h układ, w którym pierwsza część z a w i e r a rodzaj syntetycznego, z w i ę z ł e g o p o d s u m o w a n i a w y n i k ó w badań, n a t o m i a s t w d r u g i e j p r z e d s t a w i o n o mentację tego p o d s u m o w a n i a , szczegółowy opis terenowych case studies. doku­ Ułatwia t o c z y t e l n i k o w i k o r z y s t a n i e z całości. E k i p a u c z o n y c h w y b r a ł a s o b i e za t e r e n badań t a k i e o b s z a r y A f r y k i t r o p i k a l n e j , które dostarczyłyby n a j w i ę k s z e j blemów. Najwięcej ciu rozmaitych punktach tego kraju, zamieszkałych e t n i c z n i e i k u l t u r o w o społeczności. W i w Ugandzie, a po j e d n y m w oraz w T a n z a n i i . Szczególną wielkich, różnorodności p r o ­ u w a g i p o ś w i ę c o n o K e n i i , zbierając o b s e r w a c j e organizowanych Mali przez przebadano terenowe różniące się d w a obszary, zwrócono nakładem znacznych na ekonomiczne środków i Słoniowej społeczne przedsięwzięć i n a w o d n i e n i o w y c h w T a n z a n i i i M a l i , a także n a e f e k t y w n o ś ć pię­ siebie podobnie j a k Górnej Wolcie, Czadzie i Wybrzeżu Kości uwagę w od skutki osadniczych (lub jej brak) pracy afrykańskiej służby r o l n e j , działającej pośród n a d e r t r a d y c y j n i e gospodarujących n a ­ d a l chłopów wyniki Czarnego K o n t y n e n t u . Niestety w badań p r z e p r o w a d z o n y c h na obszarach omawianej Ugandy, książce n i e znalazły lecz i t a k bogaty się materiał d o s t a r c z a interesujących szczegółów z życia współczesnego chłopstwa C z a r n e j Afryki. A u t o r z y b o w i e m p u n k t p o p u n k c i e starają się przedstawić sposób, w j a k i t r a d y c y j n a kultura afrykańska reaguje na inspiracje personelu agrotechnicznego, p r z e z n i e g o a k c j e , n a bodźce e k o n o m i c z n e , s t o s o w a n e rzenia nowej hierarchii ich dobro wypada dążeń i w a r t o ś c i w rozwijane umysłowości r o l n i c t w a A f r y k i t r o p i k a l n e j , n i e deprecjonują t r a d y c y j n e j , afrykańskiej kultury i z drugiej stwo­ chłopa afrykańskiego. zauważyć, iż n i e usiłują o n i n i k o g o obarczać w y ł ą c z n ą dzialnością za z a c o f a n i e nie na p r z e z rządy i n a p r ó b y strony widzą Na odpowie­ zbyt realne pochop­ trudności, p r z e d k t ó r y m i s t a j e n i e l i c z n a , k i e p s k o wyposażona służba r o l n a C z a r n e g o K o n t y n e n ­ t u . Uznając swoiste racje jednej i d r u g i e j s t r o n y a u t o r z y orientują społeczności chłopskie A f r y k i t r o p i k a l n e j są n i e j a k o s k a z a n e stylu życia, p o n i e w a ż zmusza je do tego wynikłe p r z e l u d n i e n i e , postępujące w y n i s z c z e n i e z rozwoju eksploatowanej się przecież, iż n a modernizację medycyny i swego higieny w p r y m i t y w n y sposób p r z y ­ r o d y i — przede w s z y s t k i m — w z r o s t a m b i c j i życiowych A f r y k a n i n a . A u t o r z y starają się zrozumieć n a j c h a r a k t e r y s t y c z n i e j s z e c e c h y afrykańskiego rol­ n i c t w a chłopskiego n a południe o d S a h a r y , w y n i k a j ą c e z t a k i c h chociażby f a k t ó w , j a k z n i k o m e możliwości, których d o s t a r c z a p r y m i t y w n e j g o s p o d a r c e t r o p i k a l n e środowi­ s k o n a t u r a l n e , p r z y p o z o r a c h b u j n e j obfitości, czy posiadająca s e t k i l a t t r a d y c j i ptacja plemion afrykańskich wiodąca do kostnienia w do takich polegającym na uporczywej uprawie wobec b r a k u pod względem najprostszych nawet roślin na fenomenie żywieniowych, handlowej narzędzi się lęku infrastruktury, przed swoje prastarej tradycji ludów p i e r w s z y m r z ę d z i e r o z w i ą z a n y , j e ż e l i chłop afrykański Autorzy wracają przedstawiając przyczyny do rzekomo niego zacofanie i technik rolniczych, a wreszcie T e n p r o b l e m , posiadający korzenie w istnieją­ rezygnacją dyskutują o d d z i e l e n i u u p r a w y roślin o d c h o w u z w i e r z ą t cywilizacyjnie. nierów- kulturowym, o tradycyjnym dla A f r y k i m u s i być w ada­ naturalnych, do u p r a w y s k r a w k a c h ziemi, p r z y a b s o l u t n y c h p u s t k o w i a c h . Zatrzymują z samowystarczalności warunków ciągu o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu osiąga k a t a s t r o ­ f a l n e w r ę c z r o z m i a r y n a najłatwiejszych opodal trudnych p e w n y c h s t e r e o t y p a c h postępowania. Śledzą d a l e j nomierność o s a d n i c t w a , k t ó r e w cych właśnie zresztą wyłącznie i w dalszych prestiżowego piszą domowych. afrykańskich, ma awansować partiach trzymania książki, olbrzymich s t a d b y d ł a w A f r y c e , dając u z a s a d n i e n i e t e g o z j a w i s k a także i e k o n o m i c z n e j natury. �209 RECENZJE W ogóle dużo m i e j s c a p o ś w i ę c o n o m o t y w a c j o m chłopa afrykańskiego, j e g o sobowi reagowania na oferowane spo­ m u p e r s p e k t y w y z m i a n y s t y l u życia. J e d e n z r o z ­ d z i a ł ó w s z c z e g ó ł o w o t r a k t u j e n p . o z a k o r z e n i o n e j w ś r ó d r o l n i k ó w afrykańskich ności d o tego, b y i c h g o s p o d a r s t w a tu powody owego zjawiska i n f r a s t r u k t u r z e gospodarczej były samowystarczalne tkwiące n i e t y l k o w żywnościowo. n a d a l nierozwiniętej dąż­ Widzimy dostatecznie C z a r n e j A f r y k i , b r a k u dróg, p u n k t ó w h a n d l o w y c h , m a ­ g a z y n ó w i o r g a n i z a c j i w y m i a n y t o w a r ó w , l e c z także w s w o i s t e j k u l t u r z e społeczności chłopskich. Autorzy afrykańskich rodzaje wskazują na specyficzny dualizm ekonomiczny r o d z i n poligamicznych, gdzie rozgraniczone tradycyjnych są ściśle n i e t y l k o pewne p r a c przynależnych m ę ż c z y z n o m i k o b i e t o m , a l e także i p o m i ę d z y płcie p o ­ d z i e l o n o udział w z y s k a c h , j a k i e o w e p r a c e przynoszą. D e W i l d e t w i e r d z i , iż k o b i e t a afrykańska zgodnie z obyczajem musi wyżywić swoje d z i e c i i męża, a z a t e m dba p r z e d e w s z y s t k i m o u p r a w i a n e p r z e z s i e b i e rośliny ż y w i e n i o w e , szczególnie, iż n a d ­ w y ż k i i c h m o ż e spieniężać n a t a r g u . N a t o m i a s t mężczyzna, d o n i e d a w n a w z a s a d z i e rolnictwem takich się n i e zajmujący, j a k bawełna czy teraz kawa, własne p o t r z e b y , z a k u p n o w e j l u k s u s o w y c h przedmiotów zaczyna źródło dostrzegać w dopływu gotówki, uprawach którą towarowych, może zużywać na żony, w y p r a w i a n i e u c z t d l a sąsiadów l u b n a b y w a n i e osobistego użytku. N a t y m t l e , z d a n i e m a u t o r ó w książki, m o ż e n a w e t dochodzić d o spięć m i ę d z y k o b i e t a m i a m ę ż c z y z n a m i w r o d z i n a c h a f r y ­ kańskich, czego d o w o d e m mają być p e w n e w y d a r z e n i a w N i g e r i i czy T a n z a n i i . K w e ­ s t i a t a w y m a g a ł a b y z a p e w n e szerszego o m ó w i e n i a i n i e j e s t t u t a j n a s z y m c e l e m w i j a n i e t e g o t e m a t u . Chodziło r a c z e j o p r z y k ł a d c i e k a w y c h p r o b l e m ó w jakie omawiana praca przedstawia. A syfikacji u p r a w y i pogodzenia j e s t i c h niemało. O t o n p . z a g a d n i e n i a jej z odwiecznym r y t m e m robót roz­ kulturowych, polowych inten­ rodziny chłopskiej, której sytuację d o d a t k o w o k o m p l i k u j e o d p ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n d o p r a c sezonowych w przemyśle w y d o b y w c z y m . Albo sprawa wprowadzania nowoczesnych narzędzi i m a s z y n r o l n i c z y c h , które — s t o s o w a n e w y r y w k o w o •—• p o w o d u j ą n p . z j a ­ wisko zaorywania nie potrafi z b y t w i e l k i c h o b s z a r ó w pól, których następnie r o d z i n a n a czas oczyścić z pieniącego się c h w a s t u . P r z y się c i ą g n i k ó w •— i n n a sprawa czy w ł a ś c i w i e używanych czym i w fakt pełni chłopska pojawienia wykorzystywa­ n y c h — d o k o n u j e r e w o l u c j i w mentalności A f r y k a n i n a , k t ó r e m u u ż y w a n i e t y c h m a ­ szyn zaczyna imponować. Spośród w i e l u i n n y c h zagadnień, t a k i c h j a k r e a g o w a n i e taż r o l n y , u d z i e l a n i e m u k r e d y t u , dzielczości kowania wiejskiej, wymieńmy czy p r ó b y niezwykle interesujący z i e m i . T r a d y c y j n a własność z i e m i w cały p o d z i e l o n y A f r y k a n i n a na instruk­ wprowadzania Afryce, rozmaitego typu p r o b l e m własności polegająca spół­ i użyt­ n a t y m , iż areał j e s t m i ę d z y poszczególne r o d y , których c z ł o n k o w i e w s z y s c y są j e g o u ż y t k o w n i k a m i — p r z e ż y w a dziś k r y z y s . Z d r u g i e j s t r o n y t y p własności i n d y w i d u a l ­ n e j , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y n p . d l a chłopstwa e u r o p e j s k i e g o , dopiero się wykształca. A u t o r z y dają l i c z n e p r z y k ł a d y różnych f o r m m o d e r n i z a c j i d a w n y c h s t r u k t u r agrar­ n y c h z K e n i i , Rodezji, M a l a w i , a także z K o n g a , Rwandy, Afryki Zachodniej. spółdzielniach i Piszą sukcesu t y c h Afryce o spółdzielni, które zdają chłopskich egzamin. Burundi próbują Dowodzą, iż oraz z uchwycić częstokroć m o d e r n i z a c j a u d a j e się t a m , g d z i e j e j p r e k u r s o r z y zdołali d o n i e j przyczyny w Czarnej przekonać t r a d y c y j n e , l o k a l n e w s p ó l n o t y r o d o w e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y próbują a u t o r z y s k l a ­ syfikować decydują pod względem społecznym tych .rolników się p r z e ł a m a ć opór k o n s e r w a t y w n e j afrykańskich, społeczności k i e d y n a w e t izolację w z g l ę d e m g r u p y , zawiść, p o m a w i a n i e o c z a r y i t p . 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 którzy pierwsi l o k a l n e j , ryzykując nie­ �210 RECENZJE Ogólnie rzecz Wilde'a przeczyta biorąc wydaje się, iż książkę wydaną p o d redakcją J . C. z z a i n t e r e s o w a n i e m każdy, k t o i n t e r e s u j e się p r o c e s e m de przemian g o s p o d a r c z y c h i k u l t u r o w y c h l u d ó w A f r y k i współczesnej. Leszek S Y L V I A LEITH-ROSS, African women. A study Dzięgiel New York, of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, ss. 366 Praca tu w S y l v i i L e i t h - R o s s , e f e k t j e j o s o b i s t y c h doświadczeń z k i l k u l e t n i e g o p o b y ­ Afryce, kobiet, stanowi bardzo ilustruje interesujące i c h ekonomiczną studium aktywność, a codziennego także życia przedstawia nigeryjskich społeczną i p o z y c j ę m a t e k , żon i w d ó w . Oryginalność książki w y p ł y w a z f a k t u , że w g „ p r a k t y c z n i e w s z y s t k i e i n f o r m a c j e u z y s k a n e są o d k o b i e t i że z w y c z a j e , liczności i w y d a r z e n i a o p i s a n e są z k o b i e c e g o informacje pochodziły prawa, oko­ p u n k t u widzenia". Dotychczas p r a w i e w y ł ą c z n i e o d m ę ż c z y z n , co sprzyjało p r a w d z i w e g o n i e j e d n o k r o t n i e obrazu badanego rolę autorki bowiem powstaniu nie­ społeczeństwa. A u t o r k a — n i e będąca z a w o d o w y m a n t r o p o l o g i e m — z r a c j i s p r a w o w a n y c h w d e ­ partamencie szkolnictwa Nigerii funkcji ze s p o ł e c z e ń s t w e m afrykańskim, d o b r z e miała możność j e j c h a r a k t e r y z u j e się dużą dozą s y m p a t i i d l a b a d a n e j Sylvia Leith-Ross korzystała bezpośredniego znała o p i s y w a n y z pomocy przez obcowania siebie k r a j , a praca zbiorowości. tłumaczek, a większość czasu w p r o w i n c j i O w e r r i , czego w y n i k i e m j e s t s z c z e g ó ł o w y o p i s c o d z i e n n e g o spędziła życia k o b i e t z obszaru Nneato i N g u r u . Przeprowadziła ona j e d n a k porównawcze b a d a n i a w stach O w e r r i i P o r t H a r c o u r t , gdzie z j a w i s k a przeobrażeń społecznych mia­ zachodziły w y r a ź n i e j i s z y b c i e j . I n f o r m a c j e pochodzą z końca l a t 3 0 - t y c h n a s z e g o s t u l e c i a , j e d ­ nakże s z e r e g o p i s y w a n y c h f a k t ó w — zwłaszcza jeżeli r o z p a t r u j e m y t r a d y c j e r o w e — n i e zatraciło d o t e j p o r y s w e j kultu­ aktualności. P r a c ę w y d a n o w 1965 r o k u . P i e r w s z ą przedstawioną społecznością j e s t zbiorowość N n e a t o zajmująca się p r a ­ w i e w y ł ą c z n i e r o l n i c t w e m . W s i e A k a b o , U b a h a i E z i a m a p o w i ą z a n e ze sobą pokrewieństwa, odizolowane b y ł y o d świata z e w n ę t r z n e g o i n i e m i a ł y p r a w i e s i e c i dróg, a komunikację w y ł ą c z n i e pieszą. P o d z i a ł p r a c y w o m a w i a n e j spójnią żadnej społeczności, a c z k o l w i e k w t e o r i i ścisły, różny b y ł w p r a k t y c e . W i e l e czynności stanowiących t a b u d l a k o b i e t ( n p . p r a c e b u d o w l a n e ) , już w wać. Wyraźniejszy o p i s y w a n y c h czasach n i e c o podział o b s e r w o w a ć m o ż n a b y ł o w mogły one w y k o n y ­ r o l n i c t w i e , gdzie męż­ czyźni z a j m o w a l i się t r a d y c y j n i e p r z y g o t o w a n i e m z i e m i p o d u p r a w ę , a u p r a w a należała d o k o b i e t . N a d w y ż k i w roślin ż y w i e n i o w y c h , g o s p o d a r s t w i e , m o g ł y być s p r z e d a w a n e , kobiet i ich dzieci . 1 nych towarów chętnych między Maty położonymi n a użytek obok malowane, to produkt jedynego siebie wspomnia­ także m a t y w y p l a t a n e z długich, wąskich liści, te, c z a s a m i roli zużytkowane się d u ż y m udziałem k o b i e t , które prócz w y ż e j sprzedawały nabywców. n i e zostały a dochód z n i c h p r z e z n a c z o n y Handel lokalny, prowadzony w s i a m i , charakteryzował które mające kobiecego rzemiosła s p o t y k a n e g o n a t y m obszarze. B a r d z o interesujące u w a g i dotyczące f u n k c j i k o b i e t w h a n d l u płodami r o l n y m i i artykułami ż y w n o ś c i o w y m i w muzułmańskiej o s a d z i e B a t a g a r a w a w północnej N i ­ g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y P o l l y H i l l , Hidden trade in Hausaland, „Man", vol. 4 : 1969 n r 3. 1 �211 RECENZJE Ciekawe autorka w informacje dalszej dotyczące poszczególnych części p r a c y . O m a w i a cyklów obrzędy życia k o b i e t przedstawia związane z n a r o d z i n a m i m a ł ż e ń s t w e m , w d o w i e ń s t w e m i t p . ; szczególnie interesujące w y d a j ą się być dziecka, zwyczaje z w i ą z a n e z założeniem r o d z i n y . T r u d n o j e s t ustalić, o d k t ó r e g o m o m e n t u u z n a j e d z i e w c z y n ę za zamężną — o d c h w i l i w s p ó l n e g o z a m i e s z k a n i a , żeństwa, s t w i e r d z e n i a brzemienności l u b u r o d z e n i a d z i e c k a , c z y też w r e s z c i e witego wypłacenia wałach. Dziecko o k u p u za żonę. Jest t o p r o c e s urodzone po zawarciu r o d z i c o m żony. N a w e t w całko­ o t r u d n y c h do u c h w y c e n i a i n t e r ­ umowy niezależnie o d f a k t u , c z y j e s t j e g o r z e c z y w i s t y m się skonsumowania mał­ małżeńskiej ojcem należy do mężczyzny i c z y d o k o n a n o całej opłaty w y p a d k u r o z p a d u małżeństwa, k i e d y k o b i e t a p o w r a c a do r o d z i n n e g o d o m u , n i e m a p r a w a zabrać ze sobą d z i e c i . 2 Należy podkreślić, że kobiety d o m u , męża i dzieci. Prócz I b o miały h a n d l u , który s w e własne, zapewniał niepodległe życie, i m ekonomiczną obok niezależność i k o n c e n t r o w a ł się g ł ó w n i e n a l o k a l n y m t a r g u , b ę d ą c y m w p e w n y m sensie c e n t r u m życia w i o s e k i szansą w y k a z a n i a m o ż l i w o ś c i k o b i e t „ i c h k l u b e m i i c h t e a t r e m , g a ­ zetą i pocztą", k o b i e t y m o g ł y spełniać w a ż n ą w społeczności funkcję dibia duchów, wróżbiarz, dziedziczna Trzeba lekarz). Z zasady przysługująca mężczyźnie, i w w y p a d k u b r a k u m ę s k i e g o p o t o m k a dibia D i b i a n i e były p r z e z z w y k ł y c h mężczyzn. W w żaden sposób w y ś w i ę c a n e i mogły była córkę. stopnia być wta­ poślubione N n e a t o s p o t y k a n o także k o b i e t y „ w y w o ł u j ą c e a t a j e m n i c y t e g o m i s t e r i u m żadna d z i e w c z y n a ta mógł wtajemniczyć zaznaczyć j e d n a k , że k o b i e t a n i e mogła osiągnąć n a j w y ż s z e g o jemniczenia. (mediator funkcja deszcz", n i e mogła powierzyć mężczyźnie, n i e była też d o n i e j d o p u s z c z a n a osoba z d a l s z e j l i n i i p o k r e w i e ń s t w a . Wpływy zewnętrzne samowystarczalna, śniejsze n a omawianą społeczność b y ł y z n i k o m e . oparta na tradycyjnych metodach prowadzenia europejskie sprzęty występowały stosunkowo rzadko. Gospodarka była prac, a nowocze­ Emigracja, zarówno s e z o n o w a , j a k i stała, w i ę k s z y c h g r u p ludności n i e była w ó w c z a s z n a n a . I n d y w i d u a l ­ nie mężczyźni s z u k a l i p r a c y w p o b l i s k i c h m i a s t a c h ( E n u g u , A b a , O n i t s h a , P o r t H a r c o u r t ) , lecz l i c z b a i c h n i e była d u ż a . Brakowało też możliwości 3 zarobkowania e u r o p e j s k i c h p l a n t a c j a c h . S z k o l n i c t w o n i e było rozwinięte, a u t o r k a w s p o m i n a nie o m i s y j n e j szkole p r o w a d z o n e j d l a d z i e w c z ą t pożądane b y ł y b y przez Metodystów. Według ogólnej o p i n i i k o b i e t , raczej spodarstwa domowego i wychowania gramu na jedy­ szkoły w y u c z a j ą c e dobrego prowadzenia d z i e c i , aniżeli uczące w e d ł u g n o r m a l n e g o go­ pro­ szkolnego. Drugą studiowaną przez autorkę społecznością jest rolniczo-handlowa ludność N g u r u . T e n n a j b a r d z i e j zagęszczony o b s z a r p r o w i n c j i O w e r r i (384 os. n a k m ) o b r a ­ 2 z o w a ł już i n n y s t a n k u l t u r y . P r z e l u d n i e n i e k r a j u p o w o d o w a ł o , że s t o s o w a n o prak­ t y c z n i e ciągłą u p r a w ę z i e m i , t y l k o n i e w i e l k i p r o c e n t leżał odłogiem. D r o g i b y ł y s t o ­ s u n k o w o liczne i dobrze utrzymane. Podobnie j a k w Nneato obserwujemy t u d w a r o ­ dzaje nym h a n d l u , p r z y c z y m ważniejszą okręgiem w i e j s k i m . (Olej r o l ę spełniała sprzedaż p r o d u k t ó w p o z a i ziarno palmy olejowej). Na miejscowych lokal­ jarmar- P o d o b n i e n i e c o s y t u a c j a kształtuje się w i n n y m n i g e r y j s k i m p l e m i e n i u — Y o r u b a . P o c e r e m o n i i zaślubin i d o k o n a n i u opłaty za żonę mężczyzna u z y s k u j e p r a w o d o p r a c y żony, wyłączności stosunków s e k s u a l n y c h i d z i e c i p r z e z nią n a r o d z o n y c h . W w y p a d k u r o z w o d u m o ż e zażądać o d k o b i e t y d a l s z e j o p i e k i n a d dziećmi, które p o ­ zostają j e g o własnością. P r a c a P. C. L l o y d a Agnatic and Cognatic Descent among the Yoruba, „ M a n " , v o l . 1 : 1966 n r 4. W r e z u l t a c i e p r z e l u d n i e n i a w późniejszym o k r e s i e ludność I b o m i g r o w a ł a d o p r z e m y s ł o w y c h o ś r o d k ó w m i e j s k i c h N i g e r i i . I t a k I b o s t a n o w i l i b l i s k o c z w a r t ą część ludności L a g o s . I n f o r m u j e o t y m p r a c a w y d a n a p r z e z G . M . C a r t e r National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a k a , N e w Y o r k 1966, s. 28. 2 3 �212 RECENZJE k a c h p o j a w i a ł y się już w ó w c z a s w y r o b y e u r o p e j s k i e , n a c z y n i a i narzędzia s p o t y k a n o także w i n d y w i d u a l n y c h z a g r o d a c h . Ludność o m a w i a n e g o t e r e n u t r u d n a była w n a ­ w i ą z a n i u k o n t a k t ó w , nieufność o k a z y w a ł y zwłaszcza k o b i e t y . B y ć może, iż przyczy­ niała się d o t e g o pamięć słynnego b u n t u w A b a (1929), który n i e w ą t p l i w i e pozosta­ w i ł t r w a ł e ślady w p s y c h i c e k o b i e t . W i e l e z n i c h pochodziło w ł a ś n i e z obszaru. Opisywane zwyczaje związane z z a w a r c i e m omawianego z w i ą z k u małżeńskiego podobne są d o o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o , lecz moralność była w p e w n y m sensie b a r d z i e j wiązła l u b raczej o p i n i a p u b l i c z n a , która ją w y z n a c z a , nieco luźniejsza. roz­ Powstaje p r o b l e m , czy i w j a k i m s t o p n i u k o n t a k t ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , u m o ż l i w i o n y p o ­ przez ożywiony h a n d e l , w p ł y w a ł n a kształtowanie się p o s t a w i p o t r z e b miejscowej ludności. O d p o w i e d ź n i e j e s t łatwa. W z a s a d z i e stwierdzić należy, że z m i a n y takie zauważono wśród pokolenia. swoje jedynie młodszego Kobiety „uświadomienie" p r z e j a w i a ł y w n i e z a d o w o l e n i u z d o t y c h c z a s o w y c h w a r u n k ó w życia, l e c z odnosiło się t o t y l k o d o k w e s t i i m a t e r i a l n y c h , a n i e k o r e s p o n d o w a ł o ze w z r o s t e m p o t r z e b kultu­ rowych. Następnie p o z n a j e m y w m i a s t o O w e r r i , które s t a n o w i d o b r y p r z y k ł a d stadium przemian, bardziej zaawansowanej niż omawiane społeczności poprzednio, chociaż k o r z e n i a m i t k w i ą c e jeszcze m o c n o w przeszłości. M i a s t o , którego liczebność p r z e k r a ­ czała w o m a w i a n y c h czasach 2 t y s . mieszkańców, z a s i e d l o n e b y ł o p r z e z ludność rol­ niczą, zajmującą się u b o c z n i e h a n d l e m . Z interesującej n a s społeczności k o b i e t 97°/o 4 z a j m o w a ł o się r o l n i c t w e m i h a n d l e m , pozostała ilość posiadała w y ż s z y nieco status społeczny — c o m o g ł o łączyć się z w y ż s z y m p o z i o m e m w y k s z t a ł c e n i a . B y ł y t o żony 5 nauczycieli, ukończyły urzędników państwowych, szkołę. M i a s t o tworzyło zbiorowości I b o . P o d z i e l o n e czy wreszcie aglomerację miejscowe bardziej dziewczęta zwartą b y ł o n a pięć części, z a m i e s z k a n e niż przez które szereg innych wielkie rodziny (posiadające w s p ó l n e g o p r z o d k a ) . Ciekawe niami, spostrzeżenia dotyczą j a k zawarcie nego p o g r z e b u związku (stosowana w obrzędów związanych z t a k ważnymi małżeńskiego, n a r o d z i n y d z i e c k a , w y p a d k u śmierci osoby wydarze­ ceremonia znacznej — podwój­ była wyrazem szczególnego s z a c u n k u i u z n a n i a , j a k i m d a r z y l i ją p o t o m n i ; n a s t ę p o w a ł o t o n a ogół k i l k a l a t p o śmierci, a obrządek t e n dotyczyć m ó g ł także k o b i e t ) . Szerzej n i e c o z a j m u j e się p r a c a p r o b l e m e m małżeństwa, p o r ó w n u j ą c wciąż „zwyczajowe" ze spotykanym coraz częściej małżeństwem popularne chrześcijańskim. O b s e r w o w a ć t u m o ż n a p e w n ą sprzeczność m i ę d z y etyką chrześciańską a n i e m obowiązków i przywilejów przez afrykańskich poślubionej w e d ł u g reguł kościoła posiadają wierają również stwo zwyczajowe, małżeństwo zwyczajowe. chrześcijan, którzy pojmowa­ prócz żony n a ogół stałe k o n k u b i n y , bądź też z a ­ W i e l u Afrykańczyków preferuje małżeń­ które u m o ż l i w i a r o z w ó d w w y p a d k u b r a k u d z i e c i . A f r y k a n i e j e s t jeszcze p r z y g o t o w a n a do p r a k t y c z n i e nierozerwalnego Według m i e j s c o w y c h obyczajów małżeństwa k o b i e t a n i e o d p o w i e d n i o przez chrześcijańskiego. współmałżonka trak­ t o w a n a miała p r a w o opuścić g o i żądać p o m o c y l u b i n t e r w e n c j i s t a r s z y c h c z ł o n k ó w rodu . Powodem 6 nieporozumień małżeńskich b y w a ł o n a ogół niespełnianie w sposób L i c z b a m i e s z k a ń c ó w przekroczyła o b e c n i e 20 t y s . ( w g Oxford Regional Econo­ mic Atlas, Africa, O x f o r d 1965). B a r d z i e j w s p ó ł c z e s n e d a n e dotyczące m i a s t a i p r o ­ w i n c j i O w e r r i z n a j d u j e m y w p r a c y W . B . M o r g a n a , J . C. P u g h a, West Africa, Lon­ d o n 1969, s. 43, 44, 316, 322. C i e k a w y m z j a w i s k i e m o p i s a n y m p r z e z autorkę j e s t t z w . „ t r a i n i n g h o m e " , z a ­ ł o ż o n y w 1906 r . p r z e z T o w a r z y s t w o M i s y j n e . Szkoła t a p r z e z n a c z o n a w y ł ą c z n i e d l a dziewcząt, prócz umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a uczyła z a s a d d o b r e g o p r o w a d z e n i a g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o . B y ł a o n a w y s o k o c e n i o n a p r z e z m i e j s c o w ą ludność. P o d o b n y z w y c z a j i n g e r o w a n i a w s p r a w y r o d z i n y — w sensie p o z y t y w n y m — 4 5 6 �213 RECENZJE należyty w z a j e m n y c h powinności i o d m i e n n y p o g l ą d n a k w e s t i ę r o l i i p o z y c j i małżonka w r o d z i n i e . I t a k w y s t ę p o w a n i e t z w . „odpłatności m a ł ż e ń s k i e j " współ­ powoduje, iż k o b i e t a m o ż e być uważana za „ w ł a s n o ś ć " , j a k i t o w s z y s t k o , co o n a d o m a ł ż e ń s t w a w n o s i . Z d r u g i e j s t r o n y k o b i e t y sądzą, iż t o , co w n i o s ł y o n e w p o s a g u , p o z o s t a j e n a ­ d a l i c h własnością. W e d ł u g ogólnie s p o t y k a n e j m o w e g o w i n n y zajmować o p i n i i k o b i e t y prócz p r o w a d z e n i a gospodarstwa się także r o l n i c t w e m i h a n d l e m , przyczyniając do­ się w t e n sposób d o p o w i ę k s z e n i a d o c h o d ó w r o d z i n y . S a m e k o b i e t y , czynią t o zresztą chętnie, pragnąc p e w n e j Ostatnią z niezależności m a t e r i a l n e j . przedstawionych n a m społeczności jest czysto miejska zbiorowość w P o r t H a r c o u r t , s t o l i c y p r o w i n c j i O w e r r i , licząca w o m a w i a n y m o k r e s i e około 20 t y s . mieszkańców . Heterogeniczna ludność c h a r a k t e r y z o w a ł a 7 się już w ó w c z a s p r z e w a g ą liczebną mężczyzn, którzy n a p ł y w a l i t u z odległych t e r e n ó w w wyraźną poszukiwa­ n i u p r a c y . W i e l e k o b i e t m i e j s k i c h posiadało o b o k g r a n i c m i a s t a działki, n a których m o g ł y u p r a w i a ć p e w n e rośliny ż y w i e n i o w e , n a t o m i a s t większość k o b i e t mieszkających t u okresowo wyjeżdżała d o s w y c h r o d z i n n y c h miejscowości p r z y n a j m n i e j do r o k u d l a d o p i l n o w a n i a sadzenia d w a razy i z b i e r a n i a u p r a w i a n y c h płodów. Podział pracy był już w y r a ź n i e określony; k o b i e t y z a j m o w a ł y się s p r a w a m i d o m u , h a n d l e m i e w e n tulną pracą n a r o l i , p o d c z a s g d y m ę ż c z y ź n i t r a k t o w a n e było raczej j a k o przejściowe przyjmowali miejsce pracę z a r o b k o w ą . Miasto pobytu, ludzie przybywali t u dla z a r o b k u , n i e myśląc o o s i e d l e n i u się n a stałe. Jeśli b u d o w a l i d o m y , t o t y l k o d l a z a ­ bezpieczenia dochodów i powiększenia i c h poprzez w y n a j m o w a n i e ambicji budowane były w Każda z przybywających czy Onitsha; Port s t r o n a c h r o d z i n n y c h , n a oczach pokoi. „Domy i c h zazdrosnych krewnych. r o d z i n przenosiła w ł a s n e z w y c z a j e z O w e r r i , A b a , O k i g w i H a r c o u r t n i e istniał j a k o j e d n o s t k a k u l t u r o w a . B y ł o t o p r z e z które l u d z i e p r z e c h o d z i l i , niosąc s w ó j w ł a s n y , d u c h o w y oczywistą, że w e j ś c i e w nowe, odmienne sobą p e w n e n i e u c h r o n n e z m i a n y w środowisko w psychice wyrwanych W w y p a d k u k o b i e t m o g ł o t o m i e ć następstwa n e g a t y w n e , miejsce, b a g a ż " . Jest konsekwencji z rodzimego sprawą pociągało kręgu za osób. zwłaszcza jeśli r o z p a t r u j e ­ m y s p r a w y moralności. S y t u a c j a m a t e r i a l n a k o b i e t o m a w i a n e j społeczności n i e z a w ­ sze była d o b r a . P r z y k ł a d o b s e r w o w a n y c h w mieście k o b i e t czerpiących i n t r a t n e z y s k i z p r o s t y t u c j i nakłaniał i d z i e w c z ę t a I b o d o nierządu, p r z y c z y m p r o c e d e r wały, j a k w i e l e ten trakto­ i n n y c h z a w o d ó w . N a i c h u s p r a w i e d l i w i e n i e należy dodać, że m o ż l i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k p r z y g o t o w a n i a szkoły, p r o w a d z o n e z a w o d o w e g o były d l a k o b i e t z n i k o m e . Istniejące n a ogół p r z e z t o w a r z y s t w a m i s y j n e , m i a ł y c h a r a k t e r ogólnokształ­ cący. C i e k a w o s t k ą j e s t działalność j e d n e j z n i e l i c z n y c h w o w y m czasie w N i g e r i i p r y ­ w a t n e j k o e d u k a c y j n e j szkoły w y ż s z e j , która kształciła 16 d z i e w c z ą t i o k o ł o 90 c h ł o p ­ ców. Szkoła owa stanowiła jednak wyjątek i n i e mogła rozwiązać omawianego problemu. Recenzowana p r a c a daje interesujący d z i e j postępowych, a w p e w n y m obraz jednego z najliczniejszych, sensie n a j b a r d z i e j prymitywnych plemion najbar­ nigeryj- skich. Jako grupa o ubogim stosunkowo dziedzictwie k u l t u r o w y m przy b r a k u zinsty­ tucjonalizowanej szybkiej religii Ibo wykazywali zdolność adaptacji do nowych w a r u n k ó w i ł a t w o u l e g a l i w e s t e r n i z a c j i . O d g r y w a l i o n i znaczną r o l ę w o k r e s i e kolo- o b s e r w u j e m y w ś r ó d p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e s p r a w y s p o r n e m o g ą b y ć n a życzenia z a i n t e r e s o w a n y c h s t r o n rozstrzygane przez p r z e d s t a w i c i e l i starszej generacji. P r o b l e m p o r u s z a p r a c a A . S o u t h a l l a [ r e d . ] , Social Change in Modern Africa, O x f o r d 1969, r o z d z . : „ F a m i l y l i f e a m o n g t h e Y o r u b a i n L a g o s , N i g e r i a " , s. 315. P o r t H a r c o u r t liczył w l a t a c h 6 0 - t y c h już 72 t y s . m i e s z k a ń c ó w , j e s t t o d r u g i со do wielkości p o r t N i g e r i i . D a n e z p r a c y L . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. 7 �214 RECENZJE n i a l i z m u a n g i e l s k i e g o , a p o u z y s k a n i u p r z e z N i g e r i ę niepodległości, dzięki i n t e l i g e n c j i , s p r y t o w i i e n e r g i i objęli także w i e l e ważniejszych właśnie tej g r u p y p l e m i e n n e j w y d a j e się być szczególnie g o d n e u w a g i . s t a n o w i s k . Dlatego 8 też Anna E S T E R B O S E R U P , Woman's role in economic studium Partyka L o n d o n 1970, G e o r g e development, A l l e n a n d U n w i n L t d , ss. 283 W d o b i e m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r c z e j zachodzącej w większości współczesnych s p o ­ łeczności k r a j ó w procesach i n d u s t r i a l i z a c j i i łączącej się z t y m m i g r a c j i w i e ś — m i a s t o , zmieniają t z w . T r z e c i e g o Świata, w się p r a w a i funkcje kobiet, zmienia się także i c h a k t y w n o ś ć z a w o d o w a . W s z y s t k i e te zagadnienia w p r a c y E s t e r B o s e r u p , duńskiego n a u k o w c a w pełni u d o k u m e n t o w a n e s t u d i u m socjologiczno-ekonomiczne tycznie nie badanego aspektu ekonomicznego mianach zacofanych znajdują i konsultanta przy odzwierciedlenie ONZ, nigdy stanowiącej dotąd systema­ r o z w o j u , j a k i m jest r o l a kobiet w prze­ gospodarczo krajów. P u n k t e m wyjściowym rozważań Ester Boserup jest przedstawienie sytuacji w p r y ­ mitywnych społecznościach w i e j s k i c h , istniejących t a m systemów gospodarki działu p r a c y . W n a j p r o s t s z y m p o d z i a l e m ó w i ć m o ż e m y o m ę s k i m i żeńskim g o s p o d a r k i r o l n e j . O g ó l n i e p r z y j m u j e m y , iż p i e r w s z y j a c h A z j i , p o d c z a s g d y w A f r y c e par excellence s p o t y k a n y jest głównie w gospodarki kobiecej używany i stosowano występowały kra­ w y s t ę p u j e żeński s y s t e m p r a c y w n i c t w i e . Podział t a k i wyrastał z r o d z a j u prowadzonej Wzory i po­ systemie 1 głównie w w danym kraju regionach, g d z i e pług u p r a w ę przemienną, p r a c a w p o l u w y k o n y w a n a rol­ gospodarki. nie był była wyłącz­ n i e p r z e z k o b i e t y , p r z y c z y m udział m ę ż c z y z n ograniczał się g ł ó w n i e d o k a r c z u n k u . 2 Odmiennie watną przedstawia własność ziemi się s y t u a c j a w i stosunkowo k r a j a c h azjatyckich, gdzie z n a j d u j e m y liczną klasę b e z r o l n e j wiejskiej pry­ społeczności. Występuje t u możliwość k o r z y s t a n i a z p r a c y n a j e m n e j , a głównie s t o s o w a n y m narzę­ d z i e m j e s t pług. P o d z i a ł p r a c y w p ł y w a n a o d p o w i e d n i e kształtowanie się stosunków w e w n ą t r z s p o łecznych, a szczególnie s p o t y k a n y c h generalizację, m o ż e m y systemów małżeńskich. I t a k , stosując stwierdzić, iż istnieją d w a g ł ó w n e t y p y k o b i e t y w nościach w i e j s k i c h , w zależności o d o c e n i e n i a j e j r o l i j a k o p r a c o w n i k a . W pewną społecz­ regionach gospodarki wędrownej, gdzie praca w p o l u w y k o n y w a n a jest przede w s z y s t k i m przez k o b i e t y , mają o n e w i ę k s z ą osobistą wolność, a także p e w n ą ekonomiczną niezależność. W t a k i c h społeczeństwach w y s t ę p u j e szeroki zasięg p o l i g a m i i , p o n i e w a ż posiadanie k i l k u żon łączy się z m o ż l i w o ś c i ą u p r a w i a n i a w i ę k s z e j ilości z i e m i i s t w a r z a lepszą P r o b l e m t e n o m a w i a p r a c a K . E 11 i o 1 1 a, An African School, A record of Experience, C a m b r i d g e 1970, s. 205, a także c y t o w a n a już National Unity and Re­ gionalism in Eight African States, s. 28, 545. R o l ę k o b i e t w życiu społecznym i g o s p o d a r c z y m społeczności p i e r w o t n y c h o m a ­ w i a p r a c a D . P a u 1 m e, [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Berkeley and Los Angeles 1963. Zmianę t r a d y c y j n e j gospodarki w w y n i k u m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a : w p r o w a d z e ­ n i a pługa, o b s e r w u j e m y n a p r z y k ł a d z i e k e n i j s k i e g o p l e m i e n i a L u o , g d z i e k o b i e t y z a j ­ m o w a ł y się p r y m i t y w n y m r o l n i c t w e m , l e c z z c h w i l ą z a s t o s o w a n i a pługa u p r a w ą z i e m i zaczęli z a j m o w a ć się t a k ż e mężczyźni. P r o b l e m t e n p o r u s z a p r a c a A . W a 1 i g ó r s k i e g o , Społeczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949 г., S t u d i u m w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e g o p l e m i e n i a L u o , W a r s z a w a 1969. 8 1 2 �215 RECENZJE p o z y c j ę społeczną. K o b i e t a j e s t t u c e n i o n a i d l a p o z y s k a n i a żony m ę ż c z y ź n i n o k r o t n i e składają w y s o k i e opłaty j e j r o d z i n i e . M a ł ż e ń s t w o p o l i g a m i c z n e niejed­ występuje w i ę c w A f r y c e n a południe o d S a h a r y , a t a k ż e w części o b s z a r ó w p o ł u d n i o w e j Azji, w s z ę d z i e t a m , g d z i e z n a j d u j e m y d o s t a t e k z i e m i nadający się d o w y k o r z y s t a n i a w d ł u g o o d ł o g o w y m s y s t e m i e . W s z ę d z i e , g d z i e s p o t y k a m y konieczność i n t e n s y w n e g o wyko­ r z y s t a n i a n i e w i e l k i e g o o b s z a r u z i e m i , s t o s u j e się gospodarkę p ł u g o w ą i k o b i e t a j e s t n i e w i e l e l u b w o g ó l e n i e a n g a ż o w a n a w pracę n a r o l i , j e s t o n a c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o ­ n a o d s w e g o m ę ż a l u b o j c a , a t y l k o z n i k o m a część m a ł ż e ń s t w j e s t p o l i g a m i c z n a . S y ­ tuacja taka dominuje w Niewybaczalnym r e g i o n a c h h i n d u s k i e j , chińskiej, a także a r a b s k i e j błędem Europejczyków c t w a o m a w i a n y c h krajów jest zapoznanie posiadających kultury. w p ł y w n a rozwój rolni­ l u b n i e u z n a w a n i e istniejących t r a d y c j i p o ­ działu p r a c y w społecznościach t u b y l c z y c h . Z d a r z a ł o się, iż w k r a j a c h , g d z i e g ł ó w n a rola gospodarcza nowoczesnych p r z y p a d a ł a k o b i e c i e , s t a w i a n o j e d n a k n a mężczyzn, których uczono m e t o d g o s p o d a r k i r o l n e j , p o d c z a s g d y k o b i e t y , będące g ł ó w n y m i u ż y t ­ k o w n i k a m i z i e m i , k o n t y n u o w a ł y użycie t r a d y c y j n y c h m e t o d u p r a w y . P r z y b y c i e E u ­ ropejczyków pogarszało pozycję kobiet, zachodnia administracja bowiem cedowała n i e j e d n o k r o t n i e p r a w a i własność k o b i e t n a i c h m ę ż ó w , c o d o p r o w a d z i ł o n a w e t do k r w a w y c h r o z r u c h ó w ( r e w o l t a w A b a , 1929 r.) . s I n n y p r o b l e m s t a n o w i s e z o n o w a p r a c a k o b i e t z p l e m i o n o n i s k i m s t a t u s i e społecznym w gospodarstwach bogatszych n a terenach, gdzie nie m a t r a d y c j i gospodarki cej. P r z y p a d k i t a k i e z n a j d u j e m y kobie­ w I n d i a c h , g d z i e o k o ł o 40°/o p r a c o w n i k ó w r o l n y c h s t a n o w i ą k o b i e t y pracujące n a j e m n i e . Interesujące j e s t p r z y t o c z o n e p r z e z autorkę rozróżnienie s p o t y k a n y c h w świecie typów zaangażowania k o b i e t w prace w r o d z i n n y m g o s p o d a r s t w i e : — k o b i e t a B l i s k i e g o W s c h o d u n i e pracująca (nie posiada także wolności osobistej), — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej k o b i e t a z a j m u j e się g ł ó w n i e g o s p o d a r s t w e m domo­ w y m w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u uczestnicząc w p r a c a c h r o l n i c z y c h , — w regionach południowo-wschodniej m a s p o r y udział w pracy w Azji gospodarstwie k o b i e t a jest aktywnym pracownikiem, rodzinnym, przyjmuje także p r a c e n a ­ jemne, — w r e s z c i e k o b i e t a afrykańska, która n i e j e s t u t r z y m y w a n a p r z e z męża, l e c z sama t r o s z c z y się o s i e b i e i rodzinę, przyjmując k a ż d y t y p zajęcia. O c z y w i ś c i e j a k każda g e n e r a l i z a c j a i ta przedstawia t y l k o ogólny s c h e m a t i n a poszczególnych t e r e n a c h m o g ą w y s t ę p o w a ć z n a c z n e o d c h y l e n i a . A f r y k a ń s k a 4 m a n p . s t o s u n k o w o m a ł y udział w p r o d u k c j i cash, crop, kobieta g ł ó w n i e d l a t e g o , że w p l a n t a ­ c j a c h z a t r u d n i a n i są mężczyźni, l e c z t a k ż e i d l a t e g o , że w e w ł a s n y m gospodarstwie są o n i r ó w n i e ż a k t y w n i p r z y u p r a w i e p ł o d ó w n a s p r z e d a ż . N a s u w a się p y t a n i e , j a k 5 wyglądać będzie s y t u a c j a k o b i e t w miarę modernizacji rolnictwa, powstaje także W y d a r z e n i a t e podkreślające n i e z w y k ł ą zdolność organizacyjną k o b i e t w w a l c e o i c h p r a w a o p i s u j e p r a c a S. L e i t h - R o s s , African Women, A study of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, s. 22-39. Interesujący j e s t c y t o w a n y p r z e z autorkę p r z y k ł a d n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e k o b i e t y w y k o n y w a ł y t y l k o 7 % p r a c y n a r o l i . W y k a z y w a ł y się o n e n a t o ­ m i a s t a k t y w n y m udziałem w h a n d l u . Jednakże i t o n i e j e s t regułą. D u ż e f a r m y k a k a o posiadają k o b i e t y w p o ł u d ­ n i o w e j G h a n i e . Są o n e z w y k l e m n i e j s z e j e d n a k o d p r o w a d z o n y c h p r z e z m ę ż c z y z n , którzy korzystają z p r a c o w n i k ó w n a j e m n y c h ; p o n a d t o k o b i e t y z o b l i g o w a n e są z w y ­ k l e d o u p r a w y roślin ż y w i e n i o w y c h . P r o b l e m o m ó w i o n y w p r a c y z b i o r o w e j D . В i eb u y c k , [ r e d . ] , African Agrarian Systems, O x f o r d 1966, a także w p r a c y P. H i l l , Studies in Rural Capitalism in West Africa, C a m b r i d g e 1970. 3 4 5 �216 RECENZJE problem odpowiedniego ich przygotowania d o spełnianego z a w o d u , jeśli mają kon­ t y n u o w a ć s w ą pracę. N i e z a w s z e j e d n a k k o b i e t y pozostają n a w s i , c o r a z częściej s p o t y k a m y j e w w o d a c h m i e j s k i c h . R o l ę i pozycję k o b i e t w mieście p r z e d s t a w i a za­ Ester Boserup w I I części s w e j p r a c y . M i a s t a k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się t o t w o r y s t o s u n k o w o m ł o d e , w y ­ rastające dookoła p o r t ó w , w z d ł u ż l i n i i k o l e j o w y c h l u b g ł ó w n y c h dróg, k t ó r y m i prze­ biegały s z l a k i h a n d l o w e . J a k o c e n t r a k o l o n i a l n e j a d m i n i s t r a c j i pełniły też o n e r o l ę h a n d l o w y c h i usługowych p l a c ó w e k n a t e r e n i e o s a d n i c t w a e u r o p e j s k i e g o . lekcji przy przyjmowaniu przez Europejczyków ludzi do pracy Zasady se­ odzwierciedlone są w y r a ź n i e p r z e z proporcję płci m i e s z k a ń c ó w m i a s t . S p o t y k a m y n i e j e d n o k r o t n i e m i a s t a t z w . „ m ę s k i e " , zwłaszcza w niektórych k r a j a c h A f r y k i . S k r a j n y m p r z y k ł a d e m t a k i e j p o l i t y k i są m i a s t a A f r y k i P o ł u d n i o w e j i R o d e z j i , a w i ę c okręgi przemysłu k o p a l n i a ­ nego. N i s k i e z a r o b k i afrykańskich p r a c o w n i k ó w n i e p o z w a l a ł y i m n a u t r z y m y w a n i e r o d z i n , które pozostawały n a w s i . P o d o b n a s y t u a c j a w y s t ę p u j e w k r a j a c h A z j i i 1ак n p . w I n d i a c h p r z e w a g a m ę ż c z y z n w niektórych m i a s t a c h sięga n a w e t 2 5 % . K o n t r a ­ s t e m są s k u p i s k a m i e j s k i e A m e r y k i Łacińskiej w których, w r e z u l t a c i e ciągłych p r o ­ cesów m i g r a c j i p r z e w a ż a j ą k o b i e t y , p o d c z a s g d y rta o b s z a r a c h rolniczych pozostają mężczyźni. Zastanawiając się n a d rolą k o b i e t w m i a s t a c h w y j ś ć m u s i m y z i c h wkładu r o z w o j u h a n d l u . T r a d y c j e udziału k o b i e t w t e j d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i różne są w maitych okręgach. Stanowią one połowę handlarzy w wielu krajach A f r y k i (Ghana l u b nawet większość w ś r ó d — 80%), N i g e r i a do roz­ tradycyjnych Wsch. — 50%) , natomiast 6 z a l e d w i e niecały j e d e n p r o c e n t z a j m u j e się h a n d l e m w większości k r a j ó w a r a b s k i c h , gdzie możliwość z a t r u d n i e n i a k o b i e t w h a n d l u i rzemiośle j e s t n i e d o przyjęcia, o n e mniejszością n a w e t w ś r ó d k l i e n t ó w , p o n i e w a ż z a k u p a m i j e d z e n i a , a n a w e t k o b i e c y c h zajmują się mężczyźni. W p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Azji znajdujemy g i o n y , g d z i e p r o c e n t o w y udział m ę ż c z y z n i k o b i e t w h a n d l u j e s t p r a w i e r ó w n y 50%i), j e d n a k ż e już n a o b s z a r a c h z a m i e s z k a n y c h p r z e z ludność p o c h o d z e n i a (Singapur, T a i w a n ) udział k o b i e t n i e p r z e k r a c z a przed­ głównym z a w o d e m k o b i e t , które s a m e zabiegają o u t r z y m a n i e s i e b i e i r o d z i n y , p o n i e w a ż siadają czesnym nie­ i n n e g o źródła d o c h o d u , z w a ż y w s z y f a k t , iż n i e p o ­ o n e n a ogół ż a d n e g o z a w o d u sektorze re­ (około chińskiego 15 p r o c e n t , p o d c z a s g d y w r e w o l u c y j n y c h C h i n a c h osiągał z a l e d w i e 7%). H a n d e l , prócz r o l n i c t w a j e s t w i e l e jest możliwości znalezienia są ubrań ani przygotowania h a n d l u z a t r u d n i a n i są j e d n a k z w y k l e do i n n e j pracy. W nowo­ mężczyźni, n a w e t n a o b s z a ­ r a c h , g d z i e k o b i e t y d o m i n o w a ł y w h a n d l u t r a d y c y j n y m . W skrócie s t w i e r d z i ć należy, że r o l a k o b i e t w n o w o c z e s n y m hinduskiej i chińskiej, h a n d l u w r o z w i j a j ą c y c h się k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , a także w atlantyckich krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie m o c n y b y ł w p ł y w k u l t u r y hiszpańskiej, n i e j e s t duża, p o n i e w a ż i s t n i e j e t u g ł ę b o k o zakorzeniony k u l t u r o w y sprzeciw w o b e c udziału k o b i e t w handlu. Natomiast tam, g d z i e k o b i e t y spełniają t r a d y c y j n i e p o w a ż n i e j s z e f u n k c j e w t e j d z i e d z i n i e z n a j d u j e m y w i ę k s z ą ilość z a t r u d n i o n y c h w h a n d l u k o b i e t ( n p . w gospodarki, południowo-wschod­ n i e j A z j i ) , lecz b a r d z o często p r o c e n t i c h j e s t n i e w y s o k i p r z e z ogólnie n i s k i poziom wykształcenia, a t a k ż e tendencję d o d a w a n i a p r i o r y t e t u m ę ż c z y z n o m w r e k r u t a c j i d o wszelkich nowoczesnych Rola kobiet w zawodów. „męskich" miastach ogranicza się g ł ó w n i e d o u s ł u g . 7 Występuje R o l ę k o b i e t H a u s a w h a n d l u n a t e r e n i e północnej N i g e r i i p o r u s z a p r a c a H i l l , op. cit, s. 147. U d z i a ł k o b i e t w d o c h o d a c h r o d z i n y p o p r z e z h a n d e l artykułami ż y w n o ś c i o w y m i ( n p . p r z y g o t o w y w a n i e i s p r z e d a w a n i e p o r c j i j e d z e n i a g o t o w y c h d o spożycia) i p o 6 7 �217 RECENZJE t u społecznie s z k o d l i w e z j a w i s k o p r o s t y t u c j i , k t ó r e m u s p r z y j a s t o s u n k o w o mała ilość k o b i e t w o w y c h m i a s t a c h . W k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej duża część k o b i e t z a t r u d ­ n i o n a j e s t j a k o służba d o m o w a i azjatyckich sektorem (60°/o), p o d c z a s g d y w k r a j a c h a r a b s k i c h , afrykańskich t y m zajmują się mężczyźni. Zaznacza się j e d n a k wyraźnie t e n d e n c j a w z r o s t u s e k t o r u usług d o m o w y c h w r a z z e k o n o m i c z n y m r o z w o j e m k r a j u , p r z y c z y m z a w o d y t e stają się c o r a z w y ł ą c z n i e j miast p y t a n i e , dlaczego t a k mało k o b i e t z n a j d u j e m y i d l a c z e g o większość p r z e d s i ę b i o r c ó w p r e f e r u j e „żeńskie". N a s u w a danego się n a t o ­ wśród pracowników przemysłu mężczyzn, m i m o iż w i e l e z j ą c y c h się k r a j ó w s t o s u j e z a s a d y różnych płac d l a osób o d m i e n n y c h płci rozwija­ wykonują­ c y c h t e s a m e p r a c e . Otóż k o b i e t a k o r z y s t a z p e w n y c h p r z y w i l e j ó w , t a k i c h j a k o g r a ­ niczenia pracy w nocy czy p r a c y p o d ziemią w kopalnictwie, wreszcie przysługuje j e j określona ilość płatnych z w o l n i e ń z tytułu o p i e k i n a d dziećmi i u r l o p ó w rzyńskich — częstszych w k r a j a c h o n i s k i m s t o p n i u r o z w o j u . Jest rzeczą rystyczną, iż s a m e k o b i e t y preferują p r a c ę w s e k t o r z e macie­ charakte­ h a n d l u czy też c h a ł u p n i c t w o , co u m o ż l i w i a i m dowolność c z a s u p r a c y , a w i ę c w y w i ą z y w a n i e się p r z y p r a c y dowej także i z o b o w i ą z k ó w Przyczyn w znikomej stosunkowo roli zawo­ domowych. kobiet w nowoczesnym n i s k i m s t o p n i u wykształcenia p r z e m y ś l e szukać należy także dziewcząt. P r z y k ł a d o w o można iż w I n d i a c h i k r a j a c h a r a b s k i c h , g d z i e udział u c z n i ó w i u c z e n n i c w podać, grupie w i e k u 15-19 l a t m a się j a k 4 : 1 , już w g r u p i e 20-24 l a t kształtuje się w s t o s u n k u 1 0 : 1 . W p ł y ­ wa na to w pewnym stopniu niski wiek zakładania r o d z i n y . T r a d y c j e w kształceniu d z i e w c z ą t rzadkością są także w A f r y c e , g d z i e p r z e z długie l a t a szkoły m i s y j n e dziły i n n y p r o f i l n a u c z a n i a d l a dziewcząt, ucząc j e p r z e d e w s z y s t k i m p r a k t y c z n y c h . Obecnie 8 łudniowej A f r y k i w sposób użytkują prowa­ przedmiotów zaszły t u i s t o t n e z m i a n y i n p . w ś r ó d studentów B a n t u z P o ­ 1960 r o k u 40°/o s t a n o w i ł y dziewczęta. P o w s t a j e p y t a n i e , w swe wykształcenie k o b i e t y . Z rozważań Ester Boserup jaki w y n i k a , iż stanowią o n e z n i k o m y p r o c e n t p r a c o w n i k ó w a d m i n i s t r a c j i w y ż s z e g o s t o p n i a n i e t y l k o w k r a j a c h rozwijających się, l e c z także i w w y s o k o 1 2 % ) . W większości k r a j ó w z a c o f a n y c h zindustrializowanych (ZSRR g o s p o d a r c z o з/ l u b n a w e t w i ę c e j — pracujących 3 z a w o d o w o k o b i e t t o n a u c z y c i e l k i , p o n i e w a ż z a w ó d t e n w y k o n y w a ć mogą k o b i e t y t a k ­ że i t a m , g d z i e są o n e t r a d y c y j n i e o d i z o l o w a n e szość w pozostałych Afryce, t o pielęgniarki i służba j e d n a k zaznaczyć należy, iż w d i a c h , p i e l ę g n i a r s t w e m zajmują o d życia społecznego, n a t o m i a s t w i ę k ­ medyczna. pewnych Proporcje takie spotykamy społecznościach A z j i , n p . w I n ­ się t y l k o k o b i e t y z s e k t niższych. Z r o z w o j e m eko­ n o m i c z n y m w z r a s t a l i c z b a k o b i e t w y k o n u j ą c y c h p r a c e b i u r o w e . W niepodległych k r a ­ jach afrykańskich położonych n a południe o d S a h a r y szybki stopień afrykanizacji W połączeniu z b r a k i e m w y ż e j w y k s z t a ł c o n y c h osób o b u płci d a j e k o b i e t o m s k i m unikalną sposobność wejścia do zawodów poprzednio prawie afrykań­ zmonopolizowa­ n y c h p r z e z mężczyzn. Ostatnia w część pracy poświęcona o s t a t n i c h l a t a c h przybierających jest n a sile w procesom wiejsko-miejskiej słabo r o z w i n i ę t y c h j a c h , a także t o w a r z y s z ą c y c h t e m u z j a w i s k społecznych. N i e z a w s z e są o n e ne, bowiem obserwować można rozbicie rodzin wskutek migracji gospodarczo samotnego kra­ pozytyw­ przebywania ś r e d n i c t w o w h a n d l u r y b a m i w s p o m i n a też p r a c a J . S. L a F o n t a i n e , City Politics, A study of Leopoldville, 1962-1963, C a m b r i d g e 1970, s. 56. Opis takiego właśnie „training-home" d l a dziewcząt z n a j d u j e m y w pracy Leith-Ross, op. cit., s. 189 n . N a t o m i a s t interesujący p r o b l e m w p r o w a d z a n i a szkolenia z a w o d o w e g o k o b i e t w A f r y c e w s c h o d n i e j (krótkoterminowe k u r s y szkole­ n i a r o l n i c z e g o w K e n i i ) — z j a w i s k o ciągle jeszcze w A f r y c e n i e t y p o w e — w s p o m i n a p r a c a J . C. de W i l d e , Experiences with Agricultural Development in Tropical Af­ rica, v o l . 1, s. 190, B a l t i m o r e 1967. 8 �218 RECENZJE m ę ż c z y z n w m i a s t a c h , narastającą w t y c h w a r u n k a c h prostytucję, a co za t y m i d z i e b r a k s z a c u n k u w ogóle d l a k o b i e t m i e j s k i c h pracujących s a m o d z i e l n i e . Te problemy społeczne n i e m o g ą j e d n a k p o w s t r z y m a ć p r o c e s ó w m i g r a c j i , k t ó r e są e l e m e n t e m odłącznym ekonomicznego r o z w o j u każdego k r a j u . Z m i a n y w y w o ł a n e się d o zupełnie o d m i e n n e g o społeczność pierwotna środowiska są t y m w i ę k s z e , i m b a r d z i e j p r y m i t y w n a j e s t i procesy przystosowania zachodzą wówczas wolniej, p r o w a d z i ć n a w e t d o zupełnego w y a l i e n o w a n i a j e d n o s t k i . Z m i e n i a się cała rodziny, bowiem jej członkowie wykonują n i e t y l k o odmienną mogą egzystencja pracę, l e c z także zmieniają sposób życia. W y s t ę p u j e konieczność płacenia za k w a t e r y m i e j s k i e za m i e j s c e p o d n a m i o t ) , b r a k możliwości w y k o n y w a n i a s z e r e g u czynności dodatkowe źródło p o ż y w i e n i a , utrzymywanie ścisłych k o n t a k t ó w i t p . R a d y k a l n i e z m i e n i a się a k t y w n o ś ć k o b i e t , g d y cała r o d z i n a żyje w (nawet odgrywa­ j ą c y c h p o w a ż n ą r o l ę w życiu społeczności w i e j s k i e j , t a k i c h j a k p o l o w a n i e wiące nie­ przeniesieniem — stano­ rodzinnych mieście, p o ­ n i e w a ż większość czynności w y k o n y w a n y c h p r z e z n i e d l a p o d n i e s i e n i a s t a n d a r d u ż y ­ c i a całej r o d z i n y n i e m o ż l i w a j e s t d o w y k o n y w a n i a w d a r s t w o d o m o w e n i e j e s t już s a m o w y s t a r c z a l n e w a r u n k a c h miejskich. Gospo­ i s z e r e g dóbr t r z e b a zdobyć za p i e ­ niądze. W s k u t e k s i l n e g o obciążenia budżetu r o d z i n y k o b i e t y z m u s z o n e w a n i a pieniędzy drogą p r a c y z a r o b k o w e j . są d o zdoby­ R ó ż n e są m o ż l i w o ś c i a k l i m a t y z a c j i d o ż y ­ c i a w n o w y c h w a r u n k a c h k o b i e t pochodzących ze społeczności o o d m i e n n y c h t r a d y ­ c j a c h . Stąd w wować procesach możemy generalizuje modernizacji pewne wzory gospodarczej krajów aktywności zawodowej Trzeciego Świata k o b i e t , które Ester obser­ Boserup w t e n sposób: — w k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , g d z i e w i e j s k i e k o b i e t y z a a n g a ż o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m i p r a w i e w y ł ą c z n i e w p r a c e d o m o w e obcując z ścisłym k r ę g i e m rodziny, t y l k o z n i k o m a i c h ilość (około 5°/o) j e s t a k t y w n a z a w o d o w o w m i e ś c i e ; — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej, w której p o d w p ł y w e m k u l t u r y n i e było t r a d y c y j n e g o oporu do samodzielnej pracy europejskiej k o b i e t poza r o d z i n n y m d a r s t w e m , a d z i e w c z ę t a w y s y ł a n o chętnie d o m i a s t , b y pracując w b o g a t y c h j a k o służące zarabiały n a w ł a s n e u t r z y m a n i e , z n a j d u j e m y stosunkowo gospo­ domach wysoki (25- 33°/o) udział k o b i e t w p r a c y z a w o d o w e j w m i e ś c i e ; — w południowo-wschodniej Azji, gdzie wysoka jest aktywność kobiet, które pracują w r o l n i c t w i e , z n a j d u j e t o o d p o w i e d n i k także i w dużym u d z i a l e k o b i e t w z a ­ wodach miejskich (30-40%i). Warto t u wspomnieć o Indonezji, gdzie 2 5 % kobiet m i e j s k i c h p r a c u j e z a w o d o w o . Jest t o z j a w i s k o , j a k i e g o n i e s p o t y k a m y w i n n y c h k r a ­ j a c h muzułmańskich ; 9 — k r a j e afrykańskie cechują się n a t o m i a s t w y s o k ą aktywnością kobiet w c a c h r o l n i c z y c h , a t a k ż e w w i e j s k i m h a n d l u n a m a ł ą skalę (zwłaszcza obszar Zachodniej). Wbrew liczba pracuje t e m u , czego zawodowo w można b y się spodziewać, mieście. P r z y c z y n ą stosunkowo mała i c h tego jest b r a k k w a l i f i k a c j i i kształcenia, co u t r u d n i a m o ż l i w o ś ć z n a l e z i e n i a pracy w nowoczesnym mysłu n a w e t I s t n i e j e t u także t r a d y c y j n a kobietom w Afryce Zachodniej. pra­ Afryki sektorze wy­ prze­ niechęć m ę ż c z y z n d o p r a c y i c h żon i córek p o d w ł a d z ą o b c e g o mężczyzny. P r o c e s y a d a p t a c j i do w życia w mieście t r u d n i e j s z e są w k r a j a c h , gdzie kobiety p r a c y n a r o l i , a m n i e j mają sposobności z n a l e z i e n i a skich, podczas g d y m i g r a c j a jest m n i e j s z y m problemem są b a r d z i e j zajęcia w aktywne warunkach miej­ t a m , gdzie przeniesione do m i a s t a k o b i e t y m o g ą k o m p e n s o w a ć s w ó j m a ł y udział w n a t u r z e d o d o c h o d ó w r o d z i n y w i ę k s z y m udziałem w z a r o b k a c h pieniężnych n a m i e j s k i c h b a z a r a c h c z y w sektorze C e n n e i n f o r m a c j e dotyczące aktywności z a w o d o w e j k o b i e t w k r a j a c h p o ł u d n i o ­ w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j A z j i z n a j d u j e m y w p r a c y G . M y r d a l a, A s í a n D r a ­ m a . An Inquiry into the Poverty of Nations, H a r m o n d s w o r t h 1968, s. 494, 1731 n . 9 �219 RECENZJE u s ł u g o w y m n o w o c z e s n e g o m i a s t a . Spełnia t o szczególną rolę w ków niewykwalifikowanych, zarobki kobiet bowiem różnią się o d p e n s j i i c h m ę ż ó w . Z a s a d n i c z e w rodzinach pracowni­ takich wypadkach niewiele różnice uposażenia o b s e r w u j e m y dopiero wśród pracowników w y k w a l i f i k o w a n y c h . Dalej a u t o r k a porusza p r o b l e m bezrobocia, a także n i e r a c j o n a l n e g o wykorzysta­ n i a zdolności p r o d u k c y j n e j m ł o d y c h l u d z i . S t a w i a o n a p o s t u l a t s t w a r z a n i a odpowied­ n i c h w a r u n k ó w p r a c y i zachęcania d o p o z o s t a w a n i a w r o l n i c t w i e , p o d c z a s g d y s z e r e g s t a n o w i s k w z a w o d a c h m i e j s k i c h m o ż e być z p o ż y t k i e m o b s a d z o n y c h kobiety. A więc i w t y c h krajach obserwujemy micznie zjawisko masowej już n i e b e z p i e c z n e przez miejskie społecznie i e k o n o ­ i n i e r a c j o n a l n e j z p u n k t u w i d z e n i a i n t e r e s u państwa m i ­ g r a c j i w i e ś — m i a s t o . A b y z r e a l i z o w a ć taką strategię r o z w o j u t r z e b a s t w o r z y ć k o ­ b i e t o m możliwości rierą j e s t o b e c n i e zatrudnienia w l e c z także b r a k w ł a ś c i w y c h przygotowaniem, nowoczesnym sektorze nie t y l k o tradycyjne odizolowanie kwalifikacji. Trzeba przemysłu, d o czego b a ­ k o b i e t w w i e l u społecznościach, więc zająć się o d p o w i e d n i m i c h a w i ę c r o z w i ą z a ć p r o b l e m s z k o l n i c t w a , zwłaszcza z a w o d o w e g o , co umożliwi zatrudnienie kobiet w z m o d e r n i z o w a n y m p r z e m y ś l e . W y r a ź n a jeszcze r ó ż ­ n i c a k w a l i f i k a c j i dziewcząt i chłopców z n a j d u j e s w o j e o d z w i e r c i e d l e n i e w s t o p n i u i c h a k t y w n o ś c i z a w o d o w e j w mieście. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , iż w a ż n y m c z y n n i k i e m j e s t t u n i e t y l k o f o r m a l n e przygotowanie do wykonywanego s u n k u d o p r a c y , która w y m a g a pejczyków zawodu, l e c z także w p o j e n i e regularności i u w a g i , obcej odpowiedniego mentalności. J e s t rzeczą oczywistą, że l u d z i e n a w y k l i d o ciężkiej n a r o l i r o k o w a ć m o g ą nadzieję szybszego z a a k c e p t o w a n i a sto­ ludziom innej od Euro­ pracy r e g u l a r n e g o zajęcia, a p o ­ n i e w a ż w A f r y c e w ł a ś n i e k o b i e t y pracują ciężej, spodziewać się należy, iż m o g ą być wydatniejsze w przemyśle, n a w e t m i m o braku zawodowego R o l a k o b i e t w społecznym i g o s p o d a r c z y m przygotowania. r o z w o j u krajów Trzeciego Świata p o ­ chłania d o t y c h c z a s z b y t m a ł o u w a g i b a d a c z y k u l t u r i społeczności k r a j ó w rozwijają­ c y c h się. P r z e r y s o w u j ą c r o l ę m ę ż c z y z n p o m i j a n o często w k ł a d k o b i e t w r o z w ó j n y c h społeczeństw. N a l e ż y podkreślić, iż o m ó w i e n i e i u z n a n i e z n a c z e n i a zbędne jest d l a u z y s k a n i a pełnego o b r a z u s t u d i o w a n y c h społeczności i f u n k c j o n o w a n i a i c h systemów gospodarczych. bada­ kobiet nie­ tradycyjnych P r a c a E s t e r B o s e r u p , która k o r z y s t a z szeregu d a n y c h e m i r y c z n y c h u z y s k a n y c h przez w i e l u badaczy, s t a n o w i cenny wkład d o e t n o g r a f i i i s o c j o l o g i i , będąc r z a d k i m d o k u m e n t e m podkreślającym z n a c z e n i e biet w ko­ e k o n o m i c z n y m i społecznym r o z w o j u społeczności dziś dążących d o a w a n s u cywilizacyjnego. Ten szeroki temat nie przebadany dotąd s z c z e g ó ł o w o w s k a l i ś w i a ­ t o w e j , jest s t o s u n k o w o mało z n a n y w polskiej l i t e r a t u r z e specjalistycznej. Już w i ę c choćby z t e g o p o w o d u w y d a j e się, iż p r a c a B o s e r u p zasługuje n a u w a g ę t a k p o l s k i e g o etnografa, j a k i socjologa. Anna AFRICA Slave Trade, REMEMBERED, Narratives praca zbiorowa p o d redakcją by West Africans from the Partyka Era of the P h i l i p a D. C u r t i n a , T h e U n i v e r s i t y of W i s c o n s i n Press, M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968, ss. 363. „Atlantycki h a n d e l n i e w o l n i k a m i stworzył jedną z największych międzykonty- n e n t a l n y c h m i g r a c j i w h i s t o r i i świata, p r z e w y ż s z o n ą j e d y n i e p r z e z e u r o p e j s k i zarobkowy ( d o U S A w X I X w . ) " » . „ O b e c n i e o k o ł o Vs osób afrykańskiego R o l ę h a n d l u n i e w o l n i k a m i w p r o c e s a c h m i g r a c j i , a także z a g a d n i e n i a s o w a n i a d o n o w e g o środowiska o m a w i a p r a c a J . A . J a c k s o n a , [ r e d . ] , S o c i o l o g i c a l S t u d i e s 2, C a m b r i d g e 1969. 1 exodus pochodzenia przysto­ Migration, �220 RECENZJE żyje p o z a t e r e n e m A f r y k i " , w a r t o w i ę c zająć się k o l e j a m i życia k i l k u z n i c h , k t ó ­ 2 rych w wspomnienia dochowały się szczęśliwie do naszych czasów. Przeprowadzane o s t a t n i c h 20 l a t a c h i n t e n s y w n e b a d a n i a h i s t o r i i A f r y k i w y k o r z y s t u j ą w y c h celów w s z e l k i e jest między innymi omawiana s t w o r z y ł y zbiór różny w rycznej. Niemniej ze z punktu widzenia dla nauko­ d o k u m e n t y s p i s a n e , a także o s o b i s t e n a r r a c j e , czego w y n i k i e m praca. Dalece różniące się okoliczności kompozycji f o r m i e p r e z e n t a c j i , jakości l i t e r a c k i e j i dokładności h i s t o ­ względu na Afrykanów fakt, iż przedstawia on s t a n o w i wartość n i e z w y k l e handel niewolnikami, cenną. K s i ą ż k a posiada obszerną n a u k o w ą p o d b u d o w ę opracowaną p r z e z P h i l i p a D . C u r t i n a (cz. I i I I I ) o r a z Ivora Wilksa (cz. I I ) , a s y l w e t k a k a ż d e g o z i n f o r m a t o r ó w przedstawiona jest przez n a u k o w c ó w dających p e w i e n h i s t o r y c z n y s z k i c o p i s y w a n y c h w y d a r z e ń . N i e u n i k n i o n e niejasności informacji autobiograficznych opatrzone są o d p o w i e d n i m komentarzem. Z n a j d u j e m y t u w i ę c oprócz w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o o m ó w i e n i a G . J . J o n e s a z u n i ­ w e r s y t e t u w C a m b r i d g e , M a r g a r e t P r i e s t l e y , posiadającej za sobą działalność z a w o d o ­ w ą n a t e r e n i e G h a n y , H . F . C. S m i t h a , D . M . L a s t a i G a m b o G u b i o z u n i w e r s y t e t u A h m a d u B e l l o , Р. С. L l o y d a z B i r m i n g h a m i w r e s z c i e J . F . A d e A j a y i z u n i w e r s y t e ­ t u w I b a d a n i e . P r a c a z a w i e r a s z e r e g i l u s t r a c j i i 16 m a p e k o p r a c o w a n y c h w k a r t o g r a ­ ficznym l a b o r a t o r i u m uniwersytetu Wisconsin. Antologia i omawia przytacza obszar sprawozdania Zachodniej tubylców Afryki zawarty żyjących między w XVIII Senegalem i a źródło h i s t o r y c z n e n a r r a c j e w i n n y być o c e n i o n e z p u n k t u w i d z e n i a XIX wieku Nigerią. Jako okoliczności i c h s p i s a n i a , g d y ż n i e j e d n o k r o t n i e są p r z y p o m n i e n i e m dzieciństwa o d t w a r z a n y m p o w i e ­ l u dziesiątkach l a t . N a l e ż y także z w r ó c i ć u w a g ę , że większość z n i c h p o d a n a W języku zachodnioeuropejskim Afrykanów, w a tylko dwie rodzimym zachodniej przez notatki języku. N a t o m i a s t Europejczyków informacyjne trzech korzystających pochodzą byłych od Afrykanów niewolników, którzy piszących przejęli k u l t u r y i osiągnęli w n o w y c h w a r u n k a c h niebagatelną pozycję przedstawiało swe w s p o m n i e n i a w języku została z informacji a n g i e l s k i m , przygotowując wzory społeczną je dla euro­ pejskiego odbiorcy, co decydować mogło o n i e zawsze o b i e k t y w n y m o c e n i a n i u faktów. Brak i m prostolinijności najbardziej i introspektywnej autobiografii — jaka byłaby dla nas interesująca. P r ó c z h i s t o r y c z n y c h w a l o r ó w z a w a r t y c h i n f o r m a c j i o m a w i a n y zbiór przedstawia inną w a r t o ś ć — u k a z u j e przeżycia i p o s t a w y n i e w o l n i k ó w , o d t w a r z a h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w żyjących w X V I I I i X I X w i e k u . Część p i e r ­ wsza pracy dotyczy galem szerokiego obszaru A f r y k i a doliną N i g r u , i o b e j m u j e wieku. W o m a w i a n y m okresie poprzedzającym istniało s t o s u n k o w o równe c a m i ; równowaga ta w Z a c h o d n i e j , zawartego między Sene­ częściowo zazębiające się d e k a d y połowy powstanie pseudonaukowego p a r t n e r s t w o między afrykańskimi poważnym stopniu zachwiana i XVIII rasizmu europejskimi została w kup­ X I X wieku, kiedy t o e u r o p e j s k a siła m i l i t a r n a d o m i n o w a ć poczęła n a afrykańskim w y b r z e ż u . W owym czasie p e w n a ilość A f r y k a n ó w p r z y b y ł a d o E u r o p y j a k o w o l n i l u d z i e , l e c z z n a k o m i ­ ta i c h większość Oceanem. Należy w opuściła jednak kraj, b y przez zaznaczyć, E u r o p i e , niż osiadłych w iż lata pędzić los niewolników było wówczas długie więcej wolnych t r o p i k a l n e j A f r y c e Europejczyków; za Afrykanów źródła i c h n a p ł y w u sklasyfikować m o ż e m y następująco: Africa Remembered..., s. 3. W a r t o w t y m m i e j s c u p r z y p o m n i e ć , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o n a t e r e n i e G u j a n y żyją m u r z y ń s k i e społeczności w i e j s k i e d o złudzenia p r z y p o m i n a j ą c e p i e r w o t n ą kulturą o b r a z , j a k i w i d z i m y w głębi dżungli G w i n e i . Są t o p o t o m k o w i e u c i e k i n i e r ó w z p l a n t a c j i . T o c i e k a w e społeczno-kulturowe z j a w i s k o o p i s u j e p r a c a J . H u r a u l t , Africains de Guyane. La vie matérielle et Vart des Noirs Refugies de Guyane, P a r i s 1970. 2 �221 RECENZJE a) największa g r u p a p r z y b y ł a p o p r z e z I n d i e Z a c h o d n i e , pejskimi zwykle ze s w y m i euro­ właścicielami; b ) i n n i p r z y b y l i j a k o c z ł o n k o w i e załóg statków afrykańskich i w i e l u z n i c h p o ­ zostało, znajdując także g r u p y handlowej. Po rodzimych d r o g ę d o najniższej protegowanych okresie k l a s y z a c h o d n i e g o społeczeństwa; afrykańskich edukacji we kupców, d l a zdobycia Francji, Holandii czy napływały potrzebnej Anglii wiedzy wracali o n i do krajów; c) t r z e c i a — n a j m n i e j s z a g r u p a , t o A f r y k a n i e , którzy o d g r y w a l i r o l ę w s t o s u n k a c h m i ę d z y A f r y k ą a Europą. W dyplomatyczną X V i X V I w i e k u spotykano i c h na d w o r a c h E u r o p y p o ł u d n i o w e j , później p o j a w i a ć się zaczęli i n a północy. Pierwszą z p r z e d s t a w i o n y c h w zbiorze postaci jest A y u b a S u l e i m a n D i a l l o z B o n d u , z n a n y też j a k o J o b b e n S o l o m o n . B y ł o n s y n e m m u z u ł m a ń s k i e g o kapłana F u l b e ; uwięziony przez wrogów w czasie h a n d l o w e j w y s ł a n y został d o M a r y l a n d u . P r z y p a d k o w y t e m , który uznał w wyprawy do G a m b i i jako n i m nieprzeciętną indywidualność, p o z w o l i ł m u n a 3 cję w A n g l i i . P r z e d s t a w i o n y na angielskim dworze, w r o c i e do A f r y k i , wiązano z t y m b o w i e m niewolnik kontakt z Anglikiem Thomasem Bluet- emancypa­ uzyskał S u l e i m a n p o m o c w po­ nadzieję p o m y ś l n i e j s z e g o n a w i ą z a n i a sto­ sunków h a n d l o w y c h z j e g o r o d z i m y m k r a j e m . J a k potwierdzają t o i n f o r m a c j e Fran­ cisa swych Moora , Ayuba 4 był rzeczywiście ogólnie znany i szanowany wśród współplemieńców. S u l e i m a n , określany p r z e z współczesnych j a k o j e d n o s t k a n i e z w y k l e darzona wyśmienitą pamięcią, p r z e k a z a ł c i e k a w e informacje zdolna i ob­ dotyczące Senegambii z p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u . D z i e l i ł o n społeczność n a d w i e w y r a ź n e w a r s t w y , z k t ó ­ r y c h biedniejsza zajmowała się z d o b y w a n i e m sobami bardzo p r y m i t y w n y m i . „Lepszy" rodzaj Znajdujemy w t u opis z w y c z a j o w y c h pożywienia i przyrządzaniem go l u d z i poświęcał czas g ł ó w n i e obrzędów związanych z ważnymi życiu społeczności p l e m i e n n e j , t a k i c h j a k z a w a r c i e tradycje, urodzenie dziecka, praktyki inicjacji, wydarzeniami małżeństwa i związane z t y m ceremonie pogrzebowe, rozwody i t p . I n f o r m a c j e A y u b y S u l e j m a n a n i e odbiegają w z a s a d z i e o d ogólnych opisów j ó w mahometańskich. Skądinąd w i e m y , iż p o d k o n i e c X V I I I w i e k u ludność nego r e g i o n u n i e miała j e d n o l i t e j r e l i g i i , a w k r a c z a j ą c y znany obyczaj zakrywania przez obycza­ omawia­ i s l a m c e c h o w a ł się t u sze­ r e g i e m p o l i t e i s t y c z n y c h naleciałości. N i e znalazło t o j e d n a k o d z w i e r c i e d l e n i a w o z d a n i u Sulejmana; n i e m n i e j podaje spo­ nauce. w spra­ o n o szereg interesujących f a k t ó w , j a k n p . n i e ­ zamężne kobiety twarzy przed własnym mężem p r z e z o k r e s p i e r w s z y c h t r z e c h l a t p o ślubie. D r u g i m z p r z e d s t a w i o n y c h Afrykanów jest O l a u d a h E q u i a n o z nigeryjskiego mienia I b o . Cytowane 5 fragmenty wspomnień w y d r u k o w a n y c h w 1789 r. w ple­ Londy­ n i e j a k o a u t o b i o g r a f i a E q u i a n o są z b y t zbliżone d o s t a n d a r d u l i t e r a c k i e g o t e g o o k r e s u , T h o m a s B l u e t t spisał w s p o m n i e n i a S u l e i m a n a uzupełniając j e w ł a s n y m i o b s e r ­ w a c j a m i . P r z y t o c z o n e w o m a w i a n e j p r a c y f r a g m e n t y są w y j ą t k i e m w i ę k s z e j całości w y d a n e j w 1734 r. p t . Some Memoirs of the Life of Job, the Son of Solomon the High Priest of Boonda in Africa; Who mas a Slave about two Years in Maryland; and afterwards being brought to England, was set free, and sent to his native Land in the Year 1734. F. Moore, Travels into the Inland Parts of Africa, d z i e n n i k i w y d a n e w 1738 г. L u d z i e p l e m i e n i a I b o i I b i b i o b y l i szczególnie c e n i e n i j a k o p r a c o w n i c y p l a n ­ t a c j i I n d i i Z a c h o d n i c h . M i ę d z y r o k i e m 1680 a 1786 około 130 t y s . n i e w o l n i k ó w w y ­ wieziono z tego t e r e n u , a p o d koniec X V I I I w i e k u i m p o r t o w a n o z krajów A f r y k i do A m e r y k i o k o ł o 70 t y s . n i e w o l n i k ó w r o c z n i e . Z a g a d n i e n i a t e o m a w i a p r a c a W . B . M o r g a n a i J . G . P u g h ' a , West Africa, L o n d y n 1969 (rozdział 9), a także J . D . F a g e, A History of West Africa, An introductory survey, C a m b r i d g e 1969, g d z i e n a s t r o n a c h 83-88 z n a j d u j e m y d a n e l i c z b o w e dotyczące w y w o z u n i e w o l n i k ó w z r o z ­ b i c i e m n a poszczególne państwa ( X V I I I w . ) . 3 4 5 �222 RECENZJE b y r z e c z y w i ś c i e m o g ł y być s a m o d z i e l n y m j e g o dziełem. E q u i a n o utracił w o l n o ś ć j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopiec, z k o l e j n y m i w ł a ś c i c i e l a m i p r z e b y w a ł n a B a r b a d o s , w ginii ( U S A ) i A n g l i i ; udało m u się w y k u p i ć z n i e w o l n i c t w a za p i e n i ą d z e Wir­ uzyskane z w ł a s n e g o d r o b n e g o h a n d l u p r o w a d z o n e g o n a s z k u n e r z e właściciela. P o w r ó c i ł wów­ czas Wiele d o A n g l i i , g d z i e stał się członkiem pracującej nższej klasy średniej. p o d r ó ż o w a ł , b y ł a k t y w n i e z w i ą z a n y z b r y t y j s k i m a n t y - n i e w o l n i c z y m r u c h e m społecz­ nym. Prawdopodobnie we wschodniej mych pochodził o n z północnego r e g i o n u I k a - I b o , o b e c n i e położonego części p r o w i n c j i B e n i n . N a r r a t o r kreśli o b r a z stron, opowiada o wierzeniach religijnych, daje pozycji i roli kobiety. Wiele z przytaczanych twierdzenie prawdzie, i w czasach co z a p e w n e należy przypisać P h i l i p Q u a q u e , żyjący w X V I I I w i e k u w C a p e Coast misyjnego, jako kapłan d l a uzupełnienia kościoła wykształcenia. anglikańskiego. z w i e l u punktów w i d z e n i a : religijnego, przykładem w z a j e m n e g o rodzi­ na temat i n i e zawsze f a k t o w i , że a u t o r w zbyt wieku powiedzieć. afrykańskiego Do rodzinnego Okoliczności wierne młodym (Złote W y b r z e ż e ) , n i g d y był n i e w o l n i k i e m , a do E u r o p y zawędrował j a k o podopieczny już z szczegóły przez E q u i a n o i n f o r m a c j i znajduje p o ­ o b e c n y c h , są o n e j e d n a k c h a o t y c z n e opuścił s w ó j k r a j r o d z i n n y , b y m ó g ł o n i m r z e c z y w i ś c i e w i e l e rzystwa społeczności ciekawe jego kraju życia me towa­ powrócił interesujące są społecznego i k u l t u r o w e g o . Jest o n t y p o w y m oddziaływania kultury europejskiej i afrykańskiej i b i a p r o c e s w e s t e r n i z a c j i przybierający n a s i l e w 2 p o ł o w i e X V I I I w i e k u . W e czesnej G h a n i e j e s t z n a n y j a k o j e d e n z p i e r w s z y c h m i s j o n a r z y r o d z i m e g o uosa­ współ­ pochodze­ n i a , a także j a k o j e d e n z p i o n i e r ó w r o z w o j u s z k o l n i c t w a . Ź r ó d ł e m p r z e k a z a n y c h p r z e z Q u a q u e i n f o r m a c j i są l i s t y p i s a n e w j ę z y k u a n g i e l s k i m : m i m o n i e w ą t p l i w y c h uchybień s t y l i s t y c z n y c h przedstawiają k a w i e obraz życia X V I I I - w i e c z n e j A f r y k i w i d z i a n y oczyma na pograniczu d w u k u l t u r . K i l k u l e t n i p o b y t w one realistycznie Afrykańczyka, A n g l i i , gdzie Quaque c e n i a kapłańskie, n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ą ł n a k u l t u r o w e w y a l i e n o w a n i e łeczności. D o d a t k o w y m , l e c z o n i e m a ł y m z n a c z e n i u i cie­ stojącego uzyskał ś w i ę ­ z rodzimej spo­ c z y n n i k i e m b y ł f a k t poślubienia A n g i e l k i , z którą p r z y b y ł n a afrykańskie w y b r z e ż e . Niezrealizowanym marzeniem Philipa Quaque pozostało zbudowanie Coast szkoły; p r z y c z y n i ł się o n j e d n a k d o e w o l u c j i s z k o l n i c t w a n a Z ł o t y m kształcąc grupę (nieliczną, n i g d y b o w i e m Program w Cape Wybrzeżu n i e przekroczyła l i c z b y 16) d z i e c i - m u l a t ó w . n a u c z a n i a o b e j m o w a ł religię, c z y t a n i e , p i s a n i e i a r y t m e t y k ę . J e g o u c z n i o ­ w i e i i c h p o t o m n i , szczególnie F a n t i (z k t ó r e g o t o p l e m i e n i a s a m Q. p o c h o d z i ł ) , b y l i wybitnymi j e d n o s t k a m i , tworząc zalążek wykształconej k l a s y urzędników, nauczy­ cieli i prawników. Z biegiem czasu m i ę d z y Q u a q u e a j e g o r o d z i m ą społecznością w y r a s t a ł a przepaść; współpracując z Europejczykami przestał b i e g l e w ł a d a ć jednak ojczystym języ­ k i e m , polegał n a usługach t ł u m a c z y ; k r y t y k o w a ł t a k ż e o s t r o p o l i t e i z m j a k o b a ł w o ­ chwalczą i fałszywą religię, a przyjmując zwyczaje europejskiego indywidualizmu uchylał się o d o b o w i ą z k ó w w s t o s u n k u d o r o d z i m e j g r u p y . Z d r u g i e j s t r o n y — zwła­ szcza p o d k o n i e c życia, B i a l i z a r z u c i l i m u z b y t ścisłe z w i ą z k i z A f r y k a n a m i . N i e można m u j e d n a k o d m ó w i ć zasług, j a k i e p o c z y n i ł n a afrykańskim w ś r ó d s o b i e współczesnych. J e g o l i s t y , prócz s p r a w przedstawiają ściśle r e l i g i j n y c h i wybrzeżu osobistych, s p o r e z a a n g a ż o w a n i e społeczne i troskę o k u l t u r o w y r o z w ó j pokolenia. D o w i a d u j e m y młodego się też z n i c h o s y t u a c j i społeczno-politycznej k r a j u , l i z a c j i p l e m i o n A s h a n t i i F a n t i i i c h k u l t u r o w y c h różnicach, które u s t a w i c z n i e rywa­ gro­ ziły p o w a ż n i e j s z y m i z a m i e s z k a m i . L i s t y t e w y d a j ą sę być szczególnie interesujące n i e t y l e j a k o m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y , lecz d l a u k a z a n i a w ł a s n e j s y l w e t k i a u t o r a , o b r a z u ­ jącej w sposób d r a s t y c z n y p r o c e s a l i e n a c j i k u l t u r o w e j w y b i t n e j j e d n o s t k i t e g o o k r e s u . �223 RECENZJE Druga część terenów b i e g u pracy zawiera materiały r z e k i N i g e r , a szczególnie dotyczące mało znanych o w i a n e g o tajemnicą t o r z y u r o d z e n i p o d k o n i e c X V I I I w i e k u opisują w y d a r z e n i a współczesnym Timbuktu. pierwszego Informa­ trzydziesto­ l e c i a w i e k u X I X , dając p e w n e ź r ó d ł o d l a h i s t o r i i t e g o r e g i o n u , a c z k o l w i e k n i e są informacje obszerne. N a r r a c j a S a l i h a B i l a l i j e s t interesująca p r z e z s p o j r z e n i e , j a k i e r z u c a n a społecz­ ność k r ó l e s t w a M a s s i n a imamatu. Z (różniącej się j ę z y k o w o k o l o n i i F u l b e ) j e g o krótkich w s p o m n i e ń w n i e w o l i w Ameryce) czerpiemy kultach sukcesywnie ortodoksyjnego (przekazanych przed utworzeniem po czterdziestoletnim pobycie i n f o r m a c j e o współplemieńcach i p o l i t e i s t y c z n y c h cieszący się opinią m a h o m e t a n i n a , o p t y m i s t y c z n i e k a ż e n a m w i e r z y ć , iż w o w y m wypieranych przez m a h o m e t a n i z m . B i l a l i , czasie kapłani u c z y l i w s z y s t k i e d z i e c i j e g o k r a j u pisać i czytać p o a r a b s k u . Z n a j d u j e m y t u także i uwagi Songhai dotyczące współżyły gospodarki Massiny, z nomadycznymi gdzie pasterzami rolnicze ludy bydła — Fulbe, Bambara Fulbe, rybakami Bozo, k u p c a m i S o n i n k e i D y u l a o r a z kosmopolityczną grupą ulamá, d l a której n a u k a b y ł a drogą życia. P r ó c z t e g o d a j e o p i s m i a s t a T i m b u k t u , z k t ó r y m w s p ó ł m i e s z k a ń c y Bilali utrzymywali kontakty handlowe. Z s a m e g o T i m b u k t u pochodził A b ü B a k r A l Siddíq, k t ó r e g o r o d z i n a należąca d o j e d n e j z g r u p S h u r f a z a c h o d n i e g o S u d a n u zgłaszała pretensję p o c h o d z e n i a k a . Kształcony jaśnianiu Warto o d młodych l a t w K o r a n u " zdobył o n podczas w s p o m n i e ć , iż d a l s z a centrum nauczania powszechnie J e n n e gdzie był „instruowany w jego t a k daleko licznych edukacja n a południu podróży odbywała pewną się w na granicy do Proro­ czytaniu i ob­ wiedzę handlową. Bouna, istnienie Ashanti n i e jest tego bowiem znane. Bardziej może zajmujące od w s p o m n i e ń l a t młodości w A f r y c e poświęconych sprawom osobistym i rodzinnym są w i a d o m o ś c i u z y s k a n e o d A b ü B a k r a w l i s t a c h w y s y ł a n y c h z J a m a j k i . Są o n e w a ż n e , p o n i e w a ż n i e w i e l e w i e m y o afrykańskiej spo­ łeczności muzułmańskiej żyjącej w N o w y m Ś w i e c i e , w r e z u l t a c i e h a n d l u n i e w o l n i k a ­ m i . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a p r z e n i k a n i e i n f o r m a c j i dotyczących w y d a r z e ń społecz­ n o - p o l i t y c z n y c h A f r y k i tego okresu. Między muzułmanami n a J a m a j c e i afrykańskim wybrzeżu istniał n i e w ą t p l i w i e jakiś r o d z a j k o m u n i k a c j i pozwalający na przekazy­ w a n i e w i a d o m o ś c i o zachodzących w y d a r z e n i a c h , l e c z źródła i kanały i c h p r z e n i k a n i a n i e są dokładnie Jedynym nazwiskiem zbadane. nie-Afrykaninem Wargee, urodzony przedstawionym z końcem X V I I I w omawianej wieku w pracy jest człowiek K i s l i a r , późniejszej pro­ w i n c j i Astrachań n a d M o r z e m K a s p i j s k i m . B y ł o n T a t a r e m , n a j p r a w d o p o d o b n i e j m u ­ zułmaninem, u w i ę z i o n y m i s p r z e d a n y m d o n i e w o l i p o d c z a s w o j n y (1787-1792). U d a ł o m u się j e d n a k odzyskać wolność ziemnego poprzez Saharę do T i m b u k t u , i wyruszył a następnie Z a t o k i turecko-rosyjskiej znad Morza Gwinejskiej. Śród­ W Cape Coast W a r g e e skontaktował się z A n g l i k a m i ; n i e znając i c h j ę z y k a udzielał i n f o r m a ­ c j i w n a r z e c z u H a u s a (którego s a m nauczył się w p ó ź n y m w i e k u ) , co następnie prze­ kładano n a F a n t i i t o d o p i e r o przetłumaczono n a a n g i e l s k i . Biorąc p o d u w a g ę nie­ ścisłości, które powstały n i e w ą t p l i w i e p r z y p o d w ó j n y m tłumaczeniu, m u s i m y przyznać, iż i n f o r m a c j e bardziej uzyskane jednak o d t e g o w ł a ś n i e c z ł o w i e k a są o b s z e r n i e j s z e i interesujące. P r ó c z o p i s u b u d o w n i c t w a w poznawanych naj­ miastach, i c h śro­ d o w i s k a g e o g r a f i c z n e g o , z n a j d u j e m y t u relację o w y g l ą d z i e T i m b u k t u , d o m ó w , w n ę t r z m i e s z k a l n y c h , o r a z n a t e m a t życia c o d z i e n n e g o m i e s z k a ń c ó w . Trzecia obecnej część Nigerii niedoli i w zbioru przedstawia i żyjących większości w czterech narratorów X I X w i e k u . Wszyscy dzięki a n t y n i e w o l n i c z e j pochodzących oni zakosztowali k a m p a n i i angielskiej z terenu niewolniczej wkrótce odzy- �224 RECENZJE s k a l i w o l n o ś ć i rozpoczęli w S i e r r a L e o n e n o w e , o d m i e n n e życie, w z a c h o d n i m p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m o s a d n i c t w i e . W s p o m n i e n i a i c h łączą r e f l e k s j e o s o b i s t e j z o p i s e m ogólnych w y d a r z e ń i unaoczniają natury n a m los tysięcy i n n y c h l u d z i z t e j ge­ neracji. Omawiany t e r e n charakteryzował rywalizującego nicami e t n i c z n y m i , lecz swój w p ł y w . 6 się o d X I V w i e k u s i l n y m w p ł y w e m i s l a m u , z p o l i t e i s t y c z n y m i k u l t a m i . Rozmaitość r e l i g i i z w i ą z a n a była z z Tubylcza czasu stare wierzenia traciły coraz ludność p o k o n a n a została p r z e z p r z y b y s z ó w w k a r b y scentralizowanej w a r s t w ę , której biegiem politycznej kontroli sprawowanej potomkowie dotąd zajmują róż­ wyraźniej Fulbe i ujęta p r z e z tę arystokratyczną dominującą społeczną wykształconym chłopcem pozycję w pół­ nocnej Nigerii. Ali Eisami Gazirmabe z B o r n u był muzułmańskim, g d y w w i e k u 12 l a t został n i e w o l n i k i e m . W y w o ż o n y s t a t k i e m p o z a O c e a n został w r a z ze s w y m i w s p ó ł t o w a r z y s z a m i w y z w o l o n y r a Leone. T a m nowo w y z w o l e n i przez Brytyjczyków i przewieziony rzyńskich o s a d n i k ó w z A m e r y k i , wcześniej o s w o b o d z o n y c h w a l i wsie nictwo specjalnie (urzędnik w do Sier­ n i e w o l n i c y „przydzielani" b y l i do gospodarstw m u ­ towarzyszy, i zamieszki­ t y m c e l u z a ł o ż o n e . K a ż d a w i e ś miała e u r o p e j s k i e kierow­ 7 administracyjny, nauczyciel czy też misjonarz). W o k r e s i e n o w i o s a d n i c y s u b s y d i o w a n i b y l i p r z e z rząd, l e c z o c z e k i w a n o początkowym od nich samo­ dzielności t a k dalece, j a k b y l i d o t e g o z d o l n i . A l i E i s a m i zamieszkał w w i o s c e Bath- u r s t . M n i e j z d o l n y l u b m n i e j chętny w p r z e c i w i e ń s t w i e d o w i e l u w s p ó ł k r a j o w c ó w n i e a k c e p t o w a ł s z y b k o k u l t u r y z a c h o d n i e j . Stał się t y l k o z n a z w y chrześcijaninem i d o końca życia n i e posiadł umiejętności p i s a n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . Z i n f o r m a c j i j e g o korzystać możemy dzięki n i e m i e c k i e m u lingwiście S. W . K o e l l e , który rozmawiał z przeszło 6 0 - l e t n i m już A l i E i s a m i w p o ł o w i e X I X w i e k u . J e g o m e t o d a badawcza opierała się n a f o n e t y c z n y m z a p i s y w a n i u j ę z y k a K a n u r i ; w t e n sposób p o w s t a ł około 800-stronicowy m a n u s k r y p t zawierający opowiadania, bajki i fragmenty historii a także o s o b i s t e n a r r a c j e , j a k p r z e d s t a w i o n a n a m p r z e z A l i E i s a m i . W a r t o ś ć owego s p r a w o z d a n i a p o l e g a n i e t y l e n a c i e k a w e j i n f o r m a c j i dotyczącej h i s t o r y c z n y c h w y d a ­ rzeń, i l e n a t y m , iż j e s t t o r z a d k i d o k u m e n t ukazujący oddziaływanie gwałtownych z m i a n społecznych n a życie człowieka. Z e w s p o m n i e ń E i s a m i w y ł a n i a się o b r a z r o d z i n y i r o d z i m e j społeczności, p o z n a j e m y która zdziesiątkowała k r a j , w o j n y stało p r z e z wojowników I l o r i n ) , wreszcie Fulbe nękające ją klęski ż y w i o ł o w e r e l i g i j n e l a t 1808-1818, w miasto Bornu, rewolta których z n i s z c z o n e Oyó i jego (epidemia, utworzenie zo­ emiratu osobiste przeżycia n a r r a t o r a . O s i f e k u n d e z p l e m i e n i a I j e b u spędził j a k o n i e w o l n i k p r a w i e 20 l a t w B r a z y l i i . Wraz ze swym właścicielem z M a r i e A r m a n d Pascal r z y s t w a Etnologicznego przebywał następnie we Francji, d'Avezac-Macaya, viceprzewodniczacym i członkiem t o w a r z y s t w g e o g r a f i c z n y c h gdzie zetknął paryskiego i zrzeszeń się Towa­ zaintere­ s o w a n y c h A f r y k ą i W s c h o d e m . D ' A v e z a c w s w y m o p r a c o w a n i u p r z e d s t a w i ł historię Osifekunde i j e g o r o d z i n y , a także dał pełny e t n o g r a f i c z n y reportaż dotyczący m i e n i u I j e b u . Z a w i e r a o n szereg n i e z n a n y c h dotąd E u r o p e j c z y k o m ple­ informacji. Ry­ sem c h a r a k t e r y s t y c z n y m pracy d'Avezaca z Osifekunde jest o g r o m uzyskanych etnoZ j a w i s k o u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j n a r z u c a n e j z r ó ż n i c o w a n y m społecznościom C z a r ­ n e j A f r y k i p r z e z i s l a m , szczególnie w A f r y c e Z a c h o d n i e j , p r z e d s t a w i o n e zostało w pracach J . S p e n c e r T r i m i n g h a m a : A History of Islam in West Africa, O x f o r d 1970, i The Influence of Islam upon Africa, Longmans, L o n d o n 1968. W r o k u 1822 k o l o n i a t a liczyła 15 t y s . l u d z i , p r z y c z y m s a m o F r e e t o w n z a ­ m i e s z k i w a ł o 5643 osoby. D a n e l i c z b o w e dotyczące p o w r o t u n i e w o l n i k ó w d o k r a j ó w A f r y k i z n a j d u j e m y w p r a c y West Africa, r o z d z . „Changes i n p o p u l a t i o n " (s. 429 — p a t r z p r z y p i s 5). 6 7 �225 RECENZJE graficznych szczegółów, będący unikatem w prezentowanym zbiorze. Żadne p r z e d n i o o m a w i a n y c h sprawozdań n i e miało t a k o d p o w i e d n i e g o naukowego towania. 1841 r . Paryskie zorientowaną Towarzystwo Etnograficzne listę d e z y d e r a t ó w a d'Avezac j a k o pierwszy w formie opracowało w kwestionariusza zastosował t e n z e s t a w d o badań z po­ przygo­ „zawodowo terenowych", pytań, co p r a w d a n i e w terenie, lecz p r z y u z y s k i w a n i u o d O s i f e k u n d e i n f o r m a c j i . Jednakże O s i f e k u n d e j a k o i n f o r m a ­ t o r budzić m o ż e p e w n e był dostatecznie życia s w e j zastrzeżenia. M a j ą c dwanaście l a t w dorosły, b y przedstawiać prawidłowo chwili utraty imponderabilia wolności codziennego społeczności, l e c z z pewnością n i e b y ł p o l i t y c z n i e ś w i a d o m y m członkiem t e j g r u p y l o k a l n e j . B y ł w i ę c n i e z b y t m i a r o d a j n y m źródłem, zresztą r o z m o w y w a ł y się w tzw. ,,pidgin Portuguese", Opracowanie ponieważ Osifekunde d ' A v e z a c a j e s t krótką monografią, są w i a d o m o ś c i a m i z n a u k o w y c h źródeł. Kraj nosi o m a w i a n e opracowanie — rozpoczyna informacje i ludzie odby­ za słabo znał f r a n c u s k i . Osifekunde — Ijebu taki uzupełniane bowiem tytuł się w s t ę p e m w y m i e n i a j ą c y m źródła i n f o r ­ m a c j i i z a w i e r a następujących p o s o b i e sześć c e l o w o u p o r z ą d k o w a n y c h części. O m a ­ w i a topografię, środowisko p r z y r o d n i c z e kraju, ludność i j e j c e c h y a także charakterystykę moralną i psychiczną, c y k l życia i o b y c z a j e . obszerny o p i s k u l t u r y m a t e r i a l n e j , rzemiosła i h a n d l u , pisze t u a l n y m k r a j u , o m a w i a wymagający specjalnej w i a d o m o ś c i dotyczące r e l i g i i i m i e j s c o w y c h nii. Ostatnia względem część opracowania u s t r o j o w y m był omawia rodzajem dawczą i wykonawczą, wreszcie antropologiczne, Dalej następuje t a k ż e o życiu i n t e l e k ­ uwagi kalendarz. Dalej znajdujemy kultów oraz związanych z t y m ceremo­ organizację umiarkowanej polityczną kraju, który m o n a r c h i i , z władzą pod ustawo­ działające w t e j społeczności p r a w o ( c y w i l n e i k a r ­ ne) o r a z strukturę w o j s k o w ą . Przedostatnim informatorem omawianego zbioru jest Samuel Ajayi Crowther z n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a O y o •— n i e z m o r d o w a n y podróżnik i u c z o n y , który zakładał kościoły (był b i s k u p e m a n g l i k a ń s k i m ) , posiadał n i e m a ł e zasługi l i n g w i s t y c z n e (przed­ stawił j ę z y k y o r u b a w f o r m i e p i s a n e j ) i p r z y c z y n i ł się d o r o z w o j u s z k o l n i c t w a a f r y ­ kańskiego. P r e z e n t o w a n y i zawiera obserwacje w pracy tekst jest o r y g i n a l n y m m a n u s k r y p t e m C r o w t h e r a w y d a r z e ń upadającego państwa O y o z l a t 2 0 - t y c h X I X w i e k u , o których w s p o m i n a ł już A l i E i s a m i . Z n a j d u j e m y d z y p l e m i e n n y c h , które ogarnęły k r a j i przyczyniły t u obraz tragicznych w o j e n się d o j e g o u p a d k u . mię- Poznajemy los u w i ę z i o n y c h w w y n i k u w a l k l u d z i , których najbliżsi zginęli, a cały świat w i ą ż ą ­ cych społeczność t r a d y c j i został zniszczony. Antologia kończy się wspomnieniami J o s e p h a W r i g h t a , które także p r z e t r w a ł y d o n a s z y c h czasów w f o r m i e m a n u s k r y p t u , w o l n e o d k o r e k t e u r o p e j s k i c h przyjaciół. W r i g h t należał do plemienia Egba Alake, jednej z trzech głównych podgrup E g b a . B y ł y t o l u d y zamieszkujące t e r e n y leśne, położone n a północ o d z i e m i I j e b u . M i a s t a t e g o k r a j u t o niezależne m a ł e c e n t r a , których mieszkańcy p r a c o w a l i w rze­ miośle, z a j m o w a l i lata Egba i stosowali uprawę przenośną. K r y z y s o w e p r z y p a d ł y n a początek X I X w i e k u i b y ł y w y n i k i e m w o j e n 1825). W y d a r z e n i a w się p o l o w a n i a m i t e g o o k r e s u znajdują odzwierciedlenie w O w u (z l a t 1818- opracowaniu Wrighta, k t ó r y m prócz i n f o r m a c j i opisujących samą w o j n ę i j e g o w ł a s n y l o s j a k o n i e w o l ­ nika znajdujemy Ojciec pewne ciekawe dane dotyczące r e l i g i i i o b y c z a j ó w ludności Egba. n a r r a t o r a spełniał funkcję członka R a d y , która o d g r y w a ł a w społeczności l o ­ k a l n e j r o l ę sądu, r a d y m i a s t a , a n a w e t k o l e g i u m w y b o r c z e g o , l i g i j n y m będąc z r z e s z e n i e m o r a z służyła c e l o m r e ­ k u l t u bóstwa O r o . Zastanawiając się n a d w a r t o ś c i ą informacyjną p r a c y Africa Remembered należy stwierdzić, że w t y c h a u t o b i o g r a f i c z n y c h w s p o m n i e n i a c h p r z e w i j a się szereg w z m i a ­ n e k dotyczących w y d a r z e ń społeczno-politycznych A f r y k i 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 X V I I I i X I X w i e k u . Jest �226 RECENZJE j e d n a k sprawą oczywistą, iż żaden z i n f o r m a t o r ó w n i e rozumiał całości zachodzących w y d a r z e ń , l e c z p r z e d s t a w i a ł j e p o p r z e z p r y z m a t o s o b i s t y c h przeżyć. Praca dorzuca pewne f a k t y do historii A f r y k i Zachodniej, lecz główna j e j w a r ­ tość p o l e g a n a t y m , iż n a p r z y k ł a d z i e k i l k u w s p o m n i e ń o b s e r w u j e m y uczucia i p o ­ s t a w y w i e l u i n n y c h n i e w o l n i k ó w , których przeżycia n i e zostały z a n o t o w a n e . Pozna­ j e m y h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y oczyma samych niewolników . 8 Anna SAMUEL MARTI, Alt-Amerika. Musik der S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n . B a n d 2 : Musik Indianer in Partyka prakolumbischer Zeit. L e i p z i g 1970, ss. 194, des Altertums, f o t . 160. S a m u e l M a r t i — m u z y k o l o g i a m e r y k a n i s t a — jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h znawców m u z y k i I n d i a n Meksyku. W kilkadziesiąt artykułów i książek indiańskich instrumentów ciągu przeszło 20 l a t p r a c y n a u k o w e j na t e n temat. Posiada muzycznych, a ponadto jest kustoszem logicznych Museo Nacional w Mexico City. Dotychczas napisał znaczną k o l e k c j ę zbiorów zainteresowania własną muzyko­ jego s k u p i a ­ ły się w y ł ą c z n i e n a m u z y c e I n d i a n A m e r y k i Ś r o d k o w e j . O s t a t n i a książka S. M a r t i — — Alt-Amerika 1 obejmuje swym zasięgiem całą A m e r y k ę przedkolumbijską i p r z e z t o j e s t p e w n y m w y j ą t k i e m w j e g o d o r o b k u n a u ­ k o w y m . W e w s t ę p i e M a r t i d a j e krótki z a r y s p r o b l e m ó w , p r z e d k t ó r y m i stoją cze m u z y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j . A n a l i z u j e ficzne kolejno (freski, kodeksy, r y s u n k i na naczyniach) źródła archeologiczne, bada­ ikonogra­ o r a z k r o n i k i z czasów p o d b o j u . Z a ­ m i e s z c z a r ó w n i e ż z konieczności krótką charakterystykę w a ż n i e j s z y c h k u l t u r archeo­ l o g i c z n y c h r o z w i j a j ą c y c h się w A m e r y c e p r z e d k o l u m b i j s k i e j . Zasadniczą treść książki stanowią obszerne opisy zdjęć instrumentów muzycz­ n y c h . P o d w z g l ę d e m i l u s t r a c y j n y m książka t a s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e , dając p r a ­ w i e k o m p l e t n y przegląd instrumentów m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h p r z e z I n d i a n . P e w n ą ciekawostką są zdjęcia r e n t g e n o w s k i e w y k o n a n e d l a k i l k u Pozwalają instrumentów. o n e n a u j a w n i e n i e w e w n ę t r z n e j b u d o w y i n s t r u m e n t u bez j e g o n i a . N i e k t ó r e z t y c h zdjęć dały w y ś m i e n i t e wyniki pozwalając, jak w uszkodze­ przypadku p r z e d k l a s y c z n e g o f i g u r a l n e g o g w i z d k a z M e k s y k u , s p r a w d z i ć j e g o swoistą w e w n ę t r z n ą b u d o w ę . R ó w n i e zaskakujące r e z u l t a t y u z y s k u j e się p r z y zastosowaniu zdjęć rent­ g e n o w s k i c h d o badań p r z e d k o l u m b i j s k i c h naczyń g w i z d a j ą c y c h . S t w i e r d z o n o , że b u ­ dowa wewnętrzna tychczas w Peru problem (data C 1 4 t y c h naczyń j e s t i c h genezy — prawie n i e został 375 p.n.e.) i w identyczna wyjaśniony. Monte Albán w w całej Najstarsze Meksyku Ameryce. okazy J a k do­ znaleziono (datowanie C 1 4 na 500 p.n.e.). J a k k o l w i e k z założenia książka o b e j m u j e całą A m e r y k ę , t o w rzeczywistości p o ­ n a d p o ł o w ę objętości z a j m u j e M e k s y k i A m e r y k a Ś r o d k o w a . N a pozostałych s t r o n a c h Społeczne s k u t k i n i e w o l n i c t w a jeszcze o b e c n i e o b s e r w o w a ć m o ż n a w A f r y c e , g d z i e p r z y c z y n i a się o n o d o p r z e d z i a ł ó w k l a s o w y c h •— s. 44 i 45 p r a c y C. M e i 11 a s s o u X , Urbanization of an African Community. Voluntary Association in Bama­ ko, W a s h i n g t o n 1968, a także D . P a u l m e [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Cali­ f o r n i a 1963, s. 137. J e s t t o już d r u g a książka z s e r i i M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n dotycząca A m e r y ­ k i . P i e r w s z ą była w y d a n a w 1967 r. P. C o l l a e r , Amerika. Eskimo und indianische Bevólkerung, B a n d 1 : Musikethnologie, Leipzig. 8 1 �227 RECENZJE mieści się A m e r y k a Północna z a p e w n e z zainteresowań i Południowa. Uprzywilejowanie Meksyku wynika autora, nie usprawiedliwia to jednak bardzo p o t r a k t o w a n i a pozostałego o b s z a r u A m e r y k i . B o g a t y pobieżnego materiał a r c h e o l o g i c z n y , zwła­ szcza z P e r u , został w y k o r z y s t a n y w m i n i m a l n y m s t o p n i u i o p i s y i n s t r u m e n t ó w m u ­ z y c z n y c h właściwie n i e wykraczają p o z a klasyczną publikację Izikowitza . 2 T a k i e d o b r a n i e materiału jest p o w a ż n y m b r a k i e m , gdyż n i e daje pełnego o b r a z u m u z y k i przedkolumbijskiej. Nie umniejsza to jednak walorów informacyjnych i po­ znawczych t e j książki, którą t r u d n o j e d n a k uznać za osiągnięcie w d o r o b k u n a u k o ­ w y m Samuela Marti. Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski P O L E S J E ( L i n g w i s t i k a , a r c h e o l o g i a , t o p o n i m i k a ) , M o s k w a 1968, s. 3 0 1 , n i b . 1, m a p k i , w y k r e s y . P r a c a z b i o r o w a p o d redakcją W . W . M a r t y n o w a i N . I . Tołstoja. Radziecka A k a d e m i a N a u k w M o s k w i e , I n s t y t u t Słowianoznawstwa I n s t y t u t Słowianoznawstwa Radzieckiej A k a d e m i i N a u k podjął w t y w ę z e s p o ł o w e g o o p r a c o w a n i a słownika d i a l e k t ó w P o l e s i a . W częto p i e r w s z e rozpo­ zespołowe b a d a n i a n a terenie Polesia. K i e r o w n i c t w o e k s p e d y c j i N . I . Tołstoj. W e w s p ó ł p r a c y w z i ę l i także udział j ę z y k o z n a w c y rza i Mozyrza. W 5 ekspedycji, o k r e s i e o d 1962 d o 1965 r . j ę z y k o z n a w c y prowadząc badania w 1968 r . e k s p e d y c j a w i a n e niżej Polesie. z Mińska, radzieccy przeszło 40 p u n k t a c h w Białoruskiej S R R . P l a n badań b y ł b a r d z o W 1962 r . i n i c j a ­ t y m też r o k u objął Żytomie­ zorganizowali okręgu Brześć i Homel bogaty. t a w y d a ł a Leksykę Polesia 1 i w t y m samym roku N a t o m z ł o ż y ł o się 12 a r t y k u ł ó w z z a k r e s u a r c h e o l o g i i , i j ę z y k o z n a w s t w a . M i m o iż n a ł a m a c h p r a c y w y p o w i a d a j ą oma­ historii się g ł ó w n i e l i n g w i ś c i , t o operują o n i o l b r z y m i m m a t e r i a ł e m e t n o g r a f i c z n y m , który j e s t i m p o m o c n y w wielu wypadkach. Polesie o b e j m u j e obszerne t e r y t o r i u m (117 t y s . k m ) , r ó w n e 2 czesnej Bułgarii, i d o dziś j e s t m a ł o z b a d a n e pod względem obszarowi językowym. f i c z n i e g r a n i c e P o l e s i a określić można następująco: n a w s c h o d z i e zamyka je z y n a i D n i e p r , o d południa p ł a s k o w y ż wołyńsko-podolski, zachodnią granicę średni B u g , a n a północy l i n i a B r z e ś ć - K o b r y ń - S ł u c k . T e r e n y narodowości białoruskiej K. Moszyński , podobnie 2 cały się k u temu i ukraińskiej. O d Polesia K. Pietkiewicz . 3 obszarowi jako swą pracę ludność naukową wielu uczonych praojczyźnie Bere- wytycza te zamieszkuje zaczynał Zainteresowania domniemanej współ­ Geogra­ 4 zwra­ Indoeuropejczyków, a także S ł o w i a n . W 1927 r . białoruska e k s p e d y c j a n a u k o w a przeprowadziła b a d a n i a etnograficzne n a M o z y r s z c z y ź n i e ( w ś r o d k o w y m z a k o l u P r y p e c i ) . W czasie w o j n y p r z e p a d ł y 5 materiały i n n y c h p r z e d w o j e n n y c h e k s p e d y c j i — H o m e l s k i e j Pińskiej i B a r a n o w i c k i e j cenne (1935), B o b r u j s k i e j (1938), (1940). K . G. I z i k o w i t z , Musical and other Sound-Instruments of the South-Ameri­ can Indians, G o t e b o r g 1935. Leksika Polesja (Materiały dla dialektnogo słowarja), M o s k w a 1968. Rec. A . B e d n a r c z u k , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 293-296. К . M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, W a r s z a w a 1928. K. P i e t k i e w i c z , Polesie Rzeczyckie, K r a k ó w 1929. K . B u g a , M . V a s m e r , К . Jażdżewski, V . K i p a r s k y , J . Rostafiński, H . Ułaszyn i inni. M . J. L e b i e d i e w , Ziliszcze i chziajstwńennyje postrojki biełoruskoj SSR, M i ń s k 1929. 2 1 2 3 4 5 �228 RECENZJE A k t u a l n i e u c z e n i r a d z i e c c y pracują n a d h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y m a t l a s e m B i a ­ łorusi, n i n i e j s z e zaś p u b l i k a c j e p o w s t a ł y z badań p o r ó w n a w c z y c h Przegląd p u b l i k a c j i r e n k i , Polesie i jego rozpoczniemy miejsce od archeologicznych w procesie etnogenezy n a d słownikiem. wywodów Słowian materiałów (s. 18-46). archeologicznych W archeologicznym aspekcie Polesia d o n i e d a w n a było słabo z n a n e i k r y ł o n i e ­ mało tajników i zagadek. N i e d o s t a t e k materiałów archeologicznych u c z o n y m powód bardzo J. W. Kucha- w świetle d o przypuszczeń, że błotniste d o r z e c z a P r y p e c i słabo z a s i e d l o n e w p r a w i e k a c h . Polemizując dawał niektórym n i e były l u b były z najwybitniejszymi znawcami z a g a d n i e n i a i n d o e u r o p e j s k i e g o i prasłowiańskiego K u c h a r e n k o w y w o d z i s w ó j w ł a s n y , o r y g i n a l n y pogląd. C h a r a k t e r y z u j e o n następujące p o s o b i e k o l e j n o f a l e o s a d n i c z e n a P o l e s i u . Z n a m i e n n e j e s t , że k u l t u r a P o l e s i a wieków naszej e r y n i e kształtowała o d p o c z ą t k ó w n e o l i t u aż d o p i e r w s z y c h się j e d n o l i c i e . Z a s a d n i c z a linia podziału prze­ biegała p o ł u d n i k o w o rozbijając P o l e s i e n a część zachodnią i wschodnią, a opierała się n a l i n i i r z e k : Jasiołda, H o r y ń , P r y p e ć . L i n i ę t e g o podziału stwierdzają dialektolodzy d o dziś. G r a n i c a t a długo była linią B a ł t ó w i Słowian, dopóki c i o s t a t n i w całości n i e zasiedlili Polesia. Z końcem I t y s . p.n.e. stało się o n o słowiańskie etnicznie, lecz niezupełnie j e d n o l i t e p o d w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Powróćmy do faktów archeologicznych. Dla epoki kamiennej brak na z n a l e z i s k aż d o e p o k i brązu i w c z e s n e g o żelaza. Stąd sądzili a r c h e o l o d z y , było bardzo słabo z a s i e d l o n e aż d o p i e r w s z y c h osadnictwu w a r u n k i fizjograficzne, wydajność g l e b y . siedlili Polesie w wieków naszej Polesiu że P o l e s i e ery. N i e sprzyjały k l i m a t , błota i r o z l e w i s k a , częste w y l e w y i niska U t w i e r d z a ł o t o u c z o n y c h w p r z e k o n a n i u , że d o p i e r o S ł o w i a n i e z a ­ rezultacie ekspansji k u l t u r y łużyckiej hipotezę o długich p r z e r w a c h w z a s i e d l e n i u P o l e s i a . z zachodu. A u t o r odrzuca W a r u n k i naturalne, konstatuje a u t o r , n i e b y ł y t u złe, a w niektórych m i e j s c a c h n a w e t z n a c z n i e l e p s z e n i ż g d z i e i n ­ dziej. Najdawniejsze leolitu natomiast d o k u m e n t y z archeologii Polesia istnieje mało przekazów. odnoszą się d o m e z o l i t u , z p a ­ Mezolityczne osadnictwo Polesia roz­ p r z e s t r z e n i a się n a p r z y b r z e ż n y c h p i a s z c z y s t y c h w y d m a c h r z e k i j e z i o r . W e d ł u g geo­ l o g ó w l u d z i e c i zniknęli w o k r e s i e b o r e a l n y m (8-7 t y s . l a t p.n.e.). W z w i ą z k u j e d n a k z o c i e p l a n i e m się k l i m a t u p o l e s k i e d i u n y zaczynają się p o k r y w a ć leśną N a tychże d i u n a c h a r c h e o l o d z y świderską i tardenuaską. roślinnością. znajdują narzędzia k r z e m i e n n e , łącząc j e z k u l t u r a m i Mezolityczne stanowiska Polesia z pokrewnymi i m sta­ n o w i s k a m i sąsiedniej Białorusi i L i t w y mają z w i ą z e k z t z w . p ó ź n y m p a l e o l i t e m p o l ­ skiego Mazowsza. Zasiedlenie Polesia w mezolicie (ekspansja k u l t u r y c e r a m i k i grzebykowej, r z u c o n e n a obszarze całego P o l e s i a . przedłużało się t a k ż e w neolicie I V - I I t y s . p.n.e.); o d k r y t o s t a n o w i s k a Z typologicznego punktu widzenia k u l t u r y z t e r e n ó w P o l e s i a , Białorusi i w s c h o d n i c h w y b r z e ż y B a ł t y k u łączą się w ną całość k u l t u r y j a m o w o - g r z e b y k o w e j lesistego pasma E u r o p y i A z j i , uważanej prafińską. N a początku e p o k i brązu n a t e r y t o r i u m P o l e s i a pojawia roz­ o d m i a n y tej jed­ za się k u l t u r a p o ­ m o r s k a z n a d d o l n e j W i s ł y j a k o j e j p e w n a o d m i a n a . K u l t u r y t e n a P o l e s i u łączy się ze S ł o w i a n a m i . N a południu zaś, n a g r a n i c y z W o ł y n i e m , r o z w i j a się b l i s k a k u l t u r z e łużyckiej kultura — kultura miłogradzka, wysocka. We a na samym wschodniej części P o l e s i a północno-wschodnim natomiast rozwija krańcu P o l e s i a , się pokrewna j e j k u l t u r a c e r a m i k i s z t r y c h o w a n e j . K u l t u r y t e łączy się z B a ł t a m i . D l a z a c h o d n i e j części P o l e s i a n i e m a ł e z n a c z e n i e miała w ę d r ó w k a p l e m i o n gocko- - g e p i d z k i c h w I I - I V w . n.e. Z V i p o ł o w y V I w . b r a k j a k i c h k o l w i e k ś w i a d e c t w z a ­ siedlenia Polesia, tylko w północno-wschodniej ślady B a ł t ó w w p o s t a c i m o g i ł k u r h a n o w y c h . jego części zauważa się wyraźnie �RECENZJE 229 W p o ł o w i e V I w . n a południe o d Jasiołdy i P r y p e c i zaczynają się p o j a w i a ć nie­ l i c z n e ślady słowiańskie w p o s t a c i k u l t u r y „ t y p u p r a s k i e g o " . K u l t u r a t a c h a r a k t e r y ­ z u j e się niedużymi o b w a r o w a n y m i g r o d z i s k a m i ( c e n t r a p l e m i e n n e i r e l i g i j n e ) i k u r ­ h a n o w y m i g r o b a m i , n i e k i e d y w zespołach 2-8 k u r h a n ó w . K u l t u r a „ t y p u posuwająca i się wschodnią od południowego część P o l e s i a wschodu, pod względem zaczyna etnicznym. W kształtuje się p l e m i ę D u l ę b ó w , w e w s c h o d n i e j S ł o w i a n i e n i e przekraczają jeszcze l i n i i powoli praskiego", unifikować zachodniej zaś p l e m i ę D r e w l a n . W Prypeć-Jasiołda, poza zachodnią części którą Polesia VI-VIII w. przemieszkują p l e m i o n a Bałtów. W V I I I - X w . w e w s c h o d n i c h r e j o n a c h Polesia o g ó l n y o b r a z k u l t u r y z m i e n i a się, l e c z n i e t a k d y n a m i c z n i e , j a k n a z a c h o d z i e . W końcu X w . c i e k a w y m z j a w i s k i e m j e s t g r ó d T u r ó w , leżący n a s z l a k u h a n d l o w y m z n a d B a ł t y k u n a Ruś K i j o w s k ą . N a s z l a k u tym, idącym wzdłuż Prypeci, znaleziono duży skład drachm samanidzkich. Tymże s z l a k i e m szedł n a J a d ź w i n g ó w W ł o d z i m i e r z , a później Jarosław n a M a z o w s z e . G r ó d T u r ó w b y ł stolicą o d d z i e l n e g o księstwa i w a ż n y m c e n t r u m r e l i g i j n y m , w s p o m n i a n y m w l a t o p i s a c h pocz. X I w . W y k o p a l i s k a w T u r o w i e w y k r y ł y r e s z t k i ś w i ą t y n i z X I I w . p o b u d o w a n e j z k a m i e n i a , u w a ż a n e j za n a j s t a r s z y z a b y t e k chrześcijaństwa n a P o l e s i u . S p o t y k a się t u t a k ż e w i e l e p r z e d m i o t ó w i m p o r t o w e g o pochodzenia wschodniego: b i ­ z a n t y j s k i e g o , s y r y j s k i e g o i średnioazjatyckiego z X I - X I I w . L a t o p i s y z X I w . w y m i e ­ niają także i n n e g r o d y później — Polesia, a niedługo w Pińsku n a p o t k a n o w i e l e j a k Brześć Zareczesk, Mozyrz i (Berest'), Nebel. Pińsk, W Turyjsk, miejscu Czartoryjsk, dawnego grodziska n a w a r s t w i e ń k u l t u r o w y c h o d X I w . poczynając, w t y m m a j o l i k o w e płytki i ułamki g l i n i a n y c h naczyń ze s t a r o r u s k i m i n a p i s a m i . U l i c e g r o d u wykładane były świątyni oraz d r e w n i a n y m i b i e r w i o n a m i . Tamże groby skrzyniowe wokół niej. odkryto N a terenie szczątki dawnego dwunawowej grodu znaleziono w i e l e p r z e d m i o t ó w z m e t a l u , z kości i d r e w n a . W g r o b a c h z a c h o w a ł y się r e s z t k i t k a ­ n i n , m i ę d z y i n n y m i także w s c h o d n i e g o pochodzenia. W czasach t y c h P o l e s i e łączyło się z t e r e n a m i p o l s k i m i s z l a k i e m r z e c z n y m P r y p e ć - B u g o r a z z W o ł y n i e m i Podolem s z l a k i e m słucko-wołyńskim. P o t e j ogólnej e t n o g e n e t y c z n e j części w p r o w a d z a j ą c e j następują r o z p r a w y szcze­ g ó ł o w e , a w i ę c d w a artykuły o c h a r a k t e r z e d i a l e k t o l o g i c z n y m , ściśle s p e c j a l i s t y c z n y m i materiałowym: M . N. Lekomcewoj lektów w (s. 47-66), o r a z poleskich gwarach ukraińskich i S. M . T o ł s t o j , Fonologiczny T. W. Nazarewa, prawobrzeżnego Polesia Niektóre komentarz do osobliwości (s. 67-100). N a bliższą zaś u w a g ę e t n o g r a f a zasługuje r o z p r a w a W . A . N i k o n o w a , Dwie osadnicze w toponimii micznych nazw Polesia miejscowych (s. 193-205). A u t o r z w r a c a białoruskiego -inci (-ince). (-iče), f o r m a n t e m j e s t -iči, typów -oviti Polesia występują l u b -ovci (-oviče) fale patronidwie (-ovce), L i n i a rozgraniczenia przyrostków w n a z w a c h p a t r o n i m i c z n y c h przebiega półkoliście L w ó w — R ó w n e - Ż y t o m i e r z — K i j ó w . dwu u w a g ę , że w ś r ó d i ukraińskiego g r u p y n a z w u t w o r z o n y c h p r z e z f o r m a n t -ići dia­ wokalizmu nazw -oviči, Na północ a n a południe o d n i e j -ovci, od tej l i n i i powszechnym Ten stan rozmieszczenia -inci. p a t r o n i m i c z n y c h nasuwa przypuszczenie o odmienności słowiań­ s k i e g o o s a d n i c t w a t y c h d w u areałów. A u t o r łączy p i e r w s z ą grupę z n a r o d e m b i a ł o ­ r u s k i m , a drugą z ukraińskim. Z j a w i s k o t o łączy B i a ł o r u s i n ó w z p r z y l e g ł y m i n a m i p o l s k i m i , p r z y r o s t e k zaś -ovci, najskimi. Rozbicie patronimii -inci na dwie zbliża U k r a i ń c ó w grupy, stwierdza tere­ ze S ł o w i a n a m i n a d d u - a u t o r , nastąpiło wcześniej niż w X V w . T . A . M a r u s e n k o zestawił Materiały latywów do słownika (s. 206-255). Badając z a g a d n i e n i e ukraińskich geograficznych ape- nazw geograficznych pochodzenia ukraiń­ s k i e g o n a t e r e n i e U k r a i n y i Białorusi a u t o r oparł się n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , której �230 RECENZJE i n d e k s sporządził n a początku artykułu. O b e j m u j e o n a 56 p o z y c j i bibliograficznych, a w t y m t a k ż e w y k o r z y s t u j e literaturę a u t o r ó w p o l s k i c h . N a s t ę p n i e d a j e k a z miejscowości, w których p r z e p r o w a d z o n o badania ankietowe. autor w y ­ Obejmowały one 20 o k r ę g ó w U k r a i n y i Białorusi, n a j w i ę c e j zaś badań d o k o n a n o w okręgu K i r o w g r a d . Autor zestawia gwarowe odmiany nazw n a określenie całej, m o ż l i w i e j a k najdo­ kładniej z e b r a n e j t o p o n i m i i , a w i ę c n a z w y gór, w z n i e s i e ń górskich, z b o c z y i przełęczy górskich, r z e k , j e z i o r , b a g i e n i mokradeł, w y b r z e ż y r z e k , j e z i o r , n a z w y potoków, łę­ g ó w , d o l i n , l a s ó w i pól, n a z w y g ł a z ó w , k a m i e n i , j a r ó w , p i e c z a r , z a g a j n i k ó w i zarośli. W w y n i k u z a p i s y w a n i a t y c h n a z w p o w s t a ł s p o r y słowniczek z a w i e r a j ą c y p o n a d 1000 nazw topograficznych uszeregowanych alfabetycznie. L . T . W y g o n n a j a p r z e d s t a w i ł a pracę Z systematyki na Polesiu Semantycznie użytków rolnych hory. t e r m i n y t e oznaczają p o l a u p r a w n e i nieużytki. W ś r ó d „ p ó l " w y r ó ż n i a się z k o l e i staropólice (od d a w n a u p r a w i a n y kawałek ziemi) u p r a w i a n y kawałek ziemi). Nieużytki położona j e s t w ś r ó d l a s u , n a z y w a pribier nazewnictwa (s. 118-125). Z i e m i a w e d ł u g u p r a w n a P o l e s i u d z i e l i się n a poíja i (przylegająca n a z y w a się niwą, miarów nazywa się ją protiereb, d o l a s u ) . Staropolica się borem l u b lanem. (od n i e d a w n a Jeśli nowina wybranka, lesie, n a t o m i a s t s t a r o p o l i c a dużych r o z ­ Poza w y m i e n i o n y m i wyżej n a całym (kawałek zaoranej z i e m i ) , żleb Polesiu (kawałek z i e m i zaoranej i zduchowina (to s a m o ) o r a z gospodarce Polesia słownika zajmowało poleskich naczelne (s. 162-174). rybaków miejsce. N a oznaczenie o d ­ m i a n i g a t u n k ó w r y b z a n o t o w a n o o k o ł o ©0 t e r m i n ó w . Zasób t e n n i e w y c z e r p u j e cze l e k s y k i , j a k a k r y j e się w gwarach. Według znawców w wodach jesz­ Polesia żyje o k . 40 g a t u n k ó w r y b . N a o z n a c z e n i e narzędzi r y b a c k i c h i i c h części s k ł a d o w y c h brał a u t o r o k . 50 w y r a z ó w . N a r z ę d z i a t e m o ż n a podzielić n a t r z y z a s a d n i c z e k o l c o w a t e i h a c z y k o w a t e , w i ę c i e r z e i s i e c i o r a z narzędzia W. L. Wierenin i A. A. K r i w i c k i j rzy je­ zapust ziemi). A . A . K r i w i c k i j p r z e d s t a w i ł artykuł Ze Rybołówstwo w i nowiny l u b pasza. niedużych r o z m i a r ó w , położona w (nieduży leśny k a w a ł e k z i e m i ) (nieobrobiony kawałek się zloh jeśli leży k o ł o l a s u — a położona n i e w lesie rezeczką, z n a n e są l e k s e m y zahon sienią), polanka zaś n a z y w a ze­ grupy: uderzeniowe. p r z e d s t a w i l i Leksykę horodzieńskich garnca­ (s. 175-192). A u t o r z y charakteryzują ośrodek g a r n c a r s k i H o r o d n a , położony 40 k m n a p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d Pińska. O s i a d l i t u t a j o d p o k o l e ń g a r n c a r z e zaopatrywali w s i e i m i a s t e c z k a w s w o j e w y r o b y w p r o m i e n i u d o 200 k m . I c h k o n k u r e n t a m i b y l i d o p i e r o g a r n c a r z e ze w s i K r i w i c a w r e j . d u b r o w s k i m n a U k r a i n i e , a także garncarze ze w s i S i n i a w k a w r e j . K l e c k i m n i e d a l e k o o d B a r a n o w i c z i g a r n c a r z e z P r u ż a n k o ł o Brześcia. P r z e d w o j n ą 10-tego k a ż d e g o miesiąca o d b y w a ł y się w H o r o d n e j Ośrodek t e n p r o d u k o w a ł także cegły. H o r o d n a o t o c z o n a jarmarki. zewsząd l a s a m i i m a ł o m a u p r a w n y c h pól, toteż ludność trudniła się p o w s z e c h n i e bagnami obróbką g l i n y , a l a ­ t e m z b i e r a n i e m p ł o d ó w leśnych. W o k r e s i e p r z e d w o j e n n y m , a także p o w o j n i e , m ę ż ­ czyźni w y j e ż d ż a l i i n a roboty sezonowe w głąb R o s j i , n a U k r a i n ę , a t a k ż e n a S y b i r d o K a z a c h s t a n u . Dzięki t y m w y j a z d o m w z r ó s ł ogólny p o z i o m e k o n o m i c z n o - k u l t u - r a l n y okolicy i miasteczka. W o s t a t n i c h 15 l a t a c h g a r n c a r s t w o w Horodnej n a s k u t e k k o n k u r e n c j i w y r o b ó w f a b r y c z n y c h . P o o m ó w i e n i u ośrodka w upada garncarskiego H o r o d n e j a u t o r z y badają s ł o w n i c t w o z w i ą z a n e z k o l e j n y m i e t a p a m i obróbki g l i n y i f o r m o w a n i a naczyń, a w i ę c s ł o w n i c t w o dotyczące r o d z a j ó w g l i n y , p r o c e s u j e j w y ­ r a b i a n i a , f o r m o w a n i a naczyń, suszenia, w y p a l a n i a i g l a z u r o w a n i a o r a z p r z e g l ą d r o ­ d z a j ó w i g a t u n k ó w naczyń. N a końcu p r a c y a u t o r z y jeszcze r a z zestawiają n i e t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z g a r n c a r s t w e m : z a p i s a l i p o n a d 100 s ł ó w s a d n i c z y c h ) , n i e licząc w y r a z ó w p o c h o d n y c h . alfabetycz­ (terminów za­ �231 RECENZJE W. A. Moskowicz lorów z a m i e s z c z a artykuł p t . Z poleskiej na porównawczym kolorów: czerwony, tle terminologii oznaczania (s. 126-161). A u t o r w y z n a c z a słowiańskim ko­ 7 głównych żółty, z i e l o n y , s i n y , biały, c z a r n y i s z a r y . K a ż d y z n i c h m a t r z y m o d y f i k a c j e — j a s n y , średniojasny i c i e m n y . O g ó l n o s ł o w i a ń s k i m l e k s e m a m i są n a z w y n a o z n a c z e n i e białego, c z a r n e g o , żółtego i z i e l o n e g o . N a j b a r d z i e j zaś zróżnicowane n a z w y w y s t ę p u j ą n a określenie k o l o r u szarego, n i e b i e s k i e g o , p o p i e l a t e g o , i ich odmian. Ciekawym z jego zagadnieniem maścią. I m i o n a k r ó w , w o ł ó w -bałkańskie, j a k n p . n a z w y pistra, jest i bala, owiec mają plava, Polesia Nadprypeckiego na przykładzie często n a z w i ą z a n i a związku karpacko- rużana. A . S. Sokołowskaja przedstawiła r o z p r a w ę Próba tów czerwonego t e r m i n o l o g i a i m i o n bydła w nazw charakterystyki odzieży bliskości i obuwia dialek­ (s. 101-117). A u ­ t o r k a w y k a z u j e metodą statystyczną ilość p o d o b i e ń s t w i różnic zachodzących w s ł o w ­ n i c t w i e odzieży i o b u w i a P o l e s i a środkowego. B a d a n i a s w o j e koncentruje na obsza­ r z e ś r o d k o w e g o d o r z e c z a P r y p e c i , n a g r a n i c y Białorusi i U k r a i n y . D o c h o d z i o n a d o w n i o s k u , że s f e r a najbliższych zbieżności w n a z e w n i c t w i e o b u w i a i odzieży się w z a c h o d n i e j części b a d a n e g o żin. Z a c h o d n i e d i a l e k t y P o l e s i a o b s z a r u między miejscowościami Nadprypeckiego, znajduje Oriechowo-Odri- stwierdza a u t o r k a , wykazują nato­ m i a s t największe z r ó ż n i c o w a n i e w e w n ę t r z n e o r a z odrębną specyfikę w s t o s u n k u d o pozostałych d i a l e k t ó w Polesia. Przegląd artykułów z a m y k a rozprawa o charakterze historyczno-literackim po­ święcona T a t a r o m l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i m A . K . A n t o n o w i c z a , ruskich tekstów XV-XIX w. pisanych Krótki przegląd biało­ (s. 256-299). T e k s t y białoruskie p i ­ po arabsku s a n e a l f a b e t e m a r a b s k i m są z w i ą z a n e z T a t a r a m i o s i e d l o n y m i n a L i t w i e i Białorusi w XIV-XV w . , ż y j ą c y m i w niektórych o k o l i c a c h d o dziś. T a t a r z y o s i a d l i t u t a j z c z a ­ s e m z a t r a c i l i s w ó j j ę z y k i zaczęli posługiwać się j ę z y k i e m białoruskim l u b p o l s k i m . Z a czasów p a n o w a n i a Z y g m u n t a A u g u s t a , o c z y m pisze nieznany autor tatarskiego p o c h o d z e n i a w X V I I I w . , ogólna m a s a ludności t a t a r s k i e j n a L i t w i e i Białorusi była niepiśmienna i n i e rozumiała a n i l i t u r g i c z n e g o j ę z y k a a r a b s k i e g o , a n i też s w e g o j ę ­ z y k a . W t y m czasie posługują się o n i p o w s z e c h n i e j ę z y k i e m białoruskim i n a w e t i c h l i t e r a t u r a r e l i g i j n a p i s a n a j e s t w t y m j ę z y k u ( b r z m i e n i e białoruskie, a p i s o w n i a a r a b ­ ska). A u t o r analizuje teksty tatarskie z X V - X I X w . Są t o t e k s t y r e l i g i j n e i świeckie. K s i ę g i r e l i g i j n e z a w i e r a j ą dziesięcioro p r z y k a z a ń bożych, m o d l i t w y , o p i s y obrzędu p o ­ grzebowego, legendy częściej legendy o życiu i śmierci rycerskie. Legendy Mahometa. Świeckie t e k s t y zawierają i baśnie T a t a r ó w litewskich, stwierdza naj­ autor, s p i s a n e zostały w b r z m i e n i u białoruskim n i e później niż w X V I - X V I I w . , a w niejszych wiekach kilkujęzyczne, są o n e t y l k o p r z e p i s y w a n e . np. arabsko-tureckie oraz r u s k i tekstów s p i s a n y c h a l f a b e t e m Niekiedy t e k s t y t e mają polsko-białoruskie. Język póź­ brzmienie polski i biało­ a r a b s k i m b l i s k i j e s t ówcześnie u ż y w a n y m gwa­ r o m . Z n a l a z ł y w n i c h o d b i c i e osobliwości d i a l e k t ó w białoruskich. Ambitne aspektów założenia kultury uczonych Polesia — radzieckich urzeczywistniły — się kompleksowego w pełni — w badania pracy różnych zbiorowej Polesie. Alicja G. A . S I E R G I E J E W A , Arczyńcy, Bednarczuk M o s k w a 1967, s. 190. K a u k a z ze s w y m i o b r z e ż a m i s t a n o w i k o l e b k ę i siedzibę w y j ą t k o w o dużej l i c z b y m a ł y c h n a r o d ó w i narodowości. N a j w i ę c e j , b o o k o ł o 25, s k u p i a się i c h w niespełna p ó ł t o r a m i l i o n o w y m D a g e s t a n i e . W t y m z b i o r o w i s k u różnojęzycznych u g r u p o w a ń e t ­ n i c z n y c h , a l e w y z n a j ą c y c h p r z e z k i l k a s t u l e c i jedną religię — i s l a m , p r a w i e n a j - �232 RECENZJE mniejszą l i c z e b n i e , samodzielną społeczność stanowią A r c z y ń c y . P r z e ś l e d z e n i e tej społeczności życia oraz j e j współczesnego gospodarczego i warunków bytu, położenia, ze szczególnym dostarcza niezmiernie charakterystycznego o b r a z u p r z e m i a n społeczno-kulturowych, k t ó r y m ulegają m a ł e społeczności w Związku R a d z i e c k i m , państwie realizującym wielostronnego rozwoju Książka ustrój socjalistyczny etniczne w warunkach gospodarczego. Sergiejewej s t a n o w i pierwszą s t o r i i , współczesnemu b y t o w i , g o s p o d a r c e samodzielną oraz publikację poświęconą h i ­ k u l t u r z e tego maleńkiego, n a r o d u . O p a r t a j e s t n a materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h p r z e z pedycję badawczą w losów uwzględnieniem górskiego etnograficzną l a t a c h 1959-1963, d a n y c h a r c h i w a l n y c h i u r z ę d o w y c h eks­ oraz p u b l i k a c j a c h p o ś w i ę c o n y c h l u d o m K a u k a z u i D a g e s t a n u , z których n i e l i c z n e na dotyczą A r c z y ń c ó w . P i e r w s z e p u b l i k o w a n e w i a d o m o ś c i o t y m l u d z i e pochodzą d o p i e r o z 1 p o ­ łowy X I X w. Na pocz. XX w . zainteresował się n i m w y b i t n y b a d a c z Kaukazu, A . M . D i r r , który napisał j e d y n ą dotąd pracę o j ę z y k u arczyńskim, a n i e c o a n t r o p o l o g F. Świderski Następnie d o p i e r o w ekspedycji dostarczył w a ż n y c h 1945 r . d o t a r l i dagestańskiej ZSRR. Podobna do A r c z i zorganizowanej ekspedycja danych etnograficznych o n o w i badacze, przez Instytut przeprowadziła obszerniejsze później Arczyńcach. działający w ramach Etnografii Akademii Nauk badania w Arczi w latach 1959-1963. Siedzibą A r c z y ń c ó w jest od wieków bezleśna d o l i n a r z e k i Chatař m a ł y c h d o p ł y w ó w , obfitująca w p a s t w i s k a sprzyjające i paru h o d o w l i bydła i owiec. d l a i c h leżą n a wysokości 1800-2100 m . n . p . m . ; g ł ó w n e , noszące n a z w ę A r c z i o r a z 7 m n i e j s z y c h chutorów odległych o d A r c z i o 1-5 k m . N a t e j m a ł e j jej Osie­ (Arsza) przestrzeni m i e s z k a n i e c o p o n a d 700 osób, p r a w i e w y ł ą c z n i e A r c z y ń c ó w (1960 г . ) . L i c z e b n o ś ć A r ­ czyńców poza o b r ę b e m i c h małej ojczyzny oblicza się n a o k o ł o 200 osób, a łączna i c h l i c z b a sięga n a j w y ż e j 900 osób. S t a n o w i ą o n i p r a w d o p o d o b n i e n a ś w i e c i e narodowość n a t y m s z c z e b l u r o z w o j u . Sąsiadami A r c z y ń c ó w są liczebniejsze o d n i c h , choć r ó w n i e ż A w a r c y , na wschodzie b a r d z o małe n a r o d y ; n a północnym Łakcy, a poza więc najmniejszą znacznie zachodzie g r z b i e t e m K a u k a z u R u t u l c y , należący d o l e z - gińskiej g r u p y n a r o d ó w D a g e s t a n u . Jeszcze d o n i e d a w n a łączyły A r c z i z sąsiednimi t e r e n a m i t y l k o d r o g i nadające się d o j u c z n e g o t r a n s p o r t u i d o p i e r o w 1960 r. dostępna d l a samochodów d r o g a połączyła o s i e d l a A r c z y ń c ó w z c e n t r u m i c h r e j o n u , C u r i b e m ( o d l . 31 k m ) . Arczyńcy posiadają własny język należący do g r u p y języków kaukaskich, nie z r o z u m i a ł y d l a ż a d n e g o z i c h sąsiadów. W e w ł a s n y m j ę z y k u n a z y w a j ą s z i s z t t i b ) , a swą siedzibę n a z y w a j ą A r s z a . W e d ł u g p r z e k a z y w a n e j się o n i A r - wśród n i c h tradycji są o n i częścią l i c z n e g o niegdyś n a r o d u , a p r z o d k o w i e i c h m i e l i p r z y w ę d r o w a ć z I r a n u . Współczesna n a u k a r a d z i e c k a uważa jednak Arczyńców za e l e m e n t rdzenny, k a s k i , o c z y m świadczy pokrewieństwo i c h języka z językami lezgińskimi w s t a n i e , a także d a n e e t n o g r a f i c z n e i a n t r o p o l o g i c z n e . M o ż l i w e że p r z y w ę d r o w a l i o n i niegdyś d o s w e j o b e c n e j s i e d z i b y z p o ł u d n i o w e j s t r o n y K a u k a z u . W e d ł u g zachowanej t r a d y c j i p r z o d k o w i e A r c z y ń c ó w w y z n a w a l i niegdyś chrześcijaństwo, a później dopie­ r o p r z y j ę l i i s l a m , p o d o b n i e j a k i c h sąsiedzi. Stało się t o p r a w d o p o d o b n i e w średniowiecza. W kau­ Dage­ okresie 1959 r. o d k r y t o w A r c z i grób, p r a w d o p o d o b n i e średniowieczny, n a k t ó r e g o p ł y c i e z n a j d o w a ł o się w y o b r a ż e n i e k r z y ż a i z n a k s o l a r n y . Pierwszą wanu z Szir- ( A z e r b e j d ż a n ) , a następne d a n e , z X V I I i X V I I I w . , m ó w i ą o płaceniu wzmiankę o Arczyńcach podaje późnośredniowieczna kronika przez m i e s z k a ń c ó w o s i e d l a A r c z i d a n i n y w p o s t a c i o w i e c i zboża d l a w ł a d c ó w k a z i k u m u c h s k i c h . D o l a t sześćdziesątych X I X w . należeli A r c z y ń c y d o z w i ą z k u a w a r c k i c h w s p ó l ­ n o t w i e j s k i c h leżących w d o l i n i e r z e k i Chatař i płacili w s p o m n i a n e w y ż e j daniny. �233 RECENZJE Rosjanie d o t a r l i d o A r c z i w r o k u 1843 w czasie w o j n y z p r z y w ó d c ą D a g e s t a n u S z a - milem. W życiu społecznym A r c z y ń c ó w dużą r o l ę o d g r y w a ł a wspólnota g r o m a d z k a , która w ł a d a ł a zwłaszcza p a s t w i s k a m i i ź r ó d ł a m i w o d y . Z i e m i a o r n a , łąki kośne o r a z rzęta g o s p o d a r s k i e w zwie­ stanowiły własność p r y w a t n ą poszczególnych r o d z i n . D o m i n o w a ł a X I X w . więź t e r y t o r i a l n a z przeżytkami 20 r o d ó w (tuchumów), więzi rodowej. Istniało w ó w c z a s około d o p o ł o w y X X w . ilość i c h w z r o s ł a d o o k o ł o 50. N i e k t ó r e z n i c h z a c h o w y w a ł y swą tradycję p r z e z w i e l e pokoleń. Zgromadzenie wiejskie (dżamaat), złożone d a w n i e j z ogółu m ę ż c z y z n , a p o r o k u 1868 t y l k o z g ł ó w r o d z i n , w y b i e r a ł o s w e g o s t a r s z e g o (begauła), i 7-9 s ę d z i ó w (kartów). (czauszów) czyli duchownego Zgromadzenie 2-4 j e g o p o m o c n i k ó w oceniało także kandydaturę sędziego w s i . R o z s t r z y g a ł o o n o w s z y s t k i e kadiego, ważne sprawy społecz­ ności arczyńskiej, m . i n . c o r o c z n e g o podziału p a s t w i s k , n a p r a w y m o s t ó w i dróg, r o z ­ poczęcia i p r z e b i e g u p r a c p o l o w y c h , t e r m i n u w y p ę d u bydła n a p a s t w i s k a i t p . N a j ­ ważniejszy stawowa głos j e d n a k m i e l i cieszący się a u t o r y t e t e m l u d z i e s t a r s i i b o g a t s i . zasada społecznego w ł a d a n i a ziemią b y ł a r ó w n o ś c i o w a : działki p a s t w i s k p r z y d z i e l a n e b y ł y drogą l o s o w a n i a poszczególnym r o d z i n o m leżnie o d w i e l k o ś c i t y c h r o d z i n i s t a n u i c h p o s i a d a n i a . W Pod­ równowartościowe nieza­ okresie k a p i t a l i s t y c z n y m p o j a w i ł o się w y r a ź n i e j s z e z r ó ż n i c o w a n i e w s t a n i e p o s i a d a n i a różnych r o d z i n a r c z y ń s k i c h , j e d n a k n a z n a c z n i e mniejszą skalę, niż w i n n y c h k r a i n a c h D a g e s t a n u . P o j a w i ł y się różne f o r m y d z i e r ż a w i e n i a z i e m i . W ł a ś c i c i e l e w i ę k s z y c h s t a d d z i e r ż a w i l i (za zgodą dżamaatu) p a s t w i s k a n a t e r e n i e A r c z i , a także n a t e r e n a c h łachckich i a w a r c k i c h . Z p o c z ą t k i e m X X w . s y t u a c j a w i e l u r o d z i n arczyńskich była t r u d n a , d l a t e g o mężczyzn emigrowało w celach z a r o b k o w y c h sporo do Azerbejdżanu, p o d o b n i e j a k i póź­ niej, po rewolucji. Od 1926 r . zaczęto w p r o w a d z a ć w Przeciw czynny A r c z i r e f o r m y , podjęte w tzw. reformie ziemno-wodnej wystąpili opór. D o p r o w a d z i ł o t o d o w y s i e d l e n i a całym Dagestanie. b o g a t s i A r c z y ń c y , stawiając części z n i c h . Spadło w nawet t y m czasie z n a c z n i e p o g ł o w i e bydła i o w i e c . W l a t a c h 3 0 - t y c h z m i e n i o n y został z a s a d n i c z o gospodarki pasterskiej Arczyńców. Dotychczas system t r z y m a l i o n i zimą s w e o w c e i b y d ł o w pobliżu chutorów l u b w s t a j n i a c h . K o ł c h o z arczyński, założony w 1935 г., otrzymał t e r a z p a s t w i s k a d l a w y p a s u z i m o w e g o n a odległych n i z i n a c h , część zaś l e t n i c h p a ­ s t w i s k arczyńskich przeszła w u ż y t k o w a n i e A w a r c ó w . A r c z y ń c y m u s i e l i w i ę c przejść d o n i e p r a k t y k o w a n e j p r z e z n i c h dotąd f o r m y t r a n s h u m a n c j i w paster­ gospodarce s k i e j , a r ó w n o c z e ś n i e d o stałego o s i e d l e n i a się n a c h u t o r a c h . O d 1939 r . kołchoz objął całość p a s t w i s k , część z i e m i u p r a w n e j i większość z w i e r z ą t należących d o A r c z y ń c ó w . Reforma administracyjna ogromnie zróżnicowanego narodowościowo Dagestanu, d o k o n a n a w 1929г., p r z y d z i e l i ł a A r c z i d o r e j o n u czarodyńskiego, który objął g ł ó w n i e ludność awarcką. W s p r a w a c h u r z ę d o w y c h zaczął o b o w i ą z y w a ć j ę z y k a w a r c k i j e d e n z ośmiu p o d s t a w o w y c h j ę z y k ó w D a g e s t a n u . R e j o n słabiej z a l u d n i o n y c h i wyposażonych steczkiem łączyła siedzibę w tego r e j o n u dobra cywilizacyjne. 40-kilometrowa droga Z najbliższym juczna. g ł ó w n i e p a s t e r s k a , była w z n a c z n y m s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n a . W użytku p i e r w s z ą drogę k o ł o w ą o r a z połączenie t e l e f o n i c z n e . chał d o A r c z i p i e r w s z y jako czarodyński należał d o n a j ­ mia­ Gospodarka, 1934 r . o d d a n o d o W 26 l a t później zaje­ samochód, a p o następnych 4 l a t a c h o t w a r t o t u pocztę. W gospodarce Arczyńców główne miejsce zajmowała zawsze h o d o w l a o p a r t a n a o b s z e r n y c h i d o b r y c h p a s t w i s k a c h górskich. W e d ł u g s p i s u z 1917 r . (i zaniżonych z a ­ p e w n e d a n y c h ) 223 g o s p o d a r s t w a posiadały 4927 o w i e c i kóz, 568 s z t u k bydła, 59 k o n i i 25 osłów. P r z e d k o l e k t y w i z a c j ą , a w i ę c w l a t a c h d w u d z i e s t y c h , m i e l i A r c z y ń c y posiadać, w e d ł u g i c h w ł a s n y c h o p o w i a d a ń , d o 30 t y s . o w i e c znajdujących się p r z e - �234 RECENZJE w a ż n i e w rękach b o g a t s z y c h gospodarzy. P r z y niektórych b o g a t y c h h o d o w c a c h p i a ł o się k i l k u l u b k i l k u n a s t u b i e d n i e j s z y c h dla organizowania A r c z y ń c y w y k a z y w a l i duże d o ś w i a d c z e n i e w g o s p o d a r c e względnie racjonalnie. Towarzyszyły j e j bogate wspólnego hodowlanej zwyczaje sku­ wypasu. i p r o w a d z i l i ją i obrzędy pasterskie, któ­ r e później, o d l a t t r z y d z i e s t y c h , zostały z a n i e c h a n e , z a p e w n e m . i n . w s k u t e k z a k a z ó w . Uroczyste wypędzenie o w i e c n a l e t n i e p a s t w i s k a urządzono p o r a z o s t a t n i w latach trzydziestych. R o l n i c t w o , znane Arczyńcom o d d a w n a , miało d l a n i c h zawsze uboczne znacze­ n i e , a j e g o p ł o d y w y s t a r c z a ł y t y l k o n a 6-7 miesięcy. Z i e m i u p r a w n e j b y ł o c e n i o n o ją w y s o k o . Z a działkę o p o w i e r z c h n i o k . 30 m 2 niewiele, płacono 4 o w c e i 2 b a r a n y . N i e l i c z n i A r c z y ń c y t r z y m a l i pszczoły w u l a c h słomiano-glinianych. P o l o w a n o na tury i d z i k i e b a r a n y górskie. Obecnie arczyński kołchoz p o s i a d a p o n a d 7100 h a l e t n i c h p a s t w i s k i wygonów, 4740 h a p a s t w i s k z i m o w y c h , 43 h a z i e m i o r n e j w s p ó l n e j i 70 h a w działkach grodowych. Posiada też p r o s t s z e m a s z y n y nadające się d o p r a c y w przyza­ górach ( n p . k o ­ s i a r k i ) o r a z , o d k i l k u l a t , 7 c i ę ż a r o w y c h samochodów. P o n a d 80°/o d o c h o d u uzyskuje kołchoz z h o d o w l i o w i e c , których p o s i a d a k i l k a tysięcy s z t u k p ó ł - c i e n k o - r u n n e j , d a g e stańskiej r a s y ; zastąpiły one hodowane dawniej w Arczi w i ę k s z ą część r o k u arczyńskie o w c e i i c h p a s t e r z e W północno-wschodniej owce gruborunne. Przez przebywają daleko poza Arczi, części D a g e s t a n u , g d z i e m o g ą paść się p r z e z całą zimę. D o 1958 r . z u ż y w a n o n a przepęd o w i e c w jedną t y l k o stronę aż półtora miesiąca, obecnie d o 15 d n i , p o n i e w a ż w i ę k s z ą część d r o g i s t a d a p r z e b y w a j ą p o c i ą g i e m . Rzemiosła i p r z e m y s ł d o m o w y odgrywały d a w n i e j b a r d z o ważną rolę u A r c z y ń ­ c ó w , p r o w a d z ą c y c h g ł ó w n i e gospodarkę naturalną. W y r a b i a n o g r u b e s u k n a n a odzież, grube tkaniny w rodzaju derek oraz proste, w i e l o b a r w n e , pasiaste kilimy, swoiste d l a A r c z y ń c ó w . R o b i o n o w i e r z c h n i e o k r y c i a i c z a p k i męskie ze skór o w c z y c h . Pomimo n i e d o s t a t k u d r e w n a ( k u p o w a n o j e u A w a r c ó w ) s z t u k a jego a r t y s t y c z n e j obróbki sta­ ła u A r c z y ń c ó w o d d a w n a b a r d z o w y s o k o i ładne, d r e w n i a n e w y r o b y b y ł y i drogie. Ornament zgeometryzowany arczyński motyw charakteryzuje się dużą solarny, różne m o t y w y geometryczne, krzyża. B y l i t u także s z e w c y , k a m i e n i a r z e i p o b i e l a c z e zamówienie. Obecnie lat znaczenie rzemiosła j e s t w archaicznością. cenione Częsty zdarza się jest motyw naczyń, którzy p r a c o w a l i n a Arczi mniejsze, ale nadal ważne. Podstawowy r y n e k w y m i a n y h a n d l o w e j d l a A r c z y ń c ó w z n a j d o w a ł się d o początku 30-tych X X w. w miejscowości K u m u c h , dokąd p r z y b y w a l i mieszkańcy (pra­ w i e t y l k o m ę ż c z y ź n i ) z całego n i e m a l górskiego D a g e s t a n u . A r c z y ń c y s p r z e d a w a l i t a m o w c e , w e ł n ę , masło, b r y n d z ę zapałki, t k a n i n y , drobni kupcy awarccy za z a r o b k i e m i skóry, a k u p o w a l i p o t r z e b n e żelazo, broń, n a c z y n i a . O d czasu d o czasu i m zboże, sól, naftę, przybywali Arczi do i łakccy. O d X I X w . niektórzy m ę ż c z y ź n i u d a w a l i się zimą do Azerbejdżanu. S t o s u n k o w o l i c z n e k o n t a k t y z sąsiadami p o z n a w a n i u i c h języków. O d l a t trzydziestych weszli Arczyńcy w sprzyjały najbliższe stycz­ ności z A w a r c a m i , a n o w e styczności n a w i ą z a l i n a t y c h t e r e n a c h , g d z i e zimą wypa­ sają o w c e . K u l t u r a m a t e r i a l n a A r c z y ń c ó w oznaczała się z d a w n a s z e r e g i e m s w o i s t y c h c e c h , a l e dominują w niej elementy wspólne różnym l u d o m Dagestanu. p r z e z w i ę k s z ą część r o k u n a c h u t o r a c h , a l a t e m w rym i górskim l u d o m D a g e s t a n u , w i ą z a ł o się z r o c z n y m r o l n i c z y c h . Członkowie jednego r o d u mieszkali w t y l k o mała, d o l n a część g ł ó w n e g o o s i e d l a Zamieszkiwanie głównym osiedlu, znane c y k l e m zajęć t y m samym jest zamieszkana g d y ż pozostałe r o d z i n y mieszkają s t a l e w 7 c h u t o r a c h . W d y n k ó w n i e zaszły dotąd b a r d z i e j i s t o t n e z m i a n y . W przez niektó­ hodowlanych chutorze. Obecnie około 50 r o d z i n , zasobie i c h a r a k t e r z e b u ­ Arczi stawiano dawniej domy �235 RECENZJE p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , n a t o m i a s t n a c h u t o r a c h 1 - i 2-piętrowe. W d o l n e j i c h części trzymano bydło, w najwyższym środkowej owce (w złą p o g o d ę l u b c h o r e ) , piętrze. O d schyłku X I X w . zaczęli b o g a t s i mieszkano wznosić domy zaś n a z krytymi b a l k o n a m i . N o w e d o m y , g ł ó w n i e p i ę t r o w e , j a k d a w n i e j o płaskich d a c h a c h , mają p o 2-3 i z b y n a piętrze, a n a p a r t e r z e pomieszczenie d l a zwierząt. W z n o s i się j e z t r a ­ d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w : k a m i e n i a , d r z e w a i g l i n y . B u d u j e r o d z i n a z pomocą k r e w n y c h i sąsiadów. A ż d o początku X X w . d o t r w a ł y o t w a r t e p a l e n i s k a , zastąpione później k o m i n k a m i , i d o d a t k o w o ż e l a z n y m i p i e c y k a m i . Z a opał służy s u s z o n y n a w ó z b y d l ę c y i c h r u s t . Z pocz. X X w . p o j a w i a ć się zaczęło szkło w o k n a c h . Z m i a n i e uległa f u n k c j a t z w . i z b y p a r a d n e j , która zaczęła służyć c e l o m m i e s z k a l n y m . O b e c n i e w arczyńskich d o m a c h s k r o m n e m e b l e t y p u pojawiają się miejskiego. O d z i e ż A r c z y ń c ó w w y r ó ż n i a ł a się n i e k t ó r y m i szczegółami o d odzieży i c h sąsiadów, szczególnie w u b i o r z e k o b i e c y m . Z w r a c a w n i e j u w a g ę świąteczna n a r z u t k a n o s z o n a przez kobiety, z w a n a czuchaj, przypominająca i charakterystyczny dla Arczynek naszą góralską cuchę. B a r d z o ubiór g ł o w y stanowiła czuchta. b i a n y był s r e b r e m i l i c z n y m i m o n e t a m i , podobnie Arczynki zachowują swój tradycyjny dłużej d o m i a s t . N i e k t ó r e e l e m e n t y wają stosowane zaszły w i ę k s z e j a k w całym Dagestanie. ubiór, a zmieniają dawnej na odzieży, n a co dzień już z a n i e c h a n e , by­ a charakterystyczne jest rozpowszechnienie r e w o l u c j i elementów nawiązujących do u b i o r u w o j s k o w e g o , skowym Z kroju, Obecnie go t y l k o wyjeżdżając p r z y szczególnych o k a z j a c h , n p . n a z n a k żałoby. W m ę s k i m zmiany, rubaszek, szerokich skórzanych pasów. k i e r p c ó w . A r c z y ń c y dbają o s c h l u d n y w y g l ą d . O b e c n i e najstarszych. ubiorze się o d czasów j a k bluz, spodni o w o j ­ Przyjęły e l e m e n t ó w t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ł y się b u r k i o w c z e , p a p a c h y noszą bród a n i w ą s ó w , z w y j ą t k i e m dawny Strój k o b i e t o z d a ­ się też płaszcze. i b u t y podobne Odzież dziewcząt, p o d o b n i e o d z i e ż k o b i e t , j e s t b a r d z i e j t r a d y c y j n a o d odzieży chłopięcej. N i e k t ó r e e l e m e n t y r u dziewcząt, zwłaszcza zaś czuchta, są n e g a t y w n i e do m ę ż c z y ź n i n i e golą g ł ó w , n i e oceniane jak ubio­ przez nauczycieli, dla­ t e g o zaczynają zanikać. P o ż y w i e n i e A r c z y ń c ó w składało się g ł ó w n i e z p r o d u k t ó w mącznych i m l e c z n y c h , m i ę s o j a d a l i g ł ó w n i e w święta i częściej zimą. O b e c n i e u r o z m a i c o n e , m . i n . p r z e z niektóre o w o c e i w a r z y w a , pożywienie t o jest cukier, ale nadal bardziej tradycyjne. N i e m a s p e c j a l n y c h p o t r a w o b r z ę d o w y c h . Z a c h o w a ł o się w i e l e t r a d y c y j n y c h naczyń, d r e w n i a n y c h i g l i n i a n y c h , u ż y w a n y c h o b o k naczyń metalowych. Z m i a n y w życiu r o d z i n n y m A r c z y ń c ó w u w a ż a a u t o r k a za m n i e j w p o r ó w n a n i u ze z m i a n a m i w i c h k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j zaawansowane na skutek t r w a ­ n i a d a w n y c h o b y c z a j ó w i r e l i g i i mahometańskiej. Z m i a n o m n a l e p s z e uległo p o ł o ż e ­ nie kobiety, niektóre zasady wychowywania dzieci, s t o s u n k i między a t a k ż e niektóre n o r m y regulujące życie małżeńskie. Osłabły w i ę z i Rodziny Arczyńców cechuje n i s k a liczebność, n i e t y p o w a dla pokoleniami, rodowe. mahometańskiego D a g e s t a n u . W e d ł u g d a n y c h z 1960 r . n a j w i ę c e j b y ł o w A r c z i r o d z i n 2 - o s o b o w y c h następnie 3 - o s o b o w y c h (62), które r a z e m n i e licząc 57 osób s a m o t n y c h stanowiły p r a w i e (zaliczonych 66°/o ogółu r o d z i n p r z e z autorkę d o ogólnej p o d n i e s i o n e j w t e n sposób d o 247). W 38 r o d z i n a c h 2-, 3-, i 4 - o s o b o w y c h liczby (63), (190), rodzin, głowami i c h b y ł y k o b i e t y . K o b i e t y s t a n o w i ł y też znaczną większość (86°/o) w ś r ó d s a m o t n y c h ; b y ł y t o p r z e w a ż n i e w d o w y . K i l k a n a ś c i e r o d z i n składało się z 3 pokoleń. Postępuje t e n d e n ­ c j a d o s z y b k i e g o u s a m o d z i e l n i a n i a się m ł o d y c h małżeństw. P r z y porównaniu t y c h liczb z d a n y m i z r o k u 1917 u d e r z a bardzo duży liczebności r o d z i n w ciągu t y c h 43 l a t o r a z ogólny s p a d e k l i c z b y m i e s z k a ń c ó w spadek Arczi o b l i s k o 2 2 % . L i c z b a osób s a m o t n y c h w z r o s ł a 7 - k r o t n i e , ilość zaś r o d z i n z k o b i e t a m i w charakterze głów zwiększyła się aż 13 r a z y . W 1917 r . n a j w i ę c e j było rodzin �236 RECENZJE 4-osobowych — 64, t j . 34,5°/o, r o d z i n zaś o d 5 d o 8 osób — 68, t j . 2,5 r a z a w i ę c e j niż w 1960 r . R o d z i n y 3 - p o k o l e n i o w e stanowiły 13,6°/o w o b e c 6,6 /о w 1960 r . O g ó l n a l i c z b a я r o d z i n (bez osób s a m o t n y c h j a k o s a m o d z i e l n y c h nie licząc k i l k u n a s t u rodzin napływowych, jednostek) głównie spadła o 23, t j . o 10,8iVo, Awarców. W 1960 r . wypada w A r c z i 2,7 osób n a 1 d o m w o b e c 4,0 przeciętnie w D a g e s t a n i e , p o d c z a s g d y w 1886 r . b y ł o i c h 3,9 w o b e c 4,6 w Dagestanie. N a spadek l i c z b y ludności w p ł y n ą ł p r z e d e w s z y s t k i m f a k t , że w i e l u A r c z y ń c ó w musiało opuścić swoją t o c z o n e d a n e wskazują zapewne ojczyznę. Przy­ n a osłabienie arczyńskiej społeczności i duże z m i a n y w organizacji r o d z i n n e j . Jego p r z y c z y n a tkwiła m . i n . w zasadniczej reorganizacji jej życia g o s p o d a r c z e g o , a częściowo w i ą z a ł a się z t r u d n y m o k r e s e m w o j e n n y m . N i e k t ó r e z m i a ­ n y są n i e u c h r o n n y m w y n i k i e m osłabienia d a w n y c h n o r m życia r o d z i n n e g o , wających i z i s l a m u . Społeczność arczyńska w y k a z u j e siłę atrakcyjną, s k o r o niektórzy e m i g r a n c i w r a c a j ą jednak wypły­ n a d a l dużą żywotność po latach do swego ojczystego k r a i k u . W y c h o d ź s t w o j e s t o b e c n i e małe, w i ą ż e się g ł ó w n i e z nauką części m ł o d z i e ż y w szkołach średnich, a n a w e t wyższych. Z a c h o w u j e s t a r s z y c h i doświadczonych, zwłaszcza m ę ż c z y z n . W t r w a duża solidarność i zasada w z a j e m n e j Przy zawieraniu małżeństw się n a d a l duży a u t o r y t e t l u d z i r o d z i n a c h i między krewnymi pomocy. kierowali się A r c z y ń c y zwłaszcza d o l a t 3 0 - t y c h . Dziś z a s a d a t a n i e c o zawsze osłabła i w zasadą endogamii, kołchozie A r c z i j e s t 10 o b c y c h k o b i e t — żon A r c z y ń c ó w , i 3 o b c y c h m ę ż c z y z n żonatych z A r c z y n k a m i . Z a ­ warto dotąd t y l k o 2 małżeństwa z przedstawicielami narodów niemuzułmańskich. Częste są n a d a l m a ł ż e ń s t w a m i ę d z y b l i s k i m i k r e w n y m i ( k u z y n a m i ) rodzie. Regułą było d a w n i e j bardzo wczesne zawieranie i w t y m samym małżeństw, żeniono już 12-, 1 4 - l e t n i e d z i e c i , u w a ż a n e j e d n a k za dorosłe. P o d ł o ż e t e g o z w y c z a j u było głównie e k o ­ n o m i c z n e : każda n o w a r o d z i n a miała p r a w o d o nadziału z i e m i . D z i e w c z y n a musiała wnieść s p o r e w i a n o . Z a s a d y l e w i r a t u i s o r o r a t u s t o s o w a n o u A r c z y ń c ó w r z a d k o . D e ­ cydująca którzy dawniej pobierają wola rodziców się z reguły ustąpiła wkrótce swobodnemu p o osiągnięciu raczej wyborowi pełnoletności. młodych, Utrzymał swą w a ż n ą rolę z w y c z a j s w a t ó w i zaręczyn. Dość dokładnie o p i s a n y p r z e z autorkę obrzęd w e s e l n y w i ą ż e się n a d a l z reguły z religijną ceremonią zaślubin. W e s e l e t r w a ł o daw­ n i e j d o t y g o d n i a , o b e c n i e 2-3 d n i , z a w s z e bez m u z y k i i tańców. R o z w o d y n i e należały i n i e należą w Arczi d o rzadkości. I n i c j a t o r e m p r a w n y m r o z w o d u m o ż e być t y l k o m ą ż w e d ł u g zasad mahometańskich (szíriatti) i z a s a d a t a jeszcze n a d a l się u t r z y m u ­ j e . R o d z i c e , t a k m a t k a , j a k i ojciec, d z i e c i , które w y c h o w u j e się w wykazywali z a w s z e dużo t r o s k i i u c z u c i a d l a duchu poszanowania i posłuszeństwa d l a s t a r s z y c h i w c z e s n e g o w d r a ż a n i a d o p r a c y . P r z y u r o d z e n i u się d z i e c k a i pielęgnacji c i a u t r z y m u j e się jeszcze większość d a w n y c h , trądycyjnych Najmniej zmian można się dopatrzeć w obrzędach niemowlę­ zabiegów. pogrzebowych Arczyńców. Dokonują się o n e w e d ł u g zasad muzułmańskich, a l e z e l e m e n t a m i w i e r z e ń i z w y c z a ­ j ó w jeszcze przedmuzułmańskich. O p ł a k i w a n i e z m a r ł e g o p r z e z k o b i e t y n i e j e s t już n a ogół t a k d e m o n s t r a c y j n e , j a k dawniej, ale t r w a bez zmian zachowywanie żałoby p r z e z w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w społeczności w ciągu 5-6 d n i , p r z e z w s z y s t k i c h zaś k r e w ­ n y c h 40 d n i , m a n i f e s t o w a n e m . i n . przez noszenie starej n a zewnątrz. Niektóre odzieży wdowy ciemnego k o l o r u , a także f u t r z a n y c h s z u b włosem zachowują p r z e z szereg l a t . R o d z i n a urządza n a j m n i e j 3 - k r o t n i e w s p o m i n k i z m a r ł e g o żałobę połączone ze stypą. S t a r c y urządzają p o d o b n e p r z y j ę c i a - o b r z ę d y n a w e t za s w e g o życia. W życiu rodzinno-społecznym A r c z y ń c ó w z a c h o w a ł o się jeszcze s p o r o n y c h zasad, p r z e s t r z e g a n y c h w i e k u . Przyczyniają przez l u d z i starych, a nawet liczne kobiety w się o n e d o u t r z y m a n i a k o b i e t i d z i e w c z ą t w społeczno-towarzyskiego, a także d o o b a r c z a n i a izolacji i c h nadmierną pracą. W tradycyj­ średnim o d życia rodzinach �237 RECENZJE przestrzega się n a ogół r e l i g i j n y c h świąt i p o s t ó w p o m i m o d ł u g o t r w a ł e g o już ł y w a n i a a g i t a c j i a n t y r e l i g i j n e j , zwłaszcza ze s t r o n y szkoły. D a w n i e j oddzia­ meczety (było i c h w A r c z i 4 i 2 w c h u t o r a c h ) s t a n o w i ł y g ł ó w n e ośrodki życia społecznego mężczyzn. Arczyńcy w zetknęli się z n a u c z a n i e m w szkole świeckiej dopiero po rewolucji, 1930 r . Istniała t u z d a w n a , j a k w większości w s i dagestańskich, maleńka szkółka przy meczecie z a r a b s k i m językiem nauczania. W umiało czytać i pisać. K i l k u A r c z y ń c ó w 1926 r . t y l k o o k o ł o 30 m ę ż c z y z n osiągnęło niegdyś, w X V I I I i X I X w . sto­ s u n k o w o dużą w i e d z ę , a j e d e n z n i c h z n a n y b y ł s z e r o k o w D a g e s t a n i e . Jego w n u k , ż y j ą c y n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , znał d o b r z e k i l k a j ę z y k ó w k a u k a s k i c h o r a z a r a b s k i i r o s y j s k i i pomagał w b a d a n i a c h r o s y j s k i e m u językoznawcy D i r r o w i . W w A r c z i n i e umiał p o r o s y j s k u . W 1926 r . n i k t 1930 r . u r u c h o m i o n o w A r c z i szkołę z a w a r c k i m j ę z y k i e m n a u c z a n i a , g d z i e 12 c h ł o p c ó w zaczęło się uczyć c z y t a n i a i rachunków. W p a ­ rę l a t później czytania szkołę, w objęto n a u c z a n i e m i p i s a n i a (po a w a r c k u ) wszystkie której o d k l a s y t r z e c i e j nauką jęz. a w a r c k i e g o . dzieci. Równolegle w ś r ó d dorosłych O b e c n i e prowadzi Szkoła o d g r y w a się naukę w prowadzono posiada Arczi naukę 8-klasową jęz. r o s y j s k i m z uboczną dużą rolę w p r o p a g o w a n i u s t y c z n y c h zasad życia, w u p o w s z e c h n i a n i u j ę z y k a r o s y j s k i e g o nowych, i t p . Sporo socjali­ arczyńskich c h ł o p c ó w osiągnęło w y k s z t a ł c e n i e średnie, a n a w e t w y ż s z e . P r z e d k i l k u l a t y zaczęły naukę w średnich szkołach medycznych i pedagogicznych pierwsze 4 dziewczęta z Arczi. Poważny problem w wiedniego rozwoju oświaty w ś r ó d A r c z y ń c ó w języka. W ł a s n y i c h język, z n a n y stanowił w y b ó r dący t y l k o j ę z y k i e m m ó w i o n y m , n i e n a d a w a ł się d o n a u k i s z k o l n e j . więc język a w a r c k i , bardziej wowy Spośród 546 p r z e b a d a n y c h syjski Wprowadzono r o z w i n i ę t y , o d 1965 r . zaś j ę z y k r o s y j s k i j a k o o d 3 k l a s y . Społeczność odpo­ właściwie s a m y m t y l k o Arczyńcom, bę­ arczyńska jest w wysokim osób 8 8 % znało j ę z y k a w a r c k i stopniu podsta­ wielojęzyczna. (95% mężczyzn), 3 6 % r o ­ ( n a j w i ę c e j m ł o d y c h i m ę ż c z y z n ) , 2 7 , 8 % j ę z y k łachcki ( p r z e w a ż n i e s t a r s i ) . N i e ­ którzy znają też i n n e j ę z y k i dagestańskie, a także azerbejdżański (33) i a r a b s k i (7). D z i e c i w s z k o l e m ó w i ą m i ę d z y sobą t y l k o p o arczyńsku. T a k ż e w r o d z i n a c h miesza­ n y c h c o d z i e n n y m j ę z y k i e m j e s t arczyński. Zdumiewające m o ż e się w y d a ć , że p r z y swej endogamii i posiadaniu własnego j ę z y k a n i e w y t w o r z y l i A r c z y ń c y s w e g o o d r ę b n e g o f o l k l o r u . Ś p i e w a j ą pieśni w języ­ k a c h s w y c h sąsiadów, a w a r c k i e i łachckie, a także azerbejdżańskie i r o s y j s k i e , tańczą lezginkę. P o d o b n y b r a k w ł a s n e g o f o l k l o r u w y s t ę p u j e w ś r ó d niektórych i n n y c h , m a ­ łych n a r o d ó w k a u k a s k i c h . A u t o r k a n i e w s p o m n i a ł a niestety o istnieniu lub braku arczyńskich opowieści, l e g e n d , przysłów, a także m e l o d i i , choć w s p o m i n a o odległych, tradycyjnych przekazach. Bardzo niewiele też napisała o życiu t o w a r z y s k i m i są­ siedzkim. Z m i a n y , j a k i e się dokonują w s f e r z e j ę z y k a o r a z różnych d z i e d z i n kultury Ar­ czyńców, są z g o d n e z o g ó l n y m n u r t e m p r z e m i a n , j a k i m o b e c n i e podlegają m a ł e n a ­ r o d y D a g e s t a n u i w ogóle Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . D o k o n u j e się zbliżenie Arczyńców d o sąsiedniego, w i ę k s z e g o n a r o d u , j a k i m są d l a n i c h A w a r c y , o r a z z e s p a l a n i e dzięki j ę z y k o w i r o s y j s k i e m u w j e d e n naród dagestański. Z d a n i e m a u t o r k i , zdają s o b i e c o r a z bardziej s p r a w ę z przynależności n i e t y l k o d o s w e j małej e t n i c z n e j , a l e i d o n a r o d u dagestańskiego. W s p i s i e p o w s z e c h n y m się i c h Arczyńcy grupy z 1959 r . A r c z y ń c y określili się o f i c j a l n i e j a k o A w a r c y , a l e m o ż l i w e j e s t , że w przyszłości określą się o n i j a k o Dagestańczycy. Przedstawiony p r z e z G . A . S e r g i e j e w ą o b r a z losów i życia A r c z y ń c ó w że u t r z y m y w a l i się o n i aż d o l a t 2 0 - t y c h n a s z e g o w i e k u w n a r o d ó w i o d z m i a n dokonujących się w izolacji wskazuje, o d sąsiednich świecie, n a k t ó r e g o dość b l i s k i c h peryfe- �238 RECENZJE r i a c h przyszło i m żyć. R e p r e z e n t o w a l i przy t y m stosunkowo wysoki poziom rozwoju g o s p o d a r c z e g o , p r o w a d z ą c r o z w i n i ę t ą h o d o w l ę o w i e c i bydła o r a z s k r o m n e r o l n i c t w o , na miarę wysokogórskich możliwości. P o z i o m i c h całej k u l t u r y do drugiej połowy X I X w . n i e odbiegał i s t o t n i e o d p o z i o m u życia i k u l t u r y n a s z y c h górali, k t ó r z y p r z e ­ cież należeli d o n a r o d u z n a c z n i e b a r d z i e j r o z w i n i ę t e g o niż sąsiedzi A r c z y ń c ó w . Z a ­ leżni o d s w y c h s i l n i e j s z y c h sąsiadów n i e p o d l e g a l i przecież A r c z y ń c y bezpośrednio u c i s k o w i f e u d a l n e m u , b y l i społecznością l u d z i w o l n y c h , rządzących się s w o i m i p r a ­ wami, choć opartymi o nakazy wspólnej Wpływy gospodarki drobnotowarowej i s t o t n i e n a ż y c i e arczyńskiej wielu narodom religii mahometańskiej. o r a z w y c h o d ź s t w o za z a r o b k a m i n i e w p ł y n ę ł y społeczności. D o p i e r o r a d y k a l n e przekształcenie n i z a c j i arczyńskiej g o s p o d a r k i p r z e z założenie kołchozu, w p r o w a d z e n i e s z k o l n i c t w a , a także objęcie m ę ż c z y z n o b o w i ą z k i e m p o w s z e c h n e j orga­ powszechnego służby wojskowej zetknęło A r c z y ń c ó w bezpośrednio ze ś w i a t e m zupełnie i n n y m niż i c h w ł a s n y ogra­ n i c z o n y d o p o d o b n y c h i m sąsiadów. K o n f r o n t a c j a t a , t r w a j ą c a już b l i s k o 50 l a t , n i e d o p r o w a d z i ł a d o załamania się arczyńskiego o b y c z a j u się d o r a d z i e c k i e g o i s t y l u życia. Przystosowanie s y s t e m u gospodarczego i powszechnego s y s t e m u oświaty n i e n a ­ ruszyło j e d n a k i s t o t n i e p o d s t a w i n o r m określających w e w n ę t r z n e ż y c i e Zanikły n a j b a r d z i e j n i e r a c j o n a l n e zasady, uprzedzenia Arczyńców. i przesądy, m . i n . d o t y c z ą c e s y t u a c j i k o b i e t . A r c z y ń c y p o z o s t a l i sobą, z a c h o w a l i s w ó j s t y l życia i język, uczą się n a w e t o s i a d l i u n i c h p r z e d s t a w i c i e l e którego i n n y c h narodów. Z o p i s u a u t o r k i wy­ łania się społeczność z w a r t a , s o l i d a r n a , p r z y w i ą z a n a d o s w e g o s y s t e m u wartości a l e przyjmująca już i rozumiejąca k o r z y s t n e d l a n i e j z d o b y c z e c y w i l i z a c y j n e i u s t r o j o w e . Społeczność t a znalazła już s w e m i e j s c e w w i e l k i m społeczeństwie r a d z i e c k i m . M o ż ­ n a sądzić, że w a r u n k i e k o l o g i c z n e , w których n a d a l żyją A r c z y ń c y , o r a z i c h o b e c n y t y p g o s p o d a r k i , który s t a n o w i w g r u n c i e r z e c z y kontynuację i c h d a w n e j gospodarki, będą sprzyjać u t r z y m y w a n i u się j ę z y k o w e j i k u l t u r o w e j odrębności A r c z y ń c ó w j e s z ­ cze p r z e z długi czas. M a ł e społeczności e t n i c z n e mają t e r a z w Z w i ą z k u duże szanse n a u t r z y m a n i e s w e j kulturę całego społeczeństwa radzieckiego. Edward LEW ABRAMOWICZ od matierinskogo roda Radzieckim s p e c y f i k i i odrębności k u l t u r o w e j , która w z b o g a c a FAJNBERG, к sosiedskoj Obszczestwiennyj obszczinie, stroj eskimosow Pietraszek i aleutow, M o s k w a 1964, ss. 257, r y c . 24, m a p 4. P r o b l e m a t y k a u s t r o j u społecznego E s k i m o s ó w o r a z b l i s k i c h i m k u l t u r o w o A l e u ­ tow o d l a t absorbuje uwagę w i e l u badaczy. O m a w i a n a praca s t a n o w i r e z u l t a t w i e ­ l o l e t n i c h studiów a u t o r a n a d t y m z a g a d n i e n i e m i j e s t najnowszą pozycją z t e g o z a k r e s u w b i b l i o g r a f i i r a d z i e c k i e j . D o b r a znajomość l i t e r a t u r y t e m a t u ułatwiła L . A . F a j n b e r g o w i bibliograficzną dokumentację t e k s t u , p r z y c z y m n i e j a k o d o d a t k o w y m , 1 L . A . F a j n b e r g , К woprosu o rodowom stroje u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1955 ( r e c e n z j a А . К o j d e с к a, „ L u d " , t . 4 4 : 1959); t e n ż e , К woprosu o rodowom stroje Aleutow, „ K r a t k i e S o o b s z c z e n i j a Instituía E t n o g r a f i i " , t. 2 3 : 1955; t e n ż e , Sowriemiennoje położenie eskimosow (1940-1960) i problema ich buduszczego w trudach etnografów SSZA i Kanady, [ w : ] Sowriemiennaja amierykanskaja etnografija, M o s k w a 1963; t e n ż e , Wkład amierykanskich Eskimosow w oswojeni je Arktiki, [ w : ] Kultura indie jcew wkład koriennogo nasielenija Amieriki w mirowoju kulturu, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i I . A . Z o ł o t a r i e w s k i e j , M o s k w a 1963 ( r e c e n z j a : W . D y n o w s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 8: 1964, s. 363-369). 1 �239 RECENZJE zewnętrznym d o w o d e m potwierdzającym w y k o r z y s t a n i e olbrzymiej ilości m a t e r i a ł ó w j e s t w y k a z b i b l i o g r a f i i z a w i e r a j ą c y 334 p o z y c j e obejmujące p r a c e z X I X i X X s t u l e ­ cia. Książka z a w i e r a wiele i n f o r m a c j i o k o n t a k t a c h Eskimosów z Europejczykami, i c h h i s t o r i i e t n i c z n e j , k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , społecznej i d u c h o w e j , w a ż n y c h n i e t y l k o d l a e t n o g r a f a , l e c z także d l a a r c h e o l o g a i historyka kultury. K r ó t k i „ W s t ę p " (s. 3-8) r o z p o c z y n a się charakterystyką dotychczasowych poglą­ d ó w n a t e m a t u s t r o j u r o d o w e g o Eskimosów. P o d k r e ś l o n o w n i m , iż k w e s t i ą budzącą szereg kontrowersji jest zagadnienie eskimoskiego rodu matriarchalnego. t e o r i i t z w . k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , W . S c h m i d t o r a z F. G r a e b n e r do tych grup etnicznych, d l a których typowa była wielka zaliczają Twórcy Eskimosów rodzina patriarchalna. M i m o t o przyznają j e d n a k , że k u l t u r a e s k i m o s k a p r z e p o j o n a jest szeregiem tów n i e wyjaśniają. cechujących szeregu ustrój opracowań m a t r i a r c h a l n y , których poświęconych pochodzenia kulturze eskimoskiej, K. elemen­ Autor B i r k e t - S m i t h sądzi, społeczności t e j obce ongiś b y ł o pojęcie r o d u , a p o d o b n y p o g l ą d r e p r e z e n t o w a n y także w problemu pracach kanadyjskiego J . Madernera etnografa dowodzącego, że D. Jennesa i austriackiego podstawową jednostką że jest badacza tego społeczną była u Eskimosów r o d z i n a . D o d r u g i e j g r u p y u c z o n y c h , odrzucających p o w y ż s z e p o g l ą d y i stojących n a s t a ­ n o w i s k u występowania u Eskimosów rosyjski Azji badacz uznający, ludów że jeszcze p o d k o n i e c j e d n a k z grona t y c h badaczy na podstawie zachowanych r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , należą: W . północno-wschodniej, W. X I X s t u l e c i a istniały Bogoraz tutaj oraz rody n i e zrekonstruował eskimoskiego Thalbitzer, E. W . Nelson totemiczne. Nikt rodu matriarchalnego w ś r ó d t e j społeczności l i c z n y c h p r z e ż y t k ó w k u l t u r o w y c h . T r u d t e n podjął a u t o r r e c e n z o w a n e j p r a c y składającej się — n i e licząc w s t ę p u i z a ­ kończenia — z sześciu r o z d z i a ł ó w . P i e r w s z y z n i c h , z a t y t u ł o w a n y „ I z e t n i c z e s k o j eskimosskogo naroda" (s. 9-34), z a w i e r a glądów n a t e m a t etnogenezy i praojczyzny poteza o m i g r a c y j n y m pochodzeniu leńskich myśliwych o mongolskiej zachodniej praojczyźnie — — K. Rasmussen 2 go o d p o t o m k ó w m a d i H. Bandi , 3 H . C o l l i n s , c h a r a k t e r y s t y k a poglądów hipoteza reprezentowa­ 4 n y c h p r z e z t z w . autochtonistów stojących n a g r u n c i e p ó ł n o c n o - w s c h o d n i o tzn. beringomorskiej praojczyzny po­ Eskimosów. Znalazła się w i ę c w n i m h i ­ tego n a r o d u wywodząca Europy istorii omówienie w s z y s t k i c h dotychczasowych azjatyckiej, Eskimosów — J . G i d d i n g s , M . L e w i n , oraz 5 6 uzna­ w a n e p r z e z a u t o r a s t a n o w i s k o , j a k o b y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i a A l a s k a była praojczyzną k u l t u r y eskimoskiej, o czym i inni zwolennicy t e g o poglądu. W d a l s z y c h p a r t i a c h rozdziału o p r a c o w a n e g o n a p o d s t a w i e pisali Ch. Czard , K. B i r k e t - S m i t h nielicznych jeszcze źródeł a r c h e o l o g i c z n y c h 7 zajmuje się a u t o r p r o b l e m e m 8 rozwoju kultury eski­ m o s k i e j o r a z j e j k o n t a k t a m i z kulturą sąsiednich p o p u l a c j i . K . R a s m u s s e n , Eskimos and stone age peoples, [ w : ] Proc. of the 5th Pacific Congr. Canada 1933, v . I V , T o r o n t o 1934, s. 2767-2772. H . B a n d i , Die Frage eines Zusammenhanges zwischen dem Magdalenien und der Eskimokultur, „Jahrbuch d e r S c h w e i z e r i s c h e n G e s e l l s c h a f t für Urgeschichte", Z u r i c h 1950, s. 75-92. H. C o l l i n s , Radiocarbon dating in the Arctic, „American A n t i q u i t y " , v o l . 13: 1953, n r 3, s. 199; t e n ż e , A r c t i c A r e a , M e x i c o 1954. J . G i d d i n g s , The archaeology of Bering strait, „Current Antropology", v o l . 1 : 1960 n r 2, s. 130. M . L e w i n , Etníczeskaja antropológica i problemy etnogeneza narodów Dalnego Wostoka, M o s k w a 1958, s. 212-218, 238-248. С h . C z a r d , The western roots of Eskimo culture, „Actas del X X X I I I C o n ­ gres I n t e r , de A m e r i c a n " , v o l . 1 1 : 1959; t e n ż e , Proischożdienie chozjajstwa morskich ochotników siewiernoj czasti Tichogo Okieana, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1935. K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1959. 2 Science 3 4 5 6 7 8 �RECENZJE Zasygnalizowane powyżej etnograficzne r o z w a ż a n i a zamykają p r o b l e m a t y k ę roz­ działu I o r a z poprzedzają o m ó w i e n i e k o n t a k t ó w Eskimosów z p r z y b y s z a m i z odległej E u r o p y , k t ó r y m p o ś w i ę c o n y j e s t rozdział I I z a t y t u ł o w a n y „ I z i s t o r i i k o n t a k t ó w Eski­ m o s o w z E w r o p e j c a m i — X I naczało X X w . " (s. 35-86). R o z d z i a ł t e n przyciąga c z y ­ telnika mało z n a n y m i f a k t a m i z zakresu omawianych w n i m zagadnień. Faktem t a k i m j e s t n p . s t w i e r d z e n i e , iż w początkach d r u g i e g o tysiąclecia n a s z e j e r y o s i e d l i l i się n a w y b r z e ż a c h G r e n l a n d i i p r z y b y s z e wijające Z w i ę z ł o ś ć ujęcia z a w a r t e j czowych z o d l e g ł e j I s l a n d i i , którzy założyli t a m r o z ­ się p r z e z następne s t u l e c i a d w i e k o l o n i e — E s t e r b j u g d e n i w rozdziale p r o b l e m a t y k i rozwiązana Westerbjugden. została drogą rze­ i b a r d z o s k o n d e n s o w a n y c h opisów, a p o n a d t o z r e z y g n o w a n o w n i m z p r e ­ z e n t a c j i t r a s podróży poszczególnych żeglarzy, w y p r a w i ekspedycji, które w i o n o n a m a p a c h włączonych do t e k s t u . Wiadomości o o d k r y c i a c h przedsta­ geograficznych 9 d o k o n a n y c h n a o b s z a r a c h z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z E s k i m o s ó w połączono w rozdziale z informacją o w p ł y w i e t y c h odkryć n a kulturę eskimoską, która p r z e z s t u l e c i a stała na n i s k i m stopniu rozwoju. Jeśli i d z i e o kulturę materialną, t o pobieżnie p r z e d s t a w i o n o zatytułowanym „Kratkij mosow" oczerk (s. 87-110). R o z d z i a ł rasselenija, chozjajstwa rozpoczyna ją w rozdziale I I I i materialnoj kultury się charakterystyką rozsiedlenia Eski­ Aleutow, k t ó r z y w l i c z b i e 4000 t y s . osób mieszkają n a w y s p a c h a l e u c k i c h należących d o S t a ­ nów Zjednoczonych wchodzących Cieśniny w A m e r y k i Północnej skład Beringa, przy północno-zachodniej ZSRR. czym o r a z 400 osób n a W y s p a c h Eskimosi natomiast 60-ciotysięczna rozsiedleni populacja Komandorskich są p o o b u s t r o n a c h zamieszkuje na obszarach A m e r y k i o r a z G r e n l a n d i i , a o k o ł o 1100 osób r o z s i e d l o n y c h n a północno-wschodnich rubieżach P ó ł w y s p u Opis gospodarki eskimoskiej rozpoczyna jest Czukockiego. się charakterystyką p o l o w a n i a n a s s a k i morskie, łowiectwa lądowego i rybołówstwa. W d a l s z y c h p a r t i a c h książki p o ś w i ę c o n y c h t r a d y c y j n e j k u l t u r z e m a t e r i a l n e j o m ó ­ w i o n e zostały: b u d o w n i c t w o , odzież, p o ż y w i e n i e i s z t u k a . W s z y s t k o w f o r m i e bardzo skrótowej, z zaznaczeniem n a j i s t o t n i e j s z y c h s p r a w z tego zakresu. Dużo m a t e r i a ł u p o z n a w c z e g o d l a r o z p a t r y w a n e j rozdział I V „ P r o i z w o d s t w i e n n y e o t n o s z e n i j a i formy w książce p r o b l e m a t y k i w n o s i sobstwiennosti w eskimoskom o b s z c z e s t w i e " (s. 111-141). T u t a j r o z p a t r u j e a u t o r w p ł y w w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h n a charakter osadnictwa eskimoskiego, formy gospodarki kolektywnej i indywidualnej, o m a w i a j a r m a r k i , n i e w o l n i c t w o o r a z potlatch działu z n a j d u j e się m a t e r i a ł d o w o d o w y i j e g o ewolucję. W w i e l u p a r t i a c h r o z ­ n a t o , że k u l t u r a Eskimosów r z a d k o s p o t y k a n y p r z y k ł a d d o s t o s o w a n i a się c z ł o w i e k a d o w a r u n k ó w reprezentuje występujących w s t r e f i e a r k t y c z n e j . W a ż n ą r o l ę w kształtowaniu k o n s o l i d a c j i społecznej właściwej E s k i m o s o m odegrały w p e w n y m s t o p n i u w a r u n k i k l i m a t y c z n e . W t y m s u r o w y m śro­ d o w i s k u a r k t y c z n y m t w o r z y ł y się p r z e z w i e k i n o r m y postępowania społecznego n a ­ c e c h o w a n e d a l e k o i d ą c y m a l t r u i z m e m . G o s p o d a r k a e s k i m o s k a polegała n a w s p ó l n o c i e posiadającej określone n o r m y z w y c z a j o w e , które n i e u w s z y s t k i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h były jednakowe. wszystkie Z a własność osobistą uważano jeszcze pod koniec p r a w i e sprzęty d o m o w e i g o s p o d a r c z e g o użytku — harpuny, kajaki, n a r t y i t p . Własność osobista znaczona była XIX stulecia sanie, k a r p i e , odzież, tamgami , 10 podobnie T y t u ł y m a p : 1. K a r t a e k s p e d i c i j końca X V I naczała X V I I I w . w r e j o n r a s s i e l e n i j a E s k i m o s o w ; 2 . K a r t a e k s p e d i c i j 1763-1867 g g . ; 3. K a r t a o t k r i t i j końca X I X naczała X X w . ; 4. K a r t a o s w o i e n i j a S i e w i e r a w 40-e g o d y X X w . T a m g i — z n a k i własnościowe z w a n e w naszej l i t e r a t u r z e p o d nazwą g m e r k ó w . O s t a t n i o ukazała się książka poświęcona t a m g o m l u d ó w S y b e r i i . J . B . S i m c z e n к o, Tamgi narodów Sibiři XVII wieka, M o s k w a 1965. 9 1 0 �241 RECENZJE jak u i n n y c h ludów strefy arktycznej oraz mieszkających poza j e j zasięgiem. Za własność osobistą u w a ż a n o także u większości E s k i m o s ó w p e w n e o d c i n k i r z e k , w k t ó ­ r y c h u p r a w i a n o r y b o ł ó w s t w o . P o d k r e ś l i ć t u t a j należy, że — z d a n i e m D . J e n n e s s a — t e r e n y m y ś l i w s k i e i r y b a c k i e s t a n o w i ł y własność poszczególnych g r u p l o k a l n y c h . P o ­ glądowi t e m u przeczy o p i n i a K . B i r k e t - S m i t h a , uważającego dla całej społeczności eskimoskiej. Oczywiście w różnych tereny te za okresach wspólne historycznych, a także w różnych społecznościach l o k a l n y c h s p r a w y t e w y g l ą d a ł y o d m i e n n i e . i c h p r z e d s t a w i ł a u t o r n a k a r t k a c h książki, opierając się n a b o g a t y m Obraz materiale za­ c z e r p n i ę t y m z s z e r e g u p u b l i k a c j i . W y n i k a z n i c h , że z a s a d y w s p ó l n e j własności u l e ­ gały p r z e z w i e k i w i e l u m o d y f i k a c j o m , od centrów np. w cywilizacyjnych, w i e l u rejonach według ustalonych stare stąd też w normy rejonach społeczne zdobycz z polowań u p r a w i a n y c h w norm. Myśliwy otrzymywał oddalonych zachowały zazwyczaj się najbardziej najdłużej. Tak dzielona była pojedynkę stosunkowo małą część s w o j e j z d o b y c z y , resztę n a t o m i a s t d z i e l o n o m i ę d z y pozostałych m y ś l i w y c h o r a z c z ł o n ­ k ó w o s a d y n i e biorących udziału w p o l o w a n i u z p o w o d u gospodarczych. choroby l u b p i l n y c h prac N i e są t o o c z y w i ś c i e w s z y s t k i e f a k t y z z a k r e s u t e j p r o b l e m a t y k i , k t ó ­ r e u w z g l ę d n i o n o w tekście p r a c y . P o d k r e ś l i ć j e d n a k należy, że z treści j e j w y n i k a , iż s t o s u n k i własności w społeczeństwie e s k i m o s k i m z a c h o w a ł y c h a r a k t e r r o d o w y do początków X X stulecia. Ciekawy zespół zagadnień p r z e d s t a w i a t e g o traktującej L . A . F a j n b e r g w części rozdziału c z w a r ­ o jarmarkach i niewolnictwie. Miejsca targowe znajdowały się z a ­ z w y c z a j n a p o g r a n i c z u d w ó c h różnych g r u p e s k i m o s k i c h , a h a n d e l o d b y w a ł się drogą w y m i a n y . M i a r ą wartości b y ł y skóry w y d e r l u b b o b r ó w . U niektórych g r u p l o k a l n y c h jarmarki nabrały z c z a s e m f o r m świąt, p o d c z a s których o d b y w a ł y dzaju ceremonie obrzędowe z towarzyszeniem się r ó ż n e g o r o ­ tańców. P o n a d t o E s k i m o s i z w y b r z e ż y Ameryki Północnej u t r z y m y w a l i k o n t a k t y h a n d l o w e z p l e m i o n a m i indiańskimi t e g o obszaru, a z często też ze swymi współplemieńcami północno-wschodniego cypla Azji. Jednym ongiś potlatch z ciekawszych 1 1 przejawów życia społecznego E s k i m o s ó w i A l e u t o w był n a w i ą z u j ą c y p e w n y m i e l e m e n t a m i d o ceremoniału p o t l a c z o w e g o w ł a ­ ś c i w e g o I n d i a n o m P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a A m e r y k i P ó ł n o c n e j , których sie­ d z i b y ciągnęły się w ą s k i m p a s m e m Ya- przybrzeżnym na obszarach m i ę d z y zatoką k u t a t n a p o ł u d n i o w e j A l a s c e a ujściem r z e k i K o l u m b i i . E s k i m o s i A l a s k i pierwszą zdobycz młodego myśliwego l u b pierwszą zdobycz w nowym w i e c k i m j a k n a j w i ę k s z e j ilości l u d z i . P o d o b n i e c z y n i l i i c h p o b r a t y m c y rozdawali sezonie ło­ z olbrzymich o b s z a r ó w A m e r y k i P ó ł n o c n e j i G r e n l a n d i i . P o n a d t o p r a k t y k o w a n o szereg i n n y c h f o r m p o t l a c z o w y c h , które t o w a r z y s z y ł y c e r e m o n i o m z w i ą z a n y m ze śmiercią, n a s t a n i e m cie­ płej p o r y r o k u , n i e r a z u r o d z i n o m i i n n y m . P o d c z a s t y c h o f i c j a l n y c h uroczystości o b ­ darowywano przybyszów darami, z których najcenniejsze otrzymywali najbogatsi goście z i n n y c h g r u p p l e m i e n n y c h . Anonsując p o w y ż s z ą p r o b l e m a t y k ę składającą n a uroczystości p o t l a c z o w e w a r t o zaznaczyć, że r e c e n z o w a n a książka z a w i e r a innych ciekawych Najistotniejszy się szereg u w a g , które w z b o g a c a j ą dotychczasową w i e d z ę z t e g o z a k r e s u . m a t e r i a ł dotyczący p r o b l e m a t y k i r o z p a t r y w a n e j r a rozdział piąty z a t y t u ł o w a n y „ R o d o - p l e m i e n n a j a o r g a n i z a c i j a w książce z a w i e ­ Eskimosow i Aleutow i j e j r a z ł o ż e n i e " (s. 142-213), w k t ó r y m p o d d a n o a n a l i z i e strukturę p l e m i e n n o - r o d o w ą poświęcając siedzkiej sporo miejsca i i n n y m przejawom przeżytkom ustroju rodowego, instytucji wspólnoty są­ życia społecznego. N a t e m a t t e g o obrzędu w k u l t u r z e I n d i a n pisała w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e K . M a ł k o w s k a , w a r t y k u l e p t . Potlach. Jego rola w kulturze Indian północno-za­ chodniego wybrzeża Kanady, „Etnografia P o l s k a " , t . 10: 1966, s. 339-375. 1 1 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVII/1 �242 RECENZJE Pisząc o p o d z i a l e ogólną informację z posiadała nich s u f i k s u -miut. plemiennym w na temat nazwę tę p r o b l e m a t y k ę w p r o w a d z a nazewnictwa pochodzącą poszczególnych od zamieszkiwanego Z c h w i l ą p r z e s i e d l e n i a się w L. A. Fajnberg g r u p Eskimosów. terytorium z Każda dodatkiem i n n y r e j o n następowała z m i a n a nazwy. Skład g r u p y n i e b y ł n i g d y stały z p o w o d u ciągłego p r z e s i e d l a n i a się poszczególnych rodzin. Ponadto dzielili siebie według cytowanej niezależnie w od nazw książce i n f o r m a c j i L . A . Z a g o s k i n a osiedli i rejonów także e t n o n i m y pochodzenia p r z y d o m k o w e g o k t ó r e zmusiły słabszych sąsiadów XX stulecia zachowane oraz p e w n e urobionego od nazw do zmiany przezwiska rodowe zamieszkania". „tubylcy gdyż spotykano grup plemiennych, Jeszcze w l u b plemienne, elementy k u l t u r o w e , j a k n p . obyczaj poprzedniego rozsiedlenia, początkach wspólnota t e r y t o r i a l n a zemsty r o d o w e j , były pozostałością podziału n a o d d z i e l n e g r u p y p l e m i e n n e , które d o X V I I I s t u l e c i a s t a n o ­ w i ł y z w a r t e zespoły społeczno-organizacyjne. Ś w i a d c z y o t y m m . i n . z w y c z a j wysyła­ n i a p o s ł a ń c ó w d o zaprzyjaźnionych g r u p p l e m i e n n y c h z prośbą o w z i ę c i e p r z e z n i c h udziału w w y p r a w a c h w o j e n n y c h l u b z a p r a s z a n i e żymu, d o p r a c y p r z y s t a w i a n i u t z w . ka- t j . d o m u d l a mężczyzn. D o m y te, k t ó r e należało łączyć z m a t r i a r c h a t e m , s t a ­ nowiły miejsce powały Wewnątrz chłopc3 gromadzenia one wśród spano, każymu się m ę ż c z y z n w c h w i l a c h w o l n y c h o d p o l o w a ń . W y s t ę ­ Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona organizowano do połowy narady, pracowano. p o ukończeniu 5 l a t o t r z y m y w a l i p r a w o z a j m o w a n i a r Na XIX wyspie miejsca stulecia. Nuniwak w d o m u dla mężczyzn. T u t a j s ę d z i w i s t a r c y p r z e k a z y w a l i i m t r a d y c j e p l e m i e n n e , z a p o z n a w a l i zwyczajami i obyczajami do zajmowanego krewieństwa grupy. Wewnątrz o b o w i ą z y w a ł ścisły r y g o r w m i e j s c a . M i e s z k a ń c y każymu rozmieszczali i s t a n o w i s k a społecznego. K o b i e t y ze odniesieniu się w e d ł u g s t o p n i a p o ­ zobowiązane b y ł y dostarczać poży­ w i e n i a m ę ż c z y z n o m z g r o m a d z o n y m w t a k i m d o m u , a p r z e z dłuższy o k r e s m o g ł y p r z e ­ b y w a ć w j e g o w n ę t r z u t y l k o p o d c z a s d n i świątecznych. Dla problematyki rozpatrywanej przez L. A . Fajnberga istotne jest zachowanie u E s k i m o s ó w A l a s k i i n s t y t u c j i seniorów, która s t a n o w i d a l e k i e r e m i n i s c e n c j e tury rodowej. P r a k t y k o w a n y t u jest do dzisiaj zwyczaj struk­ posiedzeń starców, p o d c z a s których z a ł a t w i a się w a ż n i e j s z e s p r a w y . W ś r ó d E s k i m o s ó w L a b r a d o r u d e c y z j e , j a k i e zapadną na takim istnienie wśród s p o t k a n i u , mają c h a r a k t e r obowiązujący. po l i n i i a przedmioty wspólne wyspy były nosili na c o d z i e n n e g o użytku i broń o z d a b i a n o z w i e r z ą t . Często n a grobach mieszkańcy totemowej są w e d ł u g na w ś r ó d których w y m i e n i a o n w i l k a , sokoła, w r o n ę — w s z y s t k i e d z i e d z i c z o n e grupy rodowej dowodem totemy, Członkowie organizacji Ponadto E. W . N e l s o n a męskiej. Eskimosów sobie części danego zwierzęcia, stylizowanymi postaciami tych umieszczano wyobrażenia totemów, a według M . L a n t i s a , Nuniwak czcili nie tylko dla rodziny, „zwierzęta-pomocników", ale d l a w s z y s t k i c h zwane które inogo, spokrewnionych ze sobą osób. N a z a c h o d n i c h o b s z a r a c h A l a s k i s p o w i n o w a c e n i ze sobą c z ł o n k o w i e j e d n e j py z a j m o w a l i wspólne koczowisko. Mieszkaniec przeciwstawiany w zwany j e s t g r e n l a n d z k i e u-jo-ruk „dziecko s i o s t r y " . O d p o w i e d n i k i e m gru­ a-um-ta, był c z ł o w i e k o w i „ m o j e g o k l a n u " , k t ó r e g o u w a ż a n o za u-jo-huk, tłumaczeniu d o s ł o w n y m z n a c z y u-jo-huk obcego k o c z o w i s k a , co alaskańskiego u ż y w a n e n a określenie r o d u , n a czele którego stał p r a w d o p o d o b n i e w u j ze s t r o n y m a t k i . W W i obrębie wszystkich grup eskimoskich występowała poliandria i poligamia. k u l t u r z e i c h z a c h o w a ł y się jeszcze d o p o c z ą t k ó w X I X s t u l e c i a szczątki l e w i r a t u s o r o r a t u . W n o s i ć z t e g o można, że n a e t a p i e o r g a n i z a c j i r o d o w e j poligamia i po­ l i a n d r i a r e a l i z o w a ł y się w f o r m i e ożenku m ę ż c z y z n y z grupą sióstr, k o b i e t y n a t o m i a s t w f o r m i e m a ł ż e ń s t w a z grupą b r a c i męża. M ł o d s i b r a c i a z o b o w i ą z a n i b y l i się o żony s t a r s z y c h , p o d c z a s g d y p r z e b y w a l i o n i dłuższy czas p o z a troszczyć domem. Grupy �243 RECENZJE ludności e s k i m o s k i e j lecia uznawały z wybrzeży Oceanu Spokojnego prawo żonatych jeszcze w początkach X X b r a c i d o sióstr, j a k też p r a w o grupy stu­ kuzynek g r u p y k u z y n ó w . Są t o z a p e w n e o d l e g ł e t r a d y c j e w y w o d z ą c e się ze z w y c z a j ó w , do jakie o b o w i ą z y w a ł y w p r a w i e r o d o w y m . Z a n a l i z y źródeł w i a d o m o także, że u w s z y s t k i c h E s k i m o s ó w p r a k t y k o w a n a była d a w n i e j w y m i a n a żon. Z w y c z a j ten powszechny w ś r ó d t z w . „ t o w a r z y s z y pieśni", t j . stałych p a r t n e r ó w , którzy p o d c z a s świąt tych samych rodzaju bębnów i w z a j e m n i e pytania zadawane w u d z i e l a l i sobie śpiewem o d p o w i e d z i t r a k c i e obrzędowych był używali n a różnego uroczystości. M ę ż c z y ź n i ci mieli określone o b o w i ą z k i w o b e c s i e b i e , w skład których w c h o d z i ł a r ó w n i e ż w y m i a n a żon. Jeśli w trakcie w y m i a n y żon p r z y c h o d z i ł o n a świat d z i e c k o , o b a j mężowie uważali się w r ó w n y m s t o p n i u za j e g o o j c ó w . D z i e c k o mieszkało z a z w y c z a j w d o m u j e d n e g o z nich, powszechnie ojcowie Prawdziwa progu j e d n a k u w a ż a n o j e za d z i e d z i c a określali się m i a n e m „ p r z y r o d n i c h obu. W t y m przypadku otchłań niesłychanie t r u d n y c h d o r o z w i k ł a n i a k w e s t i i o t w i e r a się n a szczegółowej odpowiednich analizy ustroju rodowego. źródeł z t e g o z a k r e s u Wynika do wszystkich to zarówno g r u p ludności z faktu Równie ważnym powodem j e s t duże z r ó ż n i c o w a n i e w j e m y w ś r ó d r o z s i e d l o n y c h n a różnych o b s z a r a c h materiału ź r ó d ł o w e g o d o c h o d z i t y m zakresie, pochodzą. jakie rejestru­ g r u p e s k i m o s k i c h . W świetle a n a l i ­ L. A. Fajnberg w s z y s t k i c h Eskimosów występowała braku eskimoskiej, j a k też r ó ż n e g o przedziału c z a s o w e g o , z k t ó r e g o istniejące s k r o m n e m a t e r i a ł y zy obaj kuzynów". d o o g ó l n e g o w n i o s k u , że ongiś w i e l k a r o d z i n a składająca wśród się z r o d z i c ó w i d z i e c i , z k t ó r y m i m i e s z k a l i dorośli s y n o w i e ze s w o i m i ż o n a m i l u b córki z m ę ż a m i o r a z i c h d z i e c i . Często także d o t e j r o d z i n y w c h o d z i l i b r a c i a i s i o s t r y w r a z z dziećmi. Z r o d o w y m u s t r o j e m łączy się rozróżnianie p r z e z E s k i m o s ó w o j c o w s k i e j i macierzy­ stej l i n i i r o d o w e j , a także b r a t a i s i o s t r y . Podobne nagromadzenie się w tej partii cenione Jest szeregu faktów z dziedziny były wśród tej g r u p y etnicznej to według wśród A l e u t o w k u l t u r y społecznej książki, która t r a k t u j e o A l e u t a c h . W y n i k a M . O. K o s w i e n a na wychowanie znajduje szczególnie m a ł ż e ń s t w a z córką w u j a ze s t r o n y najbardziej reprezentatywny rodu matriarchalnego. Ponadto nie dziewczynek z n i c h , że w zwyczaju dowód było tutaj p o d opiekę b a b k i ze s t r o n y m a t k i , matki. na istnienie przekazywa­ chłopcy nato­ m i a s t p r z e b y w a l i p o d opieką b r a t a s w e j m a t k i . Ż y w o t n a była jeszcze w X V I I I leciu zasada a w u n k u l a t u , t j . zespołu zwyczajów oraz wpływów, stu­ wynikających ze s p e c y f i c z n y c h w i ę z ó w p o k r e w i e ń s t w a łączących w u j ó w ze s w y m i siostrzeńcami. M a ł ­ żeństwa b y ł y g r u p o w e , a m ę ż c z y z n a m ó g ł m i e ć parę żon. Ż o n y t e mieszkały jednak r a z e m . Młodsi b r a c i a męża m i e l i p r a w o d o j e g o żon, p o d o b n i e j a k żonaty mężczyzna posiadał p r a w o d o sióstr s w o j e j żony. W s u m i e s t r u k t u r a społeczna A l e u t o w w c h w i ­ l i zetknięcia się z nią b a d a c z y i podróżników pochodzenia reg cech r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , chociaż czyć t u t a j już w cały zespół d o w o d ó w , j a k i e z g r o m a d z o n o książce. S t w i e r d z i ć j e d n a k należy, że z a w a r t o potwierdzających triarchalnej w europejskiego szczątkowej na ten temat w w n i e j wystarczający rozwój przyto­ recenzowanej katalog przekształcenie się u o b u g r u p e t n i c z n y c h r o d o w e j ród p a t r i a r c h a l n y , k t ó r e g o d a l s z y nosiła sze­ formie. Trudno faktów struktury ma- zahamowany został przez r o z p a d u s t r o j u r o d o w e g o w ogóle. N i e mniejszą z zakresu w pracy kultury u w a g ę aniżeli s p r a w o m duchowej, zagadnieniem wała b o w i e m które stoją społecznym p o ś w i ę c i ł a u t o r w logicznym rodu matriarchalnego. W związku wierzeniach z zagadnieniom rozpatrywanym Eskimosów występo­ duża ilość różnych bóstw r o d z a j u żeńskiego. B ó s t w e m n a c z e l n y m w ł a d c z y n i m o r z a Sedna, n a określenie której w y s t ę p o w a ł y jeszcze i n n e n a z w y była w ro­ d z a j u : „ m a t k a m o r z a " , „ona t a m w d o l e " , „stara k o b i e t a " . W y o b r a ż a n o j ą s o b i e j a k o �244 RECENZJE starą k o b i e t ę mieszkającą w głębinach m o r s k i c h , która o p i e k o w a ł a się światem zwierząt. O n a „decydowała" o połowach r y b i ssaków podwodnym morskich. Mężem S e d n y w e d ł u g s t a r y c h l e g e n d b y ł p i e s l u b mężczyzna, k t ó r e g o r o l a w j e j „ k r ó l e s t w i e " była b a r d z o s k r o m n a . O n a b o w i e m d e c y d o w a ł a o w s z y s t k i m . W g r u p i e b ó s t w s k i c h o d p o w i e d n i k i e m S e d n y była „ g o s p o d y n i l a s ó w " c z c z o n a wybrzeży Oceanu Spokojnego l u b „matka ności e s k i m o s k i e j rozsiedlonej w Zatoce Karibu", której ziem­ przez Eskimosów kult Hudsona. Ponadto znad istniał w ś r ó d bóstwami lud­ rodzaju żeń­ s k i e g o była P i n g a — d u c h z i e m i , i C h i l a —• d u c h p o w i e t r z a . Istniały także u E s k i ­ mosów k o b i e t y szamanki, a w swych ojcach. Z wnosić niektórych r e j o n a c h funkcję zaprezentowanych w pracy należy, że w okresie m a t r i a r c h a t u , podobnie t u materiałów katalog żeńskich oraz bóstw tę d z i e d z i c z y ł y one po i n n y c h znajdujących eskimoskich j a k z m a t r i a r c h a t u wywodzić powstał należy się jeszcze przeświad­ c z e n i e Eskimosów, że pochodzą o n i o d jakiejś m i t y c z n e j k o b i e t y . O b r a z t w o r z e n i a się n o w y c h w z o r c ó w k u l t u r o w y c h o r a z przeobrażeń w k u l t u r z e e s k i m o s k i e j , j a k i e zaistniały w X X s t u l e c i u , p r z e d s t a w i o n y j e s t w szóstym książki zatytułowanym otnoszenija gines „Kapitalisticzeskoje u zarubieżnych e s k i m o s o w " oswojenie Siewiera i (s. 214-243). P r o b l e m a t y k a ta stanowi mar­ zagadnień, które są g ł ó w n y m t r z o n e m t r e ś c i o w y m książki. O m a w i a ją dość pobieżnie rysując o b r a z m e c h a n i z m u o d d z i a ł y w a n i a k o l o n i z a c y j n e g o . w p ł y w e m nastąpił u p a d e k t r a d y c y j n y c h n o r m z w y c z a j o w y c h , stemy wartości. Dokonał się w społeczności eskimoskiej rozdziale obszczestwiennyje autor Pod jego z r o d z i ł y się n o w e proces sy­ „detrybalizacji". W a k t u a l n e j s y t u a c j i w obrębie k u l t u r y e s k i m o s k i e j A m e r y k i P ó ł n o c n e j , G r e n l a n d i i i A l a s k i o b s e r w u j e się i n t e n s y w n e t e m p o przeobrażeń, które z k a t a l o g u p i e r w o t n y c h wierzeń i obyczajów r u g u j e szereg j e g o e l e m e n t ó w składowych. Jest t o p r o c e s nie­ u n i k n i o n y w każdej społeczności, która z e t k n i e się z w y ż s z ą cywilizacją. M o d e l kul­ tury m a t e r i a l n e j Eskimosów, u f o r m o w a n y matycznych, zachowa jednak pewne w niezmiernie trudnych warunkach k l i ­ cechy swej dawności. D o d z i s i a j b o w i e m każda z w y p r a w n a u k o w y c h pracujących n a A l a s c e czy G r e n l a n d i i k o r z y s t a z doświadczeń o d w i e c z n y c h j e j mieszkańców, a t r a d y c y j n y t u t a j zaprzęg p s i j e s t n i e d o zastąpienia. Przez długie jeszcze l a t a p e w n e elementy z katalogu kultury będą o s o b l i w y s k a n s e n n a t y c h o b s z a r a c h , „ k t ó r y m i w s z y s c y Całość o m ó w i o n e j Eskimosów tworzyć wzgardzili". w książce p r o b l e m a t y k i u s t r o j u społecznego A l e u t ó w i m o s ó w z a m y k a „ Z a k o ń c z e n i e " (s. 244-245), w k t ó r y m c z y t a m y Eski­ że: 1. P r a o j c z y z n ę E s k i m o s ó w t w o r z ą p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e t e r y t o r i a A l a s k i . 2. Z a n i m nastąpił podział ludności południowo-zachodnich terenów Alaski na d w i e g r u p y e t n i c z n e •— A l e u t ó w i E s k i m o s ó w — ustrój społeczny t e j p o p u l a c j i c h a ­ r a k t e r y z o w a ł się w y s t ę p o w a n i e m r o d u m a t r i a r c h a l n e g o . 3. W ś r ó d A l e u t ó w , n a k r ó t k o p r z e d z e t k n i ę c i e m się z R o s j a n a m i , nastąpił przekształcania się r o d u m a t r i a r c h a l n e g o w patriarchalny. W rezultacie proces kolonizacji nastąpiło z a h a m o w a n i e r o z w o j u s t r u k t u r y p a t r i a r c h a l n e j i p o w o l n y r o z p a d w s p ó l n o t y rodowej. 4. U E s k i m o s ó w s t r e f y b e r i n g o m o r s k i e j w początkach X I X s t u l e c i a , a m o ż e n i e c o wcześniej, zakończył się proces przekształcania rodu matriarchalnego w patriar­ chalny. 5. T r u d n e w a r u n k i k l i m a t y c z n e n a t e r e n i e północnej K a n a d y i G r e n l a n d i i u n i e ­ możliwiały zdobywanie pożywienia d l a dużych z e s p o ł ó w osadniczych, stąd też w y ­ stępujące n a t y m t e r e n i e s i e d l i s k a E s k i m o s k i e b y ł y s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . Rozloko­ w a n i e poszczególnych r o d ó w w w i e l k i e j odległości o d s i e b i e w p ł y w a ł o n a osłabienie w i ę z i r o d z i n n e j , stąd często r o d y dzieliły się n a m n i e j s z e być p o w o d e m p o w o l n e g o g r u p y . W a r u n k i te miały r o z p a d u o r g a n i z a c j i r o d o w e j . Z a n a l i z y źródeł b o w i e m w y - �245 RECENZJE n i k a , że w m i a n ; p o s u w a n i a się n a w s c h ó d zanikają w kulturze eskimoskiej cechy m a t r i a r c h a t u , przeżytki m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d k r e w n y c h , t o t e m i z m i matrilokalność. 6. R o z p a d r o d u m a t r i a r c h a l n e g o nastąpił p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w z ludami. W miejsce świadczonej sobie w z a j e m n i e pomocy sąsiednimi wewnątrzrodowej nastąpił r o z w ó j p o m o c y sąsiedzkiej. J e j z n a c z e n i e w t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w a n i a j e s t b o ­ w i e m znamienne, społeczności 7. W stąd też d e t e r m i n o w a ł a ona wszelkie przekształcenia s t r u k t u r o w e eskimoskiej. wieku X X Aleuci i E s k i m o s i wciągnięci zostali w orbitę oddziaływania u s t r o j u k a p i t a l i s t y c z n e g o , który z d e t e r m i n o w a ł s z y b s z y z a n i k s t a r y c h n o r m s t r u k t u r y społecznej. P r a c a L . A . F a j n b e r g a w n o s i w i e l e c e n n e g o materiału d o pogłębienia naszej w i e ­ d z y o r o z p a t r y w a n y m w n i e j z a g a d n i e n i u , a także s z e r e g o r y g i n a l n y c h i n t e r p r e t a c j i dotyczących przejawów t y l k o pobieżnym życia społecznego E s k i m o s ó w omówieniem problemów i Aleutów. rozpatrywanych w Recenzja książce ta jest charakteryzu­ jącej się s z e r o k i m w a c h l a r z e m zagadnień z w i ą z a n y c h z t y m t e m a t e m . Antoni LUDMIŁA WASILEWNA Moskwa-Leningrad Coraz częściej CHOMICZ, Nieńcy, Kuczyński istoriko-etnograficzeskie oczerki, 1966, ss. 326, r y c . 3 1 , t a b l . X I I I , m a p a 1 ukazują się ostatnio monografie etnograficzne p o m e t n i c z n y m Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o *, o p r a c o w y w a n e grafii A k a d e m i i N a u k ZSRR. K i e r o w n i c t w o poświęcone gru­ z inicjatywy Instytutu Etno­ I n s t y t u t u s t a r a się p r z y b l i ż y ć czytelni­ k o m kulturę t y c h l u d ó w , której o b r a z z d r u g i e j p o ł o w y X I X s t u l e c i a można jeszcze odtworzyć n a podstawie t r a d y c j i , l i t e r a t u r y , materiałów a r c h i w a l n y c h i eksponatów muzealnych. R e c e n z o w a n a p r a c a powstała p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e madzonych wśród Nieńców p o d c z a s badań prowadzonych przez 1949, 1953, 1958, 1962 i 1964. N i e z a l e ż n i e o d t e g o w y k o r z y s t a n o raturę, a także z b i o r y Etnograficznego Muzeum Antropologii i Etnografii A N materiałów autorkę w w zgro­ latach n i e j bogatą ZSRR oraz lite­ Muzeum Narodów ZSRR. D o t y c h c z a s ukazały s i ę : W . G . Ł а г к i n , Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sieriediny XIV w. do naszich dniej, M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń ­ s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 1 2 : 1968, s. 562-566); I . S. W d o w i n , Oczerki istorii i etnografii Czukczej, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ L u d " , t. 5 1 : 1968, s. 332-335); R. F . T a r o i e w a , Matierialnaja kultura Kariel (Karielskaja ASSR). Etnograf iczeskij oczerk, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965; A . S m o l j a k , U l c z i c h o zjajstwo kultura i byt w proszłom i nastojaszczom, M o s k w a 1966; E . A . A l e k s i e e n k o , Kiety istoriko-etnograficzeskie oczerki, L e n i n g r a d 1967; W . K . G a r d a n ó w , Obszczestwiennyj stroj adygskich narodów, M o s k w a 1967; В. А . К o ł o i e w , Osietiny (Istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), M o s k w a 1967; G . A . S i e r g i e w a, Arczincy, M o s k w a 1967; Cz. M . T a k s a m i , Niwchi (Sowriemiennoje chozjajstwo kultura i byt), L e n i n g r a d 1967 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 300-305); Tatary sriedniego Powtólża i Priuralja, praca zbiorowa p o d r e d . N . I . W o r o b i e w a i G . M . C h i s a m u t d n i k o w a , M o s k w a 1967; L . Р. P o t a p o w , Etniczeskij sostaw i proischożdienie Altajciew. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, L e n i n g r a d 1969; G . M . W a s i l e w i c z , Ewienki. Istoriko-etnograficzeskie oczerki (XVIII-naczalo XX w.), L e n i n g r a d 1969; B . O. D o ł g i c h , Oczerki po etniczeskoj istorii Neńcew i Eńcew, M o s k w a 1970; Obszczestwiennyj stroj u narodów siewiernoj Sibiři XVII-naczalo XX w., r e d . I . S. G u r w i c z i B . O. Dołgich, M o s k w a 1970; E. M . Z a ł к u n d , Obszczestwiennyj stroj Bur jat w XVUI-pierwoj polowinie XIX w,. M o s k w a 1970. 1 �246 RECENZJE Nieńcy — l u d znany w literaturze polskiej obecnie n a rozległych obszarach p o d nazwą Samojedów , mieszkają 2 t u n d r y i l a s o - t u n d r y , rozciągających się o d b i a ł o - m o r s k i c h w y b r z e ż y p ó ł w y s p u K a n i n , aż p o s k r a j p ó ł w y s p u T a j m y r i ujście C h a t a n g i . Według s p i s u z 1959 r . liczebność i c h wynosiła 23 t y s . osób, k t ó r y c h gospodarka c h a r a k t e r y z o w a ł a się h o d o w l ą r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m . K s i ą ż k a składa się — n i e licząc w s t ę p u i zakończenia — z d w ó c h części, z k t ó ­ r y c h p i e r w s z a , z a t y t u ł o w a n a Chozjajstwo, skoj Socjalisticzeskoj nienieckiej w dowla niki okresie kultura i byt nieńcew Oktjabr- rządów caratu. Omówiono w niej takie zagadnienia, kultury jak ho­ r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w o m o r s k i e i l ą d o w e , r y b o ł ó w s t w o , narzędzia p r a c y , w y t w ó r c z e , t r a n s p o r t i komunikację, odzież, b u d o w n i c t w o , p o ż y w i e n i e , społeczny, s z t u k a l u d o w a , l i t e r a t u r a i r e l i g i a . K a ż d y pod wieloma zu do Wielikoj (s. 42-223), poświęcona j e s t c h a r a k t e r y s t y c e Rewoljucji, z tematów r o z p a t r u j e a u t o r k a a s p e k t a m i ; s t a r a się p r z e d e w s z y s t k i m o p r z e d s t a w i e n i e omawianego zagadnienia, szuka związków tech­ ustrój i przyczyn pełnego o b r a ­ przeobrażeń k u l t u r o w y c h o r a z śledzi z m i a n y w a r u n k ó w b y t o w a n i a N i e ń c ó w p o w s t a ł e n a s k u t e k e k s p a n s j i kul­ t u r y r o s y j s k i c h osadników. D r u g a część p r a c y , z a t y t u ł o w a n a Razwitje w sowietskoj period chozjajstwa, (s. 224-318), poświęcona jest kultury procesowi i byta nieńcew kształtowania się k o ­ l e k t y w n e j g o s p o d a r k i o r a z przeobrażeniom, j a k i e dokonały się w k u l t u r z e m a t e r i a l ­ n e j , społecznej i d u c h o w e j p o z w y c i ę s t w i e r e w o l u c j i s o c j a l i s t y c z n e j w Rosji. Przechodząc d o szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w p r a c y , mnieć należy, że w e badań n a d kulturą „Wstępie" Nieńców. (s. 3-14) p r z e d s t a w i o n y Autorka w z m i a n k a o Nieńcach pochodzi podaje tutaj z k r o n i k i Nestora wspo­ został d o t y c h c z a s o w y między innymi, że stan pierwsza — koniec X I stulecia, d r u g a n a ­ t o m i a s t z a w a r t a jest w s p r a w o z d a n i u z podróży J a n a z P i a n o C a r p i n i e g o — m n i c h a włoskiego, w poselstwie Wrocławiu Benedykt k t ó r e g o brał udział z a k o n n i k k l a s z t o r u franciszkanów Polak. Zdumiewający j e s t j e d n a k f a k t , że w we t y m stosunkowo s z c z e g ó ł o w y m z e s t a w i e n i u z a w i e r a j ą c y m r o s y j s k i e i i n n e źródła m ó w i ą c e o Nieńcach pominęła Syberię, XVIII a u t o r k a materiał L. Sienickiego , 4 kartograficzny , 3 który stulecia do dalekiego jako jeniec a także relację rosyjski dotarł polskiego w zesłańca pierwszej J a k u c k a n a d Leną. P o o m ó w i e n i u m a t e r i a ł ó w na połowie źródło­ w y c h p r z e d s t a w i o n o w p r a c y pobieżną charakterystykę szczegółowszych p r a c i a r t y ­ k u ł ó w poświęconych N i e ń c o m . T a k ż e i t u t a j pominęła a u t o r k a s k r o m n y wprawdzie, ale interesujący w k ł a d P o l a k ó w w p o z n a n i e k u l t u r y t e g o l u d u . N i e w y k o r z y s t a ł a o n a między i n n y m i materiałów z a w a r t y c h w o p r a c o w a n i u B. R e i c h m a n a , 5 stanowiących N a z w a S a m o j e d z i , S a m o j e d j e s t o d b i c i e m panujących jeszcze w X I X s t u l e c i u o p i n i i , że N i e ń c y w w y p a d k u głodu z j a d a l i się w z a j e m n i e . P o g l ą d t e n j e s t f a ł s z y w y , gdyż k a n i b a l i z m obcy był całkowicie t e j g r u p i e etnicznej. E t n o n i m Samojed wywo­ d z i się o d j ę z y k o w e g o t e r m i n u — s a m o d y j s k a g r u p a j ę z y k o w a , w c h o d z ą c e j w skład r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h . Z u w a g i n a t o , że n a z w a S a m o j e d z i była d w u z n a c z n a i i n t e r p r e t o w a n a fałszywie, p o R e w o l u c j i Październikowej n a d a n o o f i c j a l n i e t e j n a ­ r o d o w o ś c i j e j własną n a z w ę N i e ń c y , w y w o d z ą c ą się o d w y r a z u „ n e n e c " — „ c z ł o ­ w i e k " , „nenecja" — „ludzie". A t ł a s gieograficzeskich otkritij w Sibiři i siewierozapadnoj Amerikie XVIIXVIII w., p o d r e d . A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 305-309). L . S i e n i c k i , Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego..., W i l n o 1754. O c e ­ n a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h z a w a r t y c h n a k a r t a c h Dokumentu d o k o n a n a została w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 75-102. B . R e i c h m a n , Samojedzi. Studium etnologiczne, „ W s z e c h ś w i a t " , n r 13, 20-21, 28, 31-32, 34, 36-38 z 1882 r o k u . 2 8 4 5 �247 RECENZJE rezultat odbytej zaledwie p r z e z n i e g o podróży n a S y b e r i ę w dotycząca M a r i i dziła b a d a n i a t e r e n o w e końcu X I X s t u l e c i a . W z m i a n k a A n t o n i n y C z a p l i c k i e j , która w e l a t a c h 1914-1915 n a Syberii jako uczestniczka w y p r a w y uniwersytety filadelfijski i oxfordzki, nie satysfakcjonuje prowa­ finansowanej badacza wkładu przez Polaków w p o z n a n i e k u l t u r y l u d ó w mieszkających n a w s c h ó d o d U r a l u . Kończąc rozważania wstępne prezentuje riały a r c h i w a l n e , z b i o r y m u z e a l n e oraz badań t e r e n o w y c h . W części t e j p o d a j e stykę j ę z y k a n i e n i e c k i e g o autorka wykorzystane przebieg i wyniki w pracy prowadzonych także i n f o r m a c j e d e m o g r a f i c z n e , oraz wyjaśnia mate­ przez nią charaktery­ kwestie związane z e t n o n i m e m „Samojed", etnogenezą N i e ń c ó w i i c h praojczyzną. S a m a a u t o r k a o p o w i a d a się p o s t r o n i e b a d a ­ czy w y w o d z ą c y c h t e n l u d z rozległych p r z e s t r z e n i G ó r Sajańskich, skąd n a wane obecnie obszary Najciekawsza przywędrować o n miał w dla etnografa jest pierwszym wspomniana już tysiącleciu poprzednio leżących n a wschód o d U r a l u . P o d a n e t u w i a d o m o ś c i są s t r e s z c z e n i e m dzieje osadnictwa rosyjskiego obszarów licznej p r o b l e m a t y k i przesunięty w S y b e r i i , k t ó r e g o początki d a t o w a n e część prezentuje krótka h i s t o r i a p o z n a n i a p r z e z R o s j ę t u r y p r z e d m i o t u , a g ł ó w n y ciężar p r z e d s t a w i o n e j ery. pierwsza p r a c y . A u t o r k a wydzieliła w n i e j k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h , które k o l e j n o i analizuje. Przegląd t e n rozpoczyna zajmo­ naszej litera­ jest na są n a k o ń c o w e l a t a X V s t u l e c i a . W część tę w p l e c i o n e zostały i n f o r m a c j e o ciężkim położeniu N i e ń ­ c ó w w epoce r z ą d ó w c a r a t u . D o w i a d u j e m y się z n i c h , że s a m o w o l a skich, wysokie epidemiczne podatki, handel alkoholem i urzędników car­ zawleczone przez kolonistów choroby i i n n e zakaźne d o p r o w a d z i ł y l u d t e n do s k r a j n e j d e p o p u l a c j i . Dopiero s y t u a c j a p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n a , która w y t w o r z y ł a się p o z w y c i ę s t w i e W i e l k i e j wolucji Październikowej, stworzyła Nieńcom dogodne warunki fizycznego i Re­ gospo­ darczego r o z w o j u . Dosyć s z e r o k o ców polegającą przedstawiła L . W . C h o m i c z na hodowli Poświęcony tej problematyce reniferów, przedrewolucyjną ekstensywnym rozdział I I r o z p o c z y n a i Nień­ rybołówstwie. się o m ó w i e n i e m h o d o w l i f e r ó w , która o d d r u g i e j p o ł o w y X V I I I d o p o c z ą t k ó w X X s t u l e c i a się następującymi gospodarkę myślistwie reni­ charakteryzowała cechami: 1. Dużą rozpiętością w w i e l k o ś c i s t a d , w a h a j ą c ą się w g r a n i c a c h o d 10-20 s z t u k d o 2000-3000 s z t u k . Średnia w i e l k o ś ć s t a d a w y n o s i ł a 200-300 s z t u k . 2. U ż y w a n i e m p s ó w p r z y w y p a s i e s t a d . 3. W p r z ę g a n i e m r e n i f e r ó w przężonych w 4. N i e d o j e n i e m (z wyjątkiem Autorka d o sań. O k r ą ż a n i e m s t a d p r z y użyciu r e n i f e r ó w za­ sanie. samek Nieńców podaje renów oraz leśnych b r a k i e m zamkniętych rozsiedlonych szczegółowo przebieg na pomieszczeń południowym wypasu, znakowanie d l a stad wschodzie). stad, kastrowanie o r a z ubój z w i e r z ą t . D a j e r ó w n i e ż o p i s akcesoriów p a s t e r s k i c h , n p . a r k a n u d o c h w y ­ t a n i a r e n i f e r ó w , kreśli sposób spędzania r o z p r o s z o n e g o ności łączących się z w y p a s e m nienieccy hodowcy reniferów jętność d o k o n y w a n i a s z e r e g u spowodowanej częstymi s t a d a i szereg i n n y c h i hodowlą. Z części t e j d o w i a d u j e m y p o s i a d a l i duży zasób w i e d z y weterynaryjnej i umie­ z a b i e g ó w l e c z n i c z y c h , co p r z y dużej śmiertelności epizootiami miało poważny wpływ czyn­ się także, że na utrzymanie stad zdro­ wotności z w i e r z ą t . M a r i a A n t o n i n a C z a p l i c k a (1886-1921) p r o w a d z ą c b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e n a t e ­ r e n i e S y b e r i i interesowała się p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i e m w s p ó l n o t y k u l t u r o ­ w e j l u d ó w turańskich, a p o n a d t o z a j m o w a ł a się etnografią N i e ń c ó w i E w e n k ó w . P r a c e w t e j d z i e d z i n i e przyniosły j e j u z n a n i e n a u k i ś w i a t o w e j i nagrodę M u r i c h sona przyznaną p r z e z R o y a l G e o g r a p h i c a l S o c i e t y w r o k u 1920. 6 �248 RECENZJE Niemałą rolę w dla zdobycia wych gospodarce Nieńców odgrywało łowiectwo u p r a w i a n e n i e t y l k o pożywienia, n a odzież, h a n d e l lecz przede w s z y s t k i m w celu pozyskania i podatki. Autorka wymienia skór g a t u n k i zwierząt, futerko­ n a które najczęściej p o l o w a n o , p o d a j e krótką charakterystykę narzędzi i sposobów ł o w i e c k i c h . Przegląd t e n rozpoczyna strzały, p o l o w a n o podczas opisem polowania z renem-wabiem , przepraw przez przeprawach wodnych zwierzęta w momencie rzeki. był l e k k i na renifery, n a które zastawiano g ł ó w n i e j e d n a k z a pomocą o b ł a w y i 7 Podstawową bronią używaną oszczep o w ą s k i m , c i e n k i m wychodzenia z rzeki przy samo­ zabijania polowaniu na ostrzu. Zabijano n a brzeg. Uzupełnieniem tych nim łowów b y ł y s t o s o w a n e n a szeroką skalę t z w . z a g r o d y ł o w i e c k i e , d o których zapędzano r e n i ­ fery. P r z y wąskich w y j ś c i a c h z t y c h zagród s t a l i m y ś l i w i i strzałami z ł u k ó w l u b o s z c z e p a m i z a b i j a l i przechodzące p r z e z n i e z w i e r z ę t a . Oprócz polowania pieśce, l i s y , na renifery, niedźwiedzie, sobole, które było wilki, podstawowym, polowano rosomaki gronostaje. wydry, i z n a c z e n i e posiadało r ó w n i e ż ł o w i e c t w o p t a k ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m bijano w Katalog nienieckich l ą d o w y m n i e był b a r d z o narzędzi i gęsi, k t ó r e z a ­ urządzeń łowieckich używanych w myślistwie zależności o d g a t u n k u z w i e r z ą t i w i ę k s z y c h , p o s ł u g i w a n o się także ł a m i i s a m o t r z a s k a m i , które p o d o b n i e lądo­ Nieńców. zróżnicowany. W r ó ż n e g o r o d z a j u paści — m n i e j s z y c h na Poważne dużych ilościach. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że ł o w i e c t w o z w i e r z ą t w y c h s t a n o w i ł o w a ż n ą gałąź g o s p o d a r k i wem także używano samostrza­ j a k broń p a l n a upowszechniły się p o d w p ł y ­ k o l o n i z a c j i r o s y j s k i e j . L u k był j e d n a k g ł ó w n ą bronią m y ś l i w s k ą N i e ń c ó w , k t ó ­ r z y z n a l i r ó ż n o r o d n e g r o t y d o strzał: o r o z w i d l o n y m wykonane Wzdłuż Tajmyr, białomorskich wybrzeży od półwyspu g d z i e w a r u n k i n a t u r a l n e są n i e c o gospodarka rozsiedlonej było łowiectwo ssaków rybackich oraz od aż po skraj półwyspu wewnątrzkontynentalnych, t a m ludności musiała przyjąć i n n e f o r m y . R o z w i n i ę t e morskich — fok, wielorybów t a k ż e p r z e z ludność rozsiedloną w narzędzi Kanin, odmienne łych delfinów. Dużą r o l ę n a t y c h o b s z a r a c h wiane o s t r z u , trójgraniaste o r a z tępe, z d r z e w a , r o g u , kości l u b żelaza. łowieckich grenlandzkich, morsów, tutaj bia­ odgrywało również rybołówstwo, u p r a ­ sąsiedztwie r z e k i j e z i o r . używanych przy polowaniu Z ważniejszych n a ssaki morskie w y m i e n i o n o w p r a c y h a r p u n y , n i e w o d y , w i e r s z e i w ę d k i . Istniały t u r ó w n i e ż s p o s o b y m a s o w e g o p o ł o w u r y b za pomocą różnego r o d z a j u j a z ó w i k o c ó w . W rozdziale I I I części p i e r w s z e j przedstawiła a u t o r k a narzędzia p r a c y o r a z t e c h ­ n i k i w y t w ó r c z e , podkreślając, że gros Nieńcy s a m i z d r e w n a , rowany wykonywali rozwój tej wytwórczości wzo­ b y ł n a k u l t u r z e p r z y b y s z ó w — o s a d n i k ó w r o s y j s k i c h . O d z i e ż s z y t o ze skór używając i g i e ł z kości i r e n i f e r o w y c h czyniach p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku kości l u b skór, a późniejszy za pomocą ogniowym, rozgrzanych jelit jako nici, gotowano w drewnianych na­ k a m i e n i , p o s ł u g i w a n o się p r y m i t y w n y m t a r z a g o s p o d a r c z e g o łączono p r z y użyciu r z e m i e n i l u b d r e w n i a n y c h k o ł k ó w metalowych świdrem a w i e l e części składowych przenośnych szałasów, sań, siodeł i t p . i n w e n ­ zamiast gwoździ. P o l o w a n i e z r e n e m - w a b i e m bvło stosowane powszechnie wśród w i e l u ludów S y b e r i i . P i e r w s z y ze sposobów t a k i e g o p o l o w a n i a p o l e g a ł n a t y m , że m y ś l i w y p o ­ siadając s p e c j a l n i e t r e s o w a n e g o r e n i f e r a puszczał go p r z e d sobą n a długim s z n u ­ rze. K r y j ą c się za n i m i kierując j e g o r u c h a m i z a pomocą s z n u r a , m y ś l i w y p o d ­ k r a d a ł się d o s t a d a d z i k i c h r e n i f e r ó w n a odległość strzału. D r u g i sposób polegał n a t y m , że s p e c j a l n i e t r e s o w a n e m u r e n i f e r o w i u w i ą z y w a n o d o r o g ó w r z e m i e n n e p ę t l e i p u s z c z a n o g o d o s t a d a d z i k i c h r e n ó w , które przepędzając g o ze s w e g o g r o n a r o z ­ p o c z y n a ł y z n i m w a l k ę . W ó w c z a s d z i k i r e n i f e r w p l ą t y w a ł się w r z e m i e n n e p ę t l e r o g ó w s w e g o p r z e c i w n i k a i stawał się ł a t w ą zdobyczą m y ś l i w e g o . 7 �249 RECENZJE Obraz kultury m a t e r i a l n e j byłby n i e k o m p l e t n y , g d y b y p o r t i komunikację. T e m a t y k ę tę r o z p o c z y n a rakteryzując uprzęży jego oraz zaprzęgu u a Nieńców, (do 15 k m n a g o d z i n ę ) , w i e k Nieńców następnie szereg i n n y c h i n f o r m a c j i z 10 l a t ) , układ u genezę reniferów zaprzęg w w zaprzęgu psy, którym pominięto w a u t o r k a o d zaprzęgu w podaje tego zakresu szczegółowy — szybkość zwierząt używanych i t p . Oprócz posługują n i m trans­ renifery w się w y ł ą c z n i e renifery pewne sań, reniferowego d o zaprzęgu zaprzęgu cha­ opis (od 3 d o występuje grupy lokalne zajmujące się m y ś l i s t w e m m o r s k i m l u b l ą d o w y m . S z c z e g ó ł o w ą charakterystykę zaprzęgu poprzedziła a u t o r k a informacją z z a k r e s u j e g o g e n e z y opowiadając stronie go tych autorów, którzy wywodzą z kręgu kultury Chantów i tego się p o Mansów. Z a p r z ę g t e n c h a r a k t e r y z u j e się w a c h l a r z o w y m ułożeniem p s ó w o r a z szleją w kształ­ cie obroży, s a n i e p o d o b n e są d o sań u ż y w a n y c h w i c h r o z m i a r y są m n i e j s z e . P r z y j e ź d z i e n a b l i s k i e odległości w p r z ę g a n o d o sań 6-8 zaprzęgu r e n i f e r o w y m , jedynie psów, p r z y d a l s z y c h 10-12. Z a p r z ę g złożony z 6 psów m o ż e uciągnąć ciężar d o 250 k g . Z leży i n n y c h zagadnień p r z e d s t a w i o n y c h w t r a n s p o r t i komunikację g r u p , które r o z s i e d l o n e wodną t e j części p r a c y odgrywającą znaczną jeszcze n a ­ u tych lokalnych sąsiedztwie r z e k . Znane b y ł y N i e ń c o m d w a r o d z a j e łodzi — dłubane czółna i w i ę k s z e o d n i c h łódki z desek. Te ostatnie były n a wybrzeżach m o r s k i c h i w wymienić rolę upowszechniły z m i e r n i e ważną rolę w się p o d w p ł y w e m odgrywały u Nieńców skóry p o k r y t e j narty. Powszechnie używano sierścią. S p o r a d y c z n i e łoledzi, p o s ł u g i w a n o się n a r t a m i o s z e r o k i e j sumie rosyjskiej. Ponadto, nie­ i n w e n t a r z u urządzeń służących d o c e l ó w k o m u n i k a c y j n y c h kawałkiem rą. W kolonizacji form o biegach podklejonych n a t o m i a s t , zwłaszcza podczas go­ płaszczyźnie b i e g o w e j n i e p o k r y t e j s k ó ­ t r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a dostosowane były w sposób znakomity m i e j s c o w y c h warunków k l i m a t y c z n y c h . Częściowo przetrwały one do c h w i l i a n a r t y o b i e g a c h p o k r y t y c h skórą jeszcze współcześnie konkurują do obecnej, z wszelkimi no­ w y m i formami. K o l e j n ą pozycją tematyczną p i e r w s z e j części książki s t a n o w i o m ó w i e n i e b u d o w n i ­ ctwa nienieckiego liście żerdzi charakteryzującego w s p a r t y c h u góry się szałasem u t w o r z o n y m z u s t a w i o n y c h k o - o drewnianą obręcz dwujnogu strukcję o p o r o w ą szałasu p o k r y t e g o płatami skóry r e n i f e r o w e j stanowiącego (w zimie) jętnie s p r e p a r o w a n y m i i powiązanymi kawałkami k o r y b r z o z o w e j (w lecie). ku były wnętrza przygotowane znajdowało miejsca się o g n i s k o , wokół do spania. W górnej d y m n y . Szałas t a k i stanowił z a z w y c z a j W p e w n y m kontekście r z e c z o w y m tyczącym zabezpieczenia zróżnicowana odzież wykonywano z zamszu względem k r o j u Ponadto się p r z e d części pokrycia pomieszczenie znajdował dla jednej reniferowego, dwoma Pośrod­ odpowiednio się otwór rodziny. z p r z e d s t a w i o n y m powyżej zagadnieniem surowymi warunkami klimatycznymi n i e n i e c k a , dzieląca między t y m i którego u s y t u o w a n e kon­ lub umie­ się n a letnią zimową oraz natomiast rodzajami odzieży zimową. ze skór do­ pozostaje Odzież letnią futrzanych. Pod n i e b y ł o i s t o t n y c h różnic. z a r ó w n o zimą, j a k i l a t e m składała się o n a u m ę ż c z y z n z f u t r z a n e g o f a n d r a z k a p t u r e m , skórzanych s p o d n i i b u t ó w , a n i e r a z c z a p k i . K o b i e t y r a ł y się zimą w długie f u t r z a n e płaszcze d w o j a k i e g o r o d z a j u . P i e r w s z y ska­ zaś u b i e ­ z n i c h wcięty b y ł w t a l i i , a z a m i a s t kołnierza posiadał futrzaną l a m ó w k ę , d r u g i n a t o m i a s t t w o r z y ł luźny płaszcz o n i s k o w s z y t y c h przyszywano rękawach. W n a stałe r ę k a w i c e . P r z e p a s y w a n o obu rodzajach j e skórzanymi płaszczy d o rękawów p a s a m i , których za­ pięcie t w o r z y ł a n i e r a z m e t a l o w a k l a m r a . J e d e n jeszcze i s t o t n y b a r d z o szczegół różnił pierwszy rodzaj okrycia o d drugiego. Chodzi m i a n o w i c i e o liczne zdobienia, p o k r y t y b y ł płaszcz o k r o j u w c i ę t y m w n a płaszcz k a w a ł k i k o l o r o w e g o t a l i i . N a z d o b i e n i a t e składały się którymi naszyte s u k n a , z a m s z u l u b k a w a ł k i f u t r a . Dół płaszcza o b - �250 RECENZJE szyty był wokół d w o m a futrzanymi pasami oddzielonymi kolorową wstawką zam­ szu l u b sukna. Na k a r t a c h książki z n a j d u j e odzieży. K r e ś l i a u t o r k a w y g l ą d się p o n a d t o w i e l e odzieży i n n y c h szczegółów dzaje k r o j u , o m a w i a formę czapek, rejestruje najmniejsze d z y odzieżą letnią a z i m o w ą . W rodzaje więcej nieraz daje jest bardzo odzieży p r z e d s t a w i o n o s u n k o w y c h , zwłaszcza jeśli i d z i e o k r ó j . W rysunek schematyczny różnice zachodzące s u m i e dział t e n o p r a c o w a n y w o , s z k o d a t y l k o , że n i e w s z y s t k i e dotyczących dziecięcej, c h a r a k t e r y z u j e poszczególne r o ­ na tablicach r y ­ t y m wypadku bowiem aniżeli z a g m a t w a n y mię­ szczegóło­ najskromniejszy szczegółowy opis. N a zakończenie w a r t o jeszcze dodać, że z c h w i l ą u p o w s z e c h n i e n i a w ś r ó d N i e ń c ó w s u k n a sprzedawanego przez kupców r o s y j s k i c h o d początków X I X stulecia, bardzo odzież l e t n i a s z y t a była z t e g o materiału, a o b e c n i e o b o k t r a d y c y j n e j f o r m y w y s t ę p u j e z n o r m a l i z o w a n a odzież p o c h o d z e n i a Ostatnim zagadnieniem autorka dokładnie szereg s p r a w p o ż y w i e n i a , informując fabrycznego. z zakresu k u l t u r y materialnej o m a w i a n y m w części książki j e s t p o ż y w i e n i e . P o d o b n i e jak w łączących często ubiorów poprzednich się z tą problematyką. n a s a m y m wstępie o jego podziale n a d t o c h a r a k t e r y z u j e szereg p o t r a w , p r z e d s t a w i a pierwszej p a r t i a c h przedstawiła Kreśli rodzaje n a mięsne i r y b n e . sposób i c h przyrządzania, Po­ opisuje sprzęt k u c h e n n y o r a z n a p o j e i n a r k o t y k i . W s u m i e całość p r o b l e m a t y k i p r z e d s t a w i o ­ nej w dziale faktów zajmującym się kulturą materialną z a w i e r a kulturowych typowych zarówno formy tradycyjne, dla inwentarza j a k również w z o r ó w będący r e z u l t a t e m o s a d n i c t w a Problematykę k u l t u r y społecznej wyraźny nienieckiego. mechanizm obraz Autorka katalogu przedstawiła upowszechniania się nowych rosyjskiego. rozpoczyna r o d o w e j , odnośnie d o której p i e r w s z e a u t o r k a od omówienia organizacji w i a d o m o ś c i pochodzą ze źródeł z końca XVII i p o c z ą t k ó w X V I I I s t u l e c i a . Już w ó w c z a s s t r u k t u r a r o d o w a N i e ń c ó w z n a j d o w a ł a się w do stanie początkowego rozpadu, niemniej jednak na podstawie zachowanych początków X X s t u l e c i a w i e l u p r z e ż y t k ó w m o ż n a ustalić p o d s t a w o w e zgromadzonych materiałów się egzogamią, małżeństwem źródłowych w y n i k a , że ród nieniecki patrylokalnym, posiadaniem j e j cechy. rodowych łowisk rybac­ k i c h i r e w i r ó w ł o w i e c k i c h o r a z s z e r o k o r o z w i n i ę t ą pomocą w e w n ą t r z r o d u . n i e prowadząc rozważania n a t e m a t o r g a n i z a c j i r o d o w e j Następ­ a u t o r k a z a t r z y m u j e się n a d k w e s t i ą w o j e n , w y k o r z y s t u j ą c p r z y t y m materiały f o l k l o r y s t y c z n e , a w d a l s z e j rozpatruje padania rozsiedlenie poszczególnych się n i e n i e c k i e j Jeszcze d o czasu społeczności Rewolucji rodów rodowej Październikowej oraz Ze charakteryzował podaje zakończył ich nazwy. się stosunkowo d a w n i tzw. naczelnicy części Proces roz­ niedawno. rodów pełnili s w e f u n k c j e , będąc b a r d z o często n a usługach a d m i n i s t r a c j i c a r s k i e j . N a c z e l n i k miał w i ę c za z a d a n i e dbanie o t e r m i n o w e wpłaty p o d a t k u t z w . jasaku, a taki ponadto s p r a w o w a ł funkcję s ę d z i e g o ł a g o d z ą c e g o s p o r y i w a ś n i e w e w n ą t r z r o d o w e . W sumie j e d n a k j e g o p i e r w o t n y z a k r e s w ł a d z y został z n a c z n i e u s z c z u p l o n y p o p r z e z w t a r g n i ę ­ cie d o społeczności n i e n i e c k i e j s z e r e g u n o w y c h z j a w i s k społecznych i j a k i e niosła za sobą k o l o n i z a c j a rosyjska rozwijająca gospodarczych, się n a S y b e r i i . Z j a w i s k a s p o w o d o w a ł y szereg s o c j a l n y c h i e k o n o m i c z n y c h r e f o r m , k t ó r e w l e n i u rozpoczęto r e a l i z o w a ć z korzyścią d l a N i e ń c ó w p o sformułowaniu zasad n o w s k i e j p o l i t y k i narodowościowej w Związku Pozostawiając n a u b o c z u kwestię s t r u k t u r y z d a n i a c h zasygnalizować te szczególnym n a s i ­ leni­ Radzieckim. r o d u nienieckiego p r o b l e m a t y k ę łączącą się z z a w i e r a n i e m wypada w małżeństw paru i ży­ c i e m r o d z i n n y m . S p r a w y t e znalazły b a r d z o w i e l e m i e j s c a w o m a w i a n e j p r a c y . K r e ­ śli w i ę c a u t o r k a zagadnienie zapłaty za żonę, r e g u l o w a n e j z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h , a b a r d z o często — zwłaszcza w reniferami i skórami okresie późniejszym — także �251 RECENZJE rublami, suknem i w y r o b a m i z metalu. Ponadto posagu, ubiorze w e s e l n y m skiego. W i e l e miejsca wzmiankuje o lewiracie, swataniu, i obrzędach t o w a r z y s z ą c y c h z a w i e r a n i u z w i ą z k u poświęca także c h a r a k t e r y s t y c e życia r o d z i n n e g o i małżeń­ wychowa­ n i u d z i e c i . Są t o n a j g ł ó w n i e j s z e k w e s t i e z a w a r t e w t e j części p r a c y , k t ó r y c h t a c j a b a r d z i e j szczegółowa zajęłaby z b y t w i e l e Rozpatrywanie dowej problematyki kultury duchowej i folkloru. W cych w nienieckiej skoncentrowała twórczości, a n a a n a l i z i e m o t y w ó w z d o b n i c z y c h sztuce rzeźbę figuralną w ctwo rozpoczęła a u t o r k a o d s z t u k i l u ­ o d n i e s i e n i u do tego pierwszego zagadnienia głównie n i e n a procesie ludowej, drzewie, która odzieży. Jeśli i d z i e o r z e ź b ę w a najczęściej w y k o n y w a n o obejmowała: inkrustację w drzewie drzewie, antropomorficzne prezen­ miejsca. rzeźbę w kości się występują­ i drzewie, za pomocą o ł o w i u o r a z zdobni­ t o posiadała o n a c h a r a k t e r k u l t o w y , i zoomorficzne f i g u r k i różnych dobrych i złych duchów. Dosyć b o g a t e b y ł o u N i e ń c ó w z d o b n i c t w o odzieży — zwłaszcza ż e ń ­ skiej. Poszczególne rodzaje o r n a m e n t u posiadały określone n a z w y zająca", „sobol bez g ł o w y " , „ r o g i r e n i f e r a " , „ g a ł ą z k a b r z o z y " , „ślady niedźwiedzia", „czerwone rogi" i inne. Pod w rodzaju: „uszy „sobol o j e d n y m o k u " , techniki wykonania o r n a m e n t y t e b y ł y m o z a i k ą złożoną z r ó ż n o k o l o r o w y c h p a s k ó w skóry — najczęściej c z e r w o n y c h , z i e l o n y c h i żółtych — o r a z f a r b o w a n e j Odnośnie d o f o l k l o r u A . W . C h o m i c z czasów o b e c n y c h z a c h o w a ł o się w i e l e względem sierści. stwierdza, że w ś r ó d N i e ń c ó w elementów tego r o d z a j u bardzo powszechne w i c h l i t e r a t u r z e l u d o w e j były d w a rodzaje haterach i pieśni o smutku. Zazwyczaj bohaterami pieśni jeszcze d o twórczości. Dawniej pieśni: pieśni o b o ­ pierwszego rodzaju p a s t e r z e r e n i f e r ó w i m y ś l i w i toczący w a l k ę o b e z p i e c z e ń s t w o s t a d a , k o b i e t i o je prawa. W eposach tych przedstawieni są o n i j a k o mściciele za k r z y w d ę i n n y c h współplemieńców, j a k o d z i e l n i k a w a l e r o w i e j a k o obrońcy p r a w do w do ziemi rzadkości, a znają swych poszukujący żony w odległych s t r o n a c h , ojców. Tego j e t y l k o sędziwi są swo­ starcy rodzaju eposy należą mieszkający w osadach już dzisiaj położonych głębi t a j g i . Częściej n a t o m i a s t spotkać się można jeszcze o b e c n i e z b a j k a m i , z a ­ gadkami i l i r y c z n y m i pieśniami improwizowanymi kreślić też należy, że chociaż chętnie p r z y j m u j ą w n e j c y w i l i z a c j i , t o j e d n a k z dużą troską pielęgnują zując z p o k o l e n i a na pokolenie zależności dzisiaj od sytuacji. swą literaturę ludową, poszczególne j e j r o d z a j e . przeka­ N i e zawsze j e d n a k się t o w pełni, s t w a r z a t o j e d n a k d o g o d n e w a r u n k i d o z a r e j e s t r o w a n i a udaje tych utworów p r z e z f o l k l o r y s t ó w , co j e s t r ó w n o z n a c z n e z i c h p r z e t r w a n i e m . N a p o d s t a w i e właśnie zapisów f o l k l o r y s t y c z n y c h o p r a c o w u j e Pod­ Nieńcy zdobycze współczes­ się d l a szkół n i e n i e c k i c h i takich zespołów pieśni i tańca szereg u t w o r ó w . Rozważania z zakresu k u l t u r y prezentując zagadnienie k l i w i e opracowane duchowej zamyka animizmu, szamanizm kompendium wiedzy a u t o r k a omówieniem wierzeń i obrzędy p o g r z e b o w e . Jest t o bada­ n i a c h w ł a s n y c h l e c z n a b o g a t e j l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , w której w y k o r z y s t a n o mate­ wych wiekach żone (od X V I I - X X oparte wni­ nie tylko na riały z różnych okresów h i s t o r y c z n y c h z tego zakresu w i e k u ) . Właśnie w t e g o przedziału c z a s o w e g o p i e r w o t n e w i e r z e n i a wpływami prawosławia, które w latach późniejszych t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w z b o g a t e g o ongiś k a t a l o g u k u l t u r y Druga w sowietskij radzieckiego część książki pieriod nosi tytuł Razwitie władztwa wśród Nieńców epizodów z tego zakresu. Poświęcony i koopieratiwnoje w tej problematyce s t r o i t i e l s t w o " (s. 224-233) i rozdział czeskoje s t r o i t i e l s t w o u nieńcew posle o b r a z o w a n i a kultury niej wydobywając b y ł y jeszcze wyeliminowało nieska­ szereg duchowej. chozjajstwa, (s. 224-318). P r z e d s t a w i o n o początko­ kwestię na i światło rozdział I byta nieńcew kształtowania dzienne się szereg p t . „Sowietskoje I I zatytułowany „Socjalisti- nacjonalnych okrugow" (s. 2 3 4 - �252 RECENZJE 250) stanowią tę część p r a c y , która d l a e t n o g r a f a n i e p r z e d s t a w i a w i ę k s z e g o z n a c z e ­ nia. Rozdziały te t o j a k o b y wstęp do dalszej giej części p r a c y . P r z e d s t a w i o n o dzieckiej na obszarach w p r o b l e m a t y k i zaprezentowanej n i c h kształtowanie się n o w e j rozsiedlenia Nieńców, powstawanie w dru­ administracji r a ­ kolektywnych d a r s t w h o d o w l i r e n i f e r ó w , spółdzielni m y ś l i w s k i c h i r y b a c k i c h . W s z y s t k o gospo­ to wpły­ nęło w z n a c z n y m s t o p n i u n a z m i a n ę t r a d y c y j n e g o m o d e l u g o s p o d a r k i i k u l t u r y nieckiej. Przede w s z y s t k i m n i e m a l wszyscy wypasem s t a d zajmują drewnianymi chatami się o b e c n i e zrębowymi, szamańskie, a l e c z e n i e m zajmują Nieńcy pasterze. przeszli Tradycyjne zaniknęły się l e k a r z e prawie odwieczne miejscowych z ambulatoriów. P o n a d t o z d r o w o t n ą niosą N i e ń c o m w ę d r o w n e g r u p y s a n i t a r n e , podróżujące zostały praktyki — rzadkich dużą pomoc wzdłuż rzek n a m o t o r o w y c h łodziach l u b docierające w głąb t a j g i za pomocą ś m i g ł o w c ó w . O kich tych sprawach znajdujemy macje w rozdziale dokładne —• często n a w e t I I I zatytułowanym „ N o w o i e w stwa. Otrasli chozjajstwa, pojawiwszesja Podobnie się w i e l e spowodowanych R e w o l u c j i Październikowej. Dotyczy wierania związków aż za b a r d z o wszyst­ — tradicjonnych otrasljach infor­ chozjaj- z a g o d y s o w i e t s k o j w ł a s t i " (s. 251-278). j a k w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , również i w zmienności nie­ życia, zastąpione czumy zupełnie pracujący w w p r a w d z i e — szpitalach i personel medyczny n a osiadły t r y b nowymi życiu społecznym w a r u n k a m i życia, obserwuje jakie zaszły po t o zwłaszcza stosunków r o d z i n n y c h i f o r m z a ­ małżeńskich. Szczególnie t e o s t a t n i e uległy t a k w i e l k i m mody­ f i k a c j o m , że o b e c n i e b a r d z o t r u d n o j e s t o b s e r w o w a ć t r a d y c j o n a l i z m w t y m z a k r e s i e . Tylko gdzieś w Autorce normy głębi t a j g i żyją recenzowanej książki życia r o d z i n n e g o , jeszcze s t a r e e l e m e n t y udało się w latach kulturowe z tej dziedziny. 1953-1962 spotkać e g z o g a m i c z n e s t a r y obrzęd s w a t a n i a i p o r w a n i a p a n n y m ł o d e j . Z dnia n a dzień j e d n a k , j a k w y n i k a z treści książki, z w y c z a j e t e i obrzędy zanikają coraz intensywniej. Składa tylko mimochodem zaprezentowane rozwojowi Kończąc się n a t o szereg p r z y c z y n natury końcowych socjologicznej, p a r t i a c h książki, które poświęconych kultury. podkreślić należy, dzy o k u l t u r z e n i e n i e c k i e j w i zostały w drugiej połowy że książka przedziale w i e k u X X . Ponadto reprezentuje czasowym jest solidne sięgającym o n a jeszcze jedną kompendium wie­ końca X V I I stulecia monografią etnogra­ ficzną poświęconą l u d o m S y b e r i i , których c o r a z w i ę c e j u k a z u j e się w Związku Ra­ d z i e c k i m . Słuszna w i ę c j e s t i n i c j a t y w a w y d a w a n i a t e g o t y p u opracowań, które u k a ­ zując w s p ó ł c z e s n e o b l i c z e k u l t u r o w e g r u p e t n i c z n y c h S y b e r i i , prezentują t a k ż e dawne r y s y , opierając jego się n a interesujących materiałach a r c h i w a l n y c h , t r u d n o n i e ­ r a z dostępnych d l a z a g r a n i c z n y c h b a d a c z y zajmujących się etnografią Syberii. r o d z a j u p u b l i k a c j e są b o w i e m , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m m a t e r i a ł o w y m , j a k i Tego meto­ d o l o g i c z n y m , c e n n y m w k ł a d e m d o p o z n a n i a k u l t u r s y b e r y j s k i c h i należałoby w y r a z i ć życzenie, a b y r y c h ł o ukazały się dalsze. Antoni R Y S Z A R D K U K I E R , Kaszubi bytomscy. n i a 1968, ss. 4 6 1 , i l u s t r . 161, 2 m a p y Zarys monografii Kuczyński etnograficznej *, Gdy­ B y t o w o — miasto w kaszubskiej tradycji ludowej stawiane na trzecim miejscu, p o Gdańsku i Słupsku. U r o c z y k r a j o b r a z t e g o p o w i a t u , p e ł n e g o t a j e m n i c z y c h jezior, gór i lasów, z w i ą z a n y c h odbija z nimi baśni i l e g e n d , krasnoludków i smętków, * Nadesłane d o R e d a k c j i „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " u w a g i m g r a L e o n a M ł y ń s k i e g o dotyczące w y d a n e j p r z e d k i l k u l a t y p r a c y d r u k u j e m y — p o p e w n y c h skrótach — j a k o głos h i s t o r y k a t e r e n u K a s z u b ó w b y t o w s k i c h , pochodzącego z t e g o t e r e n u , a w i ę c �253 RECENZJE się r z e w n y m sentymentem we wcale bogatej l i t e r a t u r z e zajmującej się t y m r e j o ­ nem \ Wzmianki szowskiego o Kaszubach Lustracji bytowskich znajdujemy województwa pomorskiego z r. 1765 . I n w e n t a r z e s t a r o s t w a b y t o w s k i e g o z już w wydanej przez 1565, p o d o b n i e r. w S. H o ­ lustracji i lęborskiego z X V I I i X V I I I w . w y ­ 2 d a n e p r z e z G . L a b u d ę przedstawiają n a m kulturę materialną b y t o w i a n . K a s z u b s k i m Długoszem j e s t późniejszy Ogier pisze w swym o d niego Dzienniku o d w a w i e k i Tomasz Kantzow. podróży do z pierwszej Polski 0 d u m n e j postawie l u d u tego r e j o n u . W i e k X I X przynosi pierwsze styczne tego p o w i a t u . R o s j a n i n A l e k s a n d e r głównie Słowińców, sąsiadów k r e w n y c h rejonów. P r a o j c e m nowa, powstaniec w swych é jich z Wiosny dając Karol XVII swymi obraz badaniami obu tych po­ działacz kaszubską. n a skalę europejską, Prace jego Kilkę słów posługujący wó się Kaszebach i i n n e dały i m p u l s j e g o następcom d o d a l s z e g o p i s a r s t w a . E t n o g r a f i c z n i e przedstawia Kaszubszczyzna rejonów. Badania części. I tak Izydora jedną całość, z i publikacje na temat Gułgowskiego Von małymi całości einem odchyleniami można poszczególnych t u odnieść unbekannten Volk d o każdej in kaszubskiej. Kaszubi, prac . s kultura Dodać t u t r z e b a ludowa i język w o w e źródło — „ Z r z e s z K a s z e b s k a " , j a k n p . j e g o Zarys oraz wiele, w i e l e jeszcze c z a s o p i s m a , jak dawny doro­ etnografii i n n y c h bardzo „Gryf" jej Deutschland n i e o d n o s i się t y l k o d o j e g o W d z y d z , n i e d a l e k i c h zresztą o d B y t o w a . B o g a t y b e k s t a n o w i d o dziś kopalnię d l a następnych b a d a c z y , nych w. badania specjali­ l i t e r a t u r y kaszubskiej i kaszubologii jest F l o r i a n CeyLudów, publikacjach mową zemi Hilferding obejmuje b y t o w i a n , p e r analogiam Francuz połowy i — cen­ podsta­ także prasę t e g o r e j o n u z j e j d o d a t k a m i regio­ nalnymi. Dużo n o w e g o materiału na ten temat wniosły publikacje ostatniego 25-lecia. W a r t o ś ć n a u k o w a n i e z a w s z e i d z i e w p a r z e z i c h ilością. Najobszerniejszym i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n y m dziełem o p o w i e c i e bytowskim 1 sąsiednich j e g o p a r a f i a c h j e s t o m a w i a n a książka R. K u k i e r a . P r a c a o b e j m u j e 5 c z ę ­ ści: środowisko g e o g r a f i c z n e i r o z w ó j historyczny, k u l t u r a materialna, kultura łeczna, k u l t u r a d u c h o w a , współczesne p r z e m i a n y . Całość p o d z i e l o n a spo­ j e s t n a 74 r o z ­ działy i podrozdziały, z których każdy s t a n o w i o s o b n y p r o b l e m . T o t e ż w i e l k i e u z n a ­ n i e należy się a u t o r o w i , że zebrał się d o w y k o n a n i a t a k o g r o m n e j pracy. Uzupeł- z w i ą z a n e g o z n i m e m o c j o n a l n i e . U w a g i t e dotyczą p r z e d e w s z y s t k i m d o b o r u i a n a ­ l i z y źródeł c y t o w a n y c h d l a o d t w o r z e n i a przeszłości t e g o t e r e n u . W p r o w a d z a j ą też p e w n e uściślenia w dokumentację współczesnej ( i ginącej w o s t a t n i c h dziesięciole­ c i a c h ) k u l t u r y w s i t y c h terenów, zebraną w p r a c y określonej p r z e z r e c e n z e n t a j a k o „najobszerniejsze i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e dzieło o p o w . b y t o w s k i m i sąsiednich jego p a r a f i a c h " . S ą d z i m y , że u w a g i i uzupełnienia r e c e n z e n t a m o g ą być p r z y d a t n e z a r ó w n o d l a c z y t e l n i k ó w p r a c y , j a k i j e j a u t o r a . D r u k u j e m y j e j a k o w y r a z naszej w s p ó l n e j t r o s k i 0 rzetelność i w ł a ś c i w y odbiór p r a c e t n o g r a f i c z n y c h . Das blaue L a n d c h e n (modry k r a i k ) m a w i a l i w B e r l i n i e o ziemi b y t o w s k i e j 1 lęborskiej. A G A D W a r s z a w a , A S . K . dział X L V I n r 36 b , p . 134. Szczególnie dużą wartość p o s i a d a o p a r t a n a a r c h i w a c h Geschichte der Lande Lauenburg und Buetow, R. С r a m e r a, K r ó l e w i e c 1858; G . В r o n i s с h , H . T e i c h m u e l l e r , W . O h 1 e, Der Kreis Buetou.\ Ein Heimatbuch, S z c z e c i n 1939; V . S t o j e n t i n , Aus Pommerns Herzogstagen; W . K e l l e r Volkssagen aus Stadt und Kreis Buetow in Pommern, B y t o m 1920; A . J . P a r c z e w s k i , Szczątki kaszubskie w proivincjí pomorskiej. Szkic historyczno-etnograficzny, P o z n a ń 1896; J . K a r n o w s k i , Ścinanie kani, i i n n e ; A . M a j k o w s k i , Remus; śpiewy kaszubskiego t r u b a d u r a L . H e y k e g o , w i e l u , w i e l u i n n y c h , których p r a c e , c z a s e m t y l k o p r z y c z y n k o w e , z a w i e ­ rają n i e m a ł o materiału e t n o g r a f i c z n e g o . 1 2 3 �254: RECENZJE niają książkę o b s z e r n y , n i e s t e t y n i e k o m p l e t n y i d e k s r z e c z o w y , w y k a z n a z w i s k i n a z w geograficznych, ilustracje, mapy. M e t o d ę p r a c y o b r a ł a u t o r historyczną (s. 13), w b a d a n i a c h s w y c h sięga w ubiegłe s t u l e c i a , aż w średniowiecze, z a d a n i e s w o j e w i d z i m . i n . „[...] w p o g l ą d ó w niektórych h i s t o r y k ó w w Materiał do swej w y c h informatorów Pominięte Das Grosse k w e s t i i pochodzenia p r a c y czerpał z l i t e r a t u r y naukowej wstecz uściśleniu ludności t e j z i e m i " oraz z opowiadań (s. 56). anonimo­ miejscowych. zostały Zinsbuch źródła Des archiwalne: Deutschen z akt Zakonu Ritterordens Krzyżackiego, wydanej 1414-1438, chociażby już d r u k i e m , a r c h i w a w ł o c ł a w s k i e j i chełmińskiej kapituły b i s k u p i e j , a r c h i w a p a r a f i a l n e , t a k b o ­ gate w detale, prowadzona sądowe, a d m i n i s t r a c y j n e i t p . Pominięta została statystyka p o p a r a f i a c h n a zarządzenia b i s k u p a chełmińskiego w r o k r o c z n i e o d n a w i a n a . Dzięki s w e m u „dusz", 1838 r . i szczegółowemu układowi z a w i e r a odtąd ona bogaty gromadzone przez, materiał e t n o g r a f i c z n y . P o m i n i ę t o a k t a s z k o l n e . Podstawą autora w źródłową latach Ważnym źródłem pracy 1961-1965, w są z b i o r y zostają materiały oparciu obiektów o etnograficzne, zestaw kwestionariusza etnograficznych, znajdujące etnograficznego. się w muzeach p o m o r s k i c h i w N R D . P o k a ź n ą k o l e k c j ę t y c h o b i e k t ó w zebrał a u t o r s a m i p r z e k a z a ł je Wydziałowi Kultury PRN w F. L o r e n t z u , w y z y s k a n o Bytowie. Wykorzystana materiały kartograficzne została także spuścizna i dokumentacje po zabytków. N i e został p o d a n y z e s t a w k w e s t i o n a r i u s z a a n i respondentów. Jak w y n i k a z treści książki, a u t o r często korzystał z i n f o r m a c j i mieszkańców w s i , które badał. N a końcu, w części „ Ź r ó d ł a , m a t e r i a ł y i l i t e r a t u r a " , należało podać wykaz i m i e n n y informatorów, i c h miejsca zamieszkania, ich wiek, ewentualnie za­ wód. Mała przestrzeń badanego obszaru, wielka ilość źródeł, na której się oparł a u t o r , o r a z i c h różnorodny c h a r a k t e r — w s z y s t k o t o m o g ł o być z a p o w i e d z i ą , ze o t r z y ­ m a m y dzieło d o b r z e u d o k u m e n t o w a n e i s o l i d n i e o p r a c o w a n e , o dużej w a d z e n a u k o ­ w e j . T a k j e d n a k nie jest. Już n a p i e r w s z e j s t r o n i e Wstępu istnienie Księstwa Pomorskiego Podobnie w piątym akapicie słowo z h i s t o r i i E u r o p y , stawiając w n a ss. 168, 216. N a s t r o n i e d r u g i e j z j a w i a j ą „nadal" wykreśla jego miejsce się ś r e d n i o w i e c z n e Prusy. związkowe państwa n i e m i e c k i e , n a t r z e c i e j e r e g u j e a u t o r n o w ą parafię, mirachowską, której n i e m a i może n i g d y n i e było, powiększa gowidlińską o wieś B o r e k , k o s z t e m skiej. W Tam t e n sposób p r z e i n a c z o n a też n i e m a „ e n k l a w y " została h i s t o r i a p o w s t a n i a p a r a f i i w sulęczyń- t y m rejonie. kaszubskiej Borek, bo w i o s k a t a jest n i e więcej i nie m n i e j k a s z u b s k a , j a k otaczające ją ze w s z e c h s t r o n czysto k a s z u b s k i e w s i e sąsiednie. Tak można b y cytować przez 360 s t r o n t e k s t u . N i e s t a r c z y t u na to miejsca, t r z e b a się ograniczyć d o w y r y w k ó w . Inwestycje bytowskiej wiatów irygacyjne mają wpływ dokonywane w na poziom (s. 31). Z a m o ż n i e j s z a celu odwodnienia (s. 30) „ G l e b y n a z i e m i p r o d u k c j i roślinnej", inaczej s z l a c h t a spadła gleby innych po­ d o rzędu w o l n y c h c h ł o p ó w , a prawo l e n n e pociągało za sobą utratę majątku, t w i e r d z i a u t o r (s. 36) i odsyłaczem powo­ łuje się n a G. L a b u d ę . W s z y s t k o adresem to nieprawda i pod wskazanym przez odsyłacz G. L a b u d a t e g o n i e p o w i e d z i a ł i p o w i e d z i e ć n i g d y n i e m ó g ł , w p r o s t c i w n i e , z a z n a c z a w y r a ź n i e , że p r a w o w y m a r c i u lenne prze­ pociągało za sobą utratę majątku osób u p r a w n i o n y c h d o d z i e d z i c z e n i a , a możniejszej szlachcie p o maluje wspaniałą p e r s p e k t y w ę . Opacznie 1918 przedstawione (s. 45). W b r e w zostały r o l e działaczy twierdzeniom Kukiera polskich na t y m terenie w n i e miała kolegiata kamieńska roku nigdy �255 RECENZJE j u r y s d y k c j i n a d p r o b o s z c z a m i p o w . b y t o w s k i e g o , t y m m n i e j w 1821г., g d y ż w 1810 r . została p r z e z k r ó l a p r u s k i e g o s k a s o w a n a dzielnej egzystencji gospodarczej", (s. 63). Istniały o s a d y ale samodzielnie „niezdolne do m i m o t o żyły i żyją samo­ do dziś (s. 105). T r ó j p o l ó w k i n i e z a r z u c o n o t a m , g d z i e s t o s o w a n o c z t e r o p o l ó w k ę (s. 106). Już w średniowieczu u p r a w i a n o t u żyto, t a k a u t o r , a n a s i a r c h e o l o d z y t u t a j aż półtora tysiąca l a t w c z e ś n i e j (s. 104). P o o k o p o w y c h p o l e stwierdzili zaorano je i pozo­ s t a w i o n o n a r o k o d ł o g i e m [sic] (s. 107). T u c h o m i e b i e r z e s w ą n a z w ę o d T u c h o m s k i c h , Rekowo od Rekowskich bytowscy nikiem" n i e używali itd., inni przed [sic], a w y d a n a przeciwnego naukowcy I wojną twierdzą światową odwrotnie nawozów (s. 54). „ K a s z u b i chemicznych, poza d r u k i e m niemiecka statystyka kolejowa (s. 109). F. L o r e n t z w swym Zarysie etnografii p i s z e : „ P ł o d o z m i a n b y ł następujący: z i e m n i a k i , c z t e r y razy podaje obor­ coś w r ę c z n a s. 15 kaszubskiej z rzędu ż y t o i t a t a r k a " n a o w e czasy n o r m a l n a g o s p o d a r k a . R. K u k i e r : „obsadzano r o l e c z t e r y r a z y z rzędu z i e m n i a k a m i , a następnie w y s i e w a n o żyto n a p r z e m i a n z bukwitą" brukwi p o u p o w s z e c h n i e n i u u p r a w y z i e m n i a k ó w , a S. upowszechnia Hoszowski w swojej autor dopiero Lustracji województwa już przeszło d w a w i e k i w c z e ś n i e j . N a d t o , (s. 109). U p r a w ę stwierdza uprawę pomorskiego j a k b y chciał a u t o r zaliczać brukwi brukiew do roślin m o t y l k o w y c h (s. 116). Skasowanie „wywarły d a n i n bydlęcych i w p r o w a d z e n i e znaczny wpływ n a hodowlę zwierząt jaśnił j e d n a k a u t o r , c z e m u oczynszowania, i skasowanie przeprowadzone X I X (s. 122). W a g ę t u c z o n e j w c z y n s z ó w z b o ż o w y c h i pieniężnych w XVIII d a n i n y bydlęcej i X I X wieku". Nie i wprowadzenie w i e k u X I I , zadziałały d o p i e r o w gęsi p o d a j e w wy­ zamian wiekach a u t o r n a 8-10 k g (s. 162), j e d n a k XVIII stada t u c z o n y c h t a k gęsi pędzi się 50-100 k m aż d o Słupska i K o s z a l i n a , g d y w i a d o m o , że t a k a gęś p o 100 m m a r s z u już j e s t t r u p e m (s. 122). „ W w i e l u w s i a c h n a czas z i m y ograniczano bardzo stan pogłowia zwierzęcego do p o n a d trzeciej w t e n sposób g o s p o d a r z (s. 123). K r o w o m R e k o w a po trzech latach doszedłby części". Postępując do stanu zero swego bydła n a u l t i m o 1907 r. zdjęto d r e w n i a n e k l o c k i , g d y p o z a t y m wiszą o n e n a k a r k a c h n i e s f o r n y c h k r ó w n a d a l n a c a ł y m ś w i e c i e (s. 126). Początki pszczelnictwa sięgają r a z średniowiecza, r a z z a r a n i a działalności wieczej. „ C i e k a w y w t y m w z g l ę d z i e j e s t z n a n y [sic] X V I I I - w i e c z n y wydany w czasach przechowywano Bogusława X" —• który umarł w czło­ polowania 1523 r . (s. 145). M l e k a p r z y p i e c u , a l e w m o ż l i w i e najchłodniejszym 4 zakaz nie m i e j s c u (s. 155). Z a - W X I X w . k u c h n i a g b u r s k a n i e miała p a l e n i s k a . Z n a j d o w a ł o się o n o w e w n ę ­ ce, o której K u k i e r pisze j a k o p r z e c h o w a l n i m l e k a , t o j e s t w m i e s z k a l n e j i z b i e . T a m się g o t o w a ł o s t r a w ę d l a l u d z i i i n w e n t a r z a . P o p i ó ł w y b i e r a n o o d s t r o n y k u c h n i . G ł ę ­ bokość w n ę k i w y n o s i ł a o k . 80 c m , szerokość o k . 1 m (podaję z p a m i ę c i ) . D w i e „ f e j e r k i " t r z e c i a w ścianie, g d z i e p a l o n o , b y f a b r y k o w a ć d y m d l a w ę d z a r n i n a p i e r ­ w s z y m piętrze. P a l e n i s k o g ł ó w n e połączone b y ł o z p i e c e m k a f l o w y m , który w t e n sposób b y ł z a w s z e l e k k o ciepły i n a ł a w c e p r z y n i m ogrzać się m o g ł y i osuszyć zziębnięte d z i e c i a k i . Z i m ą opalało się t e n p i e c z j e g o w ł a s n e g o p a l e n i s k a , p o d ławką. M i ę d z y p i e c e m a m u r e m w n ę k i - k o m i n a b y ł z a w s z e ciepły „ m u r e k " o szerokości m n i e j w i ę c e j s t o p y , u l u b i o n e m i e j s c e k o t a , suszono też n a n i m z m o k n i ę t e s k a r p e t y , rękawice i t p . G d y narastał w c z w a r t y m k w a r t a l e X I X w . d o b r o b y t , przystąpiono m . i n . d o g e n e r a l n e g o upiększania mieszkań. P a l e n i s k o p r z e n i e s i o n o d o k u c h n i , w n ę k ę a l b o z a m u r o w a n o , a l b o pozostawiając ją u ż y t k o w a n o d o i n n y c h c e l ó w gospodarczych. N i g d y n i e mogła o n a stać się p r z e c h o w a l n i ą m l e k a , była b o w i e m o g r z e w a n a p r z e z p a l e n i s k o z k u c h n i i z pieca. D l a p r o d u k o w a n y c h m a s o w o tuczników b u d o w a n o osobną kuchnię w c h l e w n i . D r u g i k o m i n , p o przeciwległej s t r o n i e k o r y t a r z a prowadzącego z sieni do k u c h n i , połączony był z p i e c e m w i e l k i e j i z b y p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i . N a d a c h u sterczały więc d w a k o m i n y . Wszystko budowano bardzo funkcjonalnie. 4 �258 RECENZJE K O N R A D W Y P Y C H , W cieniu fe. Siadami Jana Stanisława Wroclaw Kubarego, 1969, s. 180, r y c . 86, m a p 7 Popularyzacja dotychczasowego k u l t u r pozaeuropejskich dorobku etnografii stanowi w i e l k i margines w n e j . U k a z a ł o się w p r a w d z i e polskiej w zakresie naszej l i t e r a t u r z e badań specjalistycz­ d o t e j p o r y nieco p r a c poświęconych podróżom Polaków p o lądach i m o r z a c h świata, w s u m i e j e d n a k p r o b l e m a t y k a t a czeka n a d a l n a p i ó r o h i s t o r y k a e t n o g r a f i i . Najpełniej j a k do tej pory sprawy t e o m ó w i o n e zostały w o d ­ n i e s i e n i u d o S y b e r i i . S y b e r i a j e d n a k s t a n o w i o d d z i e l n y rozdział w p o l s k i e j n a u c e t u łaczej, g d y ż w i e l u n a s z y c h rodaków rozpoczynając walkę z c a r a t e m zesłanych stało za U r a l . W i e l u j e d n a k b y ł o t a k i c h , którzy d o b r o w o l n i e w i c h l e b a , w w y n i k u s p l o t u h i s t o r y c z n y c h w y d a r z e ń l u b z różnych p o b u d e k opuściło nadwiślańską ziemię, a b y z d a l a o d o j c z y z n y zo­ poszukiwaniu pracy osobistych prowadzić ożywioną działal­ ność naukową. Jedną z t a k i c h p o s t a c i j e s t J a n S. K u b a r y , który z „ p r z y c z y n o s o b i s t y c h " ruszył w świat i p r z e z s z e r e g l a t w ę d r o w a ł p o w y s p a c h „w cieniu f e " . Wiele w 1 n i e wyjaśnionych Pacyfiku spędzając życiu t e g o b o h a t e r a b y ł o sprzeczności i d o c h w i l i tajemnic, m i m o że a u t o r książki o n i m z g r o m a d z i ł obecnej interesujący materiał z t e g o z a k r e s u . P r o w a d z ą c s t u d i a p o r ó w n a w c z e n a d d o r o b k i e m J . S. K u b a r e g o wy­ życie naukowym g ł ó w n ą u w a g ę s k u p i a a u t o r n a zmiennościach, j a k i e zaszły o d c z a ­ sów, k i e d y r o d a k nasz r o z w i j a ł działalność d l a d o b r a l u d ó w p i e r w o t n y c h nych na wyspach Pacyfiku. Zainteresowania rozsiedlo­ t e s p o w o d o w a ł y , że n i e mając m o ż l i w o ­ ści u d a n i a się d o M i k r o n e z j i n a w i ą z a ł K . W y p y c h k o n t a k t y z u c z o n y m i , którzy p r o ­ w a d z i l i l u b obecnie prowadzą J. S. K u b a r e g o . podobnie Część j a k informacje badania uzyskanych tą n a obszarach drogą objętych materiałów z muzeów etnologicznych w ongiś eksploracjami wykorzystano w książce, Lipsku, Berlinie i Hamburgu. P o n a d t o u w z g l ę d n i o n o w n i e j także m a t e r i a ł y a r c h i w a l n e znajdujące się w archiwum Polskiego Towarzystwa kuły r o z s y p a n e Ludoznawczego w e Wrocławiu w w i e l u czasopismach, Mikronezji. Wszystko oraz zbiorach liczne a także p r a c e traktujące o p o l s k i m arty­ badaczu t o w sposób i s t o t n y w z b o g a c a naszą w i e d z ę o w k ł a d z i e Pola­ k ó w w b a d a n i a k u l t u r i l u d ó w świata. N i e licząc wstępu i zakończenia, r e c e n z o w a n a książka składa się z 9 r o z d z i a ł ó w , których treść p r o w a d z i n a s p r z e z c i e n i e i b l a s k i życia j e j b o h a t e r a . A b y ł o i c h w i e l e . Zwłaszcza c i e n i e j e g o życiorysu przysłaniają w j a k i e posiada o n w zakresie wkładu do wiedzy mórz południowych. D o b r z e wstępie przedstawił zasługi, się stało, że a u t o r m o n o g r a f i i o J . S. K u b a r y m już bez k o m e n t a r z a ściuje s a m c z y t e l n i k . A dużym s t o p n i u rzeczywiste o l u d a c h mieszkających n a w y s p a c h znajdujemy jego sylwetkę. N i e c h więc czyny jego we warto­ t u t a j w i a d o m o ś c i o t y m , że w życiu t e g o c z ł o ­ w i e k a była w a l k a w oddziałach p a r t y z a n c k i c h i u c z e s t n i c t w o w p o w s t a n i u s t y c z n i o ­ w y m , b y ł y także i hańbiące c z y n y , p e w n e zapomnieć „ z d r a j c y " która po raz pierwszy w ó w c z a s znajdując n o s t a l g i a i w y t ę ż o n a p r a c a , która p o z w a l a ł a z a ­ chociaż n a c h w i l ę o w i e l k i e j wystąpiła po upadku powstania się n a e m i g r a c j i w skazie w jego życiorysie, To właśnie Dreźnie, zgłosił się s i e d e m n a s t o l e t n i Kubary do poselstwa carskiej Rosji i w z a m i a n za pozwolenie styczniowego. na powrót do rodzinnej War­ s z a w y z d e k l a r o w a ł się zostać t a j n y m a g e n t e m p o l i c j i c a r s k i e j d o s p r a w p o l i t y c z n y c h , dostając d o w y p e ł n i e n i a c o r a z t o n o w e z a d a n i a . P o rozpoczęciu studiów n a Wydziale F e — p i e n i ą d z e z w y s p y J a p w kształcie k a m i e n n y c h kół, z o t w o r e m w środku. P r z e z J . S. K u b a r e g o pieniądze t e n a z y w a n e b y ł y „ P a l a n " , późniejsi n a t o m i a s t b a ­ dacze j a k i współcześni określają j e n a z w ą „ f e " l u b „ f a " . 1 �259 RECENZJE Medycznym Warszawskiej Szkoły Głównej pracuje nadal d l a p o l i c j i , aż wreszcie d e c y d u j e się n a ucieczkę z k r a j u w m a r c u 1868 г., p r z e r y w a j ą c hańbiącą działalność. T y l e faktów o w r o g i e j działalności J . K u b a r e g o z g r o m a d z i ł a u t o r książki, stawiając j e p o d r o z w a g ę c z y t e l n i k ó w , n i c z e g o n i e sugerując w t y m w z g l ę d z i e . Dalsze losy J . S. K u b a r e g o przed udaniem się n a w y s p y łączą się z pracą z a r o b k o w ą w Berlinie, potem w rywczo w jednak Londynie. Związany z posiadaczem d o m u handlowego i k u p c e m , zajmującym najdłużej z Hamburgiem „Jan C e z a r G o d e f f r o y się d o s t a r c z a n i e m mórz południowych Altonie pod Hamburgiem, a do­ eksponatów nawiązał i Syn", bogatym etnograficznych kontakt bankierem i przyrodni­ c z y c h m u z e u m e u r o p e j s k i m . Znajomość t a rozpoczęła działalność n a s z e g o r o d a k a n a p o l u e t n o g r a f i i , który 1 m a j a 1869 r . w y r u s z y ł n a pokładzie „ W a n d r a h m " , d o a r c h i ­ p e l a g u S a m o a , rozpoczynając tą podróżą 3 0 - l e t n i o k r e s w ę d r ó w e k . T r u d n o t u t a j cjonować przebieg t y c h w ę d r ó w e k , z w i e l u źródeł d o w i a d u j e m y szlaki przez prowadziły wyspy Samoa, Hawajskie, Tonga, M a r s h a l l a , G i l b e r t a , A d m i r a l i c j i , Karolińskich i Cooka. Nowej I r l a n d i i , badał w y b r z e ż a Nowej Gwinei, rela­ się j e d n a k , ż e i c h Fidżi, archipelag wysp P r z e b y w a ł także K u b a r y n a „ z a b ł ą d z i ł " d o J a p o n i i i dotarł do w i e l u i n n y c h r e j o n ó w naszego g l o b u . P o n a d t o n a półmetku s w y c h e g z o t y c z n y c h p o d ­ róży dotarł do Polski, gdzie n a I I Zjeździe Lekarzy i Przyrodników we Lwowie (21 V I I 1875) w y g ł o s i ł „ S p r a w o z d a n i e ze z d o b y c z y n a u k o w y c h , osiągniętych p o d c z a s kilkuletnich podróży do A u s t r a l i i " . Potem b u r g a , g d z i e podpisał n o w y szlak jego poprowadził dalej k o n t r a k t z firmą Godeffroya szył n a S a m o a . Z e z m i e n n y m i w do Ham­ l u t y m 1876 r . w y r u ­ szczęściem p r o w a d z i ł s w o j e e k s p l o r a c j e etnograficzne. I m b a r d z i e j otaczał g o s z a c u n e k t u b y l c ó w , t y m częściej o d w r a c a l i się o d n i e g o r e p r e ­ zentanci k o l o n i a l i z m u europejskiego, z krajowcami". etnograficznymi Niełatwo którzy m u było w i gromadzeniem nie mogli m u w y b a c z y ć „bratania takich warunkach kolekcji zajmować etnograficznych. O się się badaniami i l e n i e załamał się w ó w c z a s n a d u c h u , t o t y l k o dzięki w i e l k i e m u przeświadczeniu, że p r a c a j e g o w z b o ­ gaca w sposób i s t o t n y naukę aspektów książce życia ukazuje tubylców. bogactwo w a ż n y m i szczegółami warstwa materiałów, n a u k i . O n t o był p i e r w s z y m puaskich. Cenna europejską Właśnie etnograficzna które dzięki Europejczykiem, jest również jego r o z p r a w a w której napisał, że „ R o z p r a w y serwacji autorytety ujęciu podobnych aus Volks- zajmują w pewnym — A. Kramer, s e n s i e książkę lecz także wartościującą którą und Menschenkunde, w etnologicznej literaturze w y ­ za b a d a c z a m i , pra­ którzy u z n a w a n i A. Bastian i inni. Dzięki jak i są takiemu n i e t y l k o popularyzującą je zarówno n a p o l u etnografii, badania geografii, językoznawstwa i o r n i t o l o g i i . C z y n i t o a u t o r w w i e l u p a r t i a c h książki, w której p r z y j ą ł poszczególnych dla d e t a l i , podczas s t a r a n n y c h i długotrwałych o b ­ a także prezentującą j e g o d o k o n a n i a w z a k r e s i e stawienia ocalono poświęcona r e l i g i i P a l a u c z y k ó w , opinii zacytowanych na polu etnologii otrzymaliśmy Kubarego, J . S. K u b a r e m u wielu omawianej n a n i w i e szczególnie o w o c n e j d l a t e g o r o d z a j u s t u d i ó w " . W i e l e j e s t w cy K . W y p y c h a za Kubarego dzięki o p a n o w a n i u w który dostarczył o p i s ó w pieniędzy p a - A . B a s t i a n w ł ą c z y ł d o s w e j p u b l i k a c j i p t . Allerlei jątkowe miejsce, dotyczącymi zawarta e t a p ó w tułaczego s z l a k u zasadę c h r o n o l o g i c z n e g o badań naszego przed­ rodaka. W i e l e j e s t w t e j interesującej książce s m u t n y c h s t r o n , k t ó r e z a w i e r a j ą informa­ cje o t y m , j a k t o w r o g o ś ć l u d z i była n i e r a z barierą d o osiągnięcia jeszcze w i ę k s z y c h wyników eksploracji naukowych prowadzonych p r z e z J . S. K u b a r e g o . gość t a targała n i e r a z wewnętrznym życiem badacza. Zwłaszcza były c i ą g ł y m p a s m e m utrapień i n i e p o w o d z e ń , które z ł a m a ł y 9 p a ź d z i e r n i k a 1896 r . z n a l e z i o n o go m a r t w e g o swego syna B e r t r a m a na w y s p i e Ponape. Ponadto ostatnie wro­ jego l a t a go ostatecznie. w miejscu, gdzie pochował p r z e d Dnia laty �260 RECENZJE K o ń c z ą c podkreślić należy, że książka K . W y p y c h a w b u d z i szereg refleksji, n i e j w a r t o ś c i o w e g o materiału, n i e b r a k też j e d n a k one p r z e d e w s z y s t k i m d o w a r s z a w s k i e g o wiele s m u t n y c h k a r t . Odnoszą o k r e s u życia J . S. K u b a r e g o , przysłaniać będą c i e n i e m j e g o zasługi n a u k o w e . S m u t n e są l o s y które człowieka n i e m o ­ g ą c e g o sprostać p r z e c i w i e ń s t w o m , j a k i e stanęły n a p r z e s z k o d z i e d o d a l s z y c h i opracowania zgromadzonych się zawsze badań materiałów. I w r e s z c i e o s t a t n i a u w a g a — książka t a j e s t d o b r y m p r z y k ł a d e m ładnie w y d a n e j p r a c y , a l i c z n y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y o ż y w i a j e j treść. Antoni SPICHLERZE -Bierkowicach, A. Tybura, Folder OPOLSZCZYZNY, PSP Kraków F. K r e s m e r , nakładem 1967. T e k s t y : Muzeum W s i Opolskiej E. G i l . F o t o g r a f i e : archiwum. Opracowanie Kuczyński graficzne: w Opolu- S. B r o n i c z , E. G i l , Z . Jasińska, s. n l b . 24 „ S p i c h l e r z e O p o l s z c z y z n y " j e s t dobrą ilustracją starań, j a k i e o d początku i s t n i e n i a M u z e u m W s i O p o l s k i e j w k ł a d a w popularyzację s w e j działalności i z a p e w ­ nienia s o b i e należytej r a n g i w grupie muzeów wstających w P o l s c e . O f i c j a l n e g o skansenowskich, coraz o t w a r c i a t e j placówki d o k o n a n o w liczniej po­ 1970 r o k u , d a ­ jąc t y m s a m y m w y r a z p a m i ę c i i hołdu d l a O p o l a n , k t ó r z y p r z e z w i e k i , m i m o woli, zachowali polskie obyczaje i tradycje. Obecnie tutaj s t a r e m ł y n y i s p i c h r z e , stodoły i w i a t r a k i , kościółki i z a j a z d y o r a z całe z a g r o d y skie. Z ogólnej liczby 70 t e g o r o d z a j u zrekonstruowanych budowli inwentaryzacji zbiorów, g d y ż z a t r u d n i o n y t u zespół p r a c o w n i k ó w rolę p o p u l a r y z a c j i , t a k b a r d z o należy, że z d o b y t e wielone, w t y m zakresie a w ś r ó d następnych zagadnieniom z zakresu Występująca umiejętnościach istotnej w na jej terenie pracy doświadczenie zostanie folderów kultury terenowej znajdą się i także Sądzić zatem jeszcze w i e l o k r o t n i e p o ­ poświęcone duchowej drewniana architektura wiejska technicznych wiejskich budowniczych się gromadzenia docenia etnografa. egzemplarze m a t e r i a l n e j , społecznej chłop­ eksponuje spośród n i c h 19, a t r u d zajęć c o d z i e n n y c h n i e i d z i e j e d y n i e w k i e r u n k u i nie­ zdołano już z g r o m a d z i ć innym Opolszczyzny. ś w i a d c z y o dużych i w y s o k i m kunszcie polskiej ciesiołki, którą u p r a w i a ł y t u t a j r o d z i n y Młyńskich, Cieślów, M i k s ó w , K a b a t ó w , S n o p ­ ków, Koniecznych, Kokotów wymienione w folderze. Pisząc o tym zagadnieniu podkreślono t a k ż e i s t o t n y p r o b l e m świadczący, że b a d a c z e n i e m i e c c y o nym wysoki n a s t a w i e n i u s t a r a l i się p o d w a ż y ć oczywisty fakt, j a k i m był szowinistycz­ poziom p o l s k i e j ciesiołki n a t y m t e r e n i e Śląska, a w z n o s z e n i e d r e w n i a n y c h k o ś c i o ł ó w przy­ pisywali przez oni kolonistom autora, gdyż przez ten znamienny niemieckim. Sprawa długie l a t a w ł a d z t w a t a słusznie niemieckiego szczegół z z a k r e s u k u l t u r y materialnej ności p o l s k i e j , który w p r a c a c h w i e l u s z o w i n i s t y c z n i e została na ziemi wydobyta śląskiej zatarł się osiadłej t u o d w i e k ó w lud­ n a s t a w i o n y c h etnografów nie­ w y m i e n i ć należy ogólne sfor­ mieckich celowo pomijano. Z i n n y c h zagadnień z a p r e z e n t o w a n y c h w folderze mułowania n a t e m a t k o n s t r u k c j i występujących n a Opolszczyźnie zabytków d r e w n i a ­ n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , w której d o m i n o w a ł a t z w . „ z r ę b ó w k a " z w i ą z a n i e m n a obłap, jaskółczy o g o n się t u t a j nych i nakładkę. W konstrukcja ryglowa, gliną l u b cegłą. a ludność m i e j s c o w a p o ł o w i e w i e k u X I X zaczęła składająca J e j znajomość belek upowszechniać się z d r e w n i a n y c h k r a t o w n i c , w y p e ł n i o ­ n a t e n t e r e n przynieśli koloniści niemieccy, odnosiła się d o n i e j niechętnie, n a z y w a j ą c b u d y n k i w z n o s z o n e w t e j technice „fryderycjońskimi l e p i o n k a m i " . �261 RECENZJE Pisząc o m a t e r i a l e i t e c h n i c e w y k o n a n i a dotyczących t e g o r o d z a j u a r c h i t e k t u r y t r u d n o j e s t zgodzić się z j e d n y m szczegółem p o d a n y m p r z e z a u t o r a . C h o d z i w i c i e o materiał d o k r y c i a d a c h u , gdyż s t w i e r d z e n i e s ł o m ą " n i e j e s t ścisłe. W c z y c e za m a t e r i a ł wielu bowiem do p o k r y c i a dachów dachy roli, ale u w a g a nie tyle słoma, c o t r z c i n a , zwana t u obiektów a r c h i t e k t u r y d r e w n i a ­ p o k r y t e p i e r w o t n i e trzciną, słomą. F a k t t e n p o m i n i ę t y w miano­ przeważnie r e j o n a c h p o w . Racibórz, P r u d n i k i G ł u b ­ służyła p r z e z ludność „ p a ł k ą " . W i ę k s z o ś ć z istniejących n e j posiadała „dachy p o s z y w a n o którą dopiero później zastąpiono tekście f o l d e r u n i e u m n i e j s z a j e g o p o p u l a r y z a t o r s k i e j t a p o w i n n a być w przyszłości u w z g l ę d n i o n a w ewentualnej nowej jego edycji. Najwięcej miejsca poświęcono w części t e k s t o w e j folderu spichlerzom, kreśląc i c h d a w n ą funkcję, która w i ą z a ł a się z tradycyjną kulturą l u d o w ą osiadłej t u l u d ­ ności p o l s k i e j . D o w i a d u j e m y terenie Opolszczyzny, rakterystyczny element części w o j e w ó d z t w a spichrze polepione się o dużej różnorodności s p i c h r z y występujących na k t ó r e w w i e l u j e j r e j o n a c h t w o r z y ł y jeszcze d o n i e d a w n a c h a ­ zagrody. opolskiego Zwłaszcza w południowej i rozsiadły południowo-wschodniej się gęsto, z b u d o w a n e gliną. I c h z r ę b o w a k o n s t r u k c j a n a d a j e z sosnowych belek i m cech m a s y w n y c h b u ­ d o w l i , które b a r d z o często podkreślone zostają p r z e z ciężkie d r z w i o k u t e blachą i ż e ­ laznymi sztabami. K o ń c z ą c , należy jeszcze dotknąć układu g r a f i c z n e g o żym w y c z u c i e m p r o b l e m a t y k i . Szkoda folderu, opracowanego j e d n a k , że z a w a r t y w n i m materiał c y j n y n i e został n a j l e p i e j d o b r a n y p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m i Istnieje b o w i e m wania, czy choćby Rozumice, w terenie wiele spichrze w i n n y c h obiektów o bardzo występujące we wsiach: p o w . Racibórz, w z g l ę d n i e Głubczyce. Jeszcze j e d n a zasadnicza parę s p i c h r z y uwaga reprezentacyjnym. dobrym Krzanowice, stanie Borucin, P o d s u m o w u j ą c s t w i e r d z i ć t r z e b a , że f o l d e r t e n r o z s z e r z a etnografów i architektów, a b y zajęli n a terenie się t y m z a g a d n i e n i e m p o w o ł a n e d o życia M u z e u m W s i O p o l s k i e j i jest nieco publikacji. zakres naszej sygnałem d l a dokładniej, gółowego opracowania. Byłoby b o w i e m bardzo szkoda, g d y b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej O p o l s z c z y z n y , gdyż z g r u p u j e n a s w y m o b s z a r z e t y l k o część t y c h obiektów, r e s z t a n a t o m i a s t p o w i n n a doczekać się należnego i m b a r d z i e j n i o w o - w s c h o d n i c h rejonów legł zniszczony tego poszczególnych znacznie Opolszczyzny pow. opracowaniach t y p ó w s p i c h r z y , jeśli już n i e w s z y s t k i c h , t o t y c h , które e k s p o n u j e się w o s p i c h r z a c h występujących zacho­ Bolesław, ze w s i P i l s z c z , w n a przyszłość. W r o d z a j u p o w i n n a z n a j d o w a ć się m a p a przedstawiająca r o z m i e s z c z e n i e wiedzy zdu­ ilustra­ ten znamienny szcze­ akcent a zwłaszcza j e j p o ł u d n i o w y c h i p o ł u d ­ z ę b e m czasu n i e d o c z e k a w s z y się pełnej inwentaryzacji architektonicznej. Antoni Kuczyński M U Z E U M W S I O P O L S K I E J , t e k s t E. K u r e k . F o t o g r a f i e : M . K u r e k , F. ser. O p r a c o w a n i e g r a f i c z n e : K . F. B u n s c h , K r a k ó w 1969, s. n l b . 12 Skromny w katalog poświęcony omówieniu działalności O p o l u - B i e r k o w i c a c h u k a z u j e c z y t e l n i k o w i dzieje Muzeum Wsi Krem- Opolskiej t e j placówki oraz cele i zamie­ r z e n i a . W krótkich słowach nakreślono m o t y w y , j a k i m i k i e r o w a n o się p o w o ł u j ą c życia o p o l s k i p a r k e t n o g r a f i c z n y oraz zaprezentowano dotychczasowy do trud, którego r e z u l t a t e m j e s t i n w e n t a r y z a c j a przeszło 700 o b i e k t ó w a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j rozpro­ s z o n y c h p o całej z i e m i o p o l s k i e j . W i c h składzie są b u d y n k i m i e s z k a l n e gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Część z n i c h p r z e n i e s i o n a została n a t e r e n s k a n s e n u , r e s z t a pozosta- �262 RECENZJE je w t e r e n i e czekając n a r o z b i ó r k ę p r z e z muzealną grupę cieśli. P r a c e t e n i e s t a ­ nowią b y n a j m n i e j j e d y n e j ry ludowej. Obok niej f o r m y działalności m u z e a l n e j prowadzi izb mieszkalnych, gromadzi graficzne się b a d a n i a dotyczące się dokumentację fotograficzną, zawierające socjologiczno-etnograficzny wych. Ponadto na odcinku ochrony terenowe zgromadzono wiele opis kultu­ w y s t r o j u wnętrz opracowuje karty określonych f a k t ó w etno­ kulturo­ z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , sprzętu i narzędzi rol­ n i c z y c h . Są w i ę c z a b e z p i e c z o n e w m u z e u m u n i k a l n e u l e k ł o d o w e , d r e w n i a n e k a p l i c z ­ k i przydrożne, d z w o n y g r o m a d z k i e , świątki, l a m p y i t p . Z katalogu dowiadujemy się p o n a d t o torskiej n a tematy etnograficzne o działalności oświatowej u m w y g ł a s z a j ą w i ę c p o g a d a n k i — g ł ó w n i e d l a ludności w i e j s k i e j t u r y l u d o w e j , organizują i popularyza­ z w i ą z a n e ze Śląskiem O p o l s k i m . P r a c o w n i c y małe w y s t a w y muze­ — z zakresu kul­ o ś w i a t o w e , p r z e z n a c z o n e g ł ó w n i e d l a szkół i świetlic w i e j s k i c h . K o ń c z ą c o m a w i a n i e p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w i n f o r m a t o r z e podkreślić t r z e b a , jesienią w dy 1970 r o k u odbyło się długo oczekiwane O p o l u - B i e r k o w i c a c h , placówki powołanej w Narodowej. feratów, Oczywiście, j a k p r z y a p o zakończeniu S e s j i ziemi opolskiej. rych t y l k o część Obecnie Pokazano więc znajdzie takich Naukowej Muzeum Wsi odbyła w wygłoszono się interesująca zabytki i m miejsce bywa, parku wycieczka z Kamieńca, p o w . Olesno, pow. Kluczbork, karczmę z po któ­ spotykamy z 1798 r o k u , s p i c h l e r z k o p u l a s t y z G ł o ­ g ó w k a , p o w . P r u d n i k , s p i c h l e r z d w o r s k i z G r u d y n i , p o w . K o ź l e , olejarnię z Nowej, z etnograficznym. m u z e u m p o s i a d a szereg interesujących obiektów, w ś r ó d których dom mieszkalny Ra­ szereg r e ­ architektury ludowej, opolskim że Opolskiej 1961 r o k u decyzją W o j e w ó d z k i e j okazjach uczestnikom należne otwarcie Karmonek, p o w . Olesno, oraz wiele Bogacicy innych. W g r u p i e z r e k o n s t r u o w a n y c h z a b y t k ó w znajdują się s p i c h r z e d w o r s k i e z X V I I I stu­ l e c i a , pochodzące ze Sławięcic i G r u d y n i p o w . K o ź l e , a także d w a s p i c h r z e gospo­ darcze z X I X w i e k u . O d b u d o w a n o Reszta również XVIII-wieczną zagrodę oleską. c z e k a n a rekonstrukcję, a całość e k s p o z y c j i m a być g o t o w a w 1980 r o k u . się z g r o m a d z e n i e około 80 o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o , Przewiduje gospodarczego i sa­ k r a l n e g o , które r o z m i e s z c z o n e zostaną n a p l a n i e g e o g r a f i c z n e g o układu O p o l s z c z y z n y . W planie jest zorganizowanie o d p o w i e d n i c h r a m p i p o m o s t ó w w i d o k o w y c h , z których m o ż n a b ę d z i e oglądać całość s k a n s e n u . P o n a d t o p l a n u j e się b o w i e m s p r o w a d z e n i e oryginalnej zadbano także o aspekt t u r y s t y c z n y ^ k a r c z m y ze w s i P r z e w ó z , w p o w . k o ­ z i e l s k i m , w której u b r a n y w r e g i o n a l n e s t r o j e p e r s o n e l b ę d z i e p o d a w a ł p o t r a w y s k i e . I s t n i e j e w p l a n i e r o z b u d o w y s k a n s e n u i w i e l e i n n y c h interesujących które czekają n a realizację. D o t y c h c z a s o w e organizatorskim i w zespół m ł o d y c h niej ambitny p a r k etnograficzny naukowo-badawczym stał się w z o r e m doświadczenia t e j p l a c ó w k i w pozwalają etnografów dołoży przypuszczać, wszelkich że ślą­ propozycji, zakresie zgromadzony starań, a b y opolski d o naśladowania. Antoni Kuczyński W I A T R A K I I M Ł Y N Y W O D N E O P O L S Z C Z Y Z N Y , nakładem M u z e u m W s i O p o l ­ s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , K r a k ó w 1969. T e k s t i r y s u n k i : M a c i e j K u r e k . F o t o ­ g r a f i e : a r c h i w u m , M . K u r e k , F. K r e m s e r . O p r a c o w a n i e graficzne: Z. Jasińska s. n l b . 24 W y d a n i e tego f o l d e r u rozszerza problematykę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i . T e m a t y k a będąca p r z e d m i o t e m o p r a c o w a n i a j e s t t y m b a r d z i e j i s t o t n a , że w c h w i l i o b e c n e j jesteśmy ś w i a d k a m i z a m i e r a n i a j e d n e g o ze s t a r s z y c h p r z e m y s ł ó w l u d o w y c h , który ongiś b o g a t o r e p r e z e n t o w a n y był n a t e r e n i e z i e m i o p o l s k i e j . J e g o t w ó r c a m i b y ł y �263 RECENZJE r o d z i n y m a j s t r ó w śląskich, których n a z w i s k a spotkać można w s t a r y c h d o k u m e n t a c h , często też n a s a m y c h o b i e k t a c h , g d z i e u t r w a l o n e zostały n a długie l a t a w y c i ę t e d ł u ­ t e m wznoszących j e cieśli. Z d o k u m e n t ó w t y c h d o w i a d u j e m y n a r z y i właścicieli w i a t r a k ó w , które w dzimej w t y m zakresie. Także się o n a z w i s k a c h j a s n y sposób d o w o d z ą nazewnictwo poszczególnych długiej mły­ tradycji r o ­ elementów konstruk­ c y j n y c h m ł y n ó w i w i a t r a k ó w j e s t w p r z e w a ż a j ą c e j części p o l s k i e . R ó w n i e z w i ę ź l e przekazał a u t o r o b r a z ściowego t y c h obiektów, podając, dawniej n a Opolszczyźnie, w współczesnego że n a j w i ę k s z e pow. Strzelce stanu technicznego skupiska wiatraków i Opole. i ilo­ występowały Skrótowo p o t r a k t o w a n o także prezentację poszczególnych r o d z a j ó w w i a t r a k ó w , j a k i e b y ł y n a t y m t e r e n i e . O m ó w i o ­ no więc t z w . „koźlaki", „palfraki" je cechy konstrukcyjne. Podobny i holendry", podając najistotniejsze zespół zagadnień o m ó w i ł a u t o r w różnicujące odniesieniu m ł y n ó w w o d n y c h . Jest t u w i ę c m o w a o i c h k o n s t r u k c j i i z a s a d z i e działania. n i e c o u w a g p o ś w i ę c o n o społecznej r a n d z e m ł y n a r z y , którzy w środowisku do Ponadto wiejskim należeli d o g r u p y n a j b a r d z i e j z a m o ż n y c h i u p r z y w i l e j o w a n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Odnośnie d o m ł y n ó w w o d n y c h a u t o r p o d a j e , że należą o n e d o n a j s t a r s z y c h u r z ą ­ dzeń, które w Wschodu starożytności dzięki Rzymianom przeniesione d o E u r o p y . Z t e r e n u Śląska n i e p o s i a d a m y się m ł y n ó w ; jedyna skromna wzmianka z tego zakresu X I I - X I V charakteryzują się n a t y m o b s z a r z e r o z w o j e m wijająca wzrost się w latach późniejszych młynów i wiatraków. W uprawa roli zostały z Bliskiego wielu informacji o pojawieniu pochodzi z 1149 r. W i e k i młynarstwa wodnego, a roz­ wpłynęła dodatnio na ilościowy d r u g i e j p o ł o w i e X V I I I w . Śląsk O p o l s k i l i c z y ł 809 m ł y n ó w w o d n y c h i 85 w i a t r a k ó w . Uzupełniając wydaje zasygnalizowany zaledwie przez się, że z korzyścią d l a t e m a t y k i z a w a r t e j nie jego czytelników o p i e r w s z y c h ziem polskich. Wiadomo w i a t r u , posiada w przekazach autora ten problem w folderze byłoby historyczny, poinformowa­ traktujących o w i a t r a k a c h n a t e r e n i e b o w i e m s p e c j a l i s t o m , że w i a t r a k , c z y l i m ł y n napędzany siłą P o l s c e około 700-letnią historię. P i e r w s z e w z m i a n k i odnotowują i s t n i e n i e t e g o r o d z a j u urządzeń d o m i e l e n i a zboża w początkach I V s t u l e c i a n a K u ­ jawach typ i w Wielkopolsce. W okresie konstrukcyjny wiatraka — t y m pojawia t z w . „koźlak". się n a t y c h z i e m i a c h Najogólniej najstarszy charakteryzował się o n t y m , że zdolność o b r a c a n i a się posiadała cała bryła b u d y n k u . T a zasada k o n s t r u k ­ cyjna ułatwiała młynarzowi wiewu wiatru. W ziem usytuowanie polskich n a okres od X V holenderskiego, o b i e k t u j e g o skrzydłami w kierunku się u n a s w i a t r a k typu t z w . „ h o l e n d e r " , k t ó r e g o cechą szczególną była r u c h o m a n a s a d a do X V I I I stulecia, p o j a w i a bry­ ły, „ c z a p a " . N a t e r e n i e O p o l s z c z y z n y t e n r o d z a j wiatraków występował w n y m n a s i l e n i u w k o ń c o w y c h l a t a c h X V I I I i X I X s t u l e c i u . J e g o ściany z k a m i e n i a l u b cegły n a p o d s t a w i e ni t y p — w i a t r a k rolkowy, zwany k i e m " —• s t a n o w i połączenie c e c h bardzo starą sztukę budowy, szczegól­ wykonywano koła, z l e k k i m z w ę ż e n i e m ścian k u górze. O s t a t ­ „ p a l t r o k i e m " , n a Śląsku O p o l s k i m „koźlaka" i „holendra". N a terenie z a c h o w a ł y się d o n a s z y c h d n i w s z y s t k i e t r z y r o d z a j e raz po­ o k r e s i e r o z w o j u t e j gałęzi m ł y n a r s t w a , p r z y p a d a j ą c e g o n a t e r e n i e świadczącą zaś „palfra- Opolszczyzny w i a t r a k ó w , reprezentujące n i e ­ o wysokim kunszcie śląskich cieśli. W s u m i e j e d n a k r o k za r o k i e m u b y w a t y c h o b i e k t ó w reprezentujących t a k c h a r a k t e ­ rystyczne dla opolskiego pejzażu liczby wiatraków spowodowany W roku 1954 m ł y n a r s t w o przemysłu f a b r y c z n e g o . sługujących kalnych drewniane. skreślono z l i s t y rzemiosł i n a zmianę rzemieślniczym. P o n a d t o trudności w T e n gwałtowny dużym s t o p n i u w z g l ę d a m i Status t e n wpłynął warsztatom spowodowały budownictwo został w przekwalifikowano stawek dodatkowe nabyciu drewna, spadek ekonomicznymi. do t z w . podatkowych przy­ zarządzenia w ł a d z l o ­ potrzebnego do r e m o n t u mły- �264 RECENZJE nów i wiatraków. Wszystko obiektów występujących t o s p r a w i ł o , że w c h w i l i o b e c n e j n a Opolszczyźnie n i e jest żaden z t e g o r o d z a j u czynny, a większość znajduje się w r u i n i e . K o ń c z ą c podkreślić t r z e b a , że w m i e j s c e rycznych, w a u t o r postawił p r z e d folderze sobą problematyki. M a m y i młyny z t e r e n u Opolszczyzny. t y c h o b i e k t ó w ukazującymi w terenie. W y d a j e więc w p r a c y zagadnień h i s t o ­ ilustracyjnego n i m szereg zdjęć przeglądu omawianej ukazujących wiatraki Zdjęcia t e uzupełniono s c h e m a t y c z n y m i p r z e k r o j a m i dość przystępnej f o r m i e z a s a d y j e d n a k , że o m a w i a n e o p r a c o w a n i e obiektów w pominiętych w zadanie i c h działania. Szkoda n i e z a w i e r a m a p y ukazującej r o z m i e s z c z e n i e się także, że c e l o w y m z a d a n i e m tych b y ł o b y n a przyszłość p o d a n i e p e ł n e g o w y k a z u miejscowości, w których o b i e k t y t e z a c h o w a ł y się d o c h w i l i obecnej. P u b l i k a c j a t a przeznaczona wszystkim jest b o w i e m n i e d l a specjalistów, l e c z d l a n i e p r o f e s j o n a l n y c h miłośników k u l t u r y przede ludowej. Wielu z nich rzystałoby z a p e w n e z t a k i e g o w y k a z u miejscowości i organizując p l a n s w y c h stycznych wycieczek sko­ tury­ dotarłoby d o t y c h o b i e k t ó w . Przypuszczać należy, że i o n i d o ­ ł ą c z y l i b y się d o l i s t y osób starających się o n a d a n i e t y m o b i e k t o m w t ó r n e j funkcji. Część z n i c h p r z e n i e s i o n a z o s t a n i e d o skansenów. T e zaś, k t ó r e pozostaną w terenie, m o g ą pełnić r o l ę o b i e k t ó w t u r y s t y c z n y c h , i z b m u z e a l n y c h l u b jakąś inną. P o m y s ł ó w w t e j s p r a w i e j e s t przecież w i e l e , p o n a d t o istnieją w z o r c e z a g r a n i c z n e Holandii i Szwecji, z których także w a r t o skorzystać. B y ł o b y rzyścią d l a turystów, e t n o g r a f i i , a p r z e d e we wszystkim dla samych A n i s i m o w gioznawcza, A r k a d i u s z , Wierzenia ludów z ko­ obiektów. Antoni KSIĄŻKI Francji, to na pewno Kuczyński NADESŁANE północy, K i W , Warszawa 1971, S e r i a R e l i ­ s. 327. K s i ą ż k a j e s t w y b o r e m z t r z e c h różnych p r a c A n i s i m o w a ; w p o l s k i m p r z e k ł a d z i e f r a g m e n t y t e są z a t y t u ł o w a n e : Bajka nocy, Religia Ewenków. i mit, Wyobrażenia kosmologiczne Już s a m w y b ó r j e s t dość p r o b l e m a t y c z n y ludów i wydaje z a m i a s t t e g o należało w całości przetłumaczyć j e d n ą z p r a c — n p . Religia N a j w i ę k s z ą zaletą p r e z e n t o w a n e j pochodzący z wypraw zresztą w Bogoraza, sporej książki j e s t z a w a r t y w n i e j m a t e r i a ł części z wcześniejszych Szternberga i t d . Najbardziej publikacji, interesujący pół­ się, że Ewenków. etnograficzny, takich wydaje jak się relacje rozdział 0 r e l i g i i E w e n k ó w , n a j b a r d z i e j zaś p r o b l e m a t y c z n y i p r z y p a d k o w y rozdział p t . 1 mit, n i e c i e k a w y , n i e j a s n y , z a d z i w i a j ą c y płytkością i s c h e m a t y z m e m Bajka wnioskowania. D o książki d o d a n y j e s t w y k a z p r a c A n i s i m o w a , b r a k zaś s p i s u treści; t r u d n o b o w i e m za t a k o w y u w a ż a ć p o d a n i e tytułu i s t r o n poszczególnych t r z e c h części, bez zamie­ szczenia jednocześnie s p i s u r o z d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w i c h skład. L. B a r t n i c k i Andrzej i M a n t e l - N i e ć k o W r o c ł a w 1971, ss. 589, f o t . , m a p y . J o a n n a , Historia Etiopii, M. Ossolineum, P i e r w s z e w ś w i e c i e t a k dokładne o m ó w i e n i e h i s t o r i i E t i o p i i , będące w y n i k i e m u d a n e j współpracy h i s t o r y k a i orientalisty-językoznawcy. O b e j m u j e okres o d l e g e n ­ d a r n y c h n i e m a l p o c z ą t k ó w E t i o p i i i założenia państwa a k s u m s k i e g o — p o dzień d z i - �265 RECENZJE siejszy. Praca k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o w s z a k ż e zostały u w z g l ę d n i o n e d z i e j e nicowanie językowe i etniczne n a dziejach politycznych kraju, społeczne, h i s t o r i a k u l t u r y , państwa, warunkujące szeroko j a k również niejednokrotnie zróż­ ważniejsze momenty historii Etiopii. M . A. B a r t n i c k i A n d r z e j , Konflikty kolonialne Wiedza 1869-1939, Powszechna, K. Warsza­ w a 1971, ss. 411, r y c . 27, m a p 6. Chronologiczno-problemowe m a t u poprzez dowej ujęcie r z a d k o p o r u s z a n e g o w t a k pełnej f o r m i e t e ­ u k a z a n i e u w a r u n k o w a ń społeczno-gospodarczych p o l i t y k i tego okresu, zwraca uwagę na k i e r u n k i procesu międzynaro­ historycznego krajów A f r y k i i A m e r y k i Łacińskiej. A n a l i z a k u l t u r y ludów k o l o n i a l n y c h z a w a r t a w Azji, książce tłumaczy i c h d a l s z y r o z w ó j k u l t u r o w y — w r a m a c h k o l o n i i , a p r z e z t o p r o c e s turacji, a także potrzebę s t o s o w a n i a t z w . applied p r z e z metropolię, zwłaszcza Wielką akul- Brytanię, anthropology. M. A. B r a u d e l Praca Fernand, Historia Czytelnik, Warszawa i trwanie, j e s t z b i o r e m w y b r a n y c h tekstów z różnych K. 1971, s. 356. dzieł j e d n e g o z najgłośniej­ s z y c h f r a n c u s k i c h historyków, będącego jednocześnie członkiem z a g r a n i c z n y m PAN o r a z d o k t o r e m h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . prze­ Książka p r e z e n t u j e gląd myśli i z a r a z e m przeobrażeń, j a k i e zaszły u s a m e g o B r a u d e l a w ciągu 17 l a t — w o k r e s i e o d i n a u g u r a c y j n e g o w y k ł a d u w C o l l e g e de F r a n c e z 1950 r o k u , p t . „ O d n o w a h i s t o r i i " , aż d o z a m y k a j ą c e g o w y b ó r w y k ł a d u w y g ł o s z o n e g o w na Uniwersytecie Warszawskim należy tłumaczyć bardziej zwartej zestaw wybranych artykułów, n i e stanowią całości. O s n o w ę książki, i z a r a z e m wią trzy rozprawy: kwietniu 1967 r o k u , — „Historia i b a d a n i e teraźniejszości". T y m c h y b a one b o w i e m jakiejś j e j część najcenniejszą, stano­ „ H i s t o r i a i n a u k i społeczne: długie t r w a n i e " , „ H i s t o r i a i socjo­ l o g i a " o r a z „ P r o b l e m y h i s t o r i i c y w i l i z a c j i " . P o n a d t o w p r a c y znajdują się jeszcze d w i e mniejsze r o z p r a w k i oraz zbiór sześciu a r t y k u ł ó w będących p o l e m i k ą bądź prezen­ tacją p r a c i n n y c h a u t o r ó w ; n a j w i ę c e j u w a g i B r a u d e l p o ś w i ę c i ł t u t a j p o s t a c i G e o r g e sa G u r w i t c h a . D o t e j części — w y b o r u t y c h sześciu a r t y k u ł ó w — można m i e ć naj­ w i ę k s z e zastrzeżenia. Dotyczą o n e b o w i e m p r a c w dużej części c z y t e l n i k o w i p o l s k i e ­ mu n i e z n a n y c h , z a t e m poza tłumaczenia i z a m i e s z c z e n i a poznaniem s a m y c h przemyśleń B r a u d e l a , r e z u l t a t i c h w z b i o r z e j e s t c h y b a n i e w i e l k i ; t y m b a r d z i e j że t r u d n o m i e ć w m i a r ę o b i e k t y w n y pogląd n a p o d s t a w i e tylko jednostronnej r e l a c j i , a bez znajomości oryginału t y c h p r a c . W a r t o j e d n a k ż e zapoznać się z p r e z e n t o w a n ą t u t a j książką — Historia i trwanie, w ł a ś n i e d l a o w y c h t r z e c h g ł ó w n y c h rozdziałów. T y m b a r d z i e j że szereg p o r u s z o n y c h zagadnień j e s t b a r d z o bliskich nie tylko przedmiotowi etnografii, ale t y m wątpli­ w o ś c i o m i m e t o d o l o g i c z n y m p r o b l e m o m , które w czasach o s t a t n i c h etnografię nurtu­ j ą — z a k r e s o w i p r z e d m i o t u , r e l a c j o m e t n o g r a f i i d o i n n y c h n a u k , głębokości prowa­ d z o n y c h analiz i t d . — wynikających z p r z e m i a n , j a k i e w okresie p o w o j e n n y m nały się w naukach humanistycznych. A u t o r rozpoczyna ności p r z e m i a n w h i s t o r i i i w pić, a b y o b e c n y ogóle w od uzasadnienia h u m a n i s t y c e , p r z e m i a n , k t ó r e muszą k r y z y s rozładować: „Nauki o człowieku przeżywają ogólny doko­ koniecz­ nastą­ kryzys: �266 RECENZJE uginają nowej się p o d ciężarem w ł a s n e g o wiedzy [...] pozostają h u m a n i z m u , który postępu, chociażby już jeszcze w e w ł a d a n i u z a c o f a n e j n i e m o ż e już służyć i m za w ł a ś c i w ą z racji nagromadzenia i podstępnej ramę", „Nasza koncepcji epoka z b y t b o g a t a w k a t a s t r o f y , r e w o l u c j e , zaskakujące sceny, n i e s p o d z i a n k i [...] s y m b o l e społeczne l u b p r a w i e w s z y s t k i e — byliśmy W wczoraj dalszej bez w i ę k s z e j części a w ś r ó d n i c h i t a k i e , za które d y s k u s j i umrzeć — Braudel zastanawia pozbawione zostały się, j a k i e są m o ż l i w o ś c i jest wszystkie gotowi treści". wyjścia z tego i m p a s u i j a k i e środki h i s t o r i a p o w i n n a przedsięwziąć, a b y stać się nauką n o w o c z e s ­ ną, a w k a ż d y m r a z i e nadążającą z a z m i a n a m i zachodzącymi n a świecie. J a k o j e ­ d e n ze ś r o d k ó w — i t o dosyć w a ż n y — w i o d ą c y d o t e g o c e l u , a u t o r p r o p o n u j e w p r o ­ w a d z e n i e pojęcia czasu długiego i p r o w a d z e n i a a n a l i z h i s t o r y c z n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , sięgających d a l e k o w głąb i rozpatrujących n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o kowania (przeciwwaga c z a s u krótkiego, p r z e w a ż a j ą c e g o d o t y c h c z a s w uwarun­ badaniach h i ­ s t o r y c z n y c h ) . J a k o w z o r y n a u k g o d n y c h naśladowania w nadążaniu za p r z e m i a n a m i i w w y p r a c o w y w a n i u n o w y c h m e t o d a u t o r p o d a j e socjologię i etnologię, p r z e d s t a w i a też p r o p o z y c j e n a t u r y szerszej, dotyczące w o g ó l e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h : „ p r a g n ą ł ­ b y m , a b y n a u k i społeczne przestały, n a r a z i e , t a k w i e l e jemnych granicach, o t y m , czym jest i c z y m dyskutować o s w y c h wza­ n i e j e s t n a u k a społeczna, c z y m jest i c z y m n i e j e s t s t r u k t u r a [...] N i e c h b y s p r ó b o w a ł y r a c z e j , j e ż e l i t o m o ż l i w e , nakreślić poprzez nasze b a d a n i a w s p ó l n e linie, które b a d a n i o m , a także t e m a t y , które p o z w o l i ł y b y szych wysiłków badawczych. Osobiście nadałyby kierunek naszym wspólnym n a m osiągnąć p i e r w s z ą zbieżność n a ­ za l i n i e takie uważałbym: matematyzację, redukcję d o p r z e s t r z e n i , długie t r w a n i e [...]". L. C o n r a d Praca Jack, Człowiek, omawia rasa, zagadnienia kultura, P W N , Warszawa antropologii fizycznej M. 1971, ss. 368, r y c . i f o t . i kulturowej, wykorzystując materiał k u l t u r o w y l u d ó w całego świata. O p r a c o w a n i e s t a r a się dowieść r z e c z y w e t ­ n o l o g i i d o w i e d z i o n e , że n i e m a r a s a n i k u l t u r w y ż s z y c h czy niższych, że r o z w ó j kul­ t u r o w y całej ludzkości, j a k i poszczególnych społeczności, u w a r u n k o w a n y j e s t wie­ loma w najrozmaitszymi czynnikami. Warto sposób u p o r z ą d k o w a n y b o g a c t w o materiału dotychczasowe wszakże poglądy podkreślić, że książka Zdzisław PWN, Warszawa zawiera faktograficznego. ML. C z a r n e c k i podaje na t e n temat, wreszcie J . , Filozoficzny rodowód marksistowskiej A. K. teorii religii, 1971, s. 352. W r o z w a ż a n i a c h n a d religią m o ż n a a l b o zastanawiać się n a d j e j istotą, z p o z y c j i osoby w i e r z ą c e j , a l b o też r o z p a t r y w a ć r e l i g i ę w k a t e g o r i i t a k i c h s a m y c h z j a w i s k łecznych, j a k n p . i n s t y t u c j a W prezentowanej r o d z i n y . A u t o r oczywiście stoi n a tej d r u g i e j spo­ pozycji. p r a c y p r z e d s t a w i o n e są w p r a w d z i e n i e w s z y s t k i e — z r o b i e n i e t a ­ k i e g o z e s t a w i e n i a b y ł o b y pracą i o g r o m n i e u c i ą ż l i w ą i c h y b a n i e z b y t c e l o w ą — za t o w a ż n i e j s z e t e o r i e z w i ą z a n e z r o z w a ż a n i a m i n a d z j a w i s k i e m r e l i g i i , ale prowadzo­ n y m i z p o z y c j i n i e i d e a l i s t y c z n y c h , n a u k o w y c h . A u t o r o w i n i e i d z i e o t o , b y dociekać, które z t y c h t e o r i i i w j a k i m zakresie wywarły w p ł y w n a kształtowanie poglądów M a r k s a czy E n g e l s a odnośnie d o i s t o t y r e l i g i i , a l e o p r z e d s t a w i e n i e n i e j a k o g e n e z y marksistowskiej teorii religii, ukazanie religioznawczo-filozoficznych podstaw, w o p a r c i u o które m o g ł y powstać przemyślenia M a r k s a e z y E n g e l s a . A b y m o g ł y zo- �267 RECENZJE stać s t w o r z o n e dzieła stanowiące tę podstawę, musiały zaistnieć o d p o w i e d n i e ki, odpowiednie układy e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e . T a k i m i m o m e n t a m i warun­ przełomowymi b y ł y п р . : w A n g l i i t w o r z e n i e się społeczeństwa k a p i t a l i s t y c z n e g o , a w e F r a n c j i prze­ miany Czarneckiego okres O d r o d z e n i a z a j m u j e b a r d z o dużo m i e j s c a . P r a c a składa się z d w ó c h części: w pierw­ związane z Wielką Rewolucją; stąd i w rozważaniach szej o m ó w i o n e zostały p r z e d m a r k s i s t o w s k i e , n o w o ż y t n e t e o r i e , a w m a r k s i s t o w s k i e j t e o r i i r e l i g i i . Część p i e r w s z a podzielona święcony o m ó w i e n i u t e o r i i r e l i g i i a n g i e l s k i e g o Tomasz Hobbes, drugiej początki j e s t n a t r z y d z i a ł y : 1) p o ­ Oświecenia — Herbert z Cherbury, D a w i d H u m e ; 2) o m ó w i e n i e t e o r i i r e l i g i i w e F r a n c j i p r z e d lucją burżuazyjną — i d e o w e źródła t e o r i i r e l i g i i O ś w i e c e n i a f r a n c u s k i e g o , próby historycznego pojmowania r e l i g i i ; 3) teorie m i e c k i e j — f i l o z o f i a r e l i g i i Oświecenia niemieckiego, religii klasycznej Fichte, Hegel, rewo­ pierwsze filozofii nie­ młodoheglowska k r y t y k a r e l i g i i , F e u e r b a c h . Część d r u g a poświęcona j e s t o m ó w i e n i u p o g l ą d ó w i s t o ­ sunku i do religii Marksa i Engelsa oraz krytycznej interpretacji religii, jej istoty roli. L. M. C z e r n o w a G., Art о/ tropical Africa, p o d r e d . naukową D . Olderoggego, S o v e t s k i j Chudożnik, M o s k w a , ss. 30, i l u s t r a c j i 1 9 1 . P r a c a w y d a n a w języku a n g i e l s k i m i r o s y j s k i m p r e z e n t u j e krótkie k o m p e n d i u m sztuk A f r y k i „Czarnej" n a podstawie zbiorów radzieckich. U w a g ę z w r a c a opis s z t u k i (i z b i o r ó w dzieł p l a s t y c z n y c h ) z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , d o n i e d a w n a c a ł k o w i c i e p o ­ m i j a n e j części k o n t y n e n t u w r o z w a ż a n i a c h n a t e m a t afrykańskiej s z t u k i p l e m i e n n e j . A l b u m p r z y n o s i , oprócz s t e r e o t y p o w e g o już s p o j r z e n i a n a sztukę B e n i n u , A f r y k i Z a ­ c h o d n i e j i K o n g o , r o z w a ż a n i a n a t e m a t m a ł o jeszcze z n a n e j s z t u k i p o ł u d n i o w e g o terytorium kontynentu. M . A. H r b e k I . i P e t r á č e k К., Mahomet, P W N , Warszawa K. 1971, ss. 294, f o t . 14. P r a c a d w u c z e s k i c h orientalistów p r z e d s t a w i a postać t w ó r c y I s l a m u n a t l e p a ­ nujących ówcześnie stosunków społecznych w ś w i e c i e a r a b s k i m . K s i ą ż k a n i e o g r a ­ n i c z a się j e d y n i e d o o p i s a n i a życia M a h o m e t a , l e c z operując s z e r s z y m k o n t e k s t e m h i s t o r y c z n y m p r z e d s t a w i a w a r u n k i , d l a których I s l a m został t a k s z e r o k o p r z y j ę t y ; o m a w i a też dalszą j e g o ekspansję j u ż p o śmierci t w ó r c y t e j r e l i g i i , w r e s z c i e różne j e j odłamy. C e n n a j e s t część zawierająca w y b ó r o b s z e r n y c h f r a g m e n t ó w z K o r a n u o r a z przytaczająca sądy o M a h o m e c i e i I s l a m i e — o d k r y t y c z n y c h o p r a c o w a ń p i e r w ­ s z y c h f i l o z o f ó w chrześcijańskich, aż p o o s t a t n i e p r a c e n a u k o w c ó w całego świata, często k o n t r o w e r s y j n e . M. A. F a j n b e r g nadskaja L . A . , Oczerki Arktika, Niewiele dociera więc w a r t o etniczeskoj Labrador, zwrócić Grenlandija), n a nasz uwagę omówienia n a j d a w n i e j s z y c h istorii zarubieżnowo r y n e k p r a c traktujących n a pozycję siewiera w y d . „Nauka", M o s k w a tutaj K. (.Alaska, Ka- 1971, s. 279. o E s k i m o s a c h , t y m większą sygnalizowaną. Autor rozpoczyna d z i e j ó w amerykańskich Eskimosów, z a j m u j e od się historią �268 RECENZJE zainteresowań Grenlandii nimi, przez zaczynając Normanów) od najwcześniejszych poprzez podróże prób różnych kolonizacyjnych badaczy, (np. działalność misji i t d . S p o r o u w a g i p o ś w i ę c a g e n e z i e poszczególnych g r u p Eskimosów, p o k a z a n i u dróg i c h m i g r a c j i , a także p r z e m i a n o m , j a k i e zaszły w i c h życiu w o s t a t n i c h dziesiątkach lat — autor zastanawia się n a d rolą sońskiej, działalności m i s j o n a r z y , dował przemysł wielorybniczy, i r e p e r k u s j a m i działalności nad zmianami, jakie w ekonomicznymi Kompanii Hud- życiu E s k i m o s ó w następstwami spowo­ wprowadzenia broni p a l n e j , d z i e j a m i E s k i m o s ó w w czasie o s t a t n i e j w o j n y i k o n s e k w e n c j a m i , j a k i e miała o n a d l a i c h życia. P r a c a Alaski, Kanadyjskiej podzielona j e s t n a działy o m a w i a j ą c e A r k t y k i , Labradoru, Zachodniej kolejno Eskimosów Grenlandii, Wschodniej Gren­ l a n d i i i Eskimosów p o l a r n y c h . L. M a c i e j z Miechowa, Opis Sarmacji Azjatyckiej M. wstęp H . B a ­ i Europejskiej; r y c z , z jęz. łacińskiego p r z e ł o ż y ł T . B i e ń k o w s k i , p o s ł o w i e W . V o i s e , O s s o l i n e u m , cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk Ten renesansowy traktat, wydany w 1517 г., s t a n o w i p i e r w s z ą polską naukową, stawiając a u t o r a w r z ę d z i e c z o ł o w y c h u c z o n y c h p o l s k i e g o zarazem pierwszym w Wro­ 1972, ss. 100. ogóle z b i o r e m rzetelnych książkę Odrodzenia. informacji o Europie Jest wschodniej (a ściślej o t e r y t o r i u m , k t ó r e d z i s i a j t a k określamy, a k t ó r e w ó w c z a s d z i e l o n e było n a S a r m a c j ę A z j a t y c k ą i Europejską). A u t o r , u c z o n y jeszcze ś r e d n i o w i e c z n e g o stylu, prezentuje summę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o obu Sarma- c j a c h i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowianach, T a t a r a c h , T u r k a c h i i n n y c h . D o s t a r ­ cza s p o r e j ilości s z c z e g ó ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h o różnej wartości ź r ó d ł o w e j , dotyczących k u l t u r y materialnej, obyczaju, organizacji społecznej i p a ń s t w o w e j na m i a n o pierwszego polskiego etnografa?). w zarysie d z i e j e poszczególnych l u d ó w . J e g o d o c i e k a n i a złudnych podobieństwach etymologii, koncepcje historiozoficzne, (może zasługuje P r z e d e w s z y s t k i m usiłuje zrekonstruować są n a i w n e ; etnogenetyczne, dają n p . interpretujące p r z e b i e g jednak wgląd oparte w i rolę najazdów na ówczesne mongolskich czy dotyczące e t n o g e n e z y S ł o w i a n ( M i e c h o w i t a d o w o d z i g e n e z y a u t o c h t o n i c z n e j , p r z y ­ płacając t o w e w n ę t r z n y m i sprzecznościami). O p i s , przyjęty w entuzjastycznie w Europie doby w i e l k i c h odkryć Polsce utrwalił sprzeczne z i n t e n c j a m i a u t o r a p r z e k o n a n i e geograficznych, o sarmackim rodowo­ dzie Polaków. J . S. W. K o n d r a t ó w Aleksander, Zaginione cywilizacje, PIW, Warszawa 1971, ss. 238, zdjęć b a r w n y c h i czarno-białych 56, i l u s t r a c j i w tekście 9. Praca wprowadza w dziedzinę h i s t o r i i c y w i l i z a c j i starożytnych, starając się d o ­ ciec p o c z ą t k ó w c y w i l i z a c j i n a s z e g o g l o b u . A u t o r j e s t w s z a k ż e z w o l e n n i k i e m policen­ t r y z m u k u l t u r o w e g o , uważając, że c y w i l i z a c j e p o w s t a w a ł y r ó w n o l e g l e i zupełnie n i e ­ zależnie o d siebie, podobieństwa zaś m i ę d z y n i m i w y n i k a j ą ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m ludom prawa rozwoju społecznego. T e z ę tę t r a k t u j e a u t o r t a k s k r a j n i e , że f a k t y przeczące j e j s t a r a się naginać d o s w o i c h p o g l ą d ó w . I n t e r p r e t a c j a j e s t p r z e t o j e d n o s t r o n n a , acz s a m e f a k t y p r z e d s t a w i o n e nawet materiałów są w i e r n i e , p o z w a l a j ą więc c z y t e l n i k o w i n a w ł a s n ą i c h i n t e r p r e t a c j ę ; u d e r z a też i c h b o g a c t w o z e b r a n e w książce. M. A. K. �269 RECENZJE M a c h n o w i с z M . J . , Pierwobytnaja mifołogija w y d . „Nauka", L e n i n ­ i fiłosofija, g r a d 1971, s. 240. A u t o r p o ś w i ę c i ł pracę t y m m i t y c z n y m i l e g e n d a r n y m p o c z ą t k o m w i e d z y z n a n i a , które n i e zostały w y j a ś n i o n e d o c h w i l i o b e c n e j , i n a d a l intrygują i po­ uczonych. R ó ż n i p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k ó w i o r i e n t a c j i w n a u c e n i e j e d n a k o w e , a często w r ę c z p r z e c i w s t a w n e prezentują z d a n i e n a t e m a t r e l a c j i m i t u d o n a u k i , myślenia mitycz­ n e g o d o m y ś l e n i a l o g i c z n e g o i f i l o z o f i i e t c ; w y s t a r c z y t u t a j przytoczyć t a k i e n a z w i ­ s k a , j a k C. J u n g , E . C a s s i r e r , M . E l i a d e , S. T o k a r i e w , A . A n i s i m o w , L . L é v y - B r u h l , С. L é v i - S t r a u s s , b y u ś w i a d o m i ć mity sobie ową wielość p o s t a w są r o z p a t r y w a n e . C i e k a w a p r a c a M a c h n o w i c z a naukowych, n a p i s a n a j e s t jednocześnie w i płaszczyzn, n a prezentując sposób interesujący. j e s t n a d w i e części: I . U p r o g u f i l o z o f i i i I I . T a j e m n i c e jakich dużą ilość Książka danych podzielona teokosmogonii. W poszczególnych części i s t n i e j e d a l s z y p o d z i a ł n a rozdziały. W obrębie części p i e r w s z e j autor z a s t a n a w i a się, c z y istniała p i e r w o t n a f i l o z o f i a , n a d t y m , co t o są m i t y , j a k i e są i c h f o r m y i c o poszczególni a u t o r z y sądzą o m i t a c h i m i t o l o g i i . Z a s t a n a w i a się n a d s t o ­ sunkiem magia — filozofia i w d a l s z y c h rozdziałach p r e z e n t u j e stan wiedzy pier­ w o t n e j — w i e d z ę kosmiczną, sztukę. W części d r u g i e j a u t o r a n a l i z u j e w i e r z e n i a i m i ­ t y z w i ą z a n e z p o w s t a n i e m ś w i a t a ; w poszczególnych rozdziałach r o z w a ż a różne i d e e znajdujące o d b i c i e w m i t a c h , j a k t o s t w o r z e n i e świata p r z e z m a ł ż e ń s t w o n i e b a i z i e ­ m i , z o g n i a , p r z e z cudotwórczą działalność d e m i u r g ó w — zwierzęta, p t a k i i ludzi. Jeśli c h o d z i o sposób w n i o s k o w a n i a i p o s t a w ę naukową, p r a c a t a w y d a j e się z n a c z n i e ciekawsza niż p r e z e n t o w a n a w y ż e j i tłumaczona n a p o l s k i książka A n i s i m o w a . L. de M a r t i n o Ernesto, Ziemia K i W , Warszawa zgryzoty, M. 1971, s. 405, S e r i a Religioznawcza. Praca t a jest — religijnego j a k napisał t o s a m a u t o r — południowych Włoch, dokładniej zaś przyczynkiem części zwanej do h i s t o r i i Apulią określanego m i a n e m t a r a n t y z m u . D e M a r t i n o , j e d e n z n a j c i e k a w s z y c h i życia zjawiska religioznaw­ c ó w włoskich, p r z e d s t a w i a książkę będącą p r z y k ł a d e m d o b r e j n a u k o w e j p r a c y , o p a r ­ t e j n a r z e t e l n y c h materiałach, g ł ę b o k o i s z e r o k o sięgającej a n a l i z i e i wielopłaszczy­ z n o w y c h b a d a n i a c h . Z a g a d n i e n i e t a r a n t y z m u stanowiło f r a g m e n t szeroko zakrojonego p l a n u b a d a w c z e g o dotyczącego w i e r z e ń l u d ó w b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o , i t o z a ­ r ó w n o z j e g o północnego, j a k i p o ł u d n i o w e g o w y b r z e ż a . D e M a r t i n o zaczął o d badań t a r a n t y z m u relacją, z których j e s t w ł a ś n i e Ziemia zwoliła a u t o r o w i zrealizować -społeczno-religijne zasięgiem mie swym trwał do powstał zamysłu. prawdopodobnie obejmował przełomu całości wiele XVII i warstw XVIII w i n i e s t e t y śmierć n i e p o ­ zgryzoty; Tarantyzm okresie grup wieku. jako zjawisko wczesnego społecznych, Od tego psycho- średniowiecza, w takiej okresu c o r a z szybszy z a n i k t a r a n t y z m u , o g r a n i c z e n i e go t y l k o d o określonych — for­ datuje się najniższych i najuboższych — w a r s t w społeczności w i e j s k i e j A p u l i i , t a k że w r o k u 1959 — kiedy p r o w a d z o n e b y ł y b a d a n i a — o b e j m o w a ł b a r d z o n i e w i e l k i krąg l u d z i . Z e z j a w i s k i e m tarantyzmu związana j e s t nierozłącznie k t ó r e g o ukąszenie l e c z o n e j e s t m u z y k ą i późniejszych zjawisko symbolika jadowitego i barwami. O ile w t o w i ą z a ł o się p r a w d o p o d o b n i e z l a t r o d e k t y z m e m (stan c h o r o b o w y w y w o ł a n y dyzmem w pająka czasach — tarantuli, średniowiecza większości przypadków ukąszeniem t a r a n t u l i ) l u b z a r a c h n i - (następstwa ukąszenia p r z e z s k o r p i o n a ) , o t y l e w czasach nowszych wy­ starczał s a m s y m b o l pająka, t a k że z a b u r z e n i a p s y c h i c z n e , o d d a w a n i e się w i e l o d n i o - �270 RECENZJE wym tańcom, p i e l g r z y m k i do cudownego n i e c z n i e b y ł y następstwem f a k t y c z n e g o odegrał K o ś c i ó ł k a t o l i c k i tystycznych wianie i zabiegów się w z uroczystościami (ciekawą cechą l e t n i m „ukąszenia", k u czci krajów, w y m i e s z a n i a przy kaplicy które Šw. Pawła nieko­ u p a d k u t a r a n t y z m u sporą r o l ę p o p r z e z połączenie przypadających leczniczych okresie źródła ukąszenia. W na okres t a r a n t y z m u jest trzeba leczyć św. P a w ł a . N a s t ą p i ł o z j a w i s k o letni taran- coroczne tańcem) znane z odna­ kultem z wielu innych się w ą t k ó w przedchrześcijańskich i l u d o w y c h z chrześcijański­ m i . W t y m w y p a d k u s y m b o l t a r a n t u l i połączył się ze św. P a w ł e m stanowiąc w w i ­ z j a c h w i e l u tarantystów jedną postać św. P a w ł a - t a r a n t u l i . D e M a r t i n o sięga w s w o i c h rozważaniach d o materiałów h i s t o r y c z n y c h g r e c k i c h i i n n y c h , c z y n i p o r ó w n a n i a d o n a w i e d z a j ą c y c h średniowieczną Europę e p i d e m i i tańca, związanych padków, w z postacią protokóły tanecznych z św. W i t a , z a m i e s z c z a kolejnych zabiegach w obserwacji dokładne o p i s y dokonywanych d o m a c h tarantystów, poszczególnych podczas obserwacji z kaplicy Sw. P o n a d t o , p o n i e w a ż w e k s p e d y c j i d o A p u l i i — oprócz r e l i g i o z n a w c y rownika wyprawy, uczestniczyli psycholog, przy­ uczestniczenia lekarz-psychiatra, t r o p o l o g społeczny i t z w . o p i e k u n społeczny, książka z a w i e r a Pawła. de M a r t i n o , k i e ­ etno-muzykolog, n a końcu an­ dodatkowe rozdziały •—• r a p o r t y p r z e d s t a w i c i e l i pozostałych specjalności. Z a m i e s z c z o n e są t e s t y psychologiczne, powania według badawczego. których Ziemia prowadzono zgryzoty jest g a n i z a c j i , p r z y k ł a d e m doskonałej p r a c y , w badania, omówione przykładem dobrego zasady postę­ warsztatu i w y n i k u której p o w s t a ł o n a u k o w e or­ dzieło dotyczące o g r o m n i e interesującego, choć już z a m i e r a j ą c e g o z j a w i s k a — t a r a n t y z m u . L. Metge Joan, Praca M a o r y s i z Nowej PiW, Warszawa Zelandii, t a , której autorką j e s t n o w o z e l a n d z k a badaczka M. 1971, s. 249 + ilustr. z Uniwersytetu w Wel­ l i n g t o n , j e s t r o d z a j e m współczesnej m o n o g r a f i i , o p a r t e j n a s z e r o k i m w a c h l a r z u m a ­ teriałów terenowych, danych statystycznych i literatury. h i s t o r i i Maorysów, u k a z a n i a i c h s t r u k t u r y micznych, systemów małżeństwa, społecznej dziedziczenia, Praca rozpoczyna się i organizacji, podstaw religii etc. Następnie od ekono­ ukazane są w a ż n i e j s z e f a k t y i p r z e m i a n y w o k r e s i e 1800-1961 r . K o l e j n e rozdziały są o m ó w i e n i e m poszczególnych aspektów i d z i e d z i n współczesnego życia i k u l t u r y M a o r y s ó w — za­ czynając co­ od p y t a n i a : „ K t o jest Maorysem?", dziennego, poprzez omówienie podstaw życia p r o b l e m z i e m i i j e j użytkowania, m a ł ż e ń s t w o , rodzinę, szkołę, stowarzy­ s z e n i a aż p o o m ó w i e n i e p o l i t y k i rządu i w n i o s k i dotyczące przyszłości, a u t o r c e b o ­ wiem chodziło o t o , a b y ukazać o b l i c z e narodu maoryjskiego, i k i e r u n k i dalszego r o z w o j u . S y g n a l i z o w a n a stracjami domów, z a r ó w n o z przeszłości — postaci sławnych zdjęcia Maoryjczyków a także j e g o szanse praca posiada wkładkę z c i e k a w y m i rzeźb, w z o r ó w — jak i tatuażu, w i d o k i współczesnymi. Warto w s p o m n i e ć o interesującym w s t ę p i e d o t e j p r a c y , k t ó r e g o a u t o r e m j e s t ilu­ wiosek, ponadto Aleksander Posern-Zieliński. L. N o w i c k a E w a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, PWN, M. War­ s z a w a 1972, s. 287. Jest t o p i e r w s z a c h y b a w P o l s c e większa p r a c a ( n i e licząc a r t y k u ł ó w ) n a o p i s o w i i a n a l i z i e religijno-społecznych poświęco­ ruchów, następstwa k o l o n i a l n y c h p o d b o - �271 RECENZJE j ó w i wyniszczającej k u l t u r y t u b y l c z e p e n e t r a c j i białego człowieka. R u c h y tego t y ­ pu, zwane w literaturze natywistycznymi, millenarystycznymi, mesjanistycznymi etc, zaobserwować można — z różnym n a s i l e n i e m i w różnym okresie — w całym p o ­ z a e u r o p e j s k i m świecie. Jednakże n a j b a r d z i e j r o z w i n ę ł y się o n e n a t e r e n i e A m e r y k i , Polinezji i Melanezji oraz (od X I X - i X X - w i e c z n y c h Afryki, przedstawiając dosyć dużą różnorodność r e l i g i i p r o t e s t u aż p o r u c h y o c h a r a k t e r z e form politycznym, w o l n o ś c i o w y m , c h a r a k t e r y s t y c z n e zwłaszcza d l a t e r e n u A f r y k i ) . T e interesujące z j a w i s k a będące w y n i k i e m z d e r z e n i a k u l t u r t u b y l c z y c h z kulturą białego człowieka i p r z e j a w e m f e r m e n t u , j a k i zaczyna po p e w n y m c z y c h społecznościach narastać, f e r m e n t u , k t ó r e g o c e l e m c i w w a g i d l a o b c e j k u l t u r y , pozostają najczęściej czasie w jest w y t w o r z e n i e poza z a i n t e r e s o w a n i a m i tubyl­ sił prze­ etnologów, socjologów czy r e l i g i o z n a w c ó w w P o l s c e . Z t y m w i ę k s z ą należy przyjąć atencją p r a ­ cę podjętą p r z e z s o c j o l o g a E. N o w i c k ą . Prezentowana t u t a j książka s t a n o w i f r a g m e n t p r a c y d o k t o r s k i e j . B u n t i u c i e c z k a rozpoczynają się o d rozdziału, w k t ó r y m a u t o r k a c z y n i p e w n e uściślenia t e r m i n o l o ­ giczne, określa, co r o z u m i e p r z e z r u c h społeczny, i następnie p r z e d s t a w i a k r y t e r i a , w e d ł u g których n a j e d n e j stron świata. D o p i e r o płaszczyźnie p o r ó w n y w a ć b ę d z i e różne r u c h y z po uczynieniu tych koniecznych p r e z e n t a c j a w y b r a n y c h ruchów. K o l e j n e zabiegów różnych następuje bliższa c z t e r y rozdziały p o ś w i ę c o n e są dokładnemu o m ó w i e n i u c z t e r e c h r u c h ó w ; d w ó c h północnoamerykańskich — Tańca D u c h ó w i p e j o t y z m u , oraz dwóch oceanicznych — melanezyjskiego r u c h u P a l i a u ' a . K s i ą ż k a zakończona „kultu c a r g o " i polinezyjskiego jest rozdziałem poświęconym t y p o l o g i i ruchów millenarystycznych. L. Rasy i narody. Sowwiemiennyje etniczeskije i rasowyje M. Jeżewodnik, t. 1, problemy. w y d . „ N a u k a " , M o s k w a 1971, s. 303. Rasy i narody wydane przez Instytut Etnografii i m . N. N. Mikłucho-Makłaja p o ś w i ę c o n e są a n a l i z i e współczesnych procesów e t n i c z n y c h zachodzących za granicą (W k r a j a c h p o z a Z S R R ) , p r o b l e m o m e t n i c z n y m , a n t r o p o l o g i i i w a l c e p r z e c i w w e m u i r a s o w e m u u c i s k o w i . O m a w i a n y t o m składa się z pięciu części, w zatytuowanej 0 „Zagadnienia charakterystyce tywizm terminu i rasizm. Część antropologii fizycznej, teorii" znajdują „etnos" i J . P. A w i e r k i j e w e j druga — „Nauka się d w a a r t y k u ł y : narodo­ pierwszej J . W. Bromleja — Neoewolucjonizm, o r a s a c h " , poświęcona jest — rela­ w zasadzie część t r z e c i a — „ P r z e c i w r a s i z m o w i i u c i s k o w i n a r o d o w e m u " , to d w a artykuły o c h a r a k t e r z e raczej polityczno-ideologicznym; część c z w a r t a no­ sząca tytuł „ P r o c e s y e t n i c z n e w e w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e " , s t a n o w i zespół sześciu, n a j ­ b a r d z i e j c h y b a z całego t o m u interesujących a r t y k u ł ó w ; część piąta — 1 materiały", zawiera zbiór dokumentów dotyczących rasizmu i „Dokumenty dyskryminacyjnej p o l i t y k i Białych n a t e r e n i e A f r y k i . L. Religie wczoraj Praca i dziś (praca zbiorowa), I s k r y , W a r s z a w a j e s t krótką i popularną historią r e l i g i i ukazanie religii jako zjawisk nym, w uzależnieniu 1971, ss. 523, r y s . , f o t . świata, choć j e j założeniem historycznych, niekoniecznie w od warunków, w jakich M. żyją układzie wyznające je jest chronologicz­ społeczeństwa. �272 RECENZJE Przedstawia o n a analizę n a j w a ż n i e j s z y c h religii, t a k wymarłych, r e k o n s t r u o w a n y c h j e d y n i e p r z y b i u r k u uczonego, j a k i żywych — o d wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , po w i e l ­ kie i zorganizowane systemy religijne. M . A. R o s e n - P r z e w o r s k a J a n i n a , Religie K i W , Warszawa Celtów, K. 1971, ss. 293, r y c . 83. P i e r w s z a próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia religii celtyckich. Temat zasadniczy uzu­ pełniony j e s t o p i s e m m i g r a c j i C e l t ó w , i c h w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i n a l u d y ó w c z e s ­ n e j E u r o p y i zapożyczeniami, j a k i e z k o l e i c z e r p a l i C e l t o w i e . U k a z a n a j e s t s t r u k t u r a społeczna l u d ó w c e l t y c k i c h t e g o o k r e s u , z u w z g l ę d n i e n i e m r o l i również kapłanów- - d r u i d ó w w całości życia t y c h l u d ó w . M. A. S k u r p s k i H i e r o n i m , O sztuce ludowej Warmii K. P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1971, i Mazur, ss. 157, z r y c . Zbiór prac S k u r p s k i e g o dotyczący k u l t u r y ludowej W a r m i i i M a z u r , ze szcze­ gólnym uwzględnieniem k a f l a r s t w a m a z u r s k i e g o i warmińskiej rzeźby l u d o w e j . w i e l k a m o n o g r a f i a porządkująca d o t y c h c z a s o w e Nie­ b a d a n i a i przekazująca s k r u p u l a t n e , wręcz i n w e n t a r y z a t o r s k i e opisy znalezisk k u l t u r y l u d o w e j tego regionu. M. A. T o k a r c z y k A n d r z e j , Trzydzieści Jest t o k o l e j n a p o z y c j a niu wyznań, K i W , Warszawa 1971, s. 366. z t z w . małej s e r i i r e l i g i o z n a w c z e j , n i e r z y m s k o k a t o l i c k i c h wyznań istniejących w K. poświęcona Polsce. Ponieważ w omówie­ sumie jest i c h o k o ł o t r z y d z i e s t u , stąd i tytuł. P o s z c z e g ó l n e rozdziały książki b y ł y k o l e j n o p u ­ blikowane w bydgoskim d w u t y g o d n i k u „Fakty p r e z e n t o w a n ą t u t a j książkę. Trzydzieści stopniu wypełniająca przy sporej lukę, j a k a w polskiej i Myśli", zebranie ich razem t o książka interesująca i w wyznań literaturze religioznawczej s t o s u n k o w o ilości p r a c i p u b l i k a c j i istnieje z zakresu religioznawstwa l u b p r a w i e zupełny j e s t b r a k i n f o r m a c j i o l i c z n y c h w dało pewnym — zupełny P o l s c e kościołach czy odła­ m a c h n i e z w i ą z a n y c h z religią rzymskokatolicką. D l a t e g o książka m a szansę n a s z y b ­ kie stosunkowo wyczerpanie są z b y t g ł ę b o k i e i r a c z e j cystycznych. M i m o n a k ł a d u ; t y m w i ę k s z e , że p r o w a d z o n e kwalifikują tych pozytywów Trzydzieści książka z a w i e r a t ó w c z y n i e z b y t szczęśliwych r o z w i ą z a ń , zaczynając rozważania n i e do g a t u n k u prac wyznań szereg z a g a d k o w y c h publi­ momen­ o d poważnych wątpliwości, j a ­ k i e nasuwają się już p r z y z a s t a n a w i a n i u się n a d s a m y m d o b o r e m m a t e r i a ł ó w i ukła­ dem. Obok takich ewangelickie, na równych religii, j a k p r a w o s ł a w i e , kościoły oprócz omówienia prawach traktuje W i l k a (Stolica Boża B a r a n k o w a ) Mormonów, polskokatolickie, mariawickie, Adwentystów, t a k specyficzne zjawisko, — ujmując ją w Metodystów j a k wspólnotę itd., autor Bernarda d o d a t k u w sposób d z i e n n i k a r s k o - - e f e k c i a r s k i , bez p r ó b y zgłębienia z j a w i s k a . Z u p e ł n y m już j e d n a k nieporozumieniem w y d a j ą się c z t e r y o s t a t n i e r o z d z i a ł y ; w j e d n y m , p o d t y t u ł e m „ U p o l s k i c h b u d d y s t ó w " znajdujemy z e s t a w krótkich i n f o r m a c j i o h i s t o r i i i z a s a d a c h b u d d y z m u oraz opo- �273 RECENZJE wieść o p . W . M i s i e w i c z u , dział kolejny wiadomości „Z mieszkańcu R a d o m i a , pogranicza historycznych, religii opowieści i magii" studiującym poświęcony o cygańskich teksty palijskie; jest Cyganom przysięgach, roz­ — garści skalaniach, fałszy­ w y c h i płytkich r o z w a ż a n i a c h n a d religią cygańską. R o z d z i a ł k o l e j n y dotyczy tych, którzy p o d o k i e m M a l i n y M i c h a l s k i e j ć w i c z ą c hatha-jogę i sztukę r e l a k s u stają wyznawcami sze) (chyba hinduskiego p o d ś w i a d o m y m i , a l e dokładnie n i e w i a d o m o , etyczno-religijnego systemu „joga". się bo autor nie p i ­ I w r e s z c i e rozdział o s t a t n i — godne zamknięcie t y c h powyżej w y m i e n i o n y c h — poświęcony t e o z o f o m i o k u l t y s t o m o r a z działalności H e l e n y B ł a w a t s k i e j . M o ż n a jeszcze dodać, że a u t o r n i e przesadnie głębokich a n a l i z poszczególnych z j a w i s k , i c h p r z y c z y n ro wierzeń, historii obrazu omawianych brak jednak pogłębienia wiadomości r e l i g i i i kościołów. Trzydzieści wyznań prowadzi i f o r m y ; daje na temat t o książka interesująca, s z k o d a t y l k o , że t a k płytka. L. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVIT/1 spo­ współczesnego M. �