https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2cdb37a45625f0385d4efdcd8c8118b.pdf 3efe0ceb0d9364ba76c5c8ae7f42693e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:730 Title A name given to the resource Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A. Tokariewa / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.141-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A v. . • ,;- R - T Y .• A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI II K - U -Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 . ROZWÓJ I M O R F O L O G I A R E L I G I I SPOŁECZEŃSTWA RODOWO-PLEMIENNEGO. - K O N T R O W E R S Y J N E Z A Ł O Ż E N I A T E O R I I S. A . T O K A R I E W A P r o b l e m a t y k a genezy, r o z w o j u i e w o l u c j i wczesnych, t j . najstarszych, f p r m r e l i g i i u a k t u a l n i a .się co p e w i e n czas z nową siłą. Ta manifestacja znaczenia i ważności, umożliwia j e j k o l e j n y powrót do kręgu k o n t r o w e r ­ s y j n y c h polemik, zakreślonych g r a n i c a m i zainteresowań antropologów i socjologów,-psychologów i'religioznawców. Zagadnienia te, tworząc f a k ­ tycznie trzon- p r a w i e każdej historycznie l u b ewolucyjnie zorientowanej t e o r i i religii,.stały się osią, wokół której narósł p r a w d z i w y gąszcz hipotez i sprzecznych poglądów, w e r b a l n y c h schematów i e f e k t o w n y c h porównań. Każda ze szkół badawczych wnosiła swój o b i e k t y w n y wkład w pogłębia­ n i e znajomości tej p r o b l e m a t y k i ; każda z n i c h równocześnie zaciemniała r o z p a t r y w a n y przez siebie przedmiot, ukazując go przez p r y z m a t s w y c h własnych, t e o r e t y c z n y c h założeń oraz z w y k l e apriorycznie zdogmatyzow a n y c h koncepcji. H i s t o r i a kształtowania;się poglądów na sprawę p i e r w o c i n r e l i g i i i j e j f o r m najwcześniejszych stała się w rezultacie odbiciem ideologicznych i teoretycznych sporów, prowadzonych n a wyższej płaszczyźnie abstrakcji, t j . n a poziomie rozważań k u l t u r o l o g i c z n y c h i filozoficzno-antroplogiczn y c h . Sytuacja tego rodzaju zmusza-więc do p o w r o t u do materiałów źró­ dłowych, ale już wstępna i c h analiza skłania także do koniecznego, k r y ­ tycznego przeglądu dotychczasowych ustaleń teoretycznych. N i e m a b o ­ w i e m innego sposobu n a to, b y ustrzec się przed „odkryciami" dawno już „odkrytymi" i błędami poprzednich pokoleń. Tą właśnie drogą dotrzeć można do sformułowań i konstatacji wartościowych, o r y g i n a l n y c h a więc nadających się do dalszego rozwinięcia. Procedura w e r y f i k a c j i pozwala z k o l e i odrzucić wszystkie te opinie, które w p r z e k o n a n i u badacza w y n i ­ kają ze s p e k u l a t y w n y c h dociekań, są spuścizną fałszywego r o z u m o w a n i a ; nie; stanowią zatem i n t e r s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i . Łatwość tego t y p u postępowania jest niestety t y l k o pozorna. �142 ALEKSANDER P0SERN-ZIEL1ŃSK1 Najpoważniejszym b o w i e m problemem w p r z y p a d k u podejmowania t e ­ m a t u oscylującego między ubogą bazą empiryczną a szerokim p o l e m spek u l a t y w n y c h dociekań jest k w e s t i a ustalenia właściwych mierników w e r y ­ f i k a c j i . Chodzi t u z w y k l e o wybór takiego zespołu kryteriów, p r z y które­ go pomocy można b y z powodzeniem skonstruować swego rodzaju sito, umożliwiające przesianie teoretycznych osiągnięć m i n i o n y c h okresów, i w efekcie wyodrębnienie cennych ustaleń a odrzucenie m i s t y f i k a c j i . Przekonanie o i s t n i e n i u całkowicie doskonałego i n s t r u m e n t a r i u m w e r y f i ­ k a c j i jest j e d n a k złudzeniem. Należałoby przedtem uporać się z co n a j ­ m n i e j d w i e m a przeszkodami broniącymi dostępu do „krainy pewników i prawd absolutnych". Jedną z n i c h jest w z m i a n k o w a n y już s u b i e k t y w i z m przekonania bada­ cza, wynikający z jego p r o w e n i e n c j i metodologicznej i d y s c y p l i n a r n e j . Drugą s t a n o w i zbyt duży margines d l a swobodnych, n i c z y m n i e skrępo­ w a n y c h dociekań, porządkujących w określone konfiguracje szczupły m a ­ teriał e m p i r y c z n y . W t e n sposób ograniczeni, ustosunkowując się w k o n ­ sekwencji do zastanej spuścizny teoretycznej, p r z e j m u j e m y bezwiednie obok poglądów słusznych, stanowiących p r a w d y względne, i takie, które nie posiadają swego głębszego uzasadnienia. N a t a k i e j właśnie rzec moż­ na „niezbornej" płaszczyźnie wznosi się z w y k l e nową konstrukcję faktów uporządkowanych w g przyjętych założeń metodologicznych, która w efek­ cie odzwierciedli końcowy p r o d u k t naszych n a u k o w y c h dociekań, t j . teo­ rię o określonym zasięgu. Świadomość tego procesu poznania naukowego umożliwia właściwe zajęcie odpowiedniej postawy wobec analizowanych i poddawanych k r y ­ tyce koncepcji, dając równocześnie okazję do stwierdzenia stopnia o r y g i ­ nalności k o n k r e t n e j hipotezy. Z drugiej s t r o n y pozwala widzieć każdą n o ­ wą koncepcję j a k o kolejne, mocniejsze l u b słabsze ogniwo w łańcuchu t e o r i i zmierzających do w y k r y c i a o b i e k t y w n e j i s t o t y badanego przedmio­ t u , w naszym p r z y p a d k u — p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . Refleksja taka jest t y m bardziej pożyteczna wówczas, k i e d y nowatorska interpretacja a u t o­ ra prezentowana jest n a planie totalnej opozycji w stosunku do d o t y c h ­ czasowych ustaleń. Postawa t a k a wzbudza z w y k l e nieufność i skłania r a ­ czej do tego t y p u k r y t y k i , która b y umożliwiła określenie właściwego miejsca k r y t y k o w a n e j t e o r i i w d z i e j o w y m r o z w o j u n a u k i i dałaby ocenę j e j o d k r y w c z y c h treści. MISTYFIKACJA ANALOGII ETNOGRAFICZNYCH S p e k u l a t y w n y charakter dociekań historycznych i e w o l u c y j n y c h n a d genezą i fazami r o z w o j u wczesnych f o r m r e l i g i i w y n i k a przede w s z y s t k i m z c h a r a k t e r u bazy źródłowej jaką dysponują religioznawcy. Nikły stopień �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 143 RELIGH właściwie z i n t e r p r e t o w a n y c h zabytków materialnej spuścizny epok p r a h i ­ storycznych, świadczących o i r r a c j o n a l n y c h przekonaniach ówczesnych społeczeństw, jest podstawową barierą uniemożliwiającą rekonstrukcję i zrozumienie r e l i g i j n y c h wyobrażeń l u d z i p a l e o l i t u czy n e o l i t u . W p r a w d z i e ilość w y k r y w a n y c h obiektów i zabytków przypuszczalnie wiążących się z wierzeniami, k u l t e m czy obrzędowością systematycznie rośnie, jednakże t e n k w a n t y t a t y w n y c z y n n i k nie m a zasadniczo większe­ go wpływu na to, b y w gruncie rzeczy nadal szczupłe materialne pozosta­ łości najdawniejszych k u l t u r odsłoniły przed n a m i swą właściwą treść. Ukazują się n a m t y l k o pewne mgliste kształty, pozbawione s w y c h u l o t ­ n y c h treści, tworzących niegdyś w r a z ze z m i s t y f i k o w a n y m obrazem świa­ ta formę p i e r w o t n e j świadomości społecznej. Dociekania na temat s t r u k ­ t u r y , r o l i i znaczenia tej świadomości wieść zatem muszą od analizy do­ stępnego współcześnie materialnego wyposażenia tychże k u l t u r , k u s t u ­ d i o m nad z r e k o n s t r u o w a n y m poziomem sił wytwórczych. Ustalone f a k t y i prawidłowości umożliwiają dopiero wnioskowanie o stopniu r o z w o j u spo­ łecznego i charakterze stosunków społecznych, determinujących przecież w ostatniej instancji funkcje p i e r w o t n y c h wierzeń. Droga zatem od n a u ­ k o w o opracowanego z a b y t k u archeologicznego do jego i n t e r p r e t a c j i r e l i ­ gioznawczej jest w p r a w d z i e możliwa, ale nastręcza badaczowi niemało trudności, przynosząc w rezultacie n i e z b y t efektowne w n i o s k i o dość ogól­ n i k o w y m charakterze. Natomiast próby uszczegółowienia i skonkretyzo­ w a n i a analizy stwarzają ogromne niebezpieczeństwo popadnięcia w sidła spekulacji, wynikających z wnioskowań o p a r t y c h na a r b i t r a l n i e w y b r a ­ n y c h analogiach i skłonnościach człowieka współczesnego do „obdarzania" poczynań l u d z i p i e r w o t n y c h naszymi m o t y w a c j a m i p s y c h o l o g i c z n y m i . Przede w s z y s t k i m zwrócono się k u analogiom etnograficznym, t r a k t u ­ jąc j e j a k o przesłanki, umożliwiające w n i o s k o w a n i e ex post o etapach spo­ łecznego r o z w o j u i następstwach f o r m p i e r w o t n y c h wierzeń . Od e w o l u cjonistycznych prób wyłącznego posługiwania się materiałem etnograficz­ n y m w r e k o n s t r u k c j i etapów pierwotnego społeczeństwa, aż do n a w y k u sięgania t y l k o w p e w n y c h przypadkach do tychże analogii — wiodła d a ­ leka droga, którą przez dziesięciolecia k r o c z y l i przedstawiciele szeregu szkół i kierunków religioznawczych, archeologicznych, etnograficznych i antropologicznych. B r a k miejsca nie pozwala i c h t u t a j wymienić. S t w i e r 1 2 Z e szczególnie dużą mocą z j a w i s k o t o u j a w n i ł o się w z w i ą z k u z interpretacją o b i e k t ó w s z t u k i społeczeństw p a l e o l i t y c z n y c h ; p o r . p r z e g l ą d niektórych k o n c e p c j i u E. N o w i c k i e j , Społeczny aspekt sztuki ludów prehistorycznych, „Studia S o c j o l o g i c z n o - P o l i t y c z n e " , t . 1 8 : 1965, s. 97-113. 1 Z nowszych prac n a t e n temat por. I . S e l l n o w , disierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage B e r l i n 1961. 2 Grundprinzipien ethnographischen einer PerioMaterials, �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELTŇSKI dzić j e d y n i e wypada, że stosunek t y c h badaczy do t z w . k u l t u r p r y m i t y w ­ n y c h określał równocześnie w sposób jednoznaczny ewentualną p r z y d a t ­ ność stosowania analogii l u b też bezzasadność tej metody w próbach r e ­ k o n s t r u k c j i d a w n y c h dziejów l u d z k i e j k u l t u r y . Ujmując to zagadnienie w sposób generalny wydaje się, że n a ogół przeważyło stanowisko negujące stawianie na jednej płaszczyźnie społe­ czeństw „prehistorycznych" i współczesnych ludów „opóźnionych w roz­ w o j u " . Te ostatnie, choć pod względem poziomu sił wytwórczych stoją na p o d o b n y m etapie społeczno-ekonomicznego r o z w o j u , co l u d y dawno wymarłe, różnią się wszakże od społeczeństw paleo- czy neolitycznych prze­ biegiem swej h i s t o r i i . M i m o że nie została ona u t r w a l o n a z n a k a m i pisma, to j e d n a k odcisnęła swe piętno na k u l t u r o w y m kodzie każdej etnicznej grupy. Przyjęcie tego rodzaju stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j deprecjacji wszelkiego ewolucyjno-historycznego podejścia i negacji zasadności w n i o ­ skowań w oparciu o dane etnograficzne. Jest t y l k o w y r a z e m sceptycyzmu, w stosunku do przedwczesnych uogólnień. Należy sobie b o w i e m zdać spra­ w ę z tego, iż chcąc posunąć naprzód badania n a d źródłami p i e r w o t n y c h r e l i g i i należy uprzednio wypracować odpowiednie metody stosowania ana­ l o g i i etnograficznych. Dotychczas k w e s t i a t a nie znalazła zadowalającego rozwiązania, w szczególności w odniesieniu do i n t e r p r e t a c j i zjawisk ze sfery społecznej i ideologicznej . Z metodologicznego p u n k t u w i d z e n i a bezzasadne są b o w i e m poczynania polegające n a d ob ie ra niu sobie potrzeb­ n y c h d a n y c h z nieskończenie obfitego w o r k a etnograficznych faktów, j e ­ d y n i e na zasadach p r z y p a d k u , s u b i e k t y w n e j dowolności oraz chęci zna­ lezienia p o z y t y w n y c h potwierdzeń n a apriorycznie sformułowane tezy. Prowadzi to, j a k już podkreślałem, do s k r z y w i e n i a obrazu badanych zja­ wisk, których interpretacja oparta jest na f a k t a c h nie podlegających w e ­ ryfikacji. 3 3 wiło We współczesnej się zagadnienie Podobieństwo i Azji, polskiej literaturze etnograficznej stosowania elementów kultu metody „analogii"; niedźwiedzia u ludów tylko marginesowo por. np. B. północnych „Etnografia P o l s k a " , t . 9 : 1965; t e n ż e , Zagadnienie gicznej Australii, na podstawie materiałów etnograficznych. obszarów analizie obrządków ludności kultury t e n ż e , Obrządek pogrzebowych; łużyckiej w Polsce, pogrzebowy k ó w 1969, cz. I . W y r a z e m archeolo­ społeczno-kultowe Malinowski w swych pracach poświęconych pogrzebowy „Przegląd Archeologiczny", ludności kultury pomorskiej, szczególnego s c e p t y c y z m u w y p o w i a d a n i a się n a t e m a t y r e l i g i o z n a w c z e ludności ludów archeologii p o r . T . M a l i n o w s k i , Obrządek kultury t. 14: 1962, s. 5-135; Wrocław-Warszawa-Kra- tegoż a u t o r a , c o d o m o ż l i w o ś c i w oparciu o analogie etnograficzne, m o ­ że być j e g o p o l e m i k a z n i e m i e c k i m b a d a c z e m pogrzebowego Ameryki rekonstrukcji „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 334-335. N a g r u n c i e p o l s k i e j p r o b l e m t e n podjął o s t a t n i o m . i n . Т . obrządku Układy poja­ K o h u t n i c k i , R. G r e n z e m , p o r . t e n ż e , W łużyckiej P o s n a n l e n s e s " , t . 2 0 : 1969 ( w y d . 1970), s. 317. w Polsce, „Fontes spraioie Archeologia �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 145 RELIGII W w i e l u przypadkach analogie etnograficzne ukazują wyłącznie w i e ­ l o ś ć a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań badanego p r o b l e m u i jego złożoność. Wśród nich, być może, znajduje się także w a r i a n t właściwy. Odpowiedź j e d n a k na p y t a n i e — „który"? — g d y b y można j e j było udzielić, stałaby się k l u c z e m do zakamarków p i e r w o c i n k u l t u r y . N a razie jednak ostatecz­ n y wybór i n t e r p r e t a c j i oprzeć należy na analizie materiałów, tworzących t r z o n źródłowy p r z e d m i o t u dociekań, a więc na f a k t a c h archeologicznych. W p r z e c i w n y m w y p a d k u grozi n a m — j a k pisze A . L e r o i - G o u r h a n •— to, iż będziemy n p . spoglądać „na w i z e r u n k i paleolityczne o k i e m typowego człowieka Zachodu, patrzącego przez szkła lekko p r z y d y m i o n e w A u s t r a ­ l i i " , który to k o n t y n e n t jest nadal d l a w i e l u badaczy n i e w y c z e r p a n y m r e z e r w u a r e m k u l t u r o w y c h elementów „wyjaśniających" najstarsze etapy r o z w o j u wierzeń . 4 5 Dlatego wydaje się, iż sprawą kluczową jest w y p r a c o w a n i e — odpo­ w i e d n i e j d l a celów religioznawstwa ogólnego i porównawczej h i s t o r i i r e ­ l i g i i — metodologii i m e t o d y k i w y k o r z y s t y w a n i a materiału etnograficz­ nego, a przede w s z y s t k i m t z w . analogii. Bez tego t r u d n o będzie b o w i e m n a d a l zajmować się w sposób n o w a t o r s k i i autentycznie płodny p r o b l e ­ m e m istoty r e l i g i i , j e j różnorodnych f o r m społecznej manifestacji w o k r e ­ sie początków l u d z k i e j k u l t u r y i społeczeństwa rodowo-plemiennego. Oceniając stopień zaawansowania badań religioznawczych n a d trzema p o d s t a w o w y m i fazami r o z w o j u r e l i g i i : j e j n a r o d z i n a m i i wczesnym eta­ pem kształtowania się, okresem pełnego r o z k w i t u , a w końcu u p a d k u , roz­ padu na r u d y m e n t a r n e części i powolnego i c h zaniku, rzucają się od r a z u w oczy znaczne dysproporcje w n a u k o w y m poznaniu t y c h k o l e j n y c h sta­ diów. Jeśli dział ostatni n i e należy do rozwiniętych — to głównie dlatego, że specjalizacja t a dopiero niedawno zyskała sobie większe zainteresowa­ nie . Ponadto procesy, które bada, t a k ie j a k : laicyzacja, i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y , rozpad społecznych podstaw r e l i g i i i t p . , zachodzą współcześnie na naszych oczach i wymagają z tej r a c j i zastosowania t r u d n y c h acz p r e ­ c y z y j n y c h i subtelnych metod z arsenału socjologii i psychologii społecz­ nej. Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja w zakresie studiów n a d p i e r w o c i n a m i religijnego k u l t u i jego dalszymi przekształceniami w r a ­ mach społeczeństw określanych m i a n e m „prymitywnych". T u t a j o g r o m 6 4 A. L e r o i - G o u r h a n , Religie prehistoryczne, Warszawa 1966, s. 1 2 1 . K w e s t i ę tę w sposób interesujący c h a r a k t e r y z u j e A . L a m i n g , Skarby w gro­ cie Lascaux, W a r s z a w a 1968, s. 143-156; w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e a r c h e o l o g i c z n e j pracą będącą p o części realizacją t a k i e g o założenia j e s t W . A n t o n i e w i c z , Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, W a r s z a w a 1957, cz. I . 5 T . M a r g u l , O etapach wygasania R. 1 4 : 1970 n r 2(76), s. 107-114. 6 1С — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 religii, „Euhemer. P r z e g l ą d Religioznawczy", �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI na ilość p u b l i k a c j i przytłacza każdego badacza nie t y l k o s o l i d n y m baga­ żem faktów etnograficznych, ale i s p o r y m zasobem najrozmaitszych t e o r i i , koncepcji, schematów, d e f i n i c j i i t p . Ten właśnie czynnik, a m i a n o w i c i e obfitość, n i e k i e d y nawzajem się wykluczających stwierdzeń teoretycznych, jest prawdopodobnie w p e w ­ n y c h przypadkach nawet hamulcem dalszego postępu w badaniach s y n ­ tetyzujących. Jakże często b o w i e m odciąga o n od empirycznego m a t e r i a ­ łu, wtłaczając nasz umysł w gąszcz rozważań „abstrakcyjnych", operują­ cych f a k t e m społecznym ( r e l i g i j n y m ) z dość dużą, nieskrępowaną d o w o l ­ nością. W y z w o l e n i e się spod przemożnego wpływu tego rodzaju spekulat y w n y c h ustaleń n i e jest rzeczą prostą, a gołosłowne deklaracje s y t u a c j i tej uzdrowić nie mogą. W konsekwencji t a k i stan rzeczy stwarza pewne opory i ograniczenia dla dalszej swobody poszukiwań, w o l n e j od sztucz­ n y c h schematów i przedwczesnych, k o t u r n o w y c h uogólnień. Pomyślne przezwyciężenie t y c h trudności umożliwia j e d n a k zawsze, zgodnie z p o ­ s t u l o w a n y m nomologicznym charakterem religioznawstwa, dostęp do generalizacji, a poprzez nie dojście do antropologicznych ogólności wyższe­ go rzędu. RUDYMENTY EWOLUCJONIZMU Zasygnalizowane wyżej w y b r a n e p r o b l e m y i kwestie do i n t e r d y s c y ­ p l i n a r n e j d y s k u s j i wynikają m . i n . z l e k t u r y szeregu prac r e l i g i o z n a w ­ czych, które w okresie p o w o j e n n y m ukazały się na naszym r y n k u w y ­ d a w n i c z y m . Społeczne i polityczne funkcje, j a k i e przyjęło n a siebie p o l ­ skie środowisko religioznawcze, stworzyły potrzebę r o z w o j u działalności oświatowo-propagandowej, a w ślad za t y m i w a r u n k i do j e j r e a l i z a c j i . W ramach tej pożytecznej a k c j i ukazało się szereg prac p o p u l a r n o n a u k o ­ w y c h , traktujących w sposób przystępny choć nie zawsze w pełni zgodny z a k t u a l n y m stanem badań, o r e l i g i a c h p i e r w o t n y c h . N a niepokojąco n i ­ ski poziom niektórych polskich opracowań, dotyczących r e l i g i i społe­ czeństw „zapóźnionych w r o z w o j u " , t a k i c h j a k autochtoniczni mieszkań­ cy A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , zwracałem już uwagę p r z y i n n y c h 7 8 7 P o r . M . N . [ o w а с z у к ] , Religioznawstwo ligioznawstwa polskie, „Euhemer. marksistowskiego, Przegląd [ w : ] Mala encyklopedia R e l i g i o z n a w c z y " , R. re­ 14-, 1970 n r 3-4(77-78), s. 190-196; t a m r ó w n i e ż d a l s z a b i b l i o g r a f i a n a t e n t e m a t . 8 P r z y k ł a d o w o w s k a z a ć m o ż n a : S. К u m a t , Niech 1963; S. B r a t k o w s k i , Bogowie Religia, Warszawa 1964; S. K o w a l s k i , t e n ż e , W poszukiwaniu Siadami 1965. pierwotnych naszej początków wierzeń, planety, Spór wierzeń Warszawa o religię religijnych, bogowie, Warszawa 1966; H . Swienko, się staną Warszawa pierwotną, Warszawa 1983; E. P o t k o w s k i , Warszawa 1961; L. Mity, 1966; Pełka, Warszawa �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 147 RELIGII o k a z j a c h . Niedomogi te na szczęście równoważą oryginalne studia k l a ­ syków światowego religioznawstwa, z którymi czytelnik p o l s k i zapoznać się może głównie dzięki przekładom, p u b l i k o w a n y m w zasłużonej serii „ R " w y d a w n i c t w a Książka i Wiedza. 9 Tą drogą n i e t r u d n o dotrzeć do k o n t r o w e r s y j n y c h ustaleń, w y s u w a n y c h przez przedstawicieli fenomenologizmu na gruncie religioznawczym i teo­ retyków sacrum oraz klasyków psychoanalizy ; bardziej znane stały się także koncepcje „morfologii świętości" ; wzrosła również możliwość oceny prób łączenia croceańskiego h i s t o r y z m u z p o s t u l a t a m i szkoły feno­ menologicznej . Niniejsze rozważania nie są j e d n a k poświęcone poglądom reprezentan­ tów t y c h kierunków, choć część zamieszczonych t u u w a g odnieść można także i do n i c h . Jednakże odpowiednie k r y t y c z n e przeglądy, omówienia i recenzje znajdzie c z y t e l n i k z łatwością na łamach fachowych organów r e l i g i o z n a w c z y c h . Natomiast p r z e d m i o t e m k r y t y c z n y c h dociekań i r e ­ f l e k s j i uczyniłem t u religioznawcze koncepcje S. A . Tokariewa, wyłożone przez niego przede w s z y s t k i m w pracy Pierwotne formy religii i ich roz­ wój . P u b l i k a c j a t a koncentrując się właśnie na problematyce zasygna­ lizowanej na wstępie zawiera również wszystkie te zalety i w a d y , o j a ­ k i c h pisałem już uprzednio. 10 11 12 13 u 15 Drugą podstawową pracą religioznawczą tegoż autora, stanowiącą w y ­ kładnię jego teoretycznych przemyśleń, jest w y d a n y po raz pierwszy w 1964 r. zarys dziejów r e l i g i i zatytułowany Religia w historii ludów świata . S t a n o w i cna obszerny, systematyczny przegląd k o n k r e t n o - h i 16 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 9 red. t e n ż e , (Rec.) Zarys szerzone 1 0 1 1 logia dziejów i poprawione Praca zbiorowa Warszawa Elementy Z. F r e u d , Człowiek, irracjonalne Wybór religia, kultura, Warszawa pism, M . E 1 i a d e, Traktat R. P e t t a z z o n i , 1 4 I n f o r m a c j i t y c h szukać należy p r z e d e o historii religii, Wszechwiedza syków" p u b l i k o w a n y c h w 1 3 Warszawa świata, formy Religija Nowe, bóstwa roz­ i ich stosunek do Psycho­ W a r s z a w a 1967. w s z y s t k i m w e wstępach d o p r a c s e r i i „ R " , a także w dziale „kla­ religioznawców na Religioznawczego „Euhemer. Przegląd Reli­ Sylwetki wydawanym przez Zespół P A N . P o r . także T . M a r g u 1, Sto W a r s z a w a 1964. S. A . T о к a r i e w , Pierwotne ' Tenże, pod W a r s z a w a 1966. I n s t y t u t u Filozofii i Socjologii o religiach komitetu..., 1967; C. G . J u n g , o r a z w półroczniku „Studia R e l i g i o z n a w c z e " o r y g . w y d . Rannie ir w pojęciu bogów, łamach o r g a n u P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Religioznawstwa zbiorowa 1970. 1 3 lat nauki pod red. Praca t . 1 2 : 1968, s. 537-540; 1968, „ L u d " , t . 5 3 : 1969, s. 361-366. 1 2 gioznawczy" religii. W a r s z a w a 1968. racjonalnych, a religia. dziejów 1964, „Etnografia P o l s k a " , religii. wydanie, R. O t t o , Świętość. elementów' (Rec.) Zarys Warszawa Z. Poniatowskiego, religii w istorii formy religii narodów i ich rozwój, Warszawa 1969, t y t . M o s k w a 1934. i ich razwitie, mira, n i o n e , r o z s z e r z o n e i p o p r a w i o n e : M o s k w a 1965. Moskwa 1964; w y d . d r u g i e zmie­ �148 POSERN-ZIELrÑSKE ALEKSANDER storycznych r e l i g i i , począwszy od okresu p a l e o l i t u a skończywszy na d o ­ bie współczesnej. S y l w e t k i naukowej samego autora nie m a potrzeby t u szerzej przed­ stawiać, gdyż r y s biograficzny został o p u b l i k o w a n y w p o l s k i m przekładzie jego pracy . Wystarczy nadmienić, iż postać tę, nieodłącznie związaną z historią ostatnich 50 l a t radzieckiej etnografii i religioznawstwa, należy już dziś zaliczyć do grona klasyków i współtwórców radzieckiej „historii r e l i g i i i a t e i z m u " . Obecnie b o w i e m coraz śmielej i a k t y w n i e j daje znać 0 sobie młode pokolenie naukowców, które, przejmując w p r a w d z i e doro­ bek s w y c h mistrzów, twórczo i nowatorsko stara się go rozwijać, poddając również surowej n i e k i e d y k r y t y c e prace poprzedniej g e n e r a c j i . A zatem w a r t o t u podkreślić, iż poglądy S. A. T o k a r i e w a na genezę 1 rozwój „wczesnych" f o r m r e l i g i i , pomijając t u pewne p r y n c y p i a w y ­ nikające z założeń metodologicznych, nie są reprezentatywne dla całego radzieckiego środowiska religioznawczego. Stanowią one wyłącznie prze­ j a w w i e l o l e t n i c h zainteresowań tego doświadczonego k o m p a r a t y s t y , h i ­ storyka religii i kultury. 17 18 19 2 0 T o k a r i e w wprowadzając czytelnika w n u r t s k o m p l i k o w a n y c h proble­ mów związanych z r e l i g i a m i społeczeństw, które reprezentują stosunko­ w o n i s k i poziom r o z w o j u środków p r o d u k c j i , szereguje o b f i t y materiał e m p i r y c z n y w g wyodrębnionego przez siebie klucza. K l u c z ten, nazwany „morfologiczną klasyfikacją r e l i g i i " , stanowi zasadę, w g której dokonać można nowego podziału materiału religioznawczo-etnograficznego, nie H . S w i e n к o, Siergiej 1 7 [w:] T o k a r i e w , wicz К Tokariew. A. Pierwotne 70-letiju Tokariew: formy so dnja Genetyczno-historyczne ujęcie s. 7 - 1 6 ; a r t . r e d . , Siergiej religii..., „Sowietskaja rożdenija, religii, Aleksandro­ Etnografia", 1969 n r 6, s. 145-146. 1 8 Określenie t o w n a u c e r a d z i e c k i e j jęciu r e l i g i o z n a w s t w a oraz o zagadnienie dyscypliny poszerzonemu ateografii. odpowiada m n i e j więcej t r a d y c y j n e m u p o ­ o problematykę h i s t o r i i k r y t y k i r e l i g i i i a t e i z m u Praktycznym m o ż e być m . i n . z e s t a w haseł w wyrazem Kratkij zakresu zainteresowań nauczno-ateisticzeskij tej slowar, M o s k w a 1969. M P o r . zbiór a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y : 50 lat 1967. Materiały z konferencji z okazji religioznawstwa 50 r o c z n i c y Wielkiej radzieckiego „Euhemer. P r z e g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , R. 1 1 : 1967 n r Październikowej, 2» W y d a w c a i tłumacz polskiej edycji pracy Tokariewa, Tokariew w wielokrotnie w i e l u artykułach, a także w o m a w i a n e j t u książce bezzasadność „religie i nieprzydatność terminu Rewolucji 6(61). Pierwotne dopuścili się n i e z g o d n e g o z i n t e n c j a m i a u t o r a przekładu tytułu religii..., formy publikacji. (s. 25), podkreślał pierwotne" o d p o w i a d a ł b y w y ł ą c z n i e w i e r z e n i o m ludności e p o k i k a m i e n n e j . D l a t e g o też nował świadomie w t o miejsce formy i n n e określenie: „ r e l i g i e p l e m i e n n e " r e l i g i i " . N i e j e s t t o zresztą błąd j e d y n y 1917- Socjalistycznej tego r o d z a j u ; — który zapropo­ oraz „wczesne na kartach polskiego w y d a n i a s p o t y k a m y r ó w n i e ż „bohatera k u l t u r y " , z a m i a s t b o h a t e r a k u l t u r o w e g o , o r a z „szamaństwo", zamiast szamanizmu. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 149 RELIGII tracąc z pola w i d z e n i a c z y n n i k a historycznego, ewolucyjnego i genetycz­ nego. K o n s t r u k c j a tego systemu taksonomicznego zbudowana jest w opar­ c i u o t r z y podstawowe kategorie, a m i a n o w i c i e : pojęcie f o r m y r e l i g i i , elementu r e l i g i i i etapu r o z w o j u r e l i g i i . W a r t o t u nieco dokładniej zapo­ znać się z oceną, charakterystyką i miejscem t y c h sposobów osądu i p o ­ strzegania zjawisk r e l i g i j n y c h . Religioznawcy radzieccy, prowadząc badania n a d dziejami wierzeń, zmuszeni b y l i wprowadzić nową periodyzację r e l i g i i zgodną z zasadami m a t e r i a l i z m u historycznego. Chodziło o to, b y w t a k wyznaczonych r a ­ mach skoncentrować się na najbardziej i s t o t n y c h problemach, j a k spo­ łeczny aspekt i źródła r e l i g i i oraz j e j związek z bazą ekonomiczną, o k r e ­ ślającą kształt społeczno-ustrojowy danej f o r m a c j i . W pierwszej fazie t y c h badań dominowały zdecydowanie wpływy periodyzacji e w o l u c j o n i stycznej, którą przyswojono sobie przede w s z y s t k i m za pośrednictwem pracy F. Engelsa opartej na słynnym dziele L. H . M o r g a n a . Okres t e n w dziejach religioznawstwa radzieckiego określa się nawet z tej r a c j i t r a f n y m m i a n e m „materialistycznej w e r s j i e w o l u c j o n i z m u " . Były to porewolucyjne lata 20-30-te X X w., a więc właśnie te, w których T o k a r i e w stawiał swe pierwsze k r o k i n a u k o w e n a gruncie e t n o g r a f i i i r e l i g i o ­ znawstwa. 2 1 22 Szukając teoretycznych podstaw pod budowane na nowo radzieckie religioznawstwo sięgano głównie do prac naukowców i teoretyków z o k r e ­ su D r u g i e j Międzynarodówki, będących także wyraźnie pod wpływem ewolucjonistycznego k i e r u n k u , j a k i wówczas panował w a n t r o p o l o g i i e u ­ ropejskiej . To spotkanie m a t e r i a l i z m u historycznego z ewolucjonizmem „miało aspekty p o z y t y w n e — przyczyniło się do r o z w o j u zainteresowań porównawczą historią r e l i g i i i w konsekwencji do r o z w o j u r e l i g i o z n a w ­ stwa marksistowskiego, [ale] i negatywne — doprowadziło b o w i e m do »ewolucjonizacji« marksistowskiej t e o r i i i h i s t o r i i r e l i g i i " , przeciwko której obecnie zwraca się przede w s z y s t k i m ostrze krytyków. 23 24 2 1 C h o d z i o c z y w i ś c i e o dzieło F. E n g e l s a , watnej i państwa. W związku z badaniami Pochodzenie Lewisa H. rodziny, Morgana, własności pry­ Warszawa 1948, n a p i s a n e w c h a r a k t e r z e k o m e n t a r z a d o p r a c y L . H . M o r g a n a , Społeczeństwo wotne, czyli M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa 2 1 kolei ludzkiego postępu od dzikości przez barbarzyństwo Religioznawstwo marksistowskiego, 2 4 do marksistowskie, [ w : ] Mała Zresztą w p ł y w e w o l u c j o n i z m u w i d o c z n y Dooktjabrskij M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa pieriod, b y ł także w y r a ź n i e już w etnografii russkoj M o s k w a 1966, s. 357-358. Ewolucjonizm marksistowskiego, encyklopedia s. 188. r o s y j s k i e j począwszy o d l a t 7 0 - t y c h X I X w . P o r . S. A . T о к a r i e w , Istoria etnografii. pier­ W a r s z a w a 1887. cywilizacji, 2 2 badania s. 62. w religioznawstwie, [ w : ] Mała encyklopedia �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Spuściznę tego przezwyciężanego okresu „ewolucjonizacji" widać w y ­ raźnie w pracach T o k a r i e w a . Częste operowanie pojęciami zaczerpnięty­ m i ze schematów e w o l u c y j n y c h i dopasowywanie do k o l e j n y c h „stopni dzikości i barbarzyństwa" poszczególnych f o r m r e l i g i i doprowadza n a w e t n i e k i e d y do sprzeczności między deklaratywną historyczną postawą b a ­ dawczą a r z e c z y w i s t y m ahistoryzmem m e t o d y ewolucyjno-porównawczej. Oczywiście nie twierdzę a n i przez chwilę, iżby T o k a r i e w miał być ewolucjonistą czy kryptoewolucjonistą. Jego poglądy niewiele mają wspólne­ go z XIX-wieczną historiozofią ewolucjonistyczną, nie uwzględniającą d i a l e k t y k i w t e o r i i r o z w o j u społecznego i nie dostrzegającą wyraziście społecznych uwarunkowań zjawisk r e l i g i j n y c h . Są one t y l k o w p e w n y c h swych fragmentach r u d y m e n t e m tego okresu r o z w o j u radzieckiego r e l i ­ gioznawstwa, które — zafascynowane możliwością dalszego twórcze­ go przetwarzania myśli ewolucjonistycznej — utraciło swą dynamikę i da­ ło się zepchnąć n a manowce schematyzmu. PERIODYZACJA I WZGLĘDNA AUTONOMIA RELIGII Periodyzacja dziejów r e l i g i i nie doczekała się — j a k dotychczas — gruntownego opracowania. M i m o l i c z n y c h studiów w t y m względzie p r o ­ b l e m wciąż jest a k t u a l n y i w y m a g a dalszych rzetelnych badań. Zasada r e d u k c j o n i z m u , sprowadzająca w ostatecznej instancji i s t o t ę każdej r e ­ l i g i i do sfery życia społecznego, którego jest t y l k o z m i s t y f i k o w a n y m o d ­ biciem, zwróciła uwagę religioznawców na konieczność adaptacji przyję­ t y c h już przez historyków ustaleń. Zapożyczono zatem od n i c h cezury roz­ graniczające epoki historyczne w akceptowanych m a k r o p e r i o d y z a c y j n y c h schematach uwzględniających przede w s z y s t k i m c z y n n i k społeczno-ekonomiczny, klasowy . W t e n sposób periodyzacja r e l i g i i została sprowa­ dzona w gruncie rzeczy do systemu periodyzacji h i s t o r i i społecznej, za­ miast być t y l k o j e j specyficznym w a r i a n t e m i uszczegółowieniem. W r e ­ zultacie względna korelacja między d z i e j o w y m i etapami r e l i g i i a społeczn o - e k o n o m i c z n y m i f o r m a c j a m i zastąpiona została sztywną koherencją . 25 26 Zbliżony p u n k t w i d z e n i a zastosowany został p r a k t y c z n i e m . i n . w p r a ­ cy T o k a r i e w a o r e l i g i i w h i s t o r i i ludów świata, w charakterze k o n s t y t u - 2 3 O p e r i o d y z a c j i d z i e j ó w p i e r w o t n e g o społeczeństwa w e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j p o r . J. L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, bódź 1956, s. 301-336. 2 i P o r . n p . A . F. A n i s i m o w , Etapy -Leningrad 1967, w razwitija piermobytnoj której a u t o r c h a r a k t e r y z u j e k o l e j n o Moskwa- religii, religię o k r e s u formowania się ludzkości, r e l i g i ę społeczeństwa w c z e s n o r o d o w e g o , e p o k i r o z w o j u r o d u macierzy­ stego, społeczeństwa p a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o , o m a w i a j ą c n a końcu w i e r z e n i a dla ustroju wojennej demokracji. typowe �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 151 RELIGII t y w n e g o elementu układu j e j treści . Przyjęty t a m podział posiada cha­ r a k t e r b i n a r n y i zarazem dychotomiczny. D w a przystające względem sie­ bie okresy społecznej k r e a c j i sacrum rozdzielają opozycyjne względem n i c h fazy areligijnego społeczeństwa przeszłości i przyszłości. 27 Okres pierwszy to religie społeczeństwa przedklasowego i epoki p r z e j ­ ściowej, wiodącej k u społeczeństwu klasowemu, d l a której c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m z j a w i s k i e m staje się rozpad t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r społecznych, związanych z u s t r o j e m r o d o w y m . Do tego pierwotnego etapu r o z w o j u wierzeń r e l i g i j n y c h w p r o w a d z a nas t z w . epoka p r z e d r e l i g i j n a , h i p o t e ­ tyczna k o n s t r u k c j a myślowa, k r y t y k o w a n a niejednokrotnie za swój roz­ b r a t z empirią i r e a l i a m i h i s t o r y c z n y m i . Natomiast podokresem z a m y k a ­ jącym t e n rozdział dziejów r e l i g i i jest t z w . era kultów p l e m i e n n y c h . 28 D r u g i okres r o z w o j u r e l i g i i odpowiada p o j a w i e n i u się n o w y c h stosun­ ków społecznych i jest nierozłącznie związany z formacją społeczeństwa podzielonego na antagonistyczne klasy. W ramach tego okresu wyróżnia się z w y k l e t r z y stadia. S t a d i u m początkowe obejmuje etap n a r o d z i n i roz­ w o j u t z w . r e l i g i i narodowo-państwowych, stanowiących ideologiczną n a d ­ budowę kształtujących się systemów etniczno-politycznych, a równocze­ śnie nie wykraczających jeszcze poza r a m y tego systemu. Jego k o n t y n u a ­ cję t w o r z y s t a d i u m r e l i g i i u n i w e r s a l i s t y c z n y c h o programie d o k t r y n a l n y m możliwym do akceptacji bez względu na przynależność narodową, pań­ stwową i rasową. Krótko mówiąc, chodzi t u o t z w . religie światowe. N a ­ stępstwem tego apogeum myśli irracjonalnej jest s t a d i u m schyłkowe, zwiastujące nową postreligijną fazę dziejów ludzkości. W aspekcie t o t a l ­ n y m jest to więc również hipotetyczna w i z j a futurologiczna. Spełni się ona poprzez całkowity rozkład społeczeństwa klasowego, co łączyć się bę­ dzie z u p a d k i e m społecznych źródeł k u l t u i z a n i k i e m stymulatorów r e l i ­ gijności. W konsekwencji więc s t o p n i o w y rozpad r e l i g i i i j e j m a t e r i a l ­ n y c h podstaw stanie się bezpośrednią przyczyną j e j ostatecznego u n i c e ­ stwienia, co jest nieodłącznym losem każdego zjawiska społecznego . 29 Zaprezentowana wyżej periodyzacja stanowi, rzecz oczywista, t y l k o p e w i e n r a m o w y schemat. Jest o n j a k b y kośćcem p o z b a w i o n y m t k a n k i . Dopiero zapełniając wolną przestrzeń n o w y m i f a k t a m i o p a r t y m i na g r u n ­ t o w n e j analizie empirycznego materiału religioznawczego, uda się z l i k w i ­ dować oczywiste uproszczenia, wynikające ze z b y t ogólnikowej, a więc i mało przydatnej, periodyzacji. Pozwoli to także na dokładniejsze o k r e ­ ślenie stopnia uzależnienia z m i a n w formach, treściach i f u n k c j a c h świa­ domości „religijnej" od r o z w o j u społeczeństwa. Tokariew, Rieligija w istorii Por. n p . W . F. Z y b k o w i e c , Por. J . A . L e w a d a , Społeczna narodów mira, Dorieligioznaja natura religii, s. 3-8. epocha, M o s k w a 1959. Warszawa 1968, s. 203-232. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI W a r t o więc zwrócić uwagę na d w a aspekty t y c h korelatów. Jeśli p r z y j m i e m y , iż p o d s t a w o w y m źródłem r e l i g i i , c z y n n i k i e m religiotwórczym i religiopetryfikującym jest c z y n n i k społeczny, w y p a d a się zasta­ nowić, w j a k i sposób t e n element funkcjonował w okresie społeczeństwa przedklasowego oraz j a k i miał on wpływ w następnej fazie r o z w o j u . W ramach społecznych źródeł r e l i g i i wyróżnia się przeważnie d w i e p o d ­ stawowe relacje. Pierwszą stanowi określony poziomem sił wytwórczych stosunek człowieka do otaczającej go p r z y r o d y ; drugą — postawa jednost­ k i względem społeczeństwa, w którym żyje i poprzez które, artykułując swą ludzką naturę, daje w y r a z swej religijności. Otóż zwykło się zakładać, iż pierwszy czynnik, n a z w i j m y go t u u m o w ­ nie n a t u r у s t y c z n y m — wyrażający słabość i zależność człowieka od zniewalającej go potęgi p r z y r o d y — posiadał dominujące znaczenie w przedklasowym okresie r o z w o j u r e l i g i i społeczeństwa r o d o w o - p l e m i e n nego. Nierówna w a l k a o b y t i nicość własnych sił w stosunku do otacza­ jącego środowiska przekształcała je w świadomości społecznej w t r a n s ­ cendentny i opozycyjny względem człowieka i społeczeństwa żywioł, n a którego a m b i w a l e n t n y charakter — raz p r z y c h y l n y , a raz w r o g i l u d z k i e ­ m u działaniu — można wywrzeć pożądany wpływ drogą specjalnych za­ biegów i p r a k t y k . 3 0 Jednakże, w myśl ustaleń „starszej generacji" radzieckich religioznaw­ ców, t e n aspekt n a t u r y s t y c z n y poczyna stopniowo tracić swe znaczenie w miarę r o z w o j u sił wytwórczych i f o r m o w a n i a się społeczeństwa k l a ­ sowego. N a czoło natomiast w y s u w a się c z y n n i k zależności od a k t u a l n y c h stosunków społeczno-ekonomicznych, w ramach których alienacja ekono­ miczna t w o r z y podstawę dla alienacji r e l i g i j n e j . Religia staje się wówczas z jednej s t r o n y narzędziem u c i s k u klasowego, pełniąc petryfikujące f u n k ­ cje względem ideologii ustroju, z drugiej zaś — wplątuje człowieka w z m i s t y f i k o w a n y świat irracjonalnego d e t e r m i n i z m u . 31 Te słuszne generalia nie wyczerpują j e d n a k bogactwa problemów i ca­ łej złożoności fenomenu r e l i g i i . Stanowiąc b o w i e m t y l k o historyczny w y ­ k w i t l u d z k i e j świadomości, jest on z j a w i s k i e m społeczno-kulturowym, w p r a w d z i e r e d u k o w a l n y m do f o r m m i s t y f i k a c j i treści pozareligijnych, ale zachowującym jednak względną samodzielność . A u t o n o m i a ta wyraża 32 3 a A d a p t o w a ł e m t u t e r m i n oznaczający teoretyczną tendencję polegającą n a s z u ­ k a n i u źródeł w i e r z e ń w ubóstwieniu p r z e z c z ł o w i e k a sił i t w o r ó w p r z y r o d y : i ożywionej, ziemskiej religii we francuskim 3 1 Oświeceniu, Natury rieligii, teoria probliemy pro- M o s k w a 1967, s. 9-122. Podobne stanowisko reprezentuje r a d z i e c k i badacz kształtowania mości A . S p i r k i n , który p r z e c i w s t a w i ł się j e d n o s t r o n n y m u p r o s z c z e n i o m riewa martwej styczna „Studia R e l i g i o z n a w c z e " , t . 2 : 1970 n r 3, s. 30. T о к a r i e w , op. ciť., s. 26-28; A . D . S u с h o w , Filosofskie ischożdenija 3:! i kosmicznej. Por. np. M . S k r z y p e k , o b r a k u „niezależnej historii r e l i g i i " . Stwierdził on mianowicie się ś w i a d o ­ tezy Toka- także, „że �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 153 RELIGII się przede w s z y s t k i m w t y m , iż religia, stając się sama względnie izolo­ w a n y m systemem, t w o r z y jeden z bloków składających się na szerszą strukturę k u l t u r y . W j e j ramach p r z y j m u j e ona charakter zmiennej, rea­ gującej na wszelkie zachodzące innowacje. W sobie t y l k o właściwy spo­ sób wpływa także a k t y w n i e na „równorzędne" b l o k i czy elementy, a więc i na całokształt s t r u k t u r y , określającej t y p stosunków społecznych i cha­ r a k t e r systemu k u l t u r o w e g o . 33 Tego rodzaju t r a k t o w a n i e r e l i g i i n i e zyskało sobie jeszcze szerszego p r a w a obywatelstwa. W y m a g a ono b o w i e m ogromnej ostrożności, w y n i ­ kającej z niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Z jednej s t r o n y chodzi głównie o uniknięcie w u l g a r y z a c j i zagadnienia związanego z w y k l e z ne­ gacją względnej a u t o n o m i i sfery r e l i g i j n e j . W konsekwencji grozi t o płyt­ k i m d e t e r m i n i z m e m ekonomiczno-geograficznym i praktycznie uniemożli­ w i a interpretację zjawisk r e l i g i j n y c h w kategoriach religioznawczych. Z drugiej zaś — prowadzić może do zagubienia k o n t e k s t u społecznego, do absolutyzacji względnej a u t o n o m i i , a więc w rezultacie do wniosków a n ­ t y redukcjonistycznych, sprzecznych zresztą z holistyczną dyrektywą a n ­ tropologiczną, traktującą kulturę jako zintegrowaną f u n k c j o n a l n o - s t r u k turalną całość wzorów zachowań i wytworów człowieka historycznie u w a ­ runkowanego. Pojmując zatem religię jako względnie autonomiczny system m u s i m y stwierdzić, iż t e n właśnie c z y n n i k zakłóca porządek periodyzacji, nie p o ­ zwalając wyraziście i jednoznacznie wyodrębnić i s t o t n y c h cech r e l i g i i społeczeństwa klasowego od atrybutów wierzeń okresu przedklasowego. Będzie więc można mówić w t y m względzie raczej o p e w n y c h tendencjach dominujących, aniżeli o aksjomatach. W p i e r w s z y m rzędzie należałoby ustalić, jaką rolę w społeczeństwie r o d o w o - p l e m i e n n y m należy przypisać aspektowi naturystycznemu, oraz w j a k i e j mierze decydujący był c z y n n i k sensu stricto społeczny, t j . w y n i ­ kający nie t y l e z uzależnienia człowieka od p r z y r o d y , ile z jego miejsca w sieci uwikłań w ramach s t r u k t u r y społecznego systemu. Dalsze w y s u ­ wanie na p l a n pierwszy aspektu naturystycznego związanego w sensie o b i e k t y w n y m z n i s k i m poziomem ówczesnej technologii, a w znaczeniu s u b i e k t y w n y m z l u d z k i m i n i e p o k o j a m i i obawami o własną egzystencję, p r a w d ą j e s t r ó w n i e ż t o , że g d y już w i e r z e n i a rają o n e p e w n e j r e l i g i j n e powstały [ t o w ó w c z a s ] w z g l ę d n e j s a m o d z i e l n o ś c i " ; A . S p i r k i n , Pochodzenie W a r s z a w a 1966, s. 304. C e l n y m p r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m f u n k c j o n o w a n i e n e j s a m o d z i e l n o ś c i " m o ż e być a l e g o r i a użyta p r z e z M . B l o c h a nabie­ świadomości, tej „względ­ w celu ilustracji zja­ w i s k a społecznego u w a r u n k o w a n i a r e l i g i i : „ D ą b w y r a s t a z żołędzia. A l e żołędź sta­ j e się i p o z o s t a j e d ę b e m t y l k o w t e d y , g d y n a p o t k a sprzyjające w e ; t e zaś n i e należą d o e m b r i o l o g i i " . M . B l o c h , dzie historyka, 3 1 Pochwała warunki historii, środowisko­ czyli o zawo­ W a r s z a w a 1962, s. 57. C. L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 408-410. �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI jest w świetle ustaleń T o k a r i e w a nie do przyjęcia. Badacz t e n b o w i e m w y p r o w a d z a najważniejsze, wyodrębnione przez siebe wczesne f o r m y r e ­ l i g i i , n p . z idei pokrewieństwa społeczności l u d z k i e j ze światem n a t u r y , stanowiącej fantastyczne odzwierciedlenie świadomości organizacji rodo­ w e j . Dalej zaś sięga do t a k i c h społecznych źródeł r e l i g i i , j a k element wrogości międzyplemiennej, zasada podziału pracy w g płci i klas w i e k u , i n s t y n k t społecznego przywiązania, idea solidarności rodowej, znaczenie a u t o r y t e t u starszyzny plemiennej i t d . Słowem T o k a r i e w zdetronizował koncepcję wyznaczającą aspektowi n a t u r y s t y c z n e m u decydującą rolę w f o r m o w a n i u się wierzeń w okresie r o z w o j u społeczeństwa „pierwotne­ go". N i e sprecyzował j e d n a k ostatecznie r o l i , jaką przypisać należy t e m u bezwzględnie ważnemu c z y n n i k o w i dopełniającemu. P r o b l e m t e n k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej na płaszczyźnie społe­ czeństw klasowych. U w y p u k l a n i e ideologicznej r o l i r e l i g i i — jako syste­ m u całkowicie funkcjonalnego względem aktualnego układu w a r s t w i klas — jest również uproszczeniem. Samo społeczeństwo klasowe ze swej i s t o t y nie jest jednorodne. Społeczna heterogeniczność tego społe­ czeństwa, oparta na antagonistycznych interesach i zróżnicowanych t y ­ pach stosunków własności do środków p r o d u k c j i , determinuje heteroge­ niczność r e l i g i i jego członków. Dlatego też t r u d n o mówić o jednej m o n o ­ litycznej r e l i g i i określonego społeczeństwa klasowego, chyba że m a się na myśli wyłącznie t e n system r e l i g i j n y , który, sankcjonowany przez k l a ­ sę panującą, t w o r z y n u r t ortodoksyjny. Takie stanowisko n i e wydaje się j e d n a k słuszne. M u s i m y także dostrzec specyfikę r e l i g i i t y c h w a r s t w i klas, które znalazły się na dole stra t y f ikacyjnej d r a b i n y społecznej. M a m t u na myśli głównie warstwę chłopską i miejsko-plebejską. W t y m środowisku zdogmatyzowana r e l i g i a oficjalna stanowi przecież t y l k o formalną otoczkę, pod którą w rzeczywistości kryją się często o d ­ mienne treści, tworzące mutacje n u r t u ortodoksyjnego. W tej ludowej w e r s j i r e l i g i i , obciążonej lokalną spuścizną kulturową, zaznacza się rów­ nież dość silnie element zależności człowieka od sił p r z y r o d y , co stanowi „uboczny p r o d u k t " zaangażowania się przedstawicieli tej klasy w proces p r o d u k c j i , t j . eksploatacji naturalnego środowiska. To współwystępowanie aspektu n a t u r у stycznego z aspektem sensu stricto społecznym różni w m o i m p r z e k o n a n i u w sposób decydujący systemy religijne f u n k c j o n u ­ jące wśród l u d u , szczególnie wiejskiego, od t y c h , które obowiązują n a szczytach h i e r a r c h i i władzy. T a m b o w i e m religia nie t y l k o pełniła f u n k c j e ideologicznej n a d b u d o w y władzę tę sakralizującą, lecz także ulegała ezo­ terycznemu m i s t y c y z m o w i doprowadzającemu nierzadko do n a r o d z i n spek u l a t y w n e j f i l o z o f i i kosmologicznej. Proces w y m i a n y treści między t y m i d w o m a n u r t a m i jest stale w i ­ doczny. W jego r a m a c h zachodzi także często proces t r a n s f o r m a c j i spo- �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 155 RELIGII łecznych treści r e l i g i i systemu oficjalnego. Przetworzone w obrębie w a r s t w uciśnionych czynią z siły wrogiej masom, ideologię i m przychylną i niejednokrotnie wymierzoną s w y m ostrzem przeciwko klasom posiada­ jącym. Przykładem mogą być t u masowe r u c h y heretyckie, których uczestni­ cy u z b r o j e n i w ideologię rewolucyjnego mesjanizmu t w o r z y l i siłę zdolną wstrząsnąć o g r o m n y m i połaciami średniowiecznej E u r o p y . Uwzględnia­ jąc zatem t e n „rewolucyjny" aspekt t r u d n o zgodzić się z tezą Tokariewa, głoszącą, iż religia jest wyłącznie z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m , antypostęp o w y m , stanowiąc główną siłę reakcyjną . Tego rodzaju generalizacja aksjologiczna, pozbawiona bliższych konotacji czasowo-przestrzennych, właściwych badaniom h i s t o r y c z n y m , jest obecnie nie do przyjęcia . 34 35 36 Traktując b o w i e m religię jako k o n k r e t n e zjawisko ze sfery życia spo­ łecznego i psychologicznego m u s i m y uznać je w ramach diachronicznych ograniczeń za i n t e g r a l n y i f u n k c j o n a l n y element k u l t u r o w e g o otoczenia. Natomiast uważając t a k pojętą religię za c z y n n i k „reakcyjny", bezwied­ nie s y t u u j e m y się na pozycjach ahistoryzmu, wchodząc w k o n f l i k t z a n t r o ­ pologiczną wizją jedności świata l u d z k i c h tworów. N i e chciałbym b y posą­ dzono m n i e t u o rzekome głoszenie p r o g r a m u , wynikającego z absoluty­ zowania aspektu aksjologicznego r e l i g i i , czy też o solidaryzowanie się z hasłami egzystencjalizmu religioznawczego, gdyż poglądy moje dalekie są od akceptacji tego rodzaju stanowiska. Podkreślam t y l k o bezzasadność łączenia tej wartościującej oceny „reakcyjności" z t a k i m i choćby wczes­ n y m i postaciami wierzeń, j a k n p . t o t e m i z m czy k u l t przodków. Religia nie jest złączona i m m a n e n t n i e z ludzką naturą i j e j systemem wartości, ale równocześnie jest historycznie związana z człowiekiem jako wytwór jego świadomości i k u l t u r y . Religia, funkcjonująca w ramach konkretnego systemu k u l t u r o w e g o określonej f o r m a c j i społeczno-ekonomicznej, podlega oczywiście przeobrażeniom s t y m u l o w a n y m przez zmia­ n y zachodzące w sferze p r o d u k c j i , t j . w zakresie materialnej działalności człowieka. Równocześnie działa jednak niejako autonomicznie, stając się raz bodźcem czy katalizatorem przemian k u l t u r o w y c h , i n n y m znów r a ­ zem spełniając z p u n k t u widzenia kryteriów postępu społecznego rolę hamulca. A zatem funkcjonalna rola r e l i g i i w j e d n y m okresie r o z w o j u społeczeństwa ustępuje cesze dysfunkcjonalności na i n n y m etapie jego ewolucji. 3 1 Por. Messianismus wegungen, N. С o h n , Das im Mittelalter Ringen und um sein das tausendjiihrige Fortleben in den Reich. modernen Revolutionárer totalitdren Be- a nauka, War­ B e r l i n - M i i n c h e n 1961. 3 5 Tokariew, 3 6 Zbliżone s t a n o w i s k o reprezentuje s z a w a 1963, s. 38-40. Pierwotne formy religii..., s. 70. Z. P o n i a t o w s k i , Religia �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Niedostrzeganie tego ambiwalentnego c h a r a k t e r u r e l i g i i oraz h i s t o ­ rycznego u w a r u n k o w a n i a „reakcyjności" ideologii r e l i g i j n e j grozi w k o n ­ sekwencji utratą o b i e k t y w i z m u . Wiąże się to przeważnie z niedocenianiem t y c h w s z y s t k i c h społecznych i k u l t u r o w y c h zrywów, u podłoża których, obok bezwzględnie i s t o t n y c h czynników n a t u r y społeczno-ekonomicznej, znajdowały się także elementy religijnego i r r a c j o n a l i z m u . 37 FORMY I ELEMENTY RELIGII Zasadniczym p u n k t e m wyjścia teoretycznych rozważań S. A . T o k a ­ r i e w a jest pojęcie f o r m y r e l i g i i . Kategoria ta zarówno w ogólnych ustaleniach autora, j a k i w poszczególnych egzemplifikacjach nie została wystarczająco jasno sperecyzowana, t a k pod względem odniesienia do konkretnego układu historyczno-kulturowego, j a k i w stosunku do i n n y c h k o n s t y t u t y w n y c h części składowych r e l i g i i . Zamierzeniem T o k a r i e w a była chęć d e f i n i t y w n e g o zerwania z n a ­ g m i n n i e stosowanym dotąd w religioznawstwie b r a k i e m precyzji w k o n ­ s t r u o w a n i u systemów k l a s y f i k a c y j n y c h , które z reguły nie uwzględniały i s t o t n y c h różnic między k a t e g o r i a m i ogólnymi a z j a w i s k a m i i n d y w i d u a l ­ n y m i . Błąd t e n polegał na zestawieniu t a k d i a m e t r a l n i e różnych zespołów zjawisk, j a k systemy filozoficzne i w i e r z e n i a poszczególnych ludów z f o r ­ m a m i i t y p a m i r e l i g i i . Tego rodzaju postępowanie wynikało z apriorycz­ nie z w y k l e przyjmowanego założenia o konieczności k l a s y f i k a c j i faktów r e l i g i j n y c h w oparciu o treść wierzeń. W rezultacie zjawiska szczególne, jednostkowe zajmowały w t y m systemie podobne miejsce, co z j a w i s k a uniwersalne, pozbawione specyficzności i występujące w p r a w i e każdej r e l i g i i bez względu na j e j przestrzenno-historyczną lokalizację. Świadomość nieskuteczności takiego postępowania stanowi niejako podstawę tokariewowskiego rozróżniania między f o r m ą i e l e m e n ­ t e m r e l i g i i . W t y m znaczeniu badania różnorodnych f o r m r e l i g i i stano­ wią zasadniczą dziedzinę zainteresowań h i s t o r y k a r e l i g i i , w przeciwień­ stwie do p r e f e r o w a n y c h przez szkołę fenomenologiczną studiów nad ele­ m e n t a m i r e l i g i i , p o z b a w i o n y m i przez swój absolutyzm k o m p a r a t y s t y c z n y spojrzenia historycznego. Historyczna f o r m a r e l i g i i jest d l a T o k a r i e w a pewną autonomiczną strukturą, funkcjonującą w ramach konkretnego społeczeństwa, ale t y p o ­ wą d l a określonej f o r m a c j i społecznego r o z w o j u . P o d s t a w o w y m i składni8 7 P r z e d e w s z y s t k i m c h o d z i t u o należytą ocenę z w i ą z k ó w zachodzących religią a t r a d y c j o n a l i z m e m siłą ukazują n a m swoją określanych oraz religią naturę w a rewolucją. O b a t e a s p e k t y r u c h a c h społeczno-politycznych ze między szczególną trzeciego świata, także m i a n e m m e s j a n i z m u , m i l l e n a r y z m u czy p r o f e t y z m u . P o r . W . Mühlmann, Messianismes revolutionnaíres du tiers monde, P a r i s 1968. E. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 157 k a m i t a k i e j autonomicznej s t r u k t u r y są przede w s z y s t k i m : 1) społeczna strona tej części wierzeń, ukazująca się spod z m i s t y f i k o w a n e j , i r r a c j o n a l ­ nej otoczki, stanowiąca równocześnie c z y n n i k sankcji r e l i g i j n e j i s a k r a l i ­ zacji p e w n y c h s t r o n życia zbiorowego; 2) charakterystyczny kompleks wierzeń oderwany od i n n y c h równorzędnych kompleksów, związanych już z odrębnymi społecznymi aspektami rzeczywistości; 3) zespół związa­ n y c h z t y m kompleksem czynności obrzędowych i k u l t o w y c h ; 4) określo­ na orientacja umysłowa . W i n n y m miejscu zagadnienie to przedstawio­ ne zostało znacznie lakoniczniej . Do głównych kryteriów wyodrębnia­ n i a f o r m y r e l i g i i w g tego sformułowania należą: 1) wspólny charakter t y c h wierzeń, pod czym najprawdopodobniej k r y j e się aspekt pewnej j e d ­ norodności wyróżnianego k o m p l e k s u zarówno pod względem treści, j a k i f o r m y ; 2) wspólne źródło, będące t y m c z y n n i k i e m genetyczno-społeczn y m , w którym tkwią realne podstawy wykształcenia się t a k i e j a n i e i n ­ nej f o r m y r e l i g i i , wynikające z warunków społecznych oraz z w z a j e m n y c h stosunków między człowiekiem a przyrodą. 38 39 Próba zdefiniowania k a t e g o r i i f o r m y przez negację jest u T o k a r i e w a również zrozumiała, a wypracowane w t e n sposób ustalenie może być akceptowane. Głosi ono b o w i e m , iż formą r e l i g i i nie są wszystkie te ele­ m e n t y danej klasy zjawisk, które występują powszechnie w znanych n a m religiach, przybierając dodatkowo w „różnych w a r u n k a c h całkowicie o d ­ m i e n n y charakter i sens" . Stwierdzenie to precyzuje w p r a w d z i e z g r u b ­ sza, czym f o r m a r e l i g i i nie jest, pozostawia n a m j e d n a k nadal duży m a r ­ gines dowolności na spekulacje wokół istotnych, k o n s t y t u t y w n y c h cech tejże f o r m y , o czym przekonać się można czytając uważnie pracę T o k a ­ riewa. 40 Poddając k o n f r o n t a c j i teoretyczne założenia z i c h praktyczną realiza­ cją zmuszeni jesteśmy zadać sobie d w a kluczowe p y t a n i a : czym w isto­ cie rzeczy jest f o r m a r e l i g i i i j a k i jest stosunek f o r m y r e l i g i i do ele­ m e n t u r e l i g i i . W k w e s t i i pierwszej niezbędne jest ustalenie — i to w spo­ sób bardziej rygorystyczny, aniżeli czyni to T o k a r i e w — r e l a c j i i odpo­ wiadających i m zakresów między formą r e l i g i i a t y p e m r e l i g i i , konkretną historyczną religią oraz pewną wiodącą tendencją, t y l k o z grubsza o k r e ­ ślającą kształt danego systemu religijnego. Nieprecyzyjne słownictwo, w którym pojęcia ważne d l a zrozumienia kryteriów wyodrębniania f o r m (takie j a k religia, k u l t , wierzenia, obrzędy) używane są raz synonimicznie, a raz w s t y l u semantycznie różnicującym, zaciemnia jeszcze bardziej teoretyczną warstwę rozważań. Generalnie 3 8 39 40 T o k a r i e w , op. cit., s. 42. Ibidem, s. 1 1 1 . Ibidem, s. 278. �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI rzecz biorąc w y d a j e się, że w niektórych w y p a d k a c h autor nie dostrzegł istotnej różnicy między f o r m ą r e l i g i i , rozumianą jako pewien zespół czy kompleks wierzeń o wspólnym źródle i charakterze wewnątrz go organizującym, a specyficzną formą zewnętrznej m a n i f e s t a c j i k o n ­ k r e t n y c h , h i s t o r y c z n y c h postaci r e l i g i i . Respektując t a k i właśnie p u n k t w i d z e n i a można b y do pierwszej k a t e g o r i i zaklasyfikować n p . k u l t p r z o d ­ ków, wodzów czy bóstw plemiennych, zaliczając do drugiej różnorodne „kulty grzebalne", p r a k t y k i znachorskie, czarownictwo i t z w . obrzędy erotyczne. W t y m r o z u m i e n i u n p . czarownictwo l u b znachorstwo nie stanowiło­ b y odrębnej, autonomicznej f o r m y r e l i g i i , lecz byłoby w y r a z e m p e w n y c h p r a k t y k i sposobów zachowań, wynikających z w i a r y w skuteczność rea­ lizacji „doktrynalnych" założeń określonego k o m p l e k s u wierzeń. Podo­ bnej i n t e r p r e t a c j i poddać można t z w . k u l t y erotyczne. N a w e t sam T o k a ­ r i e w , j a k się wydaje, nie jest w pełni przekonany o słuszności łączenia w jedną formę t a k różnorodnych pod względem k u l t u r o w y m i historycz­ n y m z j a w i s k . Decydujące okazały się j e d n a k k r y t e r i a k l a s y f i k a c j i , w myśl których spełnione zostały d w a podstawowe w a r u n k i konieczne do uznania kultów erotycznych za formę r e l i g i i . Łączy te w i e r z e n i a po p i e r ­ wsze — i c h wspólny charakter, wynikający ze znaczenia przypisywanego m a g i i erotycznej, oraz po drugie — i c h wspólne źródło, tkwiące w i r r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i nad życiem płciowym człowieka. Tego rodzaju schema­ tyczne, a zarazem bardzo dowolne rozumowanie w k w e s t i i k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i powoduje niepostrzeżenie oddalanie się od za­ łożonych w y t y c z n y c h p r z y równoczesnym zbliżaniu się do poddawanych k r y t y c e wzorów analizy fenomenologicznej. Stosując b o w i e m t e n sam t o k w y w o d u z powodzeniem uznać można za f o r m y r e l i g i i t a k ie zjawiska, j a k n p . k u l t słońca, księżyca l u b i n n y c h ciał a s t r a l n y c h i t e l l u r у cznych. Wszystkie te wierzenia również spełniają podstawowe w a r u n k i k w a l i f i ­ kujące je do r a n g i f o r m y r e l i g i i . Wyrastają one przecież ze wspólnej bazy, jaką jest z m i s t y f i k o w a n y stosunek człowieka do p r z y r o d y , ucieleśniają­ cej nadnaturalne, transcendentalne b y t y . Posiadają także wspólną j e d n o ­ czącą je cechę, a m i a n o w i c i e określony t y p r e f l e k s j i m i t y c z n e j , preferują­ cej wybór tego samego — w różnych religiach — o b i e k t u k u l t u i ześrodk o w a n i u wokół niego całego zespołu n o r m i obrzędów. 41 Stwierdzić zatem można, iż zestaw kryteriów proponowanych przez T o k a r i e w a nie zdaje w praktyce w pełni egzaminu, raz sprawdzając się w p o z y t y w n y m sensie, t o znów prowadząc nieoczekiwanie na manowce metody k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e j . N a marginesie w a r t o zauważyć, że w a r ­ tość k r y t e r i u m wspólnego pochodzenia została znacznie przeceniona. T o 4 1 Ibidem, s. 140. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 159 RELIGII k a r i e w b o w i e m nie uwzględnia w swej i n t e r p r e t a c j i możliwości dyspersywnego r o z w o j u , prowadzącego do wykształcenia się różnych f o r m r e l i g i i na p o d o b n y m podłożu, l u b niezależnego skrystalizowania się f o r m zbież­ n y c h w w a r u n k a c h całkowicie niejednorodnych. C z y n n i k t e n p o w i n i e n być uwzględniony w przyszłych badaniach teoretycznych. Następną sprawą, nad którą w a r t o się zastanowić, jest k w e s t i a sto­ s u n k u f o r m y r e l i g i i do elementu r e l i g i i . Według T o k a r i e w a f o r m a może stać się elementem w w y n i k u swego historycznego r o z w o j u i oddziaływań procesów k o n t a m i n a c j i oraz s y n k r e t y z a c j i wierzeń, i w tej postaci f u n k ­ cjonować w charakterze przeżytku. Natomiast proces o d w r o t n y , polega­ jący n a przejściu elementu do stanu f o r m y jest niemożliwy . W tej i n ­ t e r p r e t a c j i t k w i istota rozróżnienia o b u t y c h k a t e g o r i i . Konsekwencją tego r o z u m o w a n i a jest n p . t r a k t o w a n i e m a g i i , a n i m i z m u czy fetyszyzmu j a k o u n i w e r s a l n y c h zjawisk łączących się swobodnie z różnorodnymi w i e ­ rzeniami, począwszy od prostych, „wczesnych" f o r m r e l i g i i , t a k i c h j a k n p . szamanizm czy nagualizm, a kończąc na złożonych religiach n a r o d o w y c h i światowych. 42 Zastosowanie tego podziału wydaje się na pierwszy r z u t oka dość proste i skuteczne, ale już wstępna analiza k l a s y f i k a c j i materiału e m p i ­ rycznego wskazuje, iż w praktyce badawczej oddzielenie f o r m y od ele­ m e n t u nie zawsze staje się możliwe. W niektórych b o w i e m przypadkach zaciera się realna różnica między elementem a formą. Niejeden kompleks wierzeń oznaczony t y m o s t a t n i m określeniem, j a k n p . czarownictwo l u b znachorstwo, współwy stepu je w w i e l u k o n k r e t n y c h systemach r e l i g i j n y c h . Przez sam f a k t uczestnictwa w bardziej złożonej s t r u k t u r z e „forma" ta niekoniecznie n a b y w a p r a w a przeżytku, za to staje się trwałym e l e ­ m e n t e m wierzeń określonego systemu religijnego. Wyodrębnianie różnorakich f o r m r e l i g i i z gąszczu materiału e m p i ­ rycznego, j a k i m dysponuje etnografia religioznawcza, stwarza zawsze po­ ważne niebezpieczeństwo, polegające na t y m , że p r z y słusznym łączeniu p e w n y c h faktów w heurystycznie uzasadnione z b i o r y dokonuje się rów­ nocześnie czynności wręcz o d w r o t n e j , rozdzielając w sposób sztuczny zja­ w i s k a w gruncie rzeczy jednorodne. Stąd też w analizowanych przez T o ­ k a r i e w a f o r m a c h znajdujemy takie, które są n i m i istotnie, obok i n n y c h , które poddane w e r y f i k a c j i ukazują sztuczność jednoczącej je k o n s t r u k c j i . Do t y c h ostatnich zdają się należeć k u l t y łowieckie, k u l t y wczesnoplemienne, czyli inicjacyjne, czarownictwo, znachorstwo, tajne związki i ob­ rzędy erotyczne. Okazuje się także, iż w dużej mierze apriorycznie wyodrębnione f o r m y na j e d n y c h terenach przybierają nawet pewną postać „klasyczną", n a i n 42 Ibidem, s. 45. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI n y c h zaś występują t y l k o w okruchach przeżytków, jako dziedzictwo prze­ szłości . „Klasyczne postacie" poszczególnych f o r m to nic innego j a k pewne wyidealizowane wzorce, abstrakcyjne k o n s t r u k t y , złożone z odpo­ w i e d n i o dobranych i z i n t e r p r e t o w a n y c h faktów jednostkowych, służące p o m i a r o w i prawidłowości zbieżnego l u b podobnego zjawiska na i n n y c h obszarach. Poszukując zatem idealnie nieskażonej późniejszymi nalecia­ łościami „klasycznej postaci" k o n k r e t n e j f o r m y r e l i g i i , niejako automa­ tycznie zmuszeni jesteśmy do w y r o k o w a n i a o uniwersalności zjawiska t o t e m i z m u czy szamanizmu, które niegdyś powszechne, zachowały się j e ­ dynie najlepiej n a „klasycznych" terenach i c h występowania. I dalej, pewne w y k r y w a n e s y m p t o m y czy przesłanki pozornie l u b fragmentarycz­ n i e zbieżne z „klasycznymi" w z o r a m i f o r m i n t e r p r e t u j e m y z w y k l e w k a ­ tegoriach k u l t u r a u s t r a l i j s k i c h (totemizm) czy syberyjskich (szamanizm). Materiały z t y c h dwóch obszarów dominują zresztą zdecydowanie w całej pracy Tokariewa. Ogranicza to zasadność wyodrębniania t a k i e j czy innej f o r m y r e l i g i i głównie do t y c h właśnie regionów k u l t u r o w y c h i pozbawia te f o r m y znamion uniwersalności. 43 W p r a w d z i e o powszechności t o t e m i z m u świadczyć mają występujące w w i e l u k u l t u r a c h m i t y o zoomorficznych herosach k u l t u r o w y c h , demo­ nach i bóstwach, a także pewne f o r m y przeżytkowe w religiach p o l i t e i s t y c z n y c h , przesłanki te j e d n a k miast utwierdzać nas o słuszności tej tezy wzbudzają w jeszcze większej mierze sceptycyzm. Przykładem choć­ b y t o k a r i e w o w s k a interpretacja szczególnego miejsca k o l i b r a i upierzone­ go węża w symbolice r e l i g i j n e j Azteków i Majów, sprowadzająca t o zja­ w i s k o do rudymentarnego t o t e m i z m u . Wnioskowanie tego rodzaju po­ siada charakter s p e k u l a t y w n y , ze względu b o w i e m na m r o k pokrywający dzieje p r e k o l u m b i j s k i e j A m e r y k i ustalenia te nie mogą zostać poddane w e r y f i k a c j i . Można mieć również zastrzeżenia co do poprawności zasto­ sowanej t u „metody a n a l o g i i " . 44 4 5 Przytaczam t e n przykład po to, b y wskazać, iż tego rodzaju r e k o n ­ s t r u k c j a r e t r o s p e k t y w n a , polegająca na przechodzeniu od w y r w a n y c h z k o n t e k s t u cząstek do h i p o t e t y c z n y c h f o r m , p r o w a d z i na manowce. F o r ­ ma r e l i g i i n i e jest „bytem" s a m y m w sobie, j e d n o r o d n y m . Składa się ona, j a k ukazał t o Tokariew, z najrozmaitszych cech, t a k i c h j a k treść, kształt, s y m b o l i k a i t r a d y c y j n a orientacja umysłowa. O j e j istocie świadczy prze­ de w s z y s t k i m społeczna rola f o r m y , j e j funkcje, jakie pełni, zaspokajając 4 3 4 4 I b i d e m , s. 199. Omawiając problem totemizmu Tokariew c e p c j e C. L é v i - S t r a u s s a Warszawa jona, świadomie p o m i j a m i l c z e n i e m w y ł o ż o n ą p r z e z tegoż a u t o r a w p r a c a c h : Myśl 1969; t e n ż e , Totemizm, Warszawa 1968, stwierdzając, s p r a w a w y m a g a j ą c a odrębnego p o t r a k t o w a n i a . P o r . T o k a r i e w , 45 Ibidem, s. 75, 78, 330. kon­ nieoswoiż jest op. c t t . , s. 355. to �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 161 RELIGII w sposób i l u z o r y c z n y pewne potrzeby ludzkie. F o r m a taka jest więc zbio­ r e m najrozmaitszych składników wspólnych także i i n n y m f o r m o m r e l i ­ g i i . Ulegając r o z p a d o w i w w y n i k u swego niedopasowania do społecznych warunków egzystencji i w y p i e r a n a przez i n n y t y p wierzeń t r a c i ona swój niezależny b y t . Niektóre j e j części składowe zostają wówczas włączone do n o w y c h zespołów, a t y l k o nieliczne p i e r w i a s t k i zachowując piętno macierzystej f o r m y zasługują n a miano przeżytków. D a w n a s t r u k t u r a zo­ staje zastąpiona przez nową. Przetworzone i dopasowane do nowego sy­ stemu świadectwa dawnej f o r m y przybierają teraz o d m i e n n y charakter, niwelujący często ostatnie ślady i c h p r a w d z i w e j genealogii. Z tej właśnie r a c j i wznoszenie k o n s t r u k c j i wokół jakiegoś „przeżytkowego" elementu na podstawie wątpliwej wartości retrospekcji może, ale b y n a j m n i e j n i e m u s i , prowadzić w k i e r u n k u tej właściwej, j e d y n e j , ściśle określonej f o r ­ m y r e l i g i i . Liczba a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań jest b o w i e m n a pewno znaczna. Pamiętając o t y m ograniczeniu można n p . wykryć u podstaw indiańskiej s y m b o l i k i (posługującej się wężem i k o l i b r e m ) t a k ie f o r m y r e ­ ligijne, j a k nagualizm, k u l t y łowieckie czy n a w e t k u l t przodków. I n t e r ­ pretacja t a k a nie w y k l u c z a jednak i o d m i e n n y c h rozwiązań, których prze­ cież można szukać poza sferą mezoamerykańskich r e l i g i i „pierwotnych" . 46 INSTRUMENTY KLASYFIKACJI Kategoria f o r m y r e l i g i i wyłaniająca się z „klasycznych postaci" a u ­ s t r a l i j s k i c h i syberyjskich wierzeń oraz z przeżytkowych refleksów d a w ­ n y c h epok, znajdowanych w złożonych systemach p o l i - i monoteistycz­ nych, s t a n o w i u T o k a r i e w a podstawę k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i ­ g i i . K l a s y f i k a c j a ta, a właściwie t y p o l o g i a , zawiera 15 p o d s t a w o w y c h f o r m r e l i g i i uszeregowanych w t e n sposób, b y kolejność i c h p o j a w i a n i a się zsynchronizowana była z grubsza z okresami periodyzacji p i e r w o t ­ nego, przedklasowego społeczeństwa. T o k a r i e w zdaje sobie j e d n a k spra­ wę, iż t a odpowiedniość nie jest prosta i bezpośrednia. W najogólniejszym aspekcie dotyczy ona b o w i e m t y l k o okresu n a r o d z i n określonej f o r m y , nie obejmując natomiast s w y m zasięgiem całego przebiegu j e j ontogenezy. 47 Jednakże w niektórych miejscach autor popada w sprzeczność zawar­ tą między interpretacją społecznych źródeł r e l i g i i a u n i w e r s a l n y m i k o r e - 4 6 L é v i - S t r a u s s , Antropologia 4 5 T y p o l o g i a t y m b o w i e m różni się o d k l a s y f i k a c j i , iż systematyzując i w y r ó ż n i a ­ strukturalna, s. 58. jąc w obrębie określonego z b i o r u poszczególne t y p y , n i e m u s i być u k ł a d e m a n i r o z ­ ł ą c z n y m a n i też w y c z e r p u j ą c y m . nienia humanistyki, Warszawa 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a . X V I I / 1 Por. np. T. P a w ł o w s k i , 1969, s. 46-48. Metodologiczne zagad­ �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI l a t a m i , wiążącymi formację społeczną z formą r e l i g i i . Jeśli b o w i e m n p . nagualizm w y w o d z i się rzeczywiście z procesów i n d y w i d u a l i z a c j i w i e ­ rzeń, wyodrębniania się małej rodziny, rozpadu r o d u i r o z w o j u i n d y w i ­ d u a l n y c h f o r m p r a c y , to dlaczego — należy zadać sobie p y t a n i e — występował on najsilniej w p l e m i e n n y c h społecznościach indiańskich A m e ­ r y k i Północnej, i to właśnie w t y c h grupach etnicznych, które przez „kla­ s y c z n y c h " ewolucjonistów t r a k t o w a n e były jako t y p o w e przykłady spo­ łeczeństw rodowych. I dalej — dlaczego nagualizm nie objawił się z j e ­ szcze bardziej zdwojoną mocą t a m , gdzie istniały k u t e m u znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i społeczne, t j . t a m , gdzie f o r m y i n d y w i d u a l i z a c j i wierzeń i rozwój i n d y w i d u a l n y c h f o r m pracy były znacznie bardziej w y ­ kształcone niż n a P r e r i a c h i Równinach. Odpowiedź na te p y t a n i a t k w i , j a k się zdaje, przede w s z y s t k i m w k u l t u r o w e j specyfice tego regionu, w jego społecznej h i s t o r i i i w etosie żyjących t a m grup. A zatem, czy i s t o ­ t n i e posiadamy wystarczające podstawy do t r a k t o w a n i a n a g u a l i z m u j a k o uniwersalnej f o r m y r e l i g i i , spełniającej swe społeczne funkcje w okresie rozpadu u s t r o j u rodowo-plemiennego? A może należy uznać, że w n i o s k i tego rodzaju są przedwczesne. N i e upoważniają one b o w i e m do niczego innego ponad stwierdzenie, że nagualizm s t a n o w i charakterystyczny d l a r e l i g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej kompleks wierzeń. 4 8 Podobne niekonsekwencje s p o t y k a m y i w i n n y c h k o n t e k s t a c h . T o ­ k a r i e w , prezentując n p . t z w . k u l t bóstwa plemiennego, łączy oczywiście tę formę r e l i g i i z u s t r o j e m p l e m i e n n y m , a w zasadzie z jego schyłkową fazą. Okazuje się jednak, że Czarna A f r y k a , choć w okresie s w y c h p i e r w ­ szych kontaktów z Europą posiadała n i e z w y k l e silnie rozwinięty ustrój plemienny, zawierający przesłanki rodzącego się „feudalizmu murzyń­ skiego", n i e była jednak objęta k u l t e m tego rodzaju bóstwa. W p r a w d z i e autor stara się wyjaśnić tę sprzeczność sugestitą, iż k u l t boga plemienne­ go związany był i m m a n e n t n i e z l u d a m i z d o b y w c z y m i i w o j o w n i c z y m i . A r g u m e n t tego rodzaju nie jest jednak przekonujący. Osłabia on b o w i e m zasadność t r a k t o w a n i a fazy występowania k u l t u boga plemiennego j a k o uniwersalnego okresu przejściowego w r o z w o j u wierzeń, łączącego epokę społeczeństwa przedklasowego z epoką społeczeństwa klasowego oraz p r o ­ wadzącego do wykształcenia się p o l i t e i z m u i monoteizmu. 49 50 4 8 Tokariew, 4 0 Totemizm dzikości" (Ibidem, łowiecki op. cit., s. 282. j a k o „ z j a w i s k o złożone"' p o j a w i ł się n a „ ś r e d n i m i w y ż s z y m s t o p n i u s. 216), n a t o m i a s t „najbardziej (s. 215) ukształtował wspólnoty p i e r w o t n e j " 50 Ibidem, s. 329. dopiero (s. 217). J a k z a t e m i n t e r p r e t a c j i , t o , że „ z j a w i s k o ne"? się w prymitywna forma religii" — „warunkach zaczątkowego wyjaśnić w r a m a c h złożone" poprzedzało f o r m y kult rozkładu „ewolucjonistycznej" „najbardziej prymityw­ �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 163 RELIGII T o k a r i e w wyłącznie marginesowo potraktował p r o b l e m współwystęp o w a n i a „wczesnych" f o r m r e l i g i i , r e a l n y c h stosunków zachodzących mię­ dzy n i m i oraz kwestię zasad łączenia się t y c h f o r m w k o n k r e t n e systemy, zespoły czy zbiory wierzeń. Sprawą nieodzowną jest j e d n a k wyjaśnienie, w j a k i sposób i na j a k i e j drodze dochodzi do funkcjonalnej koegzystencji f o r m pochodzących z najwcześniejszego etapu r o z w o j u wierzeń — t a k i c h j a k n p . k u l t y grzebalne i erotyczne — z t y m i , które stanowią świade­ ctwo rozpadu wspólnoty rodowej i plemiennej ( k u l t boga plemiennego, k u l t y agrarne). Poszczególne f o r m y nie tworzą przecież izolowanych ca­ łości, lecz zespalają się w k o m p l e k s y wierzeń k o n k r e t n y c h i historycz­ n y c h i t y l k o w tej postaci poddawane były e m p i r y c z n e m u oglądowi. Z w y ­ k l e t a k b y w a , że i m wyższy stopień r o z w o j u społeczeństwa i r e l i g i i , t y m bardziej złożony okazuje się system wierzeń, w którym f o r m y i elementy, przeżytki i nowo powstałe treści przenikając i uzupełniając się nawzajem tworzą charakterystyczne dla określonej epoki i regionu konfiguracje. Dopiero i c h kompleksowa analiza umożliwia wydobycie w s z y s t k i c h i s t o t ­ n y c h cech i k o n s t y t u t y w n y c h treści danej r e l i g i i . Wówczas to stają się przydatne kategorie f o r m y ; przede w s z y s t k i m w t r a k c i e systematyzacji materiału, sprowadzanego w celach h e u r y s t y c z n y c h do jednostek niższe­ go rzędu, a także w dalszych dociekaniach t y p u ewolucyjno-historycznego. Wyodrębnione w t y p o l o g i i T o k a r i e w a f o r m y p i e r w o t n y c h wierzeń n i e wyczerpują pełnego bogactwa duchowego życia naszych przodków. Jedne z t y m f o r m posiadają znaczenie uniwersalne, drugie są w zasadzie skład­ n i k a m i p r a w i e każdej r e l i g i i , a jeszcze inne stanowią hipostazę p e w n y c h specyficznych, l o k a l n y c h cech r e l i g i i „pierwotnych". W sumie t r u d n o więc mówić o równoważności logicznej poszczególnych f o r m , których usytuowanie na niejednolitej płaszczyźnie uogólnienia tłumaczyć można b r a k i e m ścisłych i r y g o r y s t y c z n y c h kryteriów wyróżniania modeli „wczes­ n y c h " wierzeń. T o k a r i e w przystępując do k l a s y f i k a c j i „pierwotnych" f o r m r e l i g i i usta­ lił pięciopunktowy p r o g r a m d y r e k t y w . Wśród n i c h znajdujemy słuszny wymóg historyczności k l a s y f i k a c j i , która uwzględniać w i n n a dynamikę zmieniających się f o r m oraz postulat r e d u k c j o n i z m u w r a z z zasadą t r a k ­ t o w a n i a każdej r e l i g i i j a k o zjawiska społecznego . D w a jednakże następ­ ne p u n k t y wzbudzać muszą nasze zastrzeżenia, zarówno co do samego i c h sformułowania, j a k i zasadności przenoszenia t y c h wskazań na g r u n t p r a k ­ tyki. 51 Cóż b o w i e m oznacza enigmatyczne zalecenie, iż klasyfikacja „winna być dokonana na podstawie i s t o t n y c h cech r e l i g i i " . Wyjaśnienie 5 2 51 Ibidem, s. 38-39. 52 Ibidem, s. 38. �164 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI tej kluczowej k w e s t i i jest b o w i e m niezadowalające i , co gorsza, nawet mylące. Odpowiedź sugeruje b o w i e m , iż „podstawowymi cechami k l a s y ­ f i k a c y j n y m i w i n n y być te, które są bardziej widoczne i łatwiej dostępne o b i e k t y w n e j o b s e r w a c j i i analizie" . Pomijając dyskusyjne zagadnienie „obiektywnej obserwacji" na g r u n ­ cie n a u k społecznych o słabo wykształconych i n s t r u m e n t a c h badawczych, zauważyć należy, iż poprzez stosowanie powyższych d y r e k t y w łatwo moż­ na popaść w niezamierzony schematyzm. W y n i k a on przede w s z y s t k i m ze z b y t dużej dowolności i n t e r p r e t a c y j n e j , s u b i e k t y w i z m u i zasady a r b i t r a l ­ nego, a raczej i n s t y n k t o w n e g o określania h i e r a r c h i i „istotnych" i „mniej i s t o t n y c h " cech. 53 Oczywiście tego rodzaju p r o g r a m postępowania taksonomicznego może nas także doprowadzić w p e w n y c h przypadkach do p o z y t y w n y c h r e z u l t a ­ tów. A l e zadajmy sobie p y t a n i e : czy zawsze to, co pozornie oczywiste i bardziej „widoczne" oraz „łatwiej dostępne", t j . poddające się bezpo­ średniemu oglądowi, t w o r z y f a k t y c z n y rdzeń jakiegoś zjawiska, stanowiąc o jego istocie? Czyżby „widoczność" i „dostępność" nie były u w a r u n k o ­ wane metodologiczną proweniencją i określoną predyspozycją badacza, jego wnikliwością i pasją naukową, a więc w sumie jego subiektywną postawą względem p r z e d m i o t u dociekań? Historyczne u w a r u n k o w a n i a t y c h przymiotów, będących w rzeczywistości w y r a z e m stosunków łączą­ cych p o d m i o t z p r z e d m i o t e m badań, nie ulegają wątpliwości. Inaczej nie mogłoby być m o w y o reinterpretacjach starych, pozornie już wyeksploa­ t o w a n y c h źródeł, a operacji tej dokonuje przecież każde nowe pokolenie specjalistów. T a k więc „widoczność" i „dostępność" obserwacji nie jest t y l k o sprawą s u b i e k t y w n e j p r e d y l e k c j i badacza. Są one również funkcją poziomu r o z w o j u instrumentów poznania naukowego oraz stopnia u m i e ­ jętności i c h właściwego w y k o r z y s t a n i a . I m doskonalsza jest t a aparatura, t y m łatwiej można się wedrzeć w głąb opornego t w o r z y w a . I wówczas, zerwawszy z jego p o z o r n y m i p r z y m i o t a m i postrzeganymi niejako na ze­ wnątrz, dotrzeć można na innej już płaszczyźnie do cech być może b a r ­ dziej istotnych, niemniej do niedawna s k r y t y c h pod warstwą aktualnie zdewaluowanych znamion bezpośrednio „widocznych" i łatwo „dostęp­ nych". Zaprezentowane przez T o k a r i e w a „wczesne" f o r m y r e l i g i i wyodręb­ nione zostały, w myśl koncepcji autora, na podstawie cech łatwo postrzegalnych. Oczywiście znamiona te są w każdym p r z y p a d k u odmienne; n i e zawsze też tworzą one faktyczną oś, wokół której mają koncentrować się wierzenia zasługujące na miano autonomicznej f o r m y r e l i g i i . Cechy te dzielą niejako wyróżnione f o r m y r e l i g i i na d w a podstawowe zespoły. 53 Ibidem. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 165 Pierwszy obejmuje te f o r m y , które, uwypuklając aspekt k u l t o w o - i n stytucjonalny, przypisują decydujące znaczenie społecznej stronie f u n k ­ cjonowania organizatorów życia religijnego, t j . osobników obdarzonych często właściwościami c h a r y z m a t y c z n y m i . Pojawienie się więc na arenie dziejów znachorów, czarowników, szamanów, wodzów i t a j n y c h stowa­ rzyszeń z i c h przywódcami było — w myśl k l a s y f i k a c j i T o k a r i e w a — nieodłącznie związane n i e t y l k o z k o n k r e t n y m etapem społecznego roz­ w o j u , ale także ze ściśle określoną formą r e l i g i i i fazą r o z w o j u k u l t u , przyporządkowaną każdej z t y c h r o d o w o - p l e m i e n n y c h i n s t y t u c j i . D r u g i zespół t y c h f o r m w r a z z odpowiadającym m u z b i o r e m cech k o n ­ s t y t u t y w n y c h związany jest z potrzebą zapewnienia o p i e k i sił n a d p r z y ­ rodzonych i sankcji r e l i g i j n e j l u d z k i e j egzystencji w j e j działalności go­ spodarczej i p r o k r e a t y w n e j . K u l t y erotyczne, obrzędy i n i c j a c j i i k u l t y grzebalne odpowiadają zasadniczo najważniejszym m o m e n t o m ludzkiego życia osobniczego i społecznego. Stanowią one właściwie nie t y l e a u t o n o ­ miczną formę r e l i g i i , co pewne uniwersalne t y p y obrzędów, określane p o d o b n y m i założeniami mistyczno-magicznymi, wywodzącymi się z róż­ n o r o d n y c h systemów r e l i g i j n y c h . Środki magiczne i w i a r a w i c h realną skuteczność znalazły się także u podłoża t y c h kultów, których zadaniem jest zapewnienie powodzenia poczynaniom myśliwego i r o l n i k a , całego r o d u i k o n k r e t n e j j e d n o s t k i . Cel, j a k i e m u służyły te i r r a c j o n a l n e p r a k ­ t y k i związane z materialną stroną życia plemienia i r o d u , stał się w y z n a ­ c z n i k i e m zarówno pod względem genetycznym, j a k i m o r f o l o g i c z n y m , o d ­ dzielającym poszczególne f o r m y o d siebie: k u l t y łowieckie od kultów agrarnych, a k u l t y przodków od n a g u a l i z m u i czci oddawanej o p i e k u n o m macierzysto-rodowym. W y p a d a nadmienić t u także, iż T o k a r i e w starał się n i e j e d n o k r o t n i e zaprezentować własną sugestię n a temat genetycznych powiązań j e d n y c h f o r m r e l i g i i z d r u g i m i . Jednakże ów wątek zainteresowań p r z e w i j a się przez pracę T o k a r i e w a bardzo nieregularnie. Można b y sądzić, iż k i e r o ­ wała n i m obawa przed zarzutem k o n s t r u o w a n i a jeszcze jednej f i k c y j n e j d r a b i n y genealogicznej p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . F a k t t e n świadczy j e d ­ nak o chęci ukazania nie t y l k o społecznych źródeł oraz uwarunkowań poszczególnych f o r m , ale i i c h w z a j e m n y c h h i s t o r y c z n y c h związków ideo­ w y c h i treściowych. S 4 I t a k n p . k u l t ł o w i e c k i łączy T o k a r i e w z t o t e m i z m e m ; k u l t p r z o d k ó w p a t r i a r c h a l n o - r o d o w y c h w y w o d z i z t o t e m i z m u , k u l t u grzebalnego i k u l t u opiekunów m a cierzysto-rodowych; „archetypów" nagualizmu szuka w i n d y w i d u a l n y m totemizmie i w c z e s n o p l e m i e n n y c h k u l t a c h i n i c j a c j i , a źródeł k u l t u w o d z ó w d o p a t r u j e się w t a j ­ n y c h związkach — z a r o d k o w e j f o r m i e władzy państwowej. 5 4 �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKE ROLA EMOCJI I INSTYNKTÓW Szczegółowe rozważania autora dotyczące poszczególnych egzemplifik a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i są bardzo interesujące; n i e sposób i c h j e d n a k t u pokrótce omówić. Szereg z a w a r t y c h t a m sformułowań dostar­ cza niejednej r e f l e k s j i i i n s p i r a c j i do dalszych studiów. Inne bardziej k o n t r o w e r s y j n e stwierdzenia zmuszają do k r y t y c z n e j p o l e m i k i , a t y m s a m y m również spełniają swój cel nadrzędny, stanowiąc niejako zaczyn pobudzający do wysiłku intelektualnego zarówno zwolenników j a k i opo­ zycjonistów koncepcji Tokariewa. Wśród k o l e j n y c h c h a r a k t e r y s t y k „wczesnych" f o r m r e l i g i i n a uwagę ze s t r o n y archeologów i etnografów zasługuje f r a g m e n t poświęcony t z w . k u l t o m grzebalnym. Z a w i e r a on b o w i e m n i e z w y k l e interesujący schemat dyferencjacji f o r m pochówków w y p r o w a d z o n y c h ze źródeł pozareligijnych, a m i a n o w i c i e z i n s t y n k t u przywiązania do zmarłego oraz p r z y r o ­ dzonego i n s t y n k t u schludności . Jeśli przyjąć, iż te pozareligijne bodźce legły u podstaw p i e r w o t n e j obrzędowości pochówkowej, to j e d n a k t r u d ­ no t y m c z y n n i k o m przypisywać decydującą rolę w następnych fazach roz­ w o j u l u d z k i e j świadomości. N i e można oczywiście negować psychicznej wartości i n s t y n k t o w n y c h uczuć. Należy j e d n a k pamiętać, iż zamiast obja­ wiać się n a drodze całkowicie spontanicznej, manifestują one z w y k l e swą obecność poprzez k u l t u r o w e wzorce; ubrane są w płaszcz r e l i g i j n y c h i d e i ; łączą się z wiarą w możliwość dalszej egzystencji po biologicznej śmierci. 55 Wydaje się, że T o k a r i e w u j m u j e to zagadnienie wyłącznie j e d n o s t r o n ­ nie, doszukując się wszędzie czystych emocji „nie u w a r u n k o w a n y c h przez żadne określone idee" . Stworzona tą drogą swoista teoria emocjonalne­ go kształtowania się k u l t u absolutyzuje w sposób oczywisty t y l k o j e ­ den z aspektów o wiele bardziej złożonego p r o b l e m u . P r z e j a w y nagro­ madzonych emocji u t r w a l o n e zostały przez tradycję — j a k sądzi Toka­ r i e w — ale i t r a d y c j a ta, poprzez świadomość j e d n o s t k i zaangażowanej a k t y w n i e w obrzęd, oddziaływała z biegiem czasu na sferę emocjonalną. Rezultatem tego procesu, przytłaczającego nawet często nasze n a t u r a l n e zachowania i stany psychiczne, było wykształcenie się w określonych spo5e 5 7 55 Ibidem, s. 155. 56 Ibidem, s. 160. Z n a m i e n n y m f a k t e m j e s t r ó w n i e ż t o , że T o k a r i e w n i e wyjaśnia d l a c z e g o u A u s t r a l i j c z y k ó w w y s t ę p u j e o g r o m n e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m p o c h ó w k ó w , choć w samych obrzędach p o g r z e b o w y c h zauważyć się d a j e „najwyraźniej" szczególnie s i l n y ładunek z a c h o w a ń i n s t y n k t o w n y c h s. 156. 5 : N a t e m a t r o l i e m o c j i w f o r m o w a n i u się i r o z w o j u p i e r w o t n y c h w i e r z e ń w y ­ powiadał Duchownaja się r ó w n i e ż żizń szeroko pierwobytnogo inny religioznawca obszczestwa, radziecki A. Moskwa-Leningrad F. A n i s i m o w, 1966, s. 101-124. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 167 RELIGII łecznościach i k u l t u r a c h i m t y l k o właściwych wzorów okazywania s w y c h uczuciowych przeżyć. N i e można więc o b s e r w o w a n y c h objawów l u d z k i e j rozpaczy po stracie kogoś bliskiego, t a k i c h j a k płacz, smutek, k r z y k , śpiew, ekstaza, samookaleczenia i t p . , z b y t pochopnie interpretować w k a ­ tegoriach wyłącznie n a t u r a l n y c h emocji, gdyż w szeregu wypadków rów­ nież i one określone są naszym k u l t u r o w y m kodem. Konsekwencją ahistorycznej w gruncie rzeczy t e o r i i emocjonalnego kształtowania się k u l t u grzebalnego jest uznanie współczesnych świeckich obrzędów pogrzebowych oraz laickiego k u l t u w y b i t n y c h postaci za w y ­ raz „szacunku dla zmarłego" i n a w r o t u do p i e r w o c i n tej f o r m y r e l i g i i . W myśl tej koncepcji nie można natomiast t y c h rytuałów uważać za r e l i k t zjawisk r e l i g i j n y c h . Źródeł współczesnej p r a k t y k i grzebalnej •— pisze T o ­ k a r i e w — n i e sposób zatem szukać w r e l i g i j n e j ideologii, gdyż w rzeczy­ wistości tkwią one w społecznej naturze człowieka . Sprowadzając zaprezentowaną wyżej tezę do stwierdzenia, iż zwycza­ je pogrzebowe, dając pewne estetyczne r a m y l a i c k i e m u rytuałowi, zaspo­ kajają emocjonalne przeżycia i nawiązują do niektórych społecznych i n ­ stynktów, t r u d n o nie dostrzec również i historycznego aspektu kształto­ w a n i a się tej f o r m y uczuć i zachowań. Oczywiście, nie można uważać obrzędu świeckiego za przeżytek zjawisk r e l i g i j n y c h . Poddany b o w i e m desakralizacji f u n k c j o n u j e o n nadal, zaspokajając w pełni w swej nowej postaci potrzeby społeczne i emocjonalne. Tą drogą świecki obrzęd staje się c z y n n i k i e m i n t e g r a c j i społecznej, elementem przekazu doświadczenia społecznego oraz afirmacją a r e l i g i j n y c h treści h u m a n i s t y c z n y c h . S8 Czyżby j e d n a k akceptacja t y c h ustaleń zmuszała nas do i g n o r o w a n i a realnego związku historycznego i morfologicznego rytuału ze sfery „prof a n u m " z jego s a k r a l n y m p r o t o t y p e m ? Obie t e f o r m y poza więzami n a t u ­ r y genetycznej łączą także stosunki k o n k u r e n c j i , wynikające z f a k t u i c h współwystępowania n a jednej płaszczyźnie rzeczywistości społeczno-kult u r o w e j . Pomijanie w i e l o w i e k o w e j t r a d y c j i , z której bezpośrednio w y w o ­ dzą się obrzędy świeckie, n a rzecz u w y p u k l a n i a r o l i instynktów, czyli praźródeł l u b prabodźców rodem z „epoki p r z e d r e l i g i j n e j " , zdaje się być także dużym uproszczeniem. Laicyzacja obrzędowości jest procesem n a ­ t u r a l n y m i chyba n i e m a większej potrzeby uzasadniania celowości k u l ­ t y w o w a n i a t y c h świeckich f o r m , wyłącznie w kategoriach psychologicz­ nych, p o z a k u l t u r o w y c h . Sam f a k t desakralizacji rytuału i m p l i k u j e historyczny związek obrzę­ dów świeckich i r e l i g i j n y c h , które łączy także wspólna f u n k c j a zaspoka­ j a n i a podobnych potrzeb emocjonalnych. Natomiast o istotnej różnicy między t y m i f o r m a m i rytuałów decydują przecież idee i treści, z j a k i m i 5 8 T o k a r i e w , op. cit., s. 189-190. �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI są one związane, oraz i c h f u n k c j e społeczne. Tymczasem f o r m y obrzędów, i c h scenariusze, a n a w e t s y m b o l i k a w o b u t y c h kompleksach, choć pozor­ nie zróżnicowana, wykazują znaczny stopień podobieństwa morfologicz­ nego. Kończąc te obszerne refleksje powstałe w trakcie studiów n a d teo­ rią „pierwotnej r e l i g i i " w y p a d a zauważyć, iż zastosowana t u f o r m a k r y ­ t y czno-polemiczna jest w y r a z e m znaczenia, j a k i e autor niniejszych roz­ ważań przywiązuje do koncepcji S. A . Tokariewa. Szeroka dyskusja n a d w s z y s t k i m i j e j elementami p r z y c z y n i się przecież do znacznego uściśle­ n i a i w e r y f i k a c j i poszczególnych sądów. Świadczyć będzie także o i n s p i ­ rującej r o l i o r y g i n a l n y c h rozwiązań teoretycznych T o k a r i e w a . Wzbogacenie się radzieckiego religioznawstwa o d w a w i e l k i e k o m p a ratystyczne dzieła, z których pierwsze Religia w historii ludów świata posiada charakter przeglądu k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h m o n o g r a f i i poszcze­ gólnych r e l i g i i , a drugie Pierwotne formy religii i ich rozwój ześrodkowane jest na problemach taksonomicznych i ewolucyjno-genetycznych, stworzyło realne podstawy pod dalsze, coraz bardziej interesujące bada­ nia, zarówno n a d p i e r w o c i n a m i r e l i g i i i pełnią j e j r o z w o j u , j a k i n a d okresem schyłkowym wierzeń, t j . i c h aspektem tanatologicznym. W y p a d a sobie j e d n a k życzyć, a są już k u t e m u wystarczające prze­ słanki widoczne w pracach badaczy młodego pokolenia, b y radzieccy r e l i ­ gioznawcy i etnografowie nie k i e r o w a l i się zasadą, iż ogólne założenia t e o r i i r e l i g i i „przesądzają już samo p y t a n i e i odbierają badaniom e m p i ­ r y c z n y m charakter poszukiwawczy n a rzecz i l u s t r a c y j n e g o " . Oczywiście „rozwiązanie nie m u s i być przez to niewłaściwe, t y l k o sposób jego p r o p o ­ nowania, o w a n u t a apodyktyczności i normatywności p o w i n n a ustąpić sformułowaniom roboczohipotetycznym" . S9 Aleksander Posern-Zieliński DEVELOPMENT A N D MORPHOLOGY OF RELIGION OF C L A N - T R I B A L SOCIETIES. C O N T R O V E R S I A L A S S U M P T I O N S O F S. A . T O K A R E V ' S T H E O R Y S u m m a r y The a u t h o r begins h i s polemics w i t h c r i t i c a l r e m a r k s o n t h e v a l i d i t y of „ethnographical analogies" wards hasty i n studies o n „primitive" religions. W e s h o u l d be sceptical t o ­ generalizations a n d speculative s t o r e o f t h e r e l e v a n t f a c t s is i n f i n i t e l y 5 0 T . M a r g u 1, Porównawcza Przegląd Religioznawczy", historia t r a p p i n g s of such a n approach. rich and our contemporary religii w Związku R. 1 1 : 1967 n r 6(61), s. 25. The anthropocentric Radzieckim, „Euhemer. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A tendency allows to ascribe psychological for any 169 RELIGII motivations to the endeavours a r b i t r a r y analogies. What such analogies of primitive men actually reveal, the m u l t i t u d e of a l t e r n a t i v e solutions, b a r r i n g t h e w a y t o the proper S. A . Tokariev's theory of the „early" forms of r e l i g i o n has is only one. been based e t h n o g r a p h i c a l m a t e r i a l s , m a i n l y A u s t r a l i a n a n d S y b e r i a n . T h i s f a c t h a s set a on limit u p o n t h e u n i v e r s a l v a l i d i t y of h i s p r o p o s i t i o n s c o n c e r n i n g p e r i o d i s a t i o n a n d m o r p h o ­ logy of r e l i g i o n . Besides, Tokariev's t h e o r y bears the b u r d e n of t h e schematic p r o a c h , b e i n g t h e i n h e r i t a g e of t h e „ e v o l u t i o n i s t " p e r i o d i n M a r x i s t h i s t o r y of gion, by n o w rejected. I n s t e a d of b e i n g a d e t a i l e d d e v e l o p m e n t h i s t o r y , t h e a p p l i e d s c h e m e of As a result, the relative ing of t h e p e r i o d i s a t i o n s y s t e m of t h e s o c i a l r e l i g i o u s h i s t o r y has been correlation religion a n d the large socio-economic between ap­ reli­ between the reduced phases of to that the system. development t h e t w o . H o w e v e r , r e l i g i o n can indeed be r e d u c e d t o m y t h o l o g i e s extra-religious contents, of p a t t e r n s has been replaced b y a s t i f f coherence b u t i t constitutes an autonomous, embody­ relatively isolated s y s t e m , i n t e g r a t e d as s u c h w i t h t h e o t h e r p a r t s o f c u l t u r e . Labelling r e l i g i o n as t o t a l l y „ r e a c t i o n a r y " a l s o F o r r e l i g i o n m a y be r e a c t i o n a r y or not, d e p e n d i n g leads us t o ahistoric g i o n o r o n i t s f u n c t i o n s i n t h e d e f i n i t e phases of i t s d e v e l o p m e n t social positions. o n t h e h i s t o r i c a l r o l e of a systems. Discussing t h e concepts of an „element" and a „form" p o i n t s t o t h e e s s e n t i a l s h o r t c o m i n g s of t h e m o r p h o l o g i c a l of religion the classification of a n d t y p e of a r e l i g i o n , a c o n c r e t e vailing i n a system a f o r m of are b y no means religion conceived always as an w i t h a c o m m o n o r i g i n a n d c h a r a c t e r , a n d f o r m as a s p e c i f i c t i o n of r e l i g i o u s f o r m s as p r o p o s e d seeking vable" for by Tokariev "significant" properties phenomena. For of drawn. a g g r e g a t e of beliefs m a n i f e s t a t i o n of reveals the fallacy religions i t is a w e l l k n o w n f a c t i n "visible" that what pre­ precisely c r e t e r e l i g i o n s , is also b l u r r e d . A n a n a l y s i s of t h e b a s i c d i r e c t i v e s of t h e of element historical religion, and the general tendency of religious beliefs, distinction between author religions b y T o k a r i e v . T h e d e n o t a t i o n s a n d t h e i r i n t e r r e l a t i o n s of s u c h t e r m s as f o r m , The reli­ w i t h i n the definite of t h e and "easily is d i r e c t l y con­ classifica­ method obser­ observable, n e e d n o t b e t h e a l w a y s a c t u a l c o r e of w h a t is s t u d i e d . T h i s is t h e s o u r c e of several s i m p l i f i c a t i o n s a n d i n c o m p a t i b l e c o n c l u s i o n s i n i n t e r p r e t a t i o n s of e m p i r i c a l m a t e r i a l s . I n t h e f i n a l p a r t of t h e p a p e r t h e a u t h o r discusses g r o w t h of the b u r i a l cult a n d its c o n t e m p o r a r y of t h e l a y b u r i a l c e l e b r a t i o n s the emotional theory of implications related to an the analysis and their relation w i t h the historical religion rituals. �