https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51779dff750d65f8c59454efeaa8a379.pdf 0a73f2bc956efbcc4de3a6fd426ed453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4411 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AKTUALNE PROBLEMY LUDOWEJ TWÓRCZOŚCI I OPIEKI NAD NIA W POLSCE 16.XII.1969 r. redakcja wraz z P r a c o w n i ą Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N z o r g a n i z o w a ł a konferen­ cję dotyczącą aktualnego stanu twórczości ludowej w Polsce i form opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . W dyskusji wzięli udział: dr Kazimierz Pietkiewicz, dyrektor P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, mgr S t a n i s ł a w Stroiński, prezes Z a r z ą d u Z w i ą z k u Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia", dr M a r ­ cin Czerwiński, socjolog, pracownik Zespołu prognoz spo­ łecznych Instytutu Filozofii i Socjologii P A N , redaktor Aleksander M a ł a c h o w s k i , pracownik redakcji publicy­ styki i r e p o r t a ż y w Naczelnej redakcji audycji literackich Polskiego Radia, prof. Wanda Telakowska, plastyk, kie­ r o w n i k Pracowni ś r o d o w i s k o w y c h inwencji plastycznych Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , mgr Tadeusz W i ę c ­ kowski, z a s t ę p c a prezesa do spraw artystycznych w Z w i ą z ­ k u „Cepelia", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk, kustosz w Dziale Etnografii Muzeum Narodowego w Poznaniu, mgr A n t o ­ ni K r o h , etnograf, asystent w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, Maciej S z a ń k o w s k i , rzeźbiarz, pracownik W y d z i a ł u nadzoru artystycznego w Cepelii, mgr Zygmunt Ciesielski, k i e r o w n i k Z a k ł a d u Badawczego Cepelia, mgr Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", mgr A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a z Pracowni Badania Sztuki Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N , prof. Maria Bujakowa, dyrektorka Technikum Tkactwa Artystycznego i m . H . Modrzejewskiej w Zakopanem, mgr A n t o n i K a m i ń s k i , k i e r o w n i k Działu nadzoru etnograficz­ nego i artystycznego w Cepelii, mgr B o ż e n a Golczowa, pracownik W y d z i a ł u nadzoru etnograficznego w Cepelii. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił redaktor naczelny „ P o l ­ skiej Sztuki Ludowej", mgr Aleksander Jackowski. Poni­ żej drukujemy opracowany i autoryzowany stenogram konferencji. A L E K S A N D E R JACKOWSKI nej sztuki ludowej — wieś w i d z i , że jej obyczaje i w y ­ t w o r y ludowej k u l t u r y artystycznej cieszą się zaintere­ sowaniem miasta, zagranicy, że s ą cenione i poszukiwa­ ne. N a s t ę p u j e w i ę c jakby w t ó r n a ich nobilitacja w ro­ dzimym ś r o d o w i s k u . Jakby jednak nie był silny sentyment dla w ł a s n e j tradycji artystycznej, nie zmienia on faktu, że sztuka ludowa w swych dawnych funkcjach i formach obumie­ ra. I nie należy łudzić się,' że d z i ę k i r ó ż n o r a k i m formom pomocy uda się ten proces p o w s t r z y m a ć . M o ż n a go jedy­ nie opóźnić, m o ż n a m ą d r ą działalnością s p o w o d o w a ć , że w z g l ę d n i e długo żyć b ę d z i e ludowa inwencja, i że pro­ ces scalania się r ó ż n y c h n u r t ó w k u l t u r y narodowej, tra­ dycje ludowej sztuki w c i ą ż o d g r y w a ć b ę d ą istotną rolę. W a ż n e jest więc, aby z d a w a ć sobie s p r a w ę z obecnej sytuacji sztuki ludowej i widzieć zadania jakie przed nami stawia życie. Wprowadzenie do dyskusji Żyjemy w czasie w i e l k i c h i szybko postępujących przemian. Sytuacja ludowej twórczości zmienia się do­ słownie z r o k u na rok, toteż w a r t o co j a k i ś czas zastano­ wić się nad t y m , jaka "jest aktualna sytuacja tej t w ó r ­ czości, co zmieniło się i co się powinno zmienić w for­ mach naszej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Dawna, tradycyjna k u l t u r a ludowa ginie nieuchron­ nie, przestały bowiem działać bodźce, k t ó r e prowoko­ wały dawniej jej powstanie i życie. J u ż w nielicznych tylko enklawach spotkać m o ż n a regionalny strój, oby­ czaj, zdobnictwo, a i tam, gdzie tradycje takie do nie­ dawna jeszcze istniały — zwłaszcza w ś r ó d ludzi star­ szych — z a n i k a j ą one w szybkim tempie. J e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e r o ś n i e w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ranga ludo­ wej sztuki jako jednego z n u r t ó w naszej narodowej, po­ wszechnej tradycji. Sztuka ludowa w sposób najbardziej chyba w y r a ź n y i czytelny uosabia w tej tradycji rysy rodzime i o d r ę b n e , zdolne przy t y m w c i ą ż jeszcze do dal­ szych inspiracji naszej współczesnej k u l t u r y artystycznej, choć na pewno w sposób inny, niż to m i a ł o miejsce w przeszłości. Szacunek nasz i sympatie dla ludowej twórczości artystycznej wolne s ą przy t y m od romantycznych unie­ sień, młodopolskich t ę s k n o t i programowych deklaracji minionych lat. S z t u k ę l u d o w ą cenimy przecież tak wyso­ ko nie dlatego, że jest dziedzictwem dorobku naszego ludu, ale dla jej rzeczywistych w a l o r ó w artystycznych, powszechnie dziś odczuwanych. Dzięki wystawom, festi­ walom, książkom, prasie, telewizji, w y s t ę p o m estrado­ wym, ś w i a d o m o ś ć w a l o r ó w ludowej sztuki budzi się na nowo w macierzystym jej ś r o d o w i s k u , m i m o iż na co dzień preferuje się dziś na wsi inne mody, inny styl ży­ cia. P r z y k ł a d o w o — strój ludowy stał się rekwizytem wszelkich zbiorowych w y s t ą p i e ń wsi czy regionu na ze­ w n ą t r z . Strój ten pojawia się na procesjach Bożego Cia­ ła, D o ż y n k a c h Centralnych, podczas ś w i ą t i uroczystości p a ń s t w o w y c h i lokalnych, wszędzie tam, gdzie istnieje miejscowa tradycja a zachodzi potrzeba reprezentacji. Stał się więc symbolem regionu, symbolem w ł a s n e j i go­ dnej szacunku przeszłości. Rozwój t u r y s t y k i i z a i n t e r e s o w a ń zabytkami przesz, łości r ó w n i e ż pomaga w zmianie stosunku do tradycyj144 Pojęcie „ s z t u k a l u d o w a " jest nieostre, o t y m wiemy. Pojęcie to staje się jednak, mimo w y s i ł k ó w etnografów, coraz bardziej wieloznaczne wobec zjawisk r ó ż n y c h od siebie. S z t u k ą l u d o w ą nazywa się w i ę c : 1 — Relikty dawnej twórczości zachowane jeszcze „w te­ renie", p a m i ą t k i , t k w i ą c e w kufrach, na strychach, rzadko — na ś c i a n a c h izb. 2 — Twórczość żywą, k o n t y n u u j ą c ą dawne, tradycyjne formy, czasem twórczo, p r z e w a ż n i e jednak coraz bardziej mechanicznie kopiującą dawne wzory. Twórczość jednostek, p r z e w a ż n i e ludzi starych, k t ó ­ rzy p a m i ę ć dawnych technik i f o r m wynieśli je­ szcze z rodzinnego domu, i k t ó r z y — m i m o tego, że uczestniczą już dziś w i n n y m modelu k u l t u r y — nadal stare formy o d c z u w a j ą jako swoje, bliskie sobie. 3 — Adaptacje dokonywane przez ludowego twórcę z i n i c j a t y w y w ł a s n e j lub instytucji z a m a w i a j ą c e j . Adaptacje takie b a z u j ą oczywiście na dawnych wzorach, a rolę ś r o d o w i s k a , k t ó r e n i e g d y ś akcepto­ w a ł o lub o d r z u c a ł o i n n o w a c j ę , p e ł n i ą eksperci z ze­ wnątrz (komisje etnograficzne Cepelii, plastycy, działacze, przypadkowi doradcy — jak dziennikarz, turysta, k u p u j ą c y ) . 4 — W y t w o r y o charakterze l u d o w y m (a ściślej mówiąc „w stylu ludowym") p o w s t a j ą c e w z a k ł a d a c h zwar­ tych, produkowane przez różnych wytwórców, �w t y m t a k ż e i p l a s t y k ó w . P r o d u k c j ę m a s o w ą , fa­ bryczną, b a z u j ą c ą na mniej czy bardziej „ l u d o w o podobnych" wzorach. 5 — Dzieła p o w s t a ł e d z i ę k i inspiracji plastyka-opiekuna, u m i e j ę t n e g o r e ż y s e r a talentu uzdolnionej jednostki lub grupy regionalnej. Dzieła w k t ó r y c h dochodzi do głosu inwencja osobista twórcy, bazującego w sposób naturalny (nieświadomy) na zapleczu daw­ nej k u l t u r y artystycznej regionu, na ż y w e j jeszcze tradycji ludowej. В — W y t w o r y oparte o pewne wzory dawnej sztuki l u ­ dowej, a zwłaszcza o zasady m y ś l e n i a charaktery­ styczne dla ludowej rzeźby czy malarstwa. Do tej kategorii zaliczam prace c a ł e j plejady rzeźbiarzya m a t o r ó w , ś w i a d o m i e w y b i e r a j ą c y c h „ l u d o w ą " kon­ w e n c j ę f o r m a l n ą , jako tę, w k t ó r e j n a j ł a t w i e j jest i m się w y p o w i e d z i e ć i k t ó r a jest pokupna. 7 — Współczesną s z t u k ę ż y w ą na w s i i w ś r ó d pewnych grup ludności miejskiej, s z t u k ę t w o r z o n ą z a r ó w n o przez siebie d l a siebie (sztuczne kwiaty, czasem — „ d y w a n y " ) , j a k też i z a s p o k a j a j ą c ą potrzeby este­ tyczne tych g r u p (np. d y w a n y czyli m a k a t k i , „ o b r a ­ zy" na szkle, w i e ń c e nagrobne ze sztucznymi k w i a ­ tami, f i g u r k i c u k r o w e i gipsowe odlewane z form, jak np. baranki), g a l a n t e r i ę j a r m a r c z n ą i odpusto­ wą, t a n d e t n ą , ale b a r w n ą , j a s k r a w ą , n a w i ą z u j ą c ą do istniejących potrzeb estetycznych k u p u j ą c y c h . Można oczywiście ten p o d z i a ł uściślić, w y o d r ę b n i ć inne jeszcze zjawiska, k t ó r e nazywa się potocznie „sztu­ ką l u d o w ą " , nie w t y m jednak rzecz. Wystarczy, jeśli uprzytomnimy sobie, j a k różne kategorie twórczości i jak r ó ż n e rzeczy nazywamy „ s z t u k ą l u d o w ą " . Jeśli teraz s p r ó b u j e m y d o p a s o w a ć " do wymienionych wyżej grup powszechnie s t o s o w a n ą definicję sztuki l u ­ dowej jako sztuki wytwarzanej na u ż y t e k w ł a s n y (wła­ snej społeczności), sztuki z n a j d u j ą c e j p o w s z e c h n ą apro­ batę, to okaże się, że najbliższą tej d e f i n i c j i jest grupa 7, a więc w s p ó ł c z e s n e -makatki, sztuczne k w i a t y , hafto­ wane ręczniki, kolorowe t ł a — obrazki pod fotografie — słowem to, co najczęściej dyskwalifikuje się jako „kicz", jako p r o d u k t rozpadu k u l t u r y a nie jej d ą ż e ń konsty­ tuujących. Twórczość ta odpowiada ż y w o t n y m potrzebom este­ tycznym pewnych grup społeczności miejskiej i żyjącej na wsi, opiera s i ę o wciąż jeszcze ż y w e z a m i ł o w a n i e do barwnych kompozycji, do s t r ó j ności, p a r a d n o ś c i . Jest ona n a m i a s t k ą sztuki ludowej naszego czasu. N a m i a s t k ą , po­ nieważ w p e ł n y m sensie tego o k r e ś l e n i a „ s z t u k ą ludo­ wą" nie jest. Wyrasta bowiem z reliktowych u p o d o b a ń grup, k t ó r e coraz silniej u t o ż s a m i a j ą się z k u l t u r ą ogól­ nonarodową. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d twórczości okresu pogranicza, rozpadu jednej formacji kulturowej i tworzenia się nowej. W t y m procesie zespalania się różnych warstw i grup społecznych g i n ą podstawowe przesłanki dawnej stratyfikacji społecznej, choć nie g i ­ ną przecież automatycznie wszystkie różnice — w cha­ rakterze wykonywanej pracy, tradycji, n a w y k ó w k u l t u ­ rowych a więc i preferencji estetycznych. Obserwuje się raczej powstawanie r ó ż n y c h subkultur, tworzonych za­ równo na podłożu różnic z a w o d ó w , j a k w y k s z t a ł c e n i a , pozycji społecznej, wieku. Dystans m i ę d z y s z t u k ą n o w o c z e s n ą a p r z e c i ę t n y m odbiorcą wciąż jest duży, a w zakresie plastyki nie istnieje takie z r ó ż n i c o w a n i e p o d a ż y r y n k o w e j j a k w m u ­ zyce, gdzie r ó w n o l e g l e na antenie radiowej i telewizyj­ nej w y s t ę p u j e pełen repertuar od m a d r y g a l i s t ó w do mandolinistów. Brak podobnego zaspokojenia potrzeb wizualnych z r ó ż n i c o w a n y c h k r ę g ó w odbiorczych sprawia, że n a s t ę p u j e t u polaryzacja o wiele ostrzejsza wokół „to­ waru", k t ó r y jest na r y n k u . Nie m u s z ę t ł u m a c z y ć , dla­ czego sztuka „ j a r m a r c z n a " m a tak liczną klientelę. Po prostu nie s t w o r z y l i ś m y dostatecznie dostępnej i atrak­ cyjnej sztuki dekoracyjnej, k t ó r a b y zaspokoiła potrze­ by istniejące w r ó ż n y c h grupach. Toteż makaty, obrazki na szkle i r ó ż n e „ m o n i d ł a " spotykamy z a r ó w n o w ś r ó d ludzi biednych j a k i z a m o ż n y c h , na wsi i w mieście, w mieszkaniu .rolnika, robotnika, u r z ę d n i k a a nawet i reprezentanta wolnych z a w o d ó w (choć t u oczywiście znaczniej rzadziej —- istnieją t a m b o w i e m inne wzory ś r o d o w i s k o w e ) . Nie jest to więc „ l u d " w klasycznym po­ jęciu i dlatego t e ż nie jestem pewien czy m o ż n a z czy­ stym sumieniem p o w i e d z i e ć o omawianej t u grupie, iż jest „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Jest to jednak sztuka peryferii, sztuka okresu rozpadu ludowej k u l t u r y . Na pewno i w tej grupie znajdzie się niejedno godne uwagi, n o b i l i t o w a l i ś m y j u ż b u k i e t y ze sztucznych k w i a ­ tów, k t ó r e wystawione przed k i l k u laty przez Cepelię w Warszawie szybko zdobyły sobie rynek i to ten naj­ wybredniejszy. Pierniki, c u k r y a nawet n i e k t ó r e (nie­ liczne!) makaty czy obrazy na szkle r ó w n i e ż zasługują na życzliwą u w a g ę osób i instytucji zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą i r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ą . T y m bardziej że zmienia się i zastosowanie tej twórczości we w n ę t r z u współczesnym, r ó ż n i c u j e zależnie od poziomu kultury plastycznej odbiorców, konwencji estetycznych dominu­ j ą c y c h w poszczególnych grupach społecznych i grupach wieku. Wydaje s i ę t e ż celowe, aby Cepelia i muzea etno­ graficzne o r g a n i z o w a ł y co pewien czas konkursy i prze­ glądy tej twórczości, s t a r a j ą c się w ten sposób — na­ grodami i selekcją — o d d z i a ł y w a ć na jej poziom. Może to d a ć lepszy efekt dydaktyczny niż zakazy administra­ cyjne i p o t ę p i a n i e w c z a m b u ł wszelkich makatek z jele­ niami. J e l e ń przecież jeleniowi nie r ó w n y , i nie zawsze jest „kiczem". S z t u k ą l u d o w ą jest też oczywiście i przede wszystkim wymieniona przeze mnie grupa „1" — a u t e n t y k ó w . Do­ d a ł b y m dla jasności — „autentycznych autentyków". Chodzi t u zresztą głównie o d r e n a ż istniejących jeszcze w terenie z a b y t k ó w rzeźb z kapliczek (już ostatnich...), t k a n i n ze skrzyń, części stroju, dawnych haftów, korali, g a r n k ó w i t d . A u t e n t y k i te z rzadka m o ż n a jeszcze zoba­ czyć w sklepach Cepelii, p r z e w a ż n i e oferowane s ą m u ­ zeom. Stroje autentyczne, mniej czy bardziej opracowa­ ne, p o s i a d a j ą też zespoły pieśni i t a ń c a (np. „Mazowsze"), a nawet r e k w i z y t o r n i e t e a t r ó w (w muz. teatralnych w y ­ stawione są np. kostiumy z „ P a s t o r a ł k i " L . Schillera). Są to zabytki przeszłości, tak j a k sprzedawane w „De­ sie" lampy naftowe i secesyjne przedmioty. Jeszcze m o ż ­ na znaleźć w n i e k t ó r y c h wiejskich domach ostatnie au­ tentyki dawnej sztuki ludowej, są to j u ż jednak praw­ dziwe relikty przeszłości. Warto o t y m p a m i ę t a ć , i chy­ ba t r z é b a z a d a ć sobie pytanie, czy stać nas na to, aby je z b y w a ć w s p o s ó b przypadkowy, w y s y ł a ć za granicę, niszczyć na scenie. Ż ą d a m y dziś od „Desy" świadomego stosunku do z a b y t k ó w k u l t u r y narodowej, warto więc pa­ m i ę t a ć , że te ludowe relikty to r ó w n i e ż zabytek. I nic to, ż e w y r a b i a się dziś nawet p ó ł p r z e m y s ł o w o wiele ludowych „ w z o r ó w " , zabytek jest d z i e ł e m unikalnym, nieraz dziełem sztuki, podczas gdy jego naśladownictwo, kopia czy replika — s ą tylko n a ś l a d o w n i c t w e m , mniej czy bardziej ł a d n y m wyrobem, towarem. Oryginałem i w s p ó ł c z e s n y m n a ś l a d o w n i c t w e m . Miejsce najcenniej­ szych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y jest w muzeach i w zbiorach krajowych kolekcjonerów. A jeśli m a j ą tra145 �fiać za granicę, niechże to będzie pod k o n t r o l ą m u z e ó w etnograficznych, w ramach ś w i a d o m e j i celowej w y m i a ­ ny muzealnych kolekcji. P a m i ę t a j m y , też, że wzrost samowiedzy naszego społeczeństwa, decentralizacji życia kulturalnego prowadzi — ca w y r a ź n i e w i d a ć w ostat­ nich latach — do powstania lokalnych m u z e ó w , skanse­ nów, izb sztuki ludowej. Sprzyja temu masowy wzrost turystyki... Za k i l k a lat nie będzie już co chronić, czym się chlubić, co p o k a z y w a ć . Warto więc, aby centralne ośrodki muzealne mogły zwiększyć, póki m o ż n a jeszcze, swój stan posiadania, w ł a ś n i e po to, aby m i e ć na przy­ szłe lata n i e z b ę d n e rezerwy. Wniosek więc konkretny — muzea etnograficzne powinny mieć na ten cel zwiększo­ ny fundusz zakupu. I drugi wniosek. Muzea powinny mieć zapewnione prawo p i e r w o k u p u z a b y t k ó w ludowej sztuki, uzyskanych w drodze „ d r e n a ż u " terenu przez Ce­ pelię czy Desę. Szczególnie jednak i n t e r e s u j ą c a jest dla nas grupa „2" — starych t w ó r c ó w ludowych, k o n t y n u u j ą c y c h — p r z e w a ż n i e — z inspiracji z e w n ę t r z n e j dawne swe umie­ jętności. Są to już ostatni Mohikanie sztuki ludowej, l u ­ dzie, k t ó r z y z lat młodości wynieśli znajomość trady­ cyjnych technik, którzy zdążyli jeszcze w c h ł o n ą ć i przy­ swoić sobie dawniej obowiązujące konwencje estetycz­ ne. I to ich w ł a ś n i e odróżnia od rzeszy n a ś l a d o w c ó w l u ­ dowych wzorów, od wszystkich mniej czy bardziej w y ­ kwalifikowanych „kopistów", wyrobników powielają­ cych zatwierdzone czy nawet opracowane przez cepeliow­ skiego plastyka wzory. Starzy t w ó r c y p r z y n a l e ż ą już do d w ó c h ś w i a t ó w . B l i ­ skie s ą i m i często nawet drogie tradycje rodzime, na t y ­ le m a j ą je „ w e k r w i " , że m o g ą je jeszcze k o n t y n u o w a ć , a nawet rozwijać, jako że twórczość zawsze polega na a k t y w n y m stosunku do zastanej tradycji, na inwencji przejawianej przy poszanowaniu reguł r z ą d z ą c y c h ludo­ w ą sztuką. Ale starzy t w ó r c y l u d o w i są jednocześnie członkami społeczności w k t ó r e j n a s t ą p i ł kryzys daw­ nych, estetycznych wartości. Żyją na co dzień w ś r ó d me­ b l i kupionych w sklepach GS czy M H D , w t y p o w y m bu­ downictwie, otoczeni w s p ó ł c z e s n y m życiem, w ś r ó d t r a k ­ torów, samochodów, pralek i lodówek, kupnej odzieży. Ich upodobania estetyczne ulegają przemianom, kształ­ tują się na pograniczu dawnych potrzeb i nowych, for­ mowanych przez coraz bardziej uniwersalne wzory lan­ sowane przez środki masowego przekazu. Jest to więc generacja z pogranicza d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h kultur, dwóch różnych s y s t e m ó w ocen. Na co dzień reprezentan­ ci tej generacji p r z e j m u j ą wzory miejskie, k u l t u r y ogól­ nonarodowej, r e d u k u j ą c coraz bardziej dawne upodo­ bania, potrzeby estetyczne w y r o s ł e jeszcze z rodzime­ go podglebia tradycyjnej ludowej k u l t u r y . I gdyby pozo­ stawić tych ludzi w ł a s n e m u losowi, szybko zerwaliby więzy łączące ich z k u l t u r ą ojców, u t o ż s a m i a j ą c się z dzisiejszą społecznością w i e j s k ą z ambicjami p r z e j ę ­ cia w z o r ó w miejskich, w z o r ó w cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Na luksus o d r ę b n e j „sztuki ludowej" nie starczyłoby bodźców materialnych, prestiżowych, kulturowych. Ale generacja pogranicza jest j e d n o c z e ś n i e genera­ cją u k s z t a ł t o w a n ą jeszcze w atmosferze żywej egzysten­ cji ludowej sztuki (a przynajmniej n i e k t ó r y c h jej dzie­ dzin), toteż w sprzyjających warunkach, przy stworze­ niu odpowiedniego systemu zastępczych b o d ź c ó w , zdol­ na jest jeszcze w sposób szczery i t w ó r c z y k o n t y n u o w a ć dawne procedery, dawne n a w y k i estetyczne. A więc — gdyby nie opieka z z e w n ą t r z , nie m i e l i b y ś m y już od k i l ­ kunastu lat malowanych d o m ó w Zalipia, kurpiowskich czy łowickich wycinanek, kaszubskiej ceramiki i podta­ trzańskiej snycerki. Nie istniałoby j u ż niemal tkactwo, 146 w y g a s ł y b y ośrodki takie j a k W ę g r ó w czy Sokółka, k o ń ­ czyłby się haft, ceramika, zdobnictwo w drzewie i me­ talu. To, że się tak nie stało, jest zasługą tych instytucji i osób, k t ó r e od p o c z ą t k u istnienia Polski Ludowej pod­ jęły t r u d opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , zorganizowania dla tej sztuki w ł a ś c i w e g o k l i m a t u społecznego, w ł a ś c i w y c h f o r m materialnej egzystencji. W pierwszym okresie powojennym opiekę t ę spra­ w o w a ł o Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, organizując pe­ netracje terenowe, konkursy i wystawy, f u n d u j ą c sty­ pendia, nagrody, zapomogi twórcze, z a k u p u j ą c p o w a ż n ą część prac n a d s y ł a n y c h na konkursy i wystawy. Dzięki t y m formom opieki u d a ł o się nie tylko zahamo­ w a ć szybki proces obumierania ludowej sztuki tradycyj­ nej, ale i o d t w o r z y ć pewne zjawiska już zanikłe, ocalić je dla p o t o m n o ś c i . 'Dzięki zaktywizowaniu starych t w ó r ­ ców ludowych i d z i ę k i badaniom terenowym, prowadzo­ n y m g ł ó w n i e przez zespół prof. Reinfussa w Instytucie Sztuki, u d a ł o się z r e k o n s t r u o w a ć przybliżony obraz sztu­ k i ludowej z czasów p o p r z e d z a j ą c y c h g w a ł t o w n e proce­ sy urbanizacyjne. A l e p r z e d ł u ż e n i e czasu d z i a ł a n i a l u ­ dzi, k t ó r z y są jeszcze nosicielami tradycji nie mogło za­ leżeć tylko od d o r a ź n y c h imprez i form pomocy. Wyma­ gało odpowiedniej organizacji tej twórczości, za­ pewnienia jej stałego zbytu i merytorycznej opieki, nie­ zbędnej dla z a s t ą p i e n i a uprzednio istniejących w grupie społecznej m e c h a n i z m ó w r e g u l u j ą c y c h poziom i charak­ ter twórczości. Zadania te p r z y p a d ł y przed dwudziestu laty Cepelii i co b y ś m y krytycznego dziś nie powiedzieli na temat d z i a ł a n i a tej instytucji, nie ulega w ą t p l i w o ­ ści jedno — gdyby nie Cepelia, nie m o g l i b y ś m y dzisiaj m ó w i ć o żywej twórczości ludowej k o n t y n u u j ą c e j trady­ cyjne formy. Cepelia b o w i e m podjęła n a j w i ę k s z y trud opieki nad t ą twórczością, podjęła wobec niej rolę nie tylko kupca, p o ś r e d n i k a , organizatora produkcji — ale i mecenasa, d b a j ą c e g o z a r ó w n o o losy tradycji, j a k i losy ludzi, z k t ó r y m i w s p ó ł p r a c o w a ł a . Ś w i a d o m o ś ć tych zadań r o s ł a w trakcie działalności, p o c z ą t k o w o Cepelia była przecież p o m y ś l a n a przede wszystkim jako instytucja o charakterze gospodarczym. Działała też w innej sy­ tuacji naszej plastyki zawodowej. U p r a s z c z a j ą c można powiedzieć, że w pierwszych latach swej działalności funkcje mecenatu p e ł n i ł a Cepelia głównie wobec pla­ styków, j e d n o c z e ś n i e eksploatując w ramach pionu „wiejskiego" dawne formy ludowe i a d a p t u j ą c je do nowych potrzeb. Z biegiem czasu p o w s t a ł y jednak liczne spółdzielnie artystyczne, zmniejszyły się więc obowiązki opiekuńcze wobec rzesz p l a s t y k ó w - u ż y t k o w c ó w , zwięk­ szyły natomiast niepomiernie wobec t w ó r c ó w ludowych. A l e jeśli w stosunku do innych kategorii sztuki rola Cepelii polega przede wszystkim na organizacji produk­ cji i selekcji dzieł oferowanych na rynek, to w stosunku do twórczości ludowej nie m o ż e w y s t a r c z y ć t y l k o troska o poziom rzemiosła, konieczne się stało podjęcie zadań o p i e k u ń c z y c h nad samymi t w ó r c a m i , troska o ich wa­ r u n k i bytowe, o remonty w a r s z t a t ó w (zwłaszcza garnca­ rzy), o stworzenie bodźców dla rozszerzenia k r ę g u ludo­ wych twórców. I czy chcemy tego, czy nie chcemy — nie Resort, nie Muzea czy Rady Narodowe — ale Cepe­ lia musi r e a l i z o w a ć te zadania opiekuńcze. Los skazał j ą na wielkość, ona i już tylko ona odpowiada dziś za sztukę l u d o w ą , za tempo jej zaniku, za egzystencję arty­ stów k u l t y w u j ą c y c h tradycje dawnych pokoleń. S t ą d też tak w a ż n e jest, aby mogła te zadania r e a l i z o w a ć statuto­ wo, z u r z ę d u , z ś w i a d o m o ś c i ą ciążących na niej zadań. Sądzę, że dzisiejsza narada powinna p r z y c z y n i ć się do lepszego sprecyzowania tych z a d a ń , jako że, jak to �już powiedziałem, m ó w i ć dziś o losach współczesnej twórczości ludowej to znaczy w praktyce m ó w i ć o Ce­ pelii. Zadania tej instytucji są oczywiście r ó ż n o r o d n e . Wo­ bec grupy „1" — „ a u t e n t y c z n y c h " a u t e n t y k ó w — zada­ nia te polegają na dystrybucji w y t w o r ó w pozyskanych w drodze skupu i penetracji terenowej. Cepelia w y s t ę ­ puje tu w r o l i „ s p a d k o b i e r c y " r o z p r z e d a j ą c e g o nagro­ madzone przez pokolenia dobra. Chodzi w i ę c o to, aby była mądrym spadkobiercą, bowiem w ś r ó d a u t e n t y k ó w zdarzają się unikaty, dzieła, k t ó r e p o w i n n y znaleźć się w kolekcjach publicznych. Podobnie zresztą jak i szczy­ towe osiągnięcia współczesnych ludowych rzeźbiarzy. Wobec grupy „2" — k o n t y n u a t o r ó w dawnych trady­ cji Cepelia pełni rolę szczególną. We wszystkich innych przypadkach istotne są potrzeby r y n k u , one d e c y d u j ą i z myślą o konkretnym odbiorcy Cepelia produkuje, i n i ­ cjuje różne nowe wzory, adaptuje s z t u k ę l u d o w ą . W y ­ stępuje jako instytucja troszcząca s i ę o e s t e t y k ę przed­ miotów codziennego użytku, w n ę t r z , u b i o r ó w . T u jednak — w grupie „2" dochodzi troska nowa, o losy żyjących jeszcze ludowych t w ó r c ó w . O zachowanie ż y w e g o cha­ rakteru ludowego rękodzieła, ż y w e j t r a d y c j i . Istotne są t u dwa zakresy działań. Troska o poziom i charakter powstającej współcześnie tradycyjnej sztuki ludowej oraz troska o zorganizowanie zbytu dla tej t w ó r ­ czości, brak bowiem zbytu oznacza niemal automatyczny zanik danej gałęzi ludowej sztuki (co w i d a ć na przy­ kładzie kowalstwa artystycznego). Z kolei z w i ę k s z e n i e zamówień poza r o z s ą d n ą g r a n i c ę prowadzi do o b n i ż a n i a się poziomu twórczości. Wystarczy, aby w sytuacji ograniczonego r y n k u zby­ tu (np. pisanek), dopuścić do handlu d u ż ą p a r t i ę jajek zdobionych przez nieludowych c h a ł u p n i k ó w czy plasty­ ków, aby z a b r a k ł o miejsca dla prawdziwych wiejskich kraszanek. Wprowadzenie na rynek pseudoludowych pastiszy czy różnego rodzaju parafraz grozi autentycznej twórczości, wypiera ją. Tak więc oferując c e r a m i k ę l u dowopodobną, ograniczamy m o ż l i w o ś ć zbytu ceramiki naprawdę ludowej. Jasne też, że g d y b y ś m y zaczęli po­ wielać sztancowo n a j p i ę k n i e j s z e wycinanki — doprowa­ dziłoby to bardzo szybko do zaniku wycinanki auten­ tycznej. A trzeba z d a w a ć sobie z tego s p r a w ę , że pokusy me­ chanizacji produkcji sztuki ludowej istnieją i b ę d ą kusić coraz bardziej. W pewnej fazie rozbudzonych potrzeb rynku, zwłaszcza eksportu, m o ż e o k a z a ć się celowe ma­ sowe powielanie ludowych wzorów. I teraz przecież w Cepelii powiela się liczne wzory w z a k ł a d a c h zwar­ tych i b y ć może z p u n k t u widzenia ekonomiki ł a t w i e j jest przysparzać m a s ę t o w a r o w ą (nawet o wysokim stan­ dardzie estetycznym) w ten sposób niż w drodze pracy z indywidualnymi t w ó r c a m i . Tylko że k a ż d a taka de­ cyzja waży w sposób zasadniczy na losach żyjących je­ szcze p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w . Tak np. p r o f i l spół­ dzielni hafciarskiej w Makowie, o b e j m u j ą c e j p r o d u k c j ę haftów r ó ż n y c h t y p ó w , z r ó ż n y c h r e g i o n ó w — podwa­ ża w sposób automatyczny los hafciarek w innych ośrod­ kach kraju. To są dylematy wobec k t ó r y c h stajemy już dzisiaj, a k t ó r e w przyszłości m o g ą okazać się je­ szcze ostrzejsze. Dlatego też w zakresie sztuki ludowej każda decyzja musi być w Cepelii rozpatrywana w spo­ sób kompleksowy, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż n y c h a s p e k t ó w . Trzeba przy t y m z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że w sa­ mej Cepelii m o g ą i chyba m u s z ą istnieć r ó ż n i c e stano­ wisk. Decyzje pozytywne z p u n k t u widzenia handlowego mogą być jednocześnie zgubne z p u n k t u widzenia z a d a ń opiekuńczych. Dlatego trzeba a p e l o w a ć do w ł a d z nad­ r z ę d n y c h o w y r a ź n e dostrzeżenie tego aspektu Cepeliow­ skiej działalności. O statutowe określenie tych zadań. W obecnej c h w i l i bowiem, mimo wysiłków i troski pre­ zesów Cepelii, trudno niekiedy bywa przewalczyć istnie­ j ą c e u k ł a d y gospodarcze, a problem opieki nad żywą twórczością l u d o w ą wciąż jeszcze nie jest dostatecznie doceniany. Warto też podjąć analizę c z y n n i k ó w p o w o d u j ą c y c h o b n i ż a n i e się poziomu artystycznego twórczości ludo­ wych a r t y s t ó w . Niestety, Obniżanie się tego poziomu do­ strzegalne jest w y r a ź n i e , zwłaszcza w zakresie skupu. P o w i e d z i a ł b y m więcej — sam proces jest zrozumiały i naturalny. Grupa t w ó r c ó w , o k t ó r e j m ó w i m y , istnieje niejako w p r ó ż n i , pomiędzy środowiskiem, które tej twórczości już nie potrzebuje, a nowym odbiorcą, który często dezorientuje t w ó r c ę swoimi ocenami. O poziom i w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom d b a j ą więc komisje etno­ graficzne Cepelii i n a d z ó r plastyczny. Nie zawsze jest to dostateczne, a i nie zawsze komisje działają bez b ł ę ­ dów. Jeśli jednak przyjmiemy, że o wysoki poziom zabie­ gają komisje, to dodajmy, że w interesie w y t w a r z a j ą c e g o jest p r o d u k o w a ć szybko i tanio. W sytuacji twórczości na s p r z e d a ż , nie poddanej ocenie własnego środowiska, d z i a ł a niestety prawo Greshama m ó w i ą c e , iż zły pie­ n i ą d z wypiera dobry. Bodźce rynkowe p r o w a d z ą do de­ generacji, a p r z e c i w d z i a ł a ć temu ma komisja Cepeliow­ ska. Jak w i d a ć , nie jest to ł a t w e . T y m bardziej że „to­ war" odrzucony przez Cepelię ł a t w o znajduje innego na­ b y w c ę (np. rzeźby wyeliminowane przez komisję kupo­ wane są przez Desę czy t u r y s t ó w często odwiedzających ludowych t w ó r c ó w ) . Wydaje się, że jednym z czynników mogących przy­ czynić się do poprawy sytuacji byłoby ustalenie listy t w ó r c ó w z a s ł u g u j ą c y c h na szczególną opiekę (tzw. arty­ stów ludowych), wobec k t ó r y c h zastosowano by ulgi po­ datkowe, k t ó r y m by płacono wyższe ceny za dostarczone prace, zapewniono świadczenia takie j a k ubezpieczalnia, emerytura, renta. Pozwoliłoby to na stabilizację ekono­ miczną tych ludzi, na większe z a a n g a ż o w a n i e się w pra­ cy artystycznej. Pozwoliłoby to na silniejsze niż to ma miejsce obecnie przyciągnięcie m ł o d y c h , którzy pod kie­ r u n k i e m starych m i s t r z ó w , opanowaliby umiejętności, w n i k a l i w istotę twórczego procesu. Obecnie bowiem obserwujemy szybkie „ k o ń c z e n i e " się starych t w ó r c ó w i niemal zupełny brak d o p ł y w u m ł o d y c h sił. (Orientacyj­ nie m o ż n a przyjąć, że w ostatnich 10 latach o połowę zmniejszyła się liczba działających a r t y s t ó w ludowych). I s t o t n ą rolę odegrać też m o ż e system bodźców dodatko­ wych, takich j a k konkursy, wystawy, p r z e g l ą d y t w ó r c z o ­ ści, nagrody i popularyzacja istotnie cennych osiągnięć. P r z e j d ź m y z kolei do z a d a ń Cepelii wobec innych wymienionych na w s t ę p i e grup (3—6). Mamy t u do czynienia z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na inwencji ludowej oraz z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na ludowym stylu. Twórczość oparta o istnienie „ i n w e n c j i ludowej" w y ­ daje się tu szczególnie w a ż n a . W ś r o d o w i s k u szybko za­ nikają ludowe „mody", przejmuje się nowe wzory, bliż­ sze repertuarowi miejskiemu. Ale pozostają potrzeby u k s z t a ł t o w a n e jeszcze w k r ę g u ludowej tradycji, powsta­ je też w pewnych środowiskach zdolność myślenia w kategoriach plastycznych bliskich zasadom dawnej sztuki ludowej. Dzięki temu w ł a ś n i e istnieją współczesne formy „ n o w e j sztuki ludowej", potrzeby estetyczne, k t ó ­ rych nie zaspokaja sztuka „oficjalna". Na istnieniu tej „ i n w e n c j i ludowej" bazują doświadczenia Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o (zespołu kierowanego przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą ) . P r z y k ł a d e m bazowania na 247 �„inwencji ludowej" są rzeźby Adama Zegadły, Zygmun­ ta Skrętowicza czy Edwarda Kołacza. Z a c h o w u j ą one pewne zasady ludowej sztuki, choć s ą zarazem przeja­ wem twórczości indywidualnej. Rzeźby Henryka Zegadły czy obrazy na szkle Jachimiaka — to z kolei p r z y k ł a d inwencji ludowej w y p o w i a d a j ą c e j się w formach ś w i a ­ domie bądź instynktownie n a w i ą z u j ą c y c h do tradycji plastycznych nieludowych, do doświadczeń szkoły K e ­ nara, współczesnego malarstwa itd. Istnienie tego rodzaju zjawisk z pogranicza dawnej sztuki ludowej jest na pewno warte uwagi. Są to nieraz dzieła bardzo interesujące, twórcze, a zarazem w y r a ź n i e bazujące na dawnej tradycji. Specyfika naszej sytuacji sprawia, że mamy jeszcze nader liczne p r z y k ł a d y takiego kojarzenia ludowej inwencji z i n n y m i wzorcami este­ tycznymi. Mamy więc pogranicze ludowo-naiwne ( N i k i ­ for, Lampart, L a m ę c k i , A d a m Zegadło), ale i ludowo- współczesne (Jachimiak, Henryk Zegadło). Mamy też — idąc jeszcze dalej — s p o r ą liczbę rzeź­ biarzy a m a t o r ó w w y p o w i a d a j ą c y c h się w konwencji b l i ­ skiej sztuce ludowej, i to nie tylko dlatego, że ta kon­ wencja jest i m bliska, że się z nią chcą i d e n t y f i k o w a ć (A. Słowiński), ale i dlatego, że jest j e d y n ą , w k t ó r e j u m i e j ą się wypowiedzieć, w ramach k t ó r e j zdolni są realizować swe pomysły. Wobec tych zjawisk staje r ó w n i e ż Cepelia i jej k o m i ­ sje etnograficzne, a czasem plastyczne. Bywa, że jedna komisja odsyła takie prace drugiej, n i k t się do nich nie przyznaje. A zagadnienie przecież istnieje, warte jest uwagi, bowiem p r ó b y „z pogranicza" m a j ą nieraz w so­ bie autentyzm prawdziwej twórczości. Niezależnie od tego jak dalece odbiegają od ludowych wzorców. Toteż nieporozumieniem jest dyskwalifikowanie prac artystycz­ nie w a r t o ś c i o w y c h i oryginalnych tylko dlatego, że od­ biegają od przyjętego m o d u ł u . Jest to przejaw t w ó r c z o ­ ści nowej, nieraz już nie mieszczącej się ani w ramach ludowych, ani w z o r ó w plastyki oficjalnej, ani naiwnej. Nie odrzucajmy tej twórczości, jeśli jest ciekawa, a nie mieści się w ustalonych „szufladkach". P r z e j d ź m y z kolei do problemu adaptacji. Adaptacje nie są „sztuką l u d o w ą " , a jedynie zastosowaniem jej mo­ t y w ó w . Praktyka pokazuje przy t y m , że większość uda­ nych adaptacji jest w y n i k i e m w s p ó ł p r a c y ludowego t w ó r ­ cy z p l a s t y k i e m - r e ż y s e r e m . Plastykiem, k t ó r y znając sztu­ kę danego regionu, znając technikę, umie odpowiednio zainspirować czy s k o r y g o w a ć ludowego t w ó r c ę . Trze­ ba mieć duży talent, k u l t u r ę , c i e r p l i w o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć kontaktu z wiejskim a r t y s t ą , aby osiągać w inspirowaniu ludowych t w ó r c ó w dobre rezultaty. A l e w tej dziedzinie mamy w ł a ś n i e p o w a ż n e osiągnięcia, p r a k t y k ę w a r t ą ana­ lizy. Działalność takich a r t y s t ó w j a k K a r o l Stryjeński, Buszek, P l u t y ń s k a , Kenar, Bujakowa, Grześkiewiczowie. Oczywiście, wszystkie te adaptacje i inspiracje nale- ' żą już do k r ę g u zjawisk nazwanych przez prof. B u r s z t ę — folkloryzmem. Nie jest to autentyczna sztuka ludowa, choć ze sztuki tej wyrasta. I jeśli chodzi o o c e n ę tych wszystkich adaptacji i inspiracji, ocenę masowej pro­ dukcji różnych ludowopodobnych w y r o b ó w , to decydo­ w a ć m u s z ą — j a k sądzę — kryteria jakości, poziomu artystycznego takich prac. K r y t e r i a b a z u j ą c e nie tyle na wierności z e w n ę t r z n y m motywom regionalnym, co na w e w n ę t r z n e j spójni dzieła, konsekwencji jego budo­ wy, m a t e r i a ł u , techniki, przeznaczenia. „ F o l k l o r y z m e m " jest j u ż w d u ż y m stopniu p r o d u k ­ cja w z a k ł a d a c h zwartych, nawet w ó w c z a s gdy opiera się o dobre rozpoznanie tradycji regionu. Produkcja ta oparta jest b o w i e m o wzory zaakceptowane przez nad­ 148 zór artystyczny i powielane w zasadzie d a w n ą techni­ ką, nieco tylko u s p r a w n i o n ą . N i e jest to już „ ż y w a t w ó r ­ czość", a rzemiosło b a z u j ą c e na tradycyjnych wzorach, r e p l i k i , kopie muzealnych z a b y t k ó w , adaptacje przepro­ wadzone w m y ś l zaleceń plastyka. S ą to, trzeba przy­ z n a ć , wyroby często o bardzo wysokiej jakości, dobrze ś w i a d c z ą c e o kierownictwie spółdzielni i uzdolnieniu jej p r a c o w n i k ó w . Zwłaszcza na w y s o k ą ocenę zasługuje t u spółdzielnia „Opocznianka" r e k o n s t r u u j ą c a często z o c a l a ł y c h s k r a w k ó w dawnych m a t e r i a ł ó w p i ę k n e , peł­ ne blasku barwne tkaniny. C h w a l ą c wyroby „ O p o c z n i a n k i " czy niedawny pokaz „ S z t u k i Ł o w i c k i e j " , m y ś l i m y jed­ nak nie o tkaczkach, a o prezesie spółdzielni, pracowni­ kach nadzoru artystycznego. Co by b o w i e m nie m ó w i ć , jest to już nie tworzenie a odtwarzanie i powielanie ludowych w z o r ó w , nie kontynuacja a eksploatacja ź r ó ­ deł sztuki ludowej. Eksploatacja często m ą d r a , utrzy­ m u j ą c a wysoki poziom artystyczny wyrobu, pozwala­ j ą c a na p o r ó w n a n i e go z autentykiem muzealnym, z dziełem indywidualnego t w ó r c y . I o to w ł a ś n i e chodzi, by e k s p l o a t u j ą c s z t u k ę ludo­ w ą d b a ć o jej poziom, o jej r a n g ę . A b y pod w p ł y w e m naporu z a m ó w i e ń , koniunktury, mody — nie obniżyć w a r t o ś c i artystycznej produkowanych w y r o b ó w . A b y nie d o p r o w a d z i ć sztuki ludowej do tego upadku, j a k i obser­ wujemy w w i e l u krajach zachodnich czy afrykańskich, gdzie pseudoludowy „ a r t y s t a " wykonuje w domu towa­ r o w y m na oczach publiczności tandetne figurki. Mamy m o ż l i w o ś ć utrzymania wysokiej rangi sztuki ludowej, w ł a ś n i e jako sztuki. Tylko w ó w c z a s zrozumia­ ła b ę d z i e jej rola w przeszłości naszej kultury, tylko w ó w c z a s będzie ona m o g ł a nadal i n s p i r o w a ć w y o b r a ź n i e naszych p l a s t y k ó w , żyć w ś w i a d o m o ś c i narodu. Sprawa wykracza t u jednak poza ramy d z i a ł a n i a Ce­ pelii. Chodzi b o w i e m o to, aby u t r z y m a ć rzeczywistą ran­ gę a r t y s t y c z n ą sztuki ludowej, aby nie d a ć się zepchnąć na mielizny przez fałszywe ambicje regionalnych działa­ czy czy prasy. Popieramy b o w i e m s z t u k ę l u d o w ą nie dlatego, że jest „ l u d o w a " , a dla jej w a l o r ó w artystycz­ nych. Trzeba w i ę c o t y m m y ś l e ć t r z e ź w o , bez b a ł a m u ctwa, bez przesady, bez programowego reklamowania r ó ż n y c h imprez, tylko dlatego, że s ą one „folklorystycz­ ne". Taka propaganda staje się w rezultacie antyprop a g a n d ą . P r z y k ł a d e m s ą t u dla mnie dni f o l k l o r u w Wej­ herowie, zorganizowane z d u ż y m w y s i ł k i e m organizacyj­ n y m (pięknie udekorowane miasto, z a a n g a ż o w a n i e dzia­ łaczy) — ale s m ę t n e jeśli chodzi o to, co pokazano na kiermaszu sztuki ludowej i na ad hoc zorganizowanej wystawie w Domu K u l t u r y . I t u dużo zależy od Cepelii. Ona b o w i e m w p o w a ż ­ nej mierze odpowiada za r a n g ę , j a k ą sztuka ludowa ma i będzie m i a ł a w ś w i a d o m o ś c i społeczeństwa. W tym miejscu trzeba z a a p e l o w a ć do pionu handlowego Cepelii. Niestety — trzeba być z n a w c ą , aby odróżnić na półkach cepeliowskich s k l e p ó w o r y g i n a l n ą s z t u k ę l u d o w ą od pa­ m i ą t k a r s t w a czy pseudoludowych w y r o b ó w . P o w s t a ł a kiedyś myśl, aby wydzielić k ą c i k i autentycznej sztuki ludowej. Dobra to myśl, m ą d r a . Dlatego warto zachęcić do jej realizacji. Z a s t a n a w i a j ą c się nad s y t u a c j ą w s p ó ł c z e s n ą sztuki ludowej m ó w i ę w rzeczywistości o Cepelii. Jest to chy­ ba z r o z u m i a ł e , sprawy Cepelii są bowiem naszymi spra­ w a m i . Nie m o ż e więc b y ć w tej dyskusji p o d z i a ł u na „ m y " i „wy". Łączy nas bowiem w s p ó l n a troska. Troska o to aby sztuka ludowa j a k najdłużej mogła żyć, aby z n a j d o w a ł a n a l e ż n e jej miejsce w ś w i a d o m o ­ ści społecznej, aby p r z e n i k a ł a do n u r t u żywej kultury artystycznej naszego kraju. �