https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9b9ac445f6d25aa34fedd3e025362cc.pdf ceff1663b00218dbad67257219d80ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:731 Title A name given to the resource Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.171-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI SPOSTRZEŻENIA N A T E M A T K U L T U R Y L U D O W E J D A N I I Niniejszy artykuł nie m a na celu przekazania pełnego obrazu k u l t u r y l u d o w e j D a n i i . Należałoby w t y m celu przeprowadzić pogłębione badania t e ­ renowe, potrzebna jest też dokładna znajomość l i t e r a t u r y . Natomiast p o ­ niższe spostrzeżenia opierają się na obserwacjach poczynionych w terenie i p o d s t a w o w y c h pozycjach z l i t e r a t u r y . Ponadto pewnej ilości materiałów dostarczyły duńskie muzealne kolekcje etnograficzne. Oczywiście, t a k i e ujęcie nie wyczerpuje całości zagadnienia. Zasygna­ lizowane są j e d y n i e te elementy duńskiej k u l t u r y l u d o w e j , które są b a r ­ dziej t y p o w e , charakterystyczne, czy wreszcie takie, które uderzają swo­ ją specyfiką. Zwrócenie szczególnej u w a g i na niektóre zagadnienia w y n i ­ k a stąd, iż w a r t o m o i m zdaniem, spojrzeć na kulturę ludową D a n i i po­ równawczo, zestawiając ją z elementami polskiej k u l t u r y l u d o w e j , w a r t o zwrócić uwagę t a k na podobieństwa, j a k i na różnice. Należy p r z y t y m pamiętać, że mówiąc o duńskiej k u l t u r z e l u d o w e j można mieć na myśli j e d y n i e to, co spotyka się w muzeach i skansenach (przynajmniej jeśli chodzi o j e j aspekt m a t e r i a l n y ) . Szybkie b o w i e m uprzemysłowienie k r a j u , r e f o r m y agrarne i oświatowe doprowadziły do u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j k r a j u , a t r a d y c y j n a k u l t u r a w s i jest już pojęciem h i s t o r y c z n y m . Drobne wyjątki, ograniczone do n i e w i e l k i c h , i z o l o w a n y c h obszarów i p e w n y c h elementów k u l t u r y społecznej, n i e zmieniają tego obrazu. Z drugiej strony społeczeństwo duńskie określa się często m i a n e m społeczeństwa chłopskiego, co oznacza, że p r z y nielicznej w a r s t w i e szla­ checkiej k u l t u r a l u d o w a n i e t y l k o brała, lecz i dawała, a j e j ślady można odnaleźć w k u l t u r z e całego k r a j u i wszystkich w a r s t w społecznych. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KULTURY LUDOWEJ DANII K u l t u r a l u d o w a D a n i i jest r e z u l t a t e m położenia geograficznego tego k r a j u — pomostu między k o n t y n e n t e m europejskim a Półwyspem S k a n ­ d y n a w s k i m . W a r u n k i topograficzne D a n i i nie stwarzają przeszkód d l a k o m u n i k a c j i wewnętrznej. K r a j jest płaski, pozbawiony w y s o k i c h w z n i e - �172 MAREK ARPAD KOWALSKI sień i dużych rzek. Natomiast wszędzie n i e m a l obecne jest morze, które czyni dogodną łączność między p r o w i n c j a m i i w y s p a m i duńskimi. D a n i a jest też k r a j e m j e d n o l i t y m narodowościowo. W p r a w d z i e do 1660 r. w skład królestwa wchodziły Skania, H a l l a n d i Blekinge, obecne p r o w i n ­ cje południowoszwedzkie, a do 1814 r. N o r w e g i a była połączona unią per­ sonalną z Danią, t o j e d n a k podobieństwa w k u l t u r z e ludowej państw s k a n d y n a w s k i c h są w y n i k i e m raczej dawniejszych i c h dziejów, sięgają­ cych okresu Wikingów. Należy wspomnieć jeszcze o Niemcach zamiesz­ kujących południowe pogranicze k r a j u , u nasady Półwyspu J u t l a n d z k i e ­ go, oraz o potomkach osadników holenderskich sprowadzonych w 1520 r. na wyspę Amager, leżącą pod b o k i e m Kopenhagi. W obu t y c h przypadkach m a m y j e d n a k do czynienia z g r u p a m i n i e w i e l k i m i , nie e k s p a n s y w n y m i k u l t u r o w o , które t y l k o lokalnie mogły wywierać swój wpływ na duńskie sąsiedztwo. Różnice w k u l t u r z e regionów D a n i i zależne są przeto w głównej m i e ­ rze od warunków geograficznych. T a k na przykład mieszkańcy małych w y s p i wybrzeży, obyci z żeglugą, b y l i zarówno r o l n i k a m i , j a k i r y b a k a ­ m i czy m a r y n a r z a m i . Młodzi chłopcy często zaciągali się n a s t a t k i . Po porzuceniu zawodu m a r y n a r z a w r a c a l i do r o d z i n n y c h gospodarstw, ale i w t e d y n i e z r y w a l i k o n t a k t u z morzem. T r u d n i l i się rybołówstwem, zaś kolejność zajęć wyznaczały p o r y r o k u : po sezonie pracy n a r o l i , następo­ wał sezon połowów. Niezależnie od tego kwitł chłopski h a n d e l przybrzeż­ n y (peasant t r a d i n g ) . W y r o b y rzemieślnicze i płody rolne, przewożone łodziami i k u t r a m i , kursowały między sąsiednimi wybrzeżami i w y s p a m i . Ten charakter nosił też handel z Norwegią, Szwecją i W y s p a m i F r y z y j ­ s k i m i . Przedsiębrano i dalsze w y p r a w y — do H o l a n d i i , A n g l i i i na pół­ nocny A t l a n t y k , w pogoni za w i e l o r y b a m i . Powszechność żeglugi p r z y ­ brzeżnej tłumaczy się t y m , że morze było bardziej dogodnym t r a k t e m niż d r o g i u t r z y m a n e w złym stanie; tłumaczy się też b r a k i e m dużych, spławnych rzek, j a k wreszcie koniecznością u t r z y m y w a n i a łączności mię­ dzy dziesiątkami duńskich wysp. 1 R o l n i c t w o było dominującym zajęciem n a półwyspie J u t l a n d z k i m i n a dużych w y s p a c h (jak n p . Zelandia, Fionia, L o l l a n d , Falster, Langel a n d i inne). T a m jednak, gdzie gleby były jałowe, ustępowało ważniej­ szemu wówczas gospodarczo i wyspecjalizowanemu rzemiosłu. Ogólnie rzecz biorąc t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a D a n i i była zasadni­ czo j e d n o l i t a , z n i e w i e l k i m i t y l k o odmiennościami r e g i o n a l n y m i . Pod t y m względem, w porównaniu z Danią, Polska p r z y p o m i n a istną mozaikę. Za zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m mogłoby przemawiać w p r a w d z i e rozbicie 1 W g określenia duńskich autorów. P. M i c h e l s e n , peaseant culture, C o p e n h a g e n 1955. H. R a s m u s s e n , Danish �KULTURA LUDOWA DANII 17.3 t e r y t o r i u m D a n i i n a w i e l e wysp, ale też istniała między n i m i doskonale rozwinięta łączność. Uderzającą cechą duńskiej k u l t u r y l u d o w e j jest j e j związek z morzem, w stopniu porównywalnym ze znanych n a m przykła­ dów j e d y n i e z Kaszubami. Dzięki t e m u k u l t u r a l u d o w a D a n i i miała cha­ r a k t e r o t w a r t y . W p ł y w y zewnętrzne i n o w i n k i k u l t u r o w e docierały n i e t y l k o za pośrednictwem w a r s t w wyższych i od g r u p sąsiednich, ale były adaptowane bezpośrednio przez poszczególne regiony w obręb t r a d y c y j ­ n y c h wartości k u l t u r o w y c h . T r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a przez długi czas miała oparcie w systemie k o m u n w i e j s k i c h , które zanikły dopiero po przejściu n a gospodarkę f a r ­ merską, a więc w X I X w . A ż do tego stulecia osadnictwo miało charakter z w a r t y , wieś była s k u p i s k i e m zagród, mieszkańcy żyli w b l i s k i m sąsiedzt­ w i e . Był to więc t y p osadnictwa ciągle jeszcze dominujący w Polsce. Je­ d y n i e na B o r n h o l m i e i w części J u t l a n d i i istniało osadnictwo rozproszone, gdzie każda f a r m a stała osobno, z dala od i n n y c h , n a należącym do niej gruncie. We wsiach istniały f o r m y samorządu wewnętrznego, decydującego o t a k i c h sprawach, j a k prowadzenie wspólnych prac r o l n y c h , wypasanie zwierząt w e wspólnym stadzie, wzajemna pomoc sąsiedzka, organizowa­ nie uroczystości w i o s k o w y c h . Samorząd dyktował też w z o r y postępowa­ nia i obyczajowości w obrębie w s i . Uwagę zwraca istnienie specyficznie duńskich organizacji — w i e j s k i c h b r a c t w — w k o m p o n o w a n y c h w system samorządowy. Były to m i a n o w i c i e b r a c t w a gospodarzy, które zajmowały się s p r a w a m i ekonomicznymi. Skupiając starszych i zamożnych gospoda­ r z y one t o właśnie stanowiły organizację samorządową. Niezależnie od n i c h istniały b r a c t w a młodzieżowe: męskie i dziewczęce. Aranżowały one wspólne dla całej społeczności uroczystości, obrzędy i ceremonie. O d g r y ­ wały istotną rolę p r z y organizacji dożynek, zapustów, tłustego c z w a r t k u , nocy świętojańskiej, wreszcie p r z y t a k i c h wydarzeniach, j a k małżeństwo. Natomiast po z a w a r c i u małżeństwa i objęciu własnego gospodarstwa, chło­ piec stawał się członkiem b r a c t w a gospodarzy, dziewczyna również z r y ­ wała z młodzieżowym b r a c t w e m żeńskim i zajmowała się domem oraz gospodarstwem. D a w n i e j w każdej w s i znajdował się g r o m a d z k i d o m n a ­ leżący do bractwa, w którym g r o m a d z i l i się członkowie. Odbywały się t a m wieczornice, uroczystości, zabawy. Później, w r a z z maleniem znaczenia b r a c t w , p o d o b n y m celom służył w y n a j m o w a n y od właściciela największy zazwyczaj w e w s i dom, w którym jeden pokój przeznaczano na tańce. W lecie gromadzono się też w stodole albo po p r o s t u na podwórzu, pod gołym niebem. Pieniądze i żywność na poczęstunek zbierano urządzając korowód od zagrody do zagrody. Samorząd w i e j s k i stał się n i e e f e k t y w n y , g d y większość chłopów z w o l ­ n y c h gospodarzy stała się dzierżawcami i p o d d a n y m i K o r o n y , Kościoła �174 MAREK ARPAD KOWALSKI i p r y w a t n y c h posiadaczy ziemskich. Widać t u pewne różnice między r e ­ gionami. Bardziej uciążliwe f o r m y poddaństwa istniały na Z e l a n d i i , F a l ster i L o l l a n d , natomiast n a B o r n h o l m i e p r a w i e n i e było w i e l k i c h posia­ dłości szlacheckich. Wyspa była królewszczyzną, dominowały na niej d u ­ że gospodarstwa chłopskie t y p u farmerskiego. System dzierżawy feudalnej przywiązywał chłopów do ziemi, a po w i e l k i m kryzysie r o l n y m w 1730 r. został rozciągnięty na cały k r a j . Ża­ den chłop w w i e k u od 4 do 40 l a t nie mógł opuścić swojego miejsca u r o ­ dzenia. Zmniejszało t o chłonność k u l t u r y l u d o w e j , zawężało k o n t a k t y ze światem zewnętrznym. W miejsce dawniej rozwiniętego h a n d l u chłopskie­ go oraz specjalizacji w p r o d u k c j i r o l n e j i rzemieślniczej pojawiła się sa­ mowystarczalność gospodarcza, uzależniająca w rezultacie wieś od miast i szlachty. Jednakże feudalizm duński n i e był t a k uciążliwy, j a k w Polsce i i n n y c h k r a j a c h Europy, gdzie szlachta „posiadała" s w o i c h chłopów, spra­ wując n a d n i m i pełnię władzy. Co więcej, poddaństwo feudalne trwało w D a n i i krótko. Już w końcu X V I I I w . podjęto pierwsze r e f o r m y z m i e ­ rzające do uwłaszczenia chłopów. W 1787 г., chłopi o t r z y m a l i wszystkie p r a w a obywatelskie, a w r o k później zniesiono system feudalnej dzierża­ w y . W i e k X I X przyniósł dalsze r e f o r m y . 2 BUDOWNICTWO W t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e duńskim d o m i n u j e t z w . p r u s k i m u r , czy też według innego, a też niezbyt precyzyjnego określenia duńskie­ go — k o n s t r u k c j a półdrewniana. Szkielet stanowiła istotnie k o n s t r u k c j a drewniana, wolną przestrzeń natomiast w y l e p i a n o słomą zmieszaną z g l i ­ ną. Później j a k o materiału budowlanego zaczęto używać cegły (pocz. X I X w.), a jednocześnie pojawiła się k o n s t r u k c j a sumikowo-łątkowa. O i l e ta ostatnia występowała sporadycznie na bardziej zalesionych wyspach, to pierwsza, gdzie słoma i g l i n a zostały zastąpione cegłą, pojawiła się w południowo-zachodniej D a n i i i rozprzestrzeniła się n a cały k r a j . Widać w t y m wyraźnie wpływy niemieckie, podobnie zresztą j a k i w Polsce. Szybkie przyjęcie się w całej D a n i i pruskiego m u r u , który wyparł t z w . konstrukcję półdrewniana, było spowodowane w dużej mierze ubóstwem lasów, co zmuszało do sięgnięcia po inne materiały budowlane niż d r e w n o . D a c h y zasadniczo były dwuspadowe, j e d y n i e l o k a l n i e w północnej J u t l a n d i i naczółkowe, k r y t e słomą, trzciną i wrzosem, a n a wybrzeżu także trawą morską. Z a b u d o w a n i a tworzyły zamknięty czworokąt. Składały się z d w u l u b 2 op. Ogólny zarys cit. duńskiej k u l t u r y ludowej dają M i c h e l s e n i Rasmussen, �KULTURA LUDOWA 175 DANII większej ilości budynków — uzależnione to było od ilości zwierząt w go­ spodarstwie i , oczywiście, zamożności właścicieli. D o m mieszkalny, na ogół j e d n o t r a k t o w y , a od końca X V I I I w . — powszechniejszy, d w u t r a k t o w y , stał b o k i e m do u l i c y . Naprzeciw niego — w d r u g i m końcu podwó­ rza — u s y t u o w a n a była stajnia. W południowej J u t l a n d i i bardzo często stajnia znajdowała się p o d j e d n y m dachem z domem mieszkalnym, a czwo­ r o b o k zagrody tworzyły pozostałe b u d y n k i . Często powiększano chałupy przez d o b u d o w y w a n i e z o b u stron przybudówek o różnym przeznacze­ n i u — m i e s z k a l n y m i gospodarczym. D a w n i e j razem ze stajnią b u d o w a n o oborę, oba pomieszczenia znajdowały się pod j e d n y m dachem. Gospodar­ stwo od strony d r o g i zamknięte było stodołą. Później, g d y w południowo-zachodniej J u t l a n d i i hodowla bydła stała się i s t o t n y m zajęciem, obory poczęto sytuować naprzeciw d o m u mieszkalnego, na miejscu stajni, te zaś przesunęły się na miejsce obór. W t e d y również karmę dla bydła poczęto umieszczać w oborze, poprzednio b o w i e m przepędzano zwierzęta do sto­ doły l u b stajni d l a dania i m paszy. Podłoga w oborach w y b r u k o w a n a b y ­ ła p o l n y m i k a m i e n i a m i , w południowo-zachodniej J u t l a n d i i zaś wyłożona cegłami. Nawóz ze stajni i obory gromadzono w dole k o m p o s t o w y m u m i e ­ szczonym w pobliżu stajni l u b stodoły. P r z y stajni umieszczano spichrz na paszę — czasem było i c h k i l k a , w zależności od rodzaju paszy. J e d y ­ nie owce nie miały swojego stałego pomieszczenia — t r z y m a n o j e w staj­ n i l u b w oborze, m i m o że h o d o w l a t y c h zwierząt była bardzo rozwinięta. Stodoła dzieliła się na d w i e części — w jednej z n i c h umieszczano przewiane już ziarno, w drugiej słomę i siano. Podłoga była g l i n i a n a albo stanowiło ją po prostu klepisko. Z i a r n o z reguły umieszczano w części, która miała podłogę glinianą. W t y c h regionach k r a j u , w których dawał się odczuć b r a k g l i n y , budowano podłogę drewnianą. Chałupa mieszkalna składała się zasadniczo z trzech pomieszczeń: r e ­ prezentacyjnej i nie używanej na codzień białej izby (overstue), z izby czarnej, ośrodka życia, która była zarazem kuchnią {stue) i z k o m o r y , której przeznaczenie zmieniało się zależnie o d a k t u a l n y c h potrzeb. D o ­ piero z upowszechnieniem się k o m i n a w X V I I I w., życie w chałupie r o z ­ przestrzeniło się na wszystkie pomieszczenia . 3 Pod oknem, w czarnej izbie znajdował się długi stół. N a j e d n y m jego końcu, pod ścianą, siadał gospodarz, służba i dzieci naprzeciwko okna, n a d r u g i m końcu stołu — żona gospodarza, w pobliżu k u c h n i . W tej izbie też stało duże łoże z zasłonami, d l a gospodarzy. Dziewczęta ze służby spa­ ły w komorze, chłopcy w stajni. Reprezentacyjna izba, overstue, używana była t y l k o odświętnie. Wzdłuż ścian stały s k r z y n i e i szafy wypełnione n i e 3 O b u d o w n i c t w i e i a r c h i t e k t u r z e w k u l t u r z e l u d o w e j D a n i i pisze M . N . z o w a, Kriestjanskoje narodów zarubieżnoj żiliszcze Ewropy, zapadnoj i jużnoj M o s k w a 1967. Skandinawij, [ w : ] Kultura Moroi byt �176 MAREK ARPAD KOWALSKI używaną na codzień zastawą i u b r a n i a m i . W overstue znajdowało się też łóżko d l a osoby ewentualnie chorej. Łóżka były spotykane n a w e t w najuboższych domach. Miały one róż­ ne f o r m y . N a J u t l a n d i i tworzyły właściwie zamykaną n a d r z w i alkowę, czasem nawet podwójną, przedzieloną szafą •—• j e d n a strona przeznaczona była d l a gospodarzy, d r u g a d l a dzieci l u b służby. Mniejsze dzieci spały w s k r z y n i zawieszanej n a d łożem rodziców. N a wyspach natomiast czę­ stsze były łóżka w b u d o w a n e w ścianę, l u b w o l n o stojące, czterokolumnowe, z zasłoną . Wolno stojące pojedyncze łóżka pojawiły się na w s i do­ piero w X I X w . 4 W k u c h n i pod o k n e m stała ława, pod którą umieszczano najpotrzeb­ niejsze, podręczne narzędzia; t a m też umieszczano kurę l u b gęś w y s i a d u ­ jącą j a j k a . Zajęcie miejsca na ławie było d y k t o w a n e obyczajem — n a j ­ bliżej gospodarza siadał człowiek najstarszy, dalej młodsi, wreszcie k o ­ b i e t y i dzieci. ROLNICTWO Z a b u d o w a n i a mieszkalne i gospodarcze zgrupowane w e w s i stały na z i e m i należącej do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli. Natomiast obszary u p r a w ­ ne stanowiły wspólną własność całej społeczności w i e j s k i e j , wspólnie też były u p r a w i a n e . Z i e m i a t a okalała wieś szerokim pasem i dzieliła się n a t r z y pola, odpowiednio do u p r a w i a n y c h na n i c h rodzajów zbóż. Jedną część przeznaczano pod jęczmień, drugą pod żyto, trzecia ugorowała d a ­ nego r o k u . Była t o więc trójpolówka. Każde z pól dzieliło się z k o l e i na znaczną ilość zagonów, w y d z i e l o n y c h pomiędzy poszczególnych chłopów według zasady, że każdy r o l n i k miał do u p r a w y tę samą ilość z i e m i t e j samej klasy. Zagony miały więc różne r o z m i a r y i tworzyły istną szachow­ nicę. Każdy miał nieco dobrej i złej ziemi, a pola do niego należące roz­ proszone były nawet i w s t u kawałkach. T e n system zmuszał wieś do wspólnej pracy. Z e b r a n i gospodarze z całej w s i p o d e j m o w a l i decyzję, k i e d y należy rozpocząć żniwa, a k i e d y orkę, od czyjego zagonu rozpocząć pracę. P r z y orce posługiwano się początkowo radłem. Narzędzie to na Ze­ l a n d i i było w użyciu jeszcze w X I X w . Później pojawiła się odkładnica, wreszcie pług koleśny, ciężki, do którego zaprzęgano d w a do sześciu k o n i . Brona, podobnie j a k i pług, była d r e w n i a n a . A l e gdy odkładnicę w y k o ­ nywał z żelaza w i o s k o w y k o w a l , to kolce b r o n y były również drewniane. O d czasu do czasu odnawiano je, a tę prostą pracę mógł wykonać każdy gospodarz. Z i a r n o siano ręką, za zasobnik służył słomiany kosz z d r e w W g k l a s y f i k a c j i podanej s z a w a 1969. 4 p r z e z Słownik terminologiczny sztuk pięknych, War­ �KULTURA LUDOWA 177 DANII n i a n y m dnem. Przy żniwach posługiwano się kosą, dawniej natomiast — sierpem. N a n i e w i e l k i c h pólkach, na w y s p i e Fano jeszcze do X X w . uży­ w a n o t y l k o sierpa. Po zżęciu zboża p r a c o w a l i wszyscy, wiążąc j e w snopy i układając w stogi. Młocka odbywała się zimą. N a g l i n i a n y m k l e p i s k u stodoły układano snopy w d w u rzędach, kłosami do siebie i młócono cepami, w których b i j a k był p r z y t w i e r d z o n y do rękojeści wiązadłem ze skóry świni l u b w ę ­ gorza, zależnie od części k r a j u . (Jeszcze jeden zatem dowód na wszech­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e darów morza w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . ) Po w i a ­ n i u , które odbywało się metodą rzucania ziarna pod w i a t r , część ziarna przeznaczano n a przyszłoroczne zasiewy, część sprzedawano, część zatrzy­ m y w a n o na własny użytek. Młyny, zwłaszcza wodne, nie były w gospodarstwach rzadkością, ale zazwyczaj jeden większy młyn obsługiwał całą okolicę, t y m bardziej że chłopi m u s i e l i odstawiać ziarno do wskazanego i m przez pana młyna, szczególnie w t e d y , g d y pojawiły się w i a t r a k i . Wyparły one młyny wodne o d o m o w y m charakterze i zmonopolizowały przemiał ziarna. W i e k X I X przyniósł zasadnicze r e f o r m y agrarne. Z l i k w i d o w a n a zo­ stała k o m u n a l n a własność ziemska. Wspólne pola rozparcelowano pomię­ dzy i n d y w i d u a l n y c h gospodarzy, scalając zarazem należące do n i c h g r u n ­ t y . Zniknęło pojęcie t r a d y c y j n e j w s i , każde gospodarstwo zlokalizowane zostało na należących do niego polach, przekształcając się w farmę. N a miejsce trójpolówki w p r o w a d z o n o płodozmian, pojawiły się udoskonalone narzędzia. Dało t o podstawę do powstania gospodarki f a r m e r s k i e j , w któ­ rej d o m i n u j e specjalizacja rolna, zależnie o d warunków glebowych i k l i ­ m a t y c z n y c h regionów, nastawiona zresztą w w i e l k i e j mierze na eksport. Zmieniło się położenie chłopów. Dzierżawcy stali się właścicielami ziemi, którą u p r a w i a l i . Powstała też n o w a w a r s t w a społeczna — l u d z i n i e po­ siadających z i e m i i wynajmujących do pracy własną siłę roboczą. W y ­ w o d z i l i się o n i z d a w n y c h małorolnych gospodarzy i chałupników. Poło­ żenie i c h , przypominające w a r u n k i b y t u polskich chałupników, szybko zmieniło się. W a r s t w a t a stała się wkrótce r o b o t n i k a m i r o l n y m i . s HODOWLA Zwierzęciem używanym do pracy był koń. Jedynie w p r z y p a d k u cięż­ szych prac używano wołów, które obecnie jako zwierzęta pociągowe już zaniknęły, podobnie zresztą j a k k o n i e — w ostatnich t r z y d z i e s t u latach. Rzadko natomiast używano k o n i p o d w i e r z c h . Wyjątek s t a n o w i B o r n h o l m . N a dziedzińcach tamtejszych kościołów zachowały się zaczepy, słu5 syning Michelsen, Rasmussen, med Arbejdskraft, op. cit. K o b e n h a v n 1915. 12 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X V I I / 1 P o r . też C. S o n n e , Landbrugets For- �178 MAREK ARPAD KOWALSKI żące do uwiązywania k o n i na czas mszy. J a k już b o w i e m powiedziano, B o r n h o l m był królewszczyzną, gdzie szlachta nie miała swoich włości. N a t o m i a s t m i e j s c o w i chłopi p r o w a d z i l i intensywną gospodarkę f a r m e r ­ ską, która w y d a t n i e przyczyniała się do i c h wzbogacenia. Dzięki t e m u i c h t r y b życia był naśladownictwem po części obyczajów w a r s t w w y ż ­ szych — stąd często w tekście podkreślane odrębności k u l t u r y regio­ nalnej tej w y s p y . Największe znaczenie gospodarcze w h o d o w l i miało bydło. E k s t e n s y w ­ ną hodowlę bydła, z przeznaczeniem n a eksport, prowadzono o d d a w n a , zwłaszcza w specjalizującej się w t y m południowej D a n i i . Istniały szlaki, którymi z J u t l a n d i i przepędzano całe stada. Była to h o d o w l a z przezna­ czeniem t a k n a mięso, j a k i na mleko. Niemałe znaczenie miała hodowla t r z o d y c h l e w n e j ; powszechna była w D a n i i h o d o w l a owiec, której główny p r o d u k t stanowiła wełna. W każ­ d y m gospodarstwie znajdowały się w a r s z t a t y t k a c k i e . H o d o w l a owiec kwitła w okręgu Tonder na J u t l a n d i i , a nadwyżki wełny sprzedawano w pozostałych regionach k r a j u , a nawet za granicą. K o z y były zwierzęciem rzadko s p o t y k a n y m , natomiast rozwinięta na bardzo szeroką skalę była hodowla d r o b i u : k u r , kaczek, gęsi, uważana za zajęcie w y b i t n i e kobiece. Sprzedawano drób do H o l a n d i i i N a d r e n i i , a ce­ lował w jego h o d o w l i okręg Ribe w południowo-zachodniej J u t l a n d i i . Bydło, owce i świnie wypasano n a wspólnych, w i o s k o w y c h p a s t w i ­ skach położonych n a zewnątrz pól u p r a w n y c h i odgrodzonych od n i c h pło­ t a m i . I n w e n t a r z z całej w i o s k i tworzył stado powierzane w i o s k o w e m u pastuchowi, któremu dodawano do pomocy dwóch l u b t r z e c h chłopców. Pastuch zaopatrzony był w k i j z nałożonymi nań żelaznymi pierścienia­ m i , którym, grzechocząc, zwoływał zwierzęta, i w bat do k i e r o w a n i a sta­ d e m ; towarzyszył m u pies. Rano sygnałem r o g u dawał znać mieszkańcom w i o s k i , iż poczyna gromadzić stado. Z p a s t w i s k powracał wieczorem, s y ­ gnalizując r o g i e m swój powrót. Zwierzęta miały n a szyjach zawiązane d r e w n i a n e kołatki l u b metalowe dzwoneczki, dające znać, g d y któreś o d ­ dalało się od stada. W t e n sposób pastuch mógł łatwo kontrolować oddane m u pod opiekę zwierzęta. Wszystkie sztuki znaczono c h a r a k t e r y s t y c z n y m i nacięciami na uszach l u b w y p a l a n y m i z n a k a m i — s y m b o l a m i przynależności do określonego właściciela, dzięki czemu każdy mógł łatwo odnaleźć w stadzie należące do niego zwierzęta. Były też — oprócz i n d y w i d u a l n y c h — z n a k i określa­ jące przynależność do w s i . W zimie i n w e n t a r z t r z y m a n o cały dzień wewnątrz przeznaczonych do tego budynków, l a t e m zwierzęta znajdowały się p o d dachem t y l k o n a noc. W zimie p r o b l e m e m była pasza, m i m o iż w s k u t e k sprzedaży części b y ­ dła i świń oraz przeznaczenia niektórych sztuk na mięso ilość zwierząt �KULTURA LUDOWA DANII 179 w gospodarstwie zimą zmniejszała się. K a r m i o n o zwierzęta z b i e r a n y m i wcześniej liśćmi jesionu (pasza powszechna n a B o r n h o l m i e ) , wrzosem, sia­ n e m i słomą pozostałą z młócki, żołędźmi. Pojono je, zależnie od p o r y r o k u , w p o l u l u b p r z y s t u d n i n a podwórzu. M i m o wcześniejszych starań o zabezpieczenie p o k a r m u , często brakowało nawet t r a w y . Większość b o ­ w i e m obecnych łąk stanowiły bagna. Zmniejszała się przeto w zimie m l e ­ czność krów, a często zdarzało się, że niejedna sztuka padała z głodu. R e f o r m y rolne objęły i hodowlę. I t u z l i k w i d o w a n o wspólne p a s t w i ­ ska, rozpoczęto zakrojoną n a szeroką skalę meliorację gruntów. P o p r a ­ wiło t o znacznie w a r u n k i paszowe, a h o d o w l a stała się jedną z eksporto­ w y c h specjalizacji D a n i i . RYBOŁÓWSTWO Chłopi duńscy, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeży, łączyli często zajęcia rolnicze z rybołówstwem. Rodzaj pracy wyznaczały p o r y r o k u . Małorolni gospodarze i chałupnicy l a t e m uzupełniali swoje dochody połowami w ę ­ gorzy i i n n y c h r y b . Było to rybołówstwo na małą skalę, rzeczne albo przybrzeżne — używano ościeni i n i e w i e l k i c h , p r o s t y c h sieci. Często rybołówstwo stawało się zasadniczym zajęciem. Wówczas d o ­ glądanie gospodarstwa było obowiązkiem żony i dzieci. Pomagały też one p r z y połowach, wyciągając sieci n a brzeg. Tego rodzaju gospodarka r y b n a rozwinęła się w zachodniej J u t l a n d i i , gdzie piaszczyste gleby i karłowate gospodarstwa nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb tamtejszych mieszkań­ ców. Tam, gdzie rybołówstwo stanowiło zajęcie równorzędne z r o l n i c t w e m , w okresie połowów r y b a c y w r a z z p o m o c n i k a m i opuszczali wieś i w z n o s i l i p r y m i t y w n e , sezonowe chaty w pobliżu łowisk. Szczególnie powszechne były jesienne połowy na śledzie i węgorze, gdy te ostatnie spływały z wód wewnętrznych do morza. Potencjalne k o n f l i k t y regulowane były p r a w e m do brzegu, którego określone o d c i n k i należały do położonych n a d morzem l u b r z e k a m i w s i . Rybacy z jednej w s i t w o r z y l i spółki połowowe, oparte n a zasadach spół­ dzielczych, w pełni porównywalne z kaszubskimi maszoperiami. N i e w y ­ klucza się zresztą, że organizacja maszoperii przywędrowała n a Pomorze właśnie z D a n i i . 6 N a t e m a t m a s z o p e r i i piszą m . i n . Z . В a t o r o w i с z, Zespołowe rybolówistwc n a polskim wybrzeżu, P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , t . V I I I - I X , Ł ó d ź - L u b l i n 1951: J . K u c h a r s k a , Gospodarcze i społeczne podstawy maszoperii kaszubskich, tamże' F. L o r e n t z , A . F i s c h e r , T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi — kultura ludowe i iązyk, T o r u ń 1934. P o r . też W . B l a n k ę , Die Seefischerei Nordwest-Europas, Ham­ b u r g 1956. 0 �180 MAREK ARPAD KOWALSKI Węgorze łowiono w jazach, plecionych z prętów i drewna, zastawia­ n y c h n a rzekach. Do połowu śledzi używano sieci s t a w i a n y c h — stosowa­ no je szczególnie w fiordach, a zwłaszcza w bardzo r y b n y m L i m f j o r d w północnej J u t l a n d i i . W w o d a c h wewnętrznych i fiordach łowiono j e ­ sienią śledzie sieciami ciągnionymi. N a wybrzeżu natomiast r y b a c y nocą wypływali w morze, zagarniając ławice w e włókę l u b sieć t z w . k u r t y ­ nową . N a płyciznach południowo-zachodniej D a n i i używano nadal zresz­ tą stosowanej metody pod nazwą vadehavet, wykorzystując odpływy m o ­ rza. N a brzegu w y k o p y w a n o głęboki dół, odgrodzony od s t r o n y morza plecionką z gałęzi. W czasie odpływu morza r y b y pozostawały w dole i należało j e t y l k o wyjąć. 7 Industrializacja k r a j u i specjalizacja zajęć sprawiły, iż zniknęła w a r ­ s t w a rolników-rybaków. Rybołówstwo mogło przejść z fazy połowów przybrzeżnych na szersze wody, uniezależniając się od k r u c h y c h łódek w y s t a w i o n y c h na fale i p o d m u c h y w i a t r u . Umożliwiło to duńskim r y b a ­ k o m ekspansje nie t y l k o n a łowiska bałtyckie, ale również na Morze Pół­ nocne i A t l a n t y k . Jednocześnie w i e l u chałupników żyjących t y l k o z poło­ w ó w n a małą skalę stało się pełnomorskimi r y b a k a m i . Swoistą formę połowów stanowiły polowania n a f o k i i w i e l o r y b y . Te pierwsze dosyć często pojawiały się d a w n i e j n a Bałtyku. Do połowu f o k używano właściwie p r y m i t y w n y c h metod, t a k i c h j a k pułapki w f o r m i e s t a w i a n y c h sieci, w które wplątywały się f o k i , l u b żelazne h a k i w b i j a n e w piasek w miejscach, gdzie gromadziły się zwierzęta. Wędrując do w o ­ dy, nadziewały się one na h a k i . Tłuczono też po p r o s t u f o k i pałkami. Tę metodę pamiętają jeszcze starsi r y b a c y z wysepek położonych w cieśninie Kattegat. F o k i dostarczały w i e l u produktów potrzebnych w gospodar­ stwie. Z tłuszczu w y t a p i a n o oliwę do lamp, do konserwowania płaszczy i długich, sięgających za k o l a n a r y b a c k i c h butów, ze skóry szyto zimowe płaszcze, w y k o n y w a n o wreszcie najróżniejsze drobiazgi, j a k n p . taba­ kierki. Zdarzały się przybrzeżne polowania na w i e l o r y b y , z rzadka i na d e l ­ f i n y . I c h tłuszcz w y t a p i a n o na olej, mięso jedzono. Połów dzielony był zgodnie z t r a d y c y j n y m i zasadami, które każdemu r y b a k o w i określały jego część, nadto pewną część oddawano miejscowe­ m u posesjonatowi oraz duszpasterzowi. RZEMIOSŁO Dzisiejsza specjalizacja zajęć, g d y każda f a r m a zaopatruje się w p o ­ trzebne j e j p r z e d m i o t y w mieście, t y p o w a jest d l a epoki przemysłowej. N i m j e d n a k do tego doszło, gospodarstwa miały charakter samowystar' Michelsen, Rasmussen, o p . cit. �KULTURA LUDOWA 181 DANII czalny, a chłop i jego rodzina b y l i nie t y l k o r o l n i k a m i i r y b a k a m i , lecz także rzemieślnikami. Dotyczy to zwłaszcza p r o s t y c h narzędzi i sprzętów, które każdy potrafił wykonać na własny użytek. Proste sprzęty d r e w n i a ­ ne w y k o n y w a n o zwykłym nożem, ze słomy pleciono zasobniki na ziarno i mąkę, k o b i e t y tkały wełnę. Istniała wszakże pewna specjalizacja, p r z y t r u d n i e j s z y c h bądź m n i e j p o p u l a r n y c h w y r o b a c h , j e d n a k i ona zamykała się zasadniczo w obrębie wąskiej stosunkowo społeczności l o k a l n e j . Stopnie specjalizacji były różne. W regionach, gdzie ziemia była jało­ w a — rozwijało się rzemiosło. Podobne zjawisko występowało w latach głodu, k r y z y s u . Rzemiosło stanowiło wówczas dodatkowe, a nierzadko Rye. 1. M o d e l o w a n i e kolanach. n a c z y n i a n a desce t r z y m a n e j n a Przedstawiona t u czarna ceramika chodniej Jutlandii byla w y t w o r e m z kobiecym za­ �182 MAREK ARPAD KOWALSKI wręcz niebagatelne źródło dochodu. D l a w i e l u uboższych chłopów, nie mogących wyżyć z ziemi, rzemiosło stawało się p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Człowiek t a k i stawał się często specjalistą c e n i o n y m w e w s i , a n a w e t w szerszej okolicy. Często rzemieślnik ów zupełnie tracił k o n t a k t z ziemią i całkowicie poświęcał się swojej profesji. Z j a w i s k o to nieobce było i w Polsce; podobnie j a k w D a n i i , rodzaj zajęć wyznaczony był przez bogactwo i n d y w i d u a l n e g o człowieka i w a r u n k i przyrodnicze regionu. Z d r u g i e j s t r o n y n i e zawsze można przeprowadzić wyraźny podział między wyspecjalizowaną produkcją rzemieślniczą, a tą przeznaczoną na użytek domowy. T a k n a przykład k o w a l był n i e m a l w i o s k o w y m urzędni­ k i e m , pracującym za regularną opłatą — nie od sztuki, lecz, b y t a k rzec, pozostawał p r a c o w n i k i e m e t a t o w y m . Niezależnie od tego pełnił funkcje, lekarza i weterynarza. Chociaż każdy chłop z pomocą r o d z i n y i sąsiadów potrafił wznieść chałupę, t o j e d n a k cieśle i stolarze b y l i zatrudniani, j a k o eksperci do w y k o n y w a n i a bardziej specjalistycznych prac, j a k n p . łącze­ nie belek, oraz spełniali funkcję technicznych doradców całości b u d o w y . G a r n c a r s t w o było zajęciem bardzo rozwiniętym. Słynęła czarna ce­ r a m i k a z J u t l a n d i i , p r z y czym w a r t o zwrócić uwagę, że zajęcie t o należa­ ło do kobiet, tajemnice p r o d u k c j i przechodziły z m a t k i na córkę. Czarna ceramika — o d p o w i e d n i k naszych siwaków — rozwinęła się początkowo w zachodniej J u t l a n d i i , później rozpowszechniła się na całym Półwyspie. Mężczyzna pomagał t y l k o w w y p a l a n i u naczyń, natomiast całość p r o ­ d u k c j i pozostawała w rękach kobiecych. Koło garncarskie, m i m o iż znane w D a n i i od X I I w., nie było używane przez w i e j s k i c h rzemieślników. Uży­ w a l i go j e d y n i e zawodowi, cechowi garncarze miejscy. C i sporadycznie t y l k o t r u d n i l i się czarną ceramiką, przeważnie b o w i e m w y p a l a l i naczynia na czerwono i p o k r y w a l i glazurą. T a k więc wiejscy garncarze m o d e l o w a l i glinę na desce t r z y m a n e j n a kolanach. Czarny k o l o r naczyń o t r z y m y w a n o dzięki w y p a l a n i u i c h w szczelnie zamkniętym piecu, do którego nie dochodził tlen, a dzięki t e m u n i e następowało u t l e n i a n i e zawierających żelazo składników g l i n y . Dopiero od początku X I X w . w y r o b y fabryczne, k r a j o w e i zagraniczne (angielskie k a m i o n k i , a później naczynia metalowe) zaczęły wypierać w y ­ r o b y wiejskiego, tradycyjnego garncarstwa. D r e w n o było surowcem rzemieślniczym stosowanym w każdym gospo­ darstwie. W y k o n y w a n o z niego narzędzia drobne i części większych. A l e i t u , j a k w p r z y p a d k u garncarstwa, istniały lokalne ośrodki rzemieślni­ cze. T a k więc d r e w n i a n e chodaki, łyżki, naczynia i koła do wozów p r o ­ d u k o w a n o w e wschodniej J u t l a n d i i , n a g r a n i c y z j e j środkową, bezleśną częścią. W o z y natomiast w lesistych rejonach okręgu Silkeborg w zachod­ niej J u t l a n d i i . P r o d u k t y te rozprowadzano z k o l e i po całym k r a j u . N i e zawsze jeden rodzaj rzemiosła mógł zapewnić u t r z y m a n i e , łączono �KULTURA LUDOWA DANII 183 więc w j e d n y m ręku rozmaite specjalizacje, pozostając zasadniczo p r z y t y m s a m y m surowcu. T a k więc kołodziej mógł być zarazem cieślą, cieśla zajmował się też w y p a l a n i e m cegieł czy m a l a r s t w e m . Interesujące n a t o ­ miast, że specjalistą od k r y c i a dachu słomą nie mógł być n i k t i n n y , t y l k o fachowiec zajmujący się tą właśnie dziedziną. O ile b o w i e m każdy chłop sam potrafił naprawić dach w razie potrzeby, to do w y k o n a n i a nowego dachu sprowadzano już dekarza. Rzemiosło łączyło się w D a n i i ze sztuką, która wyrażała się w ozdob­ n y m meblarstwie, w zdobieniu ornamentem r y t y m przedmiotów użytku R y c . 2. B o g a t o o r n a m e n t o w a n e krzesło z 1795 r. p o ­ chodzące z północnej Z e l a n d i i — w y r ó b w i e j s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w z tego r e g i o n u D a n i i �184 MAREK ARPAD KOWALSKI codziennego, t a k i c h j a k łyżki, maglownice i t d . M e b l a r s t w o zasadniczo b y ­ ło do siebie zbliżone stylowo w całej D a n i i , różniło się n i e w i e l k i m i t y l k o o d m i a n a m i l o k a l n y m i . Prawdopodobnie dlatego, iż za wzór służyły t u meble mieszczańskie i dworskie, które bardziej albo m n i e j zręcznie k o ­ piowano. S t y l m e b l i l u d o w y c h był przeto uzależniony do zręczności sto­ larza i od upodobań estetycznych miejscowego szlachcica. Bogatą o r n a ­ mentykę i rzeźbienie m e b l i przyniósł zasadniczo renesans. T a k więc płytę stołu często p o k r y w a n o płasko rzeźbionym ornamentem, starannie mode­ l o w a n o nogi, t a k stołu, j a k i i n n y c h sprzętów — krzeseł, łóżek, szaf. M a ­ lowanie m e b l i przyszło późno, w r a z z przyjęciem się k o m i n a na w s i , g d y d y m snujący się po izbie nie zasłaniał w i d o k u a n i nie niszczył p o w i e r z c h ­ n i d r e w n i a n y c h sprzętów. I znów, t a k j a k w w i e l u i n n y c h dziedzinach k u l ­ t u r y l u d o w e j , t a k i w meblarstwie, nowoczesne sprzęty pojawiły się p o ­ czątkowo w południowej części k r a j u , skąd dopiero rozprzestrzeniły się na resztę D a n i i . P l e c i o n k a r s t w e m z a j m o w a l i się ludzie starsi, niezdolni już do efek­ t y w n e j pracy w r o l n i c t w i e czy w y s p e c j a l i z o w a n y m rzemiośle. W y r a b i a n o kosze z łoziny, kosze n a ziarno i mąkę pleciono ze słomy. Splatano z niej długi warkocz i przeciągano przez specjalne pierścienie, d l a lepszego skrę­ cenia. Następnie spiralnie, poczynając o d dna, pleciono kosz. Konstrukcję, dla wzmocnienia przeplatano łoziną. Z rozszczepionych gałęzi krzewów owocowych w y k o n y w a n o l i n y i sznury. T k a c t w o należało do ważniejszych zajęć. Wełnę i l e n t k a n o p r a k t y c z ­ nie w każdym domu. Służba, nie posiadająca własnych owiec, często o t r z y ­ mywała część zapłaty w f o r m i e surowej wełny czy już utkanego płótna. Nadwyżki p r o d u k c y j n e sukna sprzedawano w miastach, na targach. Sta­ nowiło ono wreszcie część w i a n a wychodzącej za mąż dziewczyny. T k a ­ c t w e m zajmowały się kobiety. N i e j e d n o k r o t n i e gromadziły się one w j e d ­ nej izbie razem przędąc — była to jednocześnie okazja do zabawy i do spotkania towarzyskiego. Chociaż t k a c t w o było zasadniczo d o m o w y m za­ jęciem, to z biegiem czasu przekształciło się w wyspecjalizowane rzemio­ sło t y p u zawodowego. W miarę r o z w o j u p r o d u k c j i t k a c k i e j p o j a w i l i się wiejscy k r a w c y . Od początku X I X w . k r a w i e c t w o , zaraz po t k a c t w i e , sta­ ło się najpowszechniejszym zawodem w w i e j s k i m rzemiośle profesjonal­ n y m . Można w tej dziedzinie wyodrębnić pewne lokalne ośrodki. K o r o n ­ k a r s t w o rozwinęło się w południowo-zachodniej D a n i i , wokół miasta Т 0 П der; mieszkańcy okręgu H a m m e r u m w środkowej J u t l a n d i i specjalizowali się w pończosznictwie. Pozostałe gałęzie t k a c t w a i k r a w i e c t w a były p o ­ pularne w całym k r a j u . Zawodowe rzemiosło nie było j e d n a k n a w s i duńskiej zbyt liczne. Wła­ dze b o w i e m długi czas utrzymywały m o n o p o l miast n a w y r o b y rzemie­ ślnicze. Poza m i a s t a m i m o g l i pracować kowale, cieśle, stolarze, bednarze, �KULTURA LUDOWA DANII 185 ceglarze, garncarze, kołodzieje, murarze, kuśnierze, tkacze, k r a w c y i szew­ cy. Pozostałe zawody były zarezerwowane d l a członków cechów m i e j s k i c h . P r a w a te upadły w X I X w., g d y z l i k w i d o w a n o w miastach system cecho­ w y . Przyczyniło się t o n a krótko do znacznego ożywienia rzemiosła na w s i , ale dalsze z m i a n y zachodzące w D a n i i przekształciły wkrótce r z e m i o ­ sło w przemysł. STRÓJ Stroje ludowe w D a n i i , to stroje z X I X w . One to odróżniały spekta­ k u l a r n i e wieś od miasta i różnicowały w sposób widoczny, acz właściwie powierzchowny, poszczególne regiony k r a j u . Niewiele zachowało się prze­ kazów z czasów dawniejszych, nic n i e w i a d o m o w l i t e r a t u r z e duńskiej 0 początkach s t r o j u l u d o w e g o . Wiadomo t y l k o , że rozwinął się w X V I I I w . Farbować zaś poczęto stroje w X I X w., j e d y n i e r y b a c z k i z północno-wschodniej Z e l a n d i i i z Fane pozostały p r z y czarnych. Przypuszcza się, że zasadniczo duńskie stroje ludowe pochodzą od. ubiorów mieszczańskich i szlacheckich okresu renesansu i b a r o k u . Istotnie, charakter całości i wygląd szczegółów zdaje się potwierdzać to p r z y p u ­ szczenie. Strój kobiecy składał się z czepka (kornetu), chusty na szyję, serdaka bez rękawów, ze s t a n i k i e m ściśle dopasowanym do ciała. Pod serdakiem noszono bluzkę robioną na drutach, z rękawami. N a długą spódnicę zakła­ dano na co dzień f a r t u c h w y k o n a n y z pospolitego, lichego raczej m a t e ­ riału. Strój męski składał się z robionego na d r u t a c h czepka, długiego do k o l a n k a f t a n a z szerokimi rękawami. Często noszono zamiast k a f t a n a krótką kurtkę, a pod nią kamizelkę bez rękawów, wreszcie koszulę. Spo­ dnie noszono krótkie, do k o l a n , na nogach długie skarpety. O b u w i e co­ dzienne jednakowe było dla mężczyzn i kobiet — drewniane chodaki, ale p r z y dobrej pogodzie i od święta zakładano skórzane b u t y ze s r e b r n y m i sprzączkami. 8 Pochodzenie s t r o j u ludowego od u b i o r u w a r s t w wyższych jest, według duńskich autorów, p o t w i e r d z e n i e m t e o r i i , że k u l t u r a l u d o w a powoduje „pogarszanie się dóbr k u l t u r o w y c h , jest naśladownictwem k u l t u r y klas w y ż s z y c h " . Stroje przechodziły do k u l t u r y ludowej drogą obserwacji 1 naśladownictwa. Różnice regionalne wyrażające się w n i c h polegają m . i n . na t y m , że na niektórych obszarach p r z y j m o w a n o pewne wzory, n a i n ­ n y c h — nie. Decydowały t u całkowicie s u b i e k t y w n e względy. Najbliższe 9 8 Tamże. 9 Tamże. �186 MAREK Rye. 3. Strój XIX w . Dostrzec męski ARPAD KOWALSKI wieśniaka z Zelandii, można r ó w n i e ż f r a g m e n t powego d l a czarnej izby, tzw. z połowy wnętrza t y ­ stue miasto z t a r g i e m stawało się dla chłopów atrakcją kulturalną i w z o r ­ cem — tworzyły się przeto lokalne t y p y strojów. Większe przy t y m zróżnicowanie można dostrzec w u b i o r a c h kobie­ cych, k o b i e t y b o w i e m były bardziej odizolowane od świata zewnętrznego niż mężczyźni. O ile w u b i o r a c h męskich można dostrzec tendencję do pewnej u n i f i k a c j i pod wpływem w z a j e m n y c h kontaktów i szybszego p r z y j m o w a n i a n o w i n e k , o t y l e k o b i e t y stanowiły element bardziej trądy- �KULTURA LUDOWA DANII 187 c y j n y , k o n s e r w a t y w n y . W y r o b y m a n u f a k t u r o w e długo nie mogły trafić na wieś, a to dzięki rozwiniętemu t k a c t w u d o m o w e m u i n a t u r a l n e m u k o n ­ s e r w a t y z m o w i chłopskiej k u l t u r y . Ów k o n s e r w a t y z m rządził l u d z k i m za­ chowaniem się i postępowaniem w określonych sytuacjach. Dotyczyło to także strojów noszonych zgodnie z tradycją i przeznaczonych na k o n k r e t ­ ne okazje, a przechodzących z m a t k i na córkę. W w i e l u momentach przytoczony t u wywód może być zakwestionowa­ ny, n i e podejmuję j e d n a k z n i m p o l e m i k i , staram się b o w i e m przekazać w t y m względzie j e d y n i e poglądy duńskich badaczy. Godzi się jeszcze zauważyć, że istniały stroje codzienne i stroje świą­ teczne, przeznaczone n a specjalne okazje, T a k n p . uzupełnieniem s t r o j u niedzielnego była b a r w n a chusta zakładana przez k o b i e t y n a szyję, w rę­ k u zaś trzymały niewielką chusteczkę, w którą owijały śpiewnik udając się do kościoła. Dopełnieniem były małe srebrne kadzielniczki, z którymi udawano się do świątyni. Dziewczęta niezamężne nie przybierały n i c z y m głowy, dopiero ślub, który zmieniał i c h status społeczny, powodował pewne z m ia ny w ubiorze. Zakładano m i a n o w i c i e pannie młodej czepek, z którym j a k o kobieta za­ mężna nie rozstawała się już do śmierci. Obyczaj oczepin, podobnie j a k w Polsce, był j e d n y m z k u l m i n a c y j n y c h punktów wesela i odgrywał i s t o t ­ ną rolę w obrzędowości w s i duńskiej. Wyróżniał się strój rybaków i m a r y n a r z y . Rybacy t w o r z y l i pod pew­ n y m i względami odrębną społeczność, łatwo rozpoznawalną po o d m i e n ­ n y m s t r o j u . Żeglarze nosili więc długie spodnie, podczas g d y zasadniczym elementem męskiego s t r o j u ludowego były spodnie sięgające do k o l a n . N a k r y c i e m głowy były k a p t u r y podobne do m a r y n a r s k i c h . Jednocześnie w regionach położonych na wybrzeżach te elementy s t r o j u zawodowego łączyły się ze s t r o j e m l u d o w y m , który w ogólnych zarysach był znany w całej D a n i i . Strój t e n zaniknął w X I X w., początkowo wśród mężczyzn, później wśród kobiet. T y l k o na bardziej izolowanych, małych wyspach n i e k i e d y starsze k o b i e t y używają jeszcze fragmentów d a w n y c h strojów ludowych. OBYCZAJE I OBRZĘDY Obrzędy w obrębie k u l t u r y t r a d y c y j n e j pełniły doniosłą integracyjną funkcję — łączyły społeczność, przypominały o wspólnych interesach. W y ­ różnić można d w a rodzaje obrzędów: doroczne, uzależnione od kalenda­ rza, a duński r o k obrzędowy był n i e m n i e j bogaty niż polski oraz obrzędy związane ze szczególnymi w y d a r z e n i a m i ludzkiego życia. Pierwsze były wspólne dla całej w s i ; obchodzone przez całą społeczność łączyły wszyst- �188 MAREK ARPAD KOWALSKI k i c h mieszkańców. D r u g i e miały charakter r o d z i n n y , czasem z uczestni­ c t w e m najbliższej g r u p y sąsiadów. Obrzędy doroczne w znacznej mierze wiązały się z kalendarzem k o ­ ścielnym. Były t o święta o rodowodzie czysto chrześcijańskim, j a k i takie, które wywodziły się z okresu przedchrześcijańskiego, a zostały adaptowa­ ne przez Kościół, który w t e n sposób utrwalał swoje wpływy. Najważniejsze w r o k u obrzędowym było Boże Narodzenie. P r z y g o t o ­ w a n i a zaczynały się już jesienią, g d y b i t o zwierzynę i szykowano mięso na to święto. Warzono też specjalne p i w o dosładzane m i o d e m i c u k r e m z jęczmienia. Krótko przed Bożym Narodzeniem pieczono jasny chleb żyt­ n i oraz ciasta w f o r m i e zwierząt, które przechowywano do wiosny, k i e d y to przed pierwszą orką r o l n i k i koń zjadali je. Ten zabieg magiczny miał zapewnić obfite plony. K u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m świąt była w i g i l i a ob­ chodzona szczególnie uroczyście. Kolacja składała się z kaszy i r y b , n i m j e d n a k przystąpiono do wieczerzy, gospodarz zjadał j a k o pierwszy t r z y łyżki kaszy. Pierwszą, b y w nadchodzącym r o k u obrodziło żyto, drugą — za owies, trzecią — za jęczmień. Świętom towarzyszył szereg obrzędów i zabiegów magicznych, n p . w y c z y t y w a n o z n a k i wróżące przyszłość. T a k więc w ogrodzie o k r y w a n o słomą drzewa owocowe i potrząsano n i m i , b y dźwigały dużo owoców w przyszłym r o k u . N a stole w i g i l i j n y m stały d w i e świece — przed gospodarzem i jego żoną. Czyja świeca pierwsza się w y ­ paliła, t e n miał pierwszy umrzeć. W y s y p y w a n o też nieco jedzenia szczu­ r o m i myszom, bo gdzie jest i c h dużo, t a m jest obfitość jedzenia. I t e n zabieg miał przynieść bogactwo. Ponadto w kącie izby odsypywano nieco kaszy i chleba d l a goblinów — d o m o w y c h duchów r o d z i n n y c h . Obecność goblinów miała zapewnić szczęście i powodzenie gospodarstwu i d o m o w i . Wierzono też, że prezenty świąteczne przynoszą trolle, d u c h y opiekuńcze człowieka. Zarówno gobliny, j a k i iroZZe są elementem f o l k l o r u s k a n d y ­ nawskiego z czasów przedchrześcijańskich. Po w i g i l i i , w ciągu d w u d n i Bożego Narodzenia odbywały się zabawy młodzieżowe ze śpiewami, tańcami i pochodami masek. Uroczystości t r w a ­ ły do Nowego R o k u , który bywał w i t a n y hałaśliwie, strzelaniną, b i c i e m o d r z w i g l i n i a n y c h garnków, t a k że często zdarzało się, iż gospodarz z n a j ­ dował następnego dnia swój wóz na dachu albo konstatował, że k o m i n jest zatkany gliną l u b smołą. Istniał też zwyczaj „Dwunastej N o c y " , licząc od w i g i l i i . Dzień t e n przypadał na 6 stycznia. Cały okres dzielący jedno święto od drugiego był porą wróżb. T a k więc codziennie, poczynając od w i g i l i i , gospodarz zazna­ c z a ! w i z b i e n a sosrębie rodzaj pogody w d a n y m d n i u , co miało wróżyć, j a k a będzie pogoda w ciągu następnych d w u n a s t u miesięcy. N a Z e l a n d i i istniał zwyczaj, że g d y wszyscy jeszcze siedzieli p r z y kolacji, gospodarz wdrapywał się na dach i wykrzykiwał donośnym głosem i m i o n a trzech �KULTURA LUDOWA 189 DANII mędrców: Kacper — M e l c h i o r — Baltazar. T a k daleko, j a k słychać było jego głos, miało być zażegnane niebezpieczeństwo pożaru w ciągu całego roku. „Dwunastej N o c y " t z w . ludzie z gwiazd chodzili po w s i . Było to za­ zwyczaj trzech młodycE chłopców p r z y b r a n y c h w białe szaty i stożkowate kapelusze zwieńczone k o r o n a m i — s y m b o l i z o w a l i trzech króli niosąc na drągu papierową gwiazdę, w e wnętrzu której paliła się świeca. Zaglądali oni do każdego gospodarstwa śpiewając o trzech królach w Betlejem i o Herodzie, a występ kończyli życzeniami szczęścia i bogactwa d l a d o m u . Gospodarze wywdzięczali się i m poczęstunkiem, jadłem i pieniędzmi. Czę­ sto ubodzy chłopi p i e l g r z y m o w a l i w t e n sposób po okolicy, zbierając jał­ mużnę. Zwyczaj ten, j a k się wydaje, p r z y p o m i n a nieco nasze chodzenie z szopką. Następny dzień po „Dwunastej N o c y " był poświęcony duńskiemu świę­ t e m u , księciu K n u d o w i . Obrządek t e n t a k silnie przyjął się w D a n i i , że istnieje nawet powiedzenie mówiące, że „Święty K n u d w y r z u c a Boże Narodzenie". Tłusty Czwartek był okazją do zabawy przed długim okresem postu. Obchodzenie tego d n i a miało w D a n i i bardzo żywe tradycje. Dekorowano i z b y brzeziną, młodzież sporządzała sobie m a s k i . Korowód t a k i krążył po całej w s i ze śpiewem i tańcami. Dzień kończył się obrzędem „bicia k o t a w baryłce". Chodzono m i a n o w i c i e z niewielką beczką, okładając ją k i j a ­ m i . Zwyczaj ten, którego genezę t r u d n o wytłumaczyć, jest reminiscencją d a w n y c h rytuałów m a g i i płodności i bogactwa. Ze w s i przeniósł się szyb­ ko do miast, gdzie był obchodzony równie żywiołowo i powszechnie, j a k n a w s i . Obecnie p o d t r z y m y w a n y jest t y l k o wśród młodzieży szkolnej, z i n ­ n y c h zaś d a w n y c h elementów tłustego c z w a r t k u zachowała się t y l k o t r a ­ dycja w y p i e k u pączków i faworków. Wielkanoc jest natomiast pozbawiona otoczki jakiejś bardziej rozbudo­ wanej obrzędowości. Ceremonie zanikły o d 1536 г., g d y D a n i a zerwała z katolicyzmem, przechodząc n a l u t e r a n i z m . Utrzymał się j e d y n i e zwyczaj święcenia w kościele jadła: ziarna, j a j e k i kiełbasy. W a r t o przy t y m za­ uważyć, że podobnie j a k w Polsce, istniał w D a n i i obyczaj m a l o w a n i a j a ­ jek. Sposobów było wiele — były więc kraszanki, pisanki, i t d . 1 0 Dzień 1 maja był uroczystością p o w i t a n i a nadchodzącego lata. Rozpa­ lano na wzgórzach ogniska i tańczono wokół nich. Członkowie młodzie­ żowego bractwa, każdy z zieloną gałęzią w ręku, t w o r z y l i korowód o d w i e ­ dzający gospodarstwo po gospodarstwie. Zatrzymując się przed każdymi d r z w i a m i , odśpiewywano piosenkę witającą lato i życzącą gospodarzom szczęścia i d o b r o b y t u , na zakończenie zaś zdobiono d r z w i p r z y n i e s i o n y m i 1 0 K . U l d a 11, Les oeufs für Volkskunde, de paques t . L I V , B a s e l 1958. au Danemark, [ w : ] Schweitzerisches Archiv �190 MAREK ARPAD KOWALSKI z i e l o n y m i gałęziami. N a głównym placu w i o s k o w y m sadzono m a j o w e drzewko zdobione gałęźmi i k w i a t a m i . Mężczyźni zaś d e k o r o w a l i konie w y k o n a n y m i przez k o b i e t y wieńcami, urządzając galopady od w s i do w s i . Szczególne znaczenie magiczne miała noc świętojańska. Przed zacho­ dem słońca ściągano gałęzie n a polach i t a m układano w stogi. Chodziło 0 to, b y zboże rosło t a k wysokie, j a k w y s o k i był stóg. Wieczorem rozpala­ no ogniska, p r z y których gromadziła się cała n i e m a l społeczność w i o s k i . Ogień odpędzał od w s i złe duchy, a d y m przynosił płodność t y m polom, nad które dotarł. Przeto ogniska rozpalano w k i l k u p u n k t a c h w s i , b y każ­ d y mógł mieć zapewnione bogactwo. Ogniska zresztą pojawiały się p r z y w i e l u obrzędach i okazjach. T a k więc w południowo-wschodniej D a n i i i na wyspie R01T10 rozpalano o g n i ­ ska na świętego P i o t r a (22 I I ) — przed w y r u s z e n i e m rybaków na morze. Również Zielone Świątki n i e obywały się bez ognisk. Wracając do nocy świętojańskiej — po zachodzie słońca zbierano zioła, wierzono, że właściwości lecznicze gromadzą się w n i c h w szczególnie dużym natężeniu właśnie w tę noc. Z k o l e i wieczorem rosa leczyła oczy, a noc wzmagała siłę magiczną iwiętych źródeł, czczonych jeszcze w p o ­ gańskich czasach. Jeszcze w początkach obecnego stulecia ludzie groma­ d z i l i się wokół świętych źródeł, p i l i z n i c h wodę, o b m y w a l i się nią. Wreszcie zwyczaje żniwne. Starano się, b y żniwa n a w s z y s t k i c h polach ukończyć jednocześnie. C i b o w i e m , którzy opóźniali się, r y z y k o w a l i , że zostaną okrzyknięci „żniwnymi p a r o b k a m i " — wyśmiewanymi za l e n i ­ stwo, opieszałość w pracy bądź niezręczność. W t a k i c h przypadkach spo­ rządzano sporą kukłę trzymającą w ręku żartobliwe l u b pełne d r w i n p i ­ smo, w którym wyliczone były p r z y w a r y opóźnionych w żniwach r o l n i ­ ków. Kukłę tę ustawiano na p o l u niefortunnego gospodarza. Po ukończe­ n i u zasadniczych żniw pozostawiano w p o l u k i l k a nieściętych łodyg, m a ­ jących zapewnić w przyszłym r o k u w i e l k i urodzaj. O s t a t n i snop zebrany z pola był specjalnie w i e l k i i ciężki. Czasem nawet wkładano w e ń do środ­ k a kamień, zapewniając sobie to, iż następne zbiory będą t a k w i e l k i e 1 ciężkie, j a k ów snop. N a t y m j e d n a k nie kończyły się magiczne rytuały żniwne. Snop ten, specjalnie p r z y b r a n y i dekorowany, ładowano na ostat­ n i zjeżdżający z pola wóz, b a r w n i e p r z y b r a n y i u m a j o n y . Snop był zna­ k i e m dla całej w s i , iż żniwa są zakończone. Żona gospodarza, po wjeź­ dzie ostatniego w o z u z pola ze zbiorami, w sposób uroczysty zamykała bramę obejścia. N a podwórzu g r o m a d z i l i się wszyscy mieszkańcy — go­ spodarze, dzieci, służba, spędzano też cały i n w e n t a r z . Symbolizowało to nagromadzenie bogactw w domu, które wystarczą dla każdego. Istniało też wierzenie, że dziewczyna, która wiązała ostatni snopek, w ciągu r o k u w y j d z i e za mąż. Sezon żniw zamykał się „żniwami d o m o w y m i " — w y s t a ­ wną ucztą, w której uczestniczyli wszyscy mieszkańcy w s i . �KULTURA LUDOWA DANII 191 Obrzędy rodzinne wiązały się z poszczególnymi fazami życia czło­ wieka. Chrzest stawał się jednocześnie włączeniem do społeczności. Nadawano przeto dzieciom i m i o n a dziadków l u b k r e w n y c h , b y zapewnić nieustanną więź rodzinną. Wierzono też, że wybór odpowiedniego i m i e n i a zapewnia określoną przyszłość. Po ceremonii kościelnej, w chałupie ochrzczonego dziecka odbywał się festyn, n a który spraszano k r e w n y c h i najbliższych sąsiadów. Zaproszenie odbywało się poprzez przekazywanie wyróżnionym ozdobnej, ornamentowanej laski. T e n rodzaj „listów" znany był i n a w s i polskiej. Następną fazą było przejście od dzieciństwa do młodości. Dziecko s t a ­ wało się od tej p o r y członkiem młodzieżowego bractwa, otrzymując zbiór p r a w i obowiązków. W i d o m y m znakiem tego przejścia była k o n f i r m a c j a . Obyczaj t e n n i e niósł ze sobą większych uroczystości, ale o d tej p o r y młodzi ludzie zakładali już strój dorosłych. Największym w y d a r z e n i e m był ślub. Młodzi o t r z y m y w a l i własne g o ­ spodarstwo, przestając być odtąd k o m p a n a m i w młodzieżowych b r a c t w a c h . Do czasu zawarcia małżeństwa dziewczyna nosiła długie włosy. W przed­ dzień ślubu ścinano j e j warkocz i zakładano czepek mężatki. Szaty w e s e l ­ ne były nader strojne, a panna młoda zakładała na głowę specjalny k o r ­ net w kształcie k o r o n y , w y k o n a n y z c y n y l u b nawet posrebrzany. Często taką koronę wypożyczano z kościoła od żony pastora, do której obowiąz­ ków należało też strojenie p a n n y młodej. Ostatnia wreszcie ceremonia życiowa wiązała się ze śmiercią człowie­ ka. Uwagę zwracają t u niektóre specyficzne zwyczaje — t a k więc, gdy zmarła kobieta brzemienna, wkładano j e j do g r o b u nożyczki, igły, n i c i i u b r a n k o dziecięce — rzeczy potrzebne dziecku, b y zmarła nie musiała wracać i prosić o nie. Trumnę, wyprowadzając ją do kościoła, wynoszono przez okno l u b specjalne d r z w i , b y śmierć nie wróciła do domu. M i m o b o w i e m f a t a l i s t y cznego oczekiwania na nią, społeczność w i e j s k a jako zbiorowość broniła się przed śmiercią. * Obecnie większość obrzędów, obyczajów i p r a k t y k magicznych już nie istnieje. Te które zachowały się, przetrwały w zmienionej f o r m i e i pozba­ w i o n e zostały swojego pierwotnego znaczenia, sprowadzając się zasadni­ czo do f u n k c j i zabawowych. Co więcej, adaptowane przez miasto, nie są już elementem k u l t u r y l u d o w e j , a stały się składnikiem k u l t u r y narodo­ w e j . Najbardziej t r a d y c y j n y charakter m a Boże Narodzenie, które s t w o ­ rzyło sobie solidną tradycję, koncentrującą się wokół udekorowanej i i l u ­ m i n o w a n e j jodły, wokół której tańczono i p r z y której wręczano sobie p r e - �192 MAREK ARPAD KOWALSKI zenty. Nota bene zwyczaj takiego obchodzenia Bożego Narodzenia p r z y ­ szedł do D a n i i z Niemiec, początkowo do miast i rozprzestrzenił się na w s i , a w końcu X I X w . w całym k r a j u . WIES DUŃSKA DZISIAJ Dzisiejsza wieś duńska p r z y p o m i n a raczej krajobraz przemysłowy. D o ­ minują t u zdecydowanie gospodarstwa farmerskie. Za b u d ow a nia r o z p r o ­ szone stoją n a skomasowanych g r u n t a c h . Obszar f a r m w a h a się od 20 do 100 hektarów j a k o najbardziej opłacalnych. Specjalizacja r o l n a bądź h o ­ d o w l a n a wyznaczana jest w a r u n k a m i g l e b o w y m i i k l i m a t y c z n y m i poszcze­ gólnych regionów. T a k więc w y s p y południowe Falster, L o l l a n d i m n i e j ­ sze, specjalizują się w u p r a w i e buraków c u k r o w y c h , F i o n i a i Zelandia — to obszary u p r a w y pszenicy, J u t l a n d i a i pozostałe w y s p y — to inne ga­ t u n k i zbóż i z i e m n i a k i . Podobnie rzecz się m a z gospodarką hodowlaną. Istnieje rejonizacja w h o d o w l i bydła, t r z o d y chlewnej, owiec. Każda f a r ­ m a posiada możliwość pełnego korzystania z maszyn r o l n i c z y c h , są k o n ­ sultanci r o l n i , doradzający f a r m e r o w i odpowiednie działania, zapewniona jest możliwość dostarczania sztucznych nawozów w potrzebnej ilości i p o ­ trzebnego rodzaju. Ponadto wieś duńska, p r a k t y c z n i e rzecz biorąc, w ca­ łości jest uspółdzielczona. P r z y czym i t u istnieje ścisła specjalizacja. Są więc spółdzielnie mleczarskie, hodowlane, mięsne, drobiarskie, spółdziel­ nie maszynowe, spółdzielnie zajmujące się dostawą pasz i nawozów. Odpowiednio, w regionach wybrzeża istnieją spółdzielnie rybackie, w y ­ posażone w nowoczesny sprzęt i k u t r y , działające na t y c h samych zasa­ dach, co spółdzielnie rolne i hodowlane. Industrializacja w s i duńskiej doprowadziła w s z y b k i m czasie do za­ n i k u t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , której j e d y n i e pewne elementy prze­ trwały w pamięci starszego pokolenia, bądź zachowały się p r z y życiu, w szczątkowej wszakże f o r m i e . Wieś została z u n i f i k o w a n a , co było ułat­ w i o n e małymi różnicami w k u l t u r z e poszczególnych regionów. Ważniej­ sze j e d n a k to, że obecnie k u l t u r a w s i nie różni się od k u l t u r y miast. W y ­ tworzyła się w s t o p n i u chyba rzadko gdziekolwiek s p o t y k a n y m k u l t u r a ogólnonarodowa, obejmująca cały k r a j i identyczna n i e m a l w każdym regionie. Siady t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j odnaleźć można właściwie t y l k o w muzeach. I t u w a r t o zwrócić uwagę na f a k t , że t a t r a d y c j a jest nader ż y w o eksponowana i p r z y p o m i n a n a społeczeństwu. Świadczyć o t y m m o ­ gą chociażby p r o g r a m y szkolne, obejmujące nauczanie o k u l t u r z e l u d o w e j oraz częste w y c i e c z k i do muzeów i skansenów. K u l t u r a l u d o w a w D a n i i jest b o w i e m t r a k t o w a n a jako pełnoprawna część k u l t u r y ogólnonarodowej. P r z y p o m i n a o dziejach k r a j u i o podłożu, z którego wyrosło współczesne społeczeństwo. �