https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18473030001c81439e40169f983a5369.pdf 5a3ff2e9f1a674c4498b047afae06cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:383 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.439-480 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E BADANIA C NAD E KULTURĄ N J Z ROBOTNICZĄ WE WSPÓŁCZESNEJ E ETNOGRAFII CZECHOSŁOWACKIEJ Jedną z ważnych gałęzi współczesnej etnografii d a n i a n a d życiem i kulturą k l a s y robotniczej. W czechosłowackiej odgrywały t y l k o nieznaczną rolę. Z a główny b o w i e m p r z e d m i o t wówczas społeczność wiejską, a w dziono n a elementy tradycyjne, wagi W o s t a t n i c h l a t a c h poglądy n a p r z e d m i o t i z a k r e s etnografii ustrojowe uczonych osiągnięciami n a u k i Już z teorią materializmu stowskiej stanowiła wówczas ogólnopaństwowej konieczność i ściślejszego druga nacisk kła­ współczesnych. życiu państwa, j a k też i zapoznanie z dotychczasowymi etnografów czechosłowackich radzieckiej na pierwszej konferencji oparcia jej powiązania ogólnooaństwowa założenia teoretyczne tej d y s c y p l i n y z potrzebami konferencja etnografii. n a metodologii życia. D a l s z y etnografów w marksi­ krok naprzód kwietniu 1952 r., w czasie której s t a r a n o się podsumować w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h d y s k u s j i . W uchwał tej k o n f e r e n c j i czesnymi na plan pierwszy przeobrażeniami kultury te w i n n y ku rozwija t y m terenom, n a których zostały wysunięte b a d a n i a ludu wsi, jak w miastach. Badania czeskiego nad i słowackiego zarówno p r z y t y m kierować się p r z e d e się s o c j a l i s t y c z n y przemysł myśl współ­ na wszystkim względnie wy­ stępuje wyraźnie proces s o c j a l i z a c j i w s i » . Impuls do badań e t n o g r a f i c z n y c h partyjnych. W czasie uroczystego n a d klasą robotniczą wyszedł również z kół obchodu 700-lecia górnictwa czeskiego kiego w 1949 r. K o m i t e t C e n t r a l n y K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Czechosłowacji etnograficzne b a d a n i a terenowe z t y m akcja badawcza i słowac­ zainicjował n a d życiem i kulturą górników. Podjęta w przyniosła obfite materiały z okolic Mostu, związku Kładna, Przy- Zob. .Resoluce drvhé celostátní konference ethnoqrafú v Praze, „Radostna zemé", t. 2: 1952. £. 1—2: H . D y m e r o v a , 77 celostátní konference národovisnvch pracovníkú, „Radostna zemé", t. 2: 1952, s. 64; O. S k a l n i k o v a , 77 celostátní národopisná konference, .„Cesky L i d " , R. 39: 1952, s. 1—2. Przeobrażeń etnografii czechosłowackiej po w o j n i e dotyczą m. i n . następujące artykuły: Ó. N a h o d i 1, Za nové pojetí národopisná védy, „Cesky L i d " , R ; 38: 1951, s. 52—57; O. N a h o d i 1 — J . K r a m a f í k , O niekotorych idealisticzeskich tieczieniach w czechosłowacko] etno­ grafii w pieriod 1920—1940-ch godów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1954, n r 4, s. 79—87; J . K r a m a f í k , D e s e t let ćeske ethnografie, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 97—99. O. N a h o d i i , Deset let ceskoslovenské ethnografie (1945—1955), „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 3: 1955, s. 111—124. 1 " z w o l n a uległy z m i a n i e . historycznego w s t y c z n i u 1949 r. p o d d a n o r e w i z j i d o t y c h c z a s o w e Podkreślono te uważano i społeczno-gospodarcze, które w y - • sunęły klasę robotniczą n a czołowe m i e j s c e w ogółu etnografii przeobrażeń ba­ badania s t u d i a c h n a d j e j kulturą s p e c j a l n y n i e doceniając Wpłynęły n a to zarówno p r z e m i a n y się stanowią nauce przedwojennej �RECENZJE 440 bramia i Ostrawy . Niestety, 2 t y l k o n i e z n a c z n a i c h część została do tej pory opu­ blikowana . 3 Podjęte z w 1949 r. b a d a n i a utworzeniem przy przybrały Czechosłowackiej większe rozmiary Akademii Nauk w 1952 r. w Pracowni związku Etnograficznej, która w 1954 r. została połączona z Pracownią Badań n a d Pieśnią L u d o w ą w Instytut Etnografii przemianowana Słowackiej ficznej, i Folklorystyki . Odrębna 4 n a I n s t y t u t ) powstała Akademii istniejącej w N a u k . Stanowiła przy Akademii Pracownia ramach zreorganizowanej ona kontynuację od 1946 r . Etnograficzna dawnej Instytuty 5 słowacki i Słowacki stały się też głównymi o r g a n i z a t o r a m i (z w jeden czasem t y m czasie placówki etnogra­ Etnograficzne Czecho­ badań n a d kulturą r o ­ botniczą, współpracując n a t y m p o l u z u n i w e r s y t e c k i m i zakładami e t n o g r a f i c z n y m i . Na uwagę zasługuje również działalność Śląskiego Instytutu Badawczego S t u d i j n i U s t a v ) , który od początku swego i s t n i e n i a w 1948 r. uwzględniał w p r a c a c h problematykę robotniczą. O b e c n i e botniczej i w prowadzą cztery ośrodki badania ji (Slezsky swoich n a d życiem i kulturą k l a s y r o ­ etnograficzne: w Pradze, Brnie, w Opawie Bratysławie. Ośrodki te pracują został do tej p o r y — niezależnie od siebie, według s w y c h własnych planów. N i e o i l e w i e m — u s t a l o n y wspólny j e d n o l i t y p r o g r a m , który by w sposób szczegółowy określał z a d a n i a i m e t o d y e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą. C e l e i m e t o d y Niemniej Kontakt wspomniane t y c h badań krystalizują ośrodki pozostają t e n polega zarówno n a u d z i a l e niach terenowych dyskutowywaniu organizowanych problematyki się w jednak z toku praktyki sobą przedstawicieli w badawczej. pewnym kontakcie. j e d n e g o ośrodka w bada­ przez i n n e zespoły, j a k też n a wspólnym i metod prze- badawczych. Duże z n a c z e n i e d l a o r g a n i z a c j i studiów n a d kulturą robotniczą posiadała t r z e c i a ogólnopaństwowa k o n f e r e n c j a w Liblicach. G d y etnografów, która odbyła się w poprzednie konferencje miały charakter n a tej zajęto się p r z e d e w s z y s t k i m oceną d o t y c h c z a s o w y c h październiku 1953 r. głównie osiągnięć . 6 programowy, W trzy lata później, gdy p r a c e b a d a w c z e posunęły się z n a c z n i e naprzód, z o r g a n i z o w a n o rencję poświęconą s p e c j a l n i e p r o b l e m a t y c e niku 1956 r. w W przez robotniczej. Odbyła się ona w konfe­ paździer­ Smolenicach na Słowacji . 7 artykule niniejszym wymienione wyżej omówię cztery tychczasowych publikacjach. W osobno ośrodki, pewnej przebieg opierając i wyniki się przede badań podjętych wszystkim na m i e r z e korzystałam też z i n f o r m a c j i , miałam sposobność zebrać dzięki udziałowi w konferencji w Smolenicach. do­ jakie Uczest- Zob. O. S k a l n í k o v á , K oíázce národopisného vyzkumu íivota délnické trídy, „Cesky L i d " , R . 39: 1952, s. 147—151. Np. zbiór p o e z i i : Lidová poesie homická, P r a g a 1950. Zob. np.: J . K r a m a f í k , Národopisny Kabinet Ceskoslovenské Akademie Ved zahajuje svou ćinnost, ..Ceskoslovenská Ethnograíie", R . 1: 1953, s. 87—88; O. S k a l n í k o v á , Założeni Kabinetu pro Národopis Ceskoslovenské Akademie Ved, „Radostna Zemé", t. 3: 1953, s. 38; J . K r a m a f í k , D e s e t let ceské ethnografie, jw. i in. J . P o d o l á k , Desat rokov slovenského národopisu (1945—1955), „Slovensky Národopis", R . 3: 1955, s. 421—450. Zob. n p . : O. S k a l n í k o v á , Tíetí celostátní ethnografická konference, „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 241—243; J . P o d o l á k , Tretia celostátna konfersndn ethnografov, „Slovensky Národopis", R . 2: 1954, s. 196—202; Rozvinutí organisované terénní práce ceskoslovenskych ethnografú, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 293. Zob. s p r a w o z d a n i e z k o n f e r e n c j i w S m o l e n i c a c h : D. D o b r o w o l s k a , Konferencja etnografów czechosłowackich r.".*,.y*om>„ y.n^aniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej, „Etnografia P o l s k a " , t. 2, s. 417. 2 3 4 5 6 7 -1 í * # f ^ £ X ft) �RECENZJE 441 n i c t w o w tej k o n f e r e n c j i ułatwiło m i lepsze z o r i e n t o w a n i e się w sposobach p r a c y etnografów czechosłowackich. W zakończeniu artykułu będę się starała p r z e p r o w a ­ dzić analizę porównawczą, ustalić c e c h y wspólne, właściwe w s z y s t k i m ośrodkom, i cechy i n d y w i d u a l n e . 8 I. Etnografowie niczą P r a g i . Zadecydowały śledzić w Zagłębia p r a s k i m kilku formacjach rozmiarach, były w terenowe położonego o t y m następujące powody. W f e u d a l n y c h , np. H a b s b u r g ó w wspomniane ośrodku Kładneńskiego, w y c h kopalń powstała w drugiej kich w p r a s c y rozpoczęli zespołowe b a d a n i a od węglowego można Badania n a d kulturą r o b o t ­ n a północny zachód okręgu t y m rozwój społeczno-ekonomicznych. Większość miejsco­ połowie X V I I I w . j a k o własność w i e l k i c h panów („państwo buśtehradzkie"). Niektóre t y l k o , o n i e w i e l ­ posiadaniu zamożniejszych k o p a l n i e straciły c h a r a k t e r feudalny, chłopów. W ciągu X I X - w. a zamieniły się n a przedsiębior­ s t w a k a p i t a l i s t y c z n e , z c z a s e m o p a n o w a n e przez w i e l k i kapitał f i n a n s o w y . zapotrzebowanie botnicy wykwalifikowani górniczych w tworzyła z pobliskich lub dalszych przeludnionych napływali przeważnie się m i e j s c o w a klasa robotnicza kopalń w latach Z istniejących się wywołało miejscowych jej ośrodków elementów swoista szereg osadach masowa okolic. R o ­ t y c h różnorodnych i kształtowała powojennych życiu i k u l t u r z e górników. W spółdzielnie z dawniej C z e c h a c h , zwłaszcza z P r z y b r a m i a . Upaństwowienie zmian w Ponieważ n a siły robocze stawało się coraz większe, wytworzyła się i m i g r a c j a ludności w i e j s k i e j od górnictwa kultura. zasadniczych r o l n i c z y c h powstały produkcyjne. Zagłębie Kładneńskie zasługuje n a uwagę również ze względu n a s w e postę­ powe tradycje: w dobie k a p i t a l i z m u stanowiło dek r o b o t n i c z y C z e c h a c h . P o n a d t o o jego w y b o r z e j a k o p r z e d m i o c i e w decydował fakt, że j e s t to t e r e n j e d n o l i t y ono n a j b a r d z i e j rewolucyjny pod względem n a r o d o w y m , obejmujący zarówno osady przemysłowe, j a k rolnicze. F a k t t e n umożliwia p r z e b a d a n i e nego oddziaływania k u l t u r y robotniczej i chłopskiej. O w y b o r z e t e r e n u ośro­ badań z a ­ wzajem­ zadecydo­ w a ł a też z n a c z n a jego rozległość, która mogła sprzyjać w y t w o r z e n i u się tu s w o i s t y c h cech życia, odrębnych w porównaniu z i n n y m i ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i . ' 9 B a d a n i a . objęły do c h w i l i obecnej, w zasadzie niemniej okres jednak szy, w c z y m p r z y d a t n a była, pomoc Systematyczne badania terenowe, od l a t dziewięćdziesiątych zeszłego s t u l e c i a s t a r a n o się uwzględnić także o k r e s wcześniej­ historyków . •, 19 p r o w a d z o n e pod k i e r u n k i e m d r O l g i • Skalni- k o v e j , rozpoczęto w 1952 r. P o pobieżnym z a p o z n a n i u się z całym t e r e n e m w y b r a n o jedną z osad d l a dokładniejszych studiów. Była to g m i n a Brandyśek-Olśany w p o ­ wiecie Siany, która pierwotnie wchodziła w obręb „państwa ' buśtehradzkiegoi". W ciągu X I X w. przekształciła się o n a z małej w i o s k i w osadę przemysłową, liczącą obecnie około t r z e c h tysięcy mieszkańców, z których 80°/o s t a n o w i ludność górnicza Omawiając pracę w s p o m n i a n y c h ośrodków o g r a n i c z a m się wyłącznie do b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u . P o m i j a m więc s t u d i a f o l ­ k l o r y s t y c z n e n a d klasą robotniczą, które mają w Czechosłowacji już z n a c z n e osiąg­ nięcia. O. S k a l n í k o v á , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kladensku, ,..Ceskoslovenskś E t h n o g r a f i e " , R. 2: 1954, s. 219—231. M o t y w y w y b o r u Zagłębia Kładneńskiego j a k o p r z e d m i o t u badań p r z e d s t a w i a również O. Skalníková w s w o i m referacie n a konferencji w Smolenicach. Zob. np.: L . K a r n i k o v a , Púvod a postavení horních délníkú bu'stéhradskych vrchnostenskych dolú v 1 poloviné XIX století, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 112—119, 153—160. 8 9 1 9 • �RECENZJE 442 i h u t n i c z a . E t n o g r a f może śledzić w tej osadzie w s z y s t k i e t y p o w e ników, przejawiające w s t o s u n k a c h społecznych, w Na przykładzie w y b r a n e j rozwoju r u c h u robotniczego n y c h z o s t a t n i m i przeobrażeniami podjęte w i w poziomie oświaty. g m i n y można też było przebadać oddziaływanie chłopskiej n a robotniczą i proces p o w s t a n i a n o w y c h f o r m Badania cechy życia r o b o t ­ się zarówno w w a r u n k a c h p r a c y i k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , j a k kultury życia i k u l t u r y związa­ ustrojowymi . 1 1 1952 r. w osadzie B r a n d y śek * były w niej kontynuowane w r o k u następnym. W 1954 r. p r z e d m i o t e m badań były n a t o m i a s t t r z y inne okręgu kładneńskiego: 5vermov, przemysłowe później Vinafice od Brandyśka, i Libuśin. dopiero w Rozwinęły l a t a c h osiemdziesiątych, dziesiątych X I X w., gdy u r u c h o m i o n o tutaj k o p a l n i e . M i a s t o S v e r m o v wie dzisiaj przedmieściem Kładna, z którym łączy go gminy się one w regularna osady dziewięć­ jest właści­ komunikacja m i e j s k a . Korzystają z niej również V i n a f i c e . M i a s t o Libuśin n a t o m i a s t , liczące o b e c ­ n i e ok. 9000 mieszkańców, z a m y k a p a n e w kładneńską n a płn. w s c h o d z i e . W w y n i k u kilkutygodniowych badań zgromadzono materiał e t n o g r a f i c z n y dotyczący m i e s z k a ­ n i a , pożywienia, odzieży, stosunków r o d z i n n y c h i społecznych, życia Studia nad powiatu mieszkaniami kładneńskiego i robotniczymi rozciągnięto slanskiego . Badaniami 13 górników i hutników, j a k rolników cyjnych. W również były również w kulturalnego . 1 2 na terenowymi z r z e s z o n y c h obecnie ostatnich latach badania i inne objęto gminy zarówno spółdzielniach kontynuowane, nie produk­ dysponuję j e d n a k dokładniejszymi d a n y m i o i c h p r z e b i e g u . 14 J e s t rzeczą zrozumiałą, że z u w a g i n a dużą rozległość t e r y t o r i u m b a d a n i a w a d z o n o metodą reprezentacyjną, wanie jednej miejscowości. a p u n k t e m wyjścia Niestety, w było m o n o g r a f i c z n e opublikowanych pro­ opraco-' sprawozdaniach brak dokładniejszych i n f o r m a c j i o k r y t e r i a c h , które determinowały w y b ó r poszczególnych osad (z wyjątkiem przebadano stosowano gminy Brandyśek). N i e w i a d o m o również, w jakich rozmiarach s a m o Kładno j a k o główny ośrodek okręgu górniczego. W t r a k c i e badań normalne techniki pracy terenowej, uzupełnione studium materiałów a r c h i w a l n y c h , urzędowych itp. Dużą w a g ę przywiązywano do m o n o g r a f i c z n y c h dań poszczególnych r o d z i n . W czas u b a d a n e j związku z t y m etnograf zamieszkiwał przez ba­ dłuższy r o d z i n y , a b y j a k najdokładniej poznać sposób j e j życia. S p e c y f i c z n e cechy życia robotniczego — j a k podkreśla S k a l n i k o v a — tkwią b o w i e m n i e w odręb­ ności f o r m dzinnych zewnętrznych i społecznych. ( m i e s z k a n i e , u b r a n i e , pożywienie), ale w Jedynie dokładne poznanie życia w k i l k u g e n e r a c j a c h może ujawnić procesy r o z w o j o w e , rodzinne i społeczne, c h a r a k t e r k o l e k t y w u które miało być p r z e b a d a n e , pozwoli robotniczego . 15 stosunkach r o ­ poszczególnych rodzin zrozumieć s t o s u n k i Rozległość i krótki t e r m i n ukończenia p r a c y terytorium, utrudniały szersze z a s t o s o w a n i e tej metody. P o ogólnym z a p o z n a n i u się z większą ilością r o d z i n w y ­ b r a n o więc r o d z i n y t y p o w e Badania pracowali prowadzono przez cały czas d l a dokładniejszej metodą i c h obserwacji. kompleksową. folkloryści Z etnografami (reprezentujący bowiem wyodrębniony dział współ­ etno­ grafii), a od 1953 r. również h i s t o r y c y , językoznawcy, m a l a r z e i a r c h i t e k c i . " O Skalníková, Národopisny vyzkum kladenské prúmyslové oblasti, „Cesky L i d " , R. 40: 1953, s. 234—5. Zob. również tej s a m e j a u t o r k i , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kiadensku, jw. O. S k a l n i k ova, Zpráva o ethnografickém a folkloristickém vQzkumu na Kiadensku, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 285—286. E . B a l a s , Vyzkumy lidové architektury ústavu pro ethnografii a folkloristiku CSAV w roce 1954, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 286—287. S p r a w o z d a n i e J . S p i 1 k i , Ethnograficky a folkloristicky vyzkum na Kiadensku, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R. 5: 1957, s. 102, j e s t bardzo ogólnikowe. S k a l n í k o v á , Zpráva o ethnografickém..., s. 286. 1 2 13 1 4 15 �RECENZJE W c h w i l i obecnej badania neńskiego, o p r a c o w a n a 443 zostały już zakończone. M o n o g r a f i a w a n o t y l k o k i l k a artykułów, podsumowujących niektórymi Zagłębia zespołowo, m a wyjść z d r u k u w 1958' r. N a r a z i e dotychczasowe w y n i k i studiów n a d zagadnieniami. Problemowi mieszkań r o b o t n i c z y c h w okręgu K ł a d n a poświęciła osobny kuł O. S k a l n i k o v a . Jego podstawę źródłową stanowią głównie materiały uzyskane Brandyśek. 10 w gminie Warunki mieszkaniowe kształtowały się w sposób następujący. Z r o z w o j e m biorstw Kład- opubliko­ podejmowali budowę kolonii w Zagłębiu arty­ terenowe Kładneńskim przemysłu właściciele przedsię­ robotniczych dla pozyskania sobie stałych pracowników. W Brandyśku k o l o n i a t a k a powstała w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h X X w., a mieszkania w pochodzenia niej były w y n a j m o w a n e wiejskiego się dorobić własnego domy kolonii domku. przejdą przysporzyły ze s t r o n y podnajemców mieszkańców. opłatą. dyrekcji 25 l a t a c h płacenia że czynszu, kapitaliści zaczęli przed­ siębiorstw. a ilość spłaty poszczególnym r o b o t n i k o m i pomagali Z końcem X I X w. r o b o t n i c y Nie było to w y r a z e m wyzysku. poprawy Postawieniem parcele i m stawiać sprzedawali domy samodzielnie. zwiększonego własnego domu chcieli się chronić przed P o n a d t o dążenie do p o s i a d a n i a za d a w n y m , wiejskim własnego domu życia, a także z konieczności wynikało w kamienicach, czynszowych, budowanych ności, n i e były w y r a z e m ruchu z tęsknoty gospodarczych. j e d n a k robotników płaciło z n a c z n e czynsze j a k o l o k a t o r z y w d o m k a c h M i e s z k a n i a robotnicze utratą albo w r a z i e prześladowania z a udział w robotniczym. lub na domy. coraz częściej b u d o w a l i sobie bezrobocia stylem następnie i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , ' ale r a c z e j bowiem mieszkania na wypadek ziemi, sześćdziesiątych chciał kopalni, stałych robotników d l a s w y c h większą latach po Robotnicy bowiem stosować jeszcze inne sposoby p o z y s k i w a n i a Kupowali W z a pewną z n i c h k o r z y s t a l i , każdy Dopiero zapewnienie n a własność kolonii robotnikom niechętnie j e d n a k dla zysku-przez Wielu robotniczych drobną burżuazję. nie zaspokajały potrzeb m a t e r i a l n y c h i k u l t u r a l n y c h l u d ­ jej p o c z u c i a a r t y s t y c z n e g o . N a i c h wyglądzie odbijała się t r u d n a s y t u a c j a m a t e r i a l n a ogółu robotników. Różniły się one -znacznie od mieszkań chłopskich. wzorach Dawny trójdzielny w i e j s k i c h , został dom, złożony stopniowo wyparty z sieni, przez podwórzami, bez ogrodów, zamieszkałe p r z e z k i l k a przy domach dzinnego i komory, rodzin. Z oparty domki przez lato, a n i e r a z przez cały r o k m i e s z k a l i tutaj c z a s e m pojawiły wytwarzały starzy oddziaływały s i l n i e n a życie rodzinne się pomiędzy nimi poczucie łączności. rodzice. i społeczne r o b o t ­ Autorka artykułu że osiągnięciem k l a s y robotniczej, o ile c h o d z i o sposób życia, były n i e mieszkaniowe, sytuacji które zależały od gospodarczej, c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a środowiska w i e j s k i e g o nowego na z małymi przybudówki: p r a l n i e , letnie k u c h n i e . Były one ośrodkiem życia r o ­ M i e s z k a n i a robotnicze ników, izby kilkuizbowe środowiska rodzinnego o cele ogólniejsze. W i przełamanie i mieszczańskiego, p r z e z społecznego, t y m zagadnieniu ale uważa, zdobycze wychowującego ludzi izolacji wytworzenie walczących t k w i głęboki sens badań n a d m i e s z k a n i a m i robotniczymi. Inny neńskim wienie w artykuł w należy znacznej Skalnikovej latach do n a j b a r d z i e j mierze dotyczy dziewięćdziesiątych specyficzne pożywienia zeszłego konserwatywnych właściwości robotniczego stulecia . 1 7 dziedzin życia danej pożywieniem p r o w a d z o n o łącznie z b a d a n i a m i w Według kultury, Zagłębiu Kład­ autorki poży­ wyznaczających społeczności. B a d a n i a nad n a d całokształtem życia r o d z i n gór- S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu... S k a 1 n i k o v a, Hornickd strava na Kladensku v devadesatych minuleho stoleti, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 391—400, 16 17 letech �7 RECENZJE 444 n i c z y c h . G ł ó w n y m i i n f o r m a t o r a m i były stare k o b i e t y z r o d z i n górniczych. Specjalną uwagę zwrócono na rodziny imigrantów z dalszych okolic. P u n k t e m wyjścia studiów n a d pożywieniem r o b o t n i c z y m w i n n o być pożywienie ludu wiejskiego w danej okolicy, t a k j a k ono ukształtowało się w ciągu s t u l e c i . W c z e s k i e j w s i używano aż do połowy X I X w. produktów u z y s k a n y c h z własnego gospodarstwa. B y ł y to: mąka, z i e m n i a k i oraz m l e k o , uzupełniane mięsem i j a r z y ­ nami. Większość górników kładneńskich n i e miała j e d n a k produkty z i e m i i musiała w s z y s t k i e kupować. C i , którzy m i e s z k a l i n a w s i , wydzierżawiali n i e k i e d y małe p o ­ letka dla uprawy ziemniaków i k a p u s t y , c h o w a l i też drób i świnie. C h l e b i mąkę k u p o w a n o przeważnie w s k l e p a c h k o p a l n i a n y c h . Górnicy m i e l i b a r d z o budżet i m u s i e l i zamykać Większe zakupy robili wydatki n a pożywienie przeważnie w dniach w ściśle wypłaty, ograniczony określonych ponadto brali ramach. towary k r e d y t , co stwarzało duże możliwości nadużyć ze s t r o n y zarządu k o p a l n i . żywności przeważnie n i e m i e l i , stąd bezrobocie na Zapasów i s t r a j k i były katastrofą d l a r o d z i n y górniczej. Podstawą pożywienia były z i e m n i a k i i mąka, głównie p o d postacią chleba. Małe n a t o m i a s t było zużycie m l e k a , j a r z y n , mięsa i tłuszczu. Autorka omawia dokładnie różnice w pożywieniu różnych k a t e g o r i i w zależności od i c h dochodów i od p o s i a d a n i a p r z y t y m pożywienie w d n i e powszednie i świąteczne. Opisując sposób się poszczególnych członków r o d z i n y z w r a c a uwagę n a s p e c j a l n e przygotowanie d z i n a c h r o b o t n i c z y c h i sposób i c h spożywania. zakończeniu pomiędzy ośrodkach pożywieniem przemysłowych w w Zagłębiu tym samym W Kładneńskim od dziewięćdziesiątych przemiany w lat XIX w. strukturze zawodowej kreśla, że właściciele przedsiębiorstw t y l k o pod względem g o s p o d a r c z y m , do osady posiłków w r o ­ przeprowadza w po­ innych czeskich czasie.* I n n e z a g a d n i e n i a p o r u s z a artykuł J . P a t e r y Zycie śek a odżywiania uprzywilejowanie pracujących mężczyzn. Z i n n y c h zagadnień o m a w i a równanie robotników l u b dzierżawienia z i e m i . Wyróżnia 1938 r. i w społeczne Na 18 warunkach w gminie Brandy- wstępie omawia autor pracy górników. Pod­ s t a r a l i się uzależnić od siebie górników n i e a l e też k u l t u r a l n y m i ideologicznym. z przedstawicielami Kościoła dążyli do w y t w o r z e n i a czego, powiązanego ze świętami kościelnymi, o r g a n i z o w a l i Wspólnie swoistego ceremoniału górni­ również s p e c j a l n e czystości i p a r a d y górnicze. W s z y s t k o to miało n a c e l u w y t w o r z e n i e w uro­ świadomości górników p o c z u c i a przynależności do odrębnego s t a n u , o w y s o k i e j r a n d z e społecznej, łączącego zarówno pracowników f i z y c z n y c h , j a k umysłowych. T e g o r o d z a j u akcja miała więc zapobiegać r o b o t n i c z e m u uświadomieniu k l a s o w e m u . O t y m , że p l a n t e n się n i e powiódł, Ciała w świadczą chociażby rozruchy górników w czasie święta Bożego 1889 r. Opisując s t o s u n k i społeczne w Brandyśku i Olśanach a u t o r z a j m u j e się głównie życiem t o w a r z y s k i m , uroczystościami i obrzędami d o r o c z n y m i . J a k już no, omawiana osada była zamieszkana zarówno przez robotników, wspomnia­ j a k rolników. Już z końcem X I X w . j e d n a k robotnicy, którzy przeważali l i c z e b n i e , n a d a w a l i t o n życiu z b i o r o w e m u wpływom wsi. W swoich wiejskim, wykazywali przełożonych w organizacyj pochodzenia obrzędach i uroczystościach również pewną zakładach p r a c y . D o p i e r o rozwój oświatowych z ruchem ulegali się zaś n o w e f o r m y o n i zresztą s t o s u n k u do r u c h u robotniczego zmieniły tę sytuację. S t o p n i o w o chłopskiego, pojawiły związane z a z w y c z a j uniżoność w i zanikały d a w n e zabaw i nowe swych powstanie obrzędy uroczystości, robotniczym. J . P a t e r a , Spolećensky zivot v obci Brandysek od 90 let XIX stoi. do r. 1938. Pfispevek ke studiu zpusobu iivota a kultury delniku na Kladensku, „Ćes k o s l o v e n s k a E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 135—153. 1 8 t �RECENZJE 445 Omawiając s t u d i a etnografów p r a s k i c h n a d Zagłębiem Kładneńskim jeszcze wspomnieć o p e w n y c h b a d a n i a c h ośrodków r o b o t n i c z y c h . W w r a m a c h swojej dziesiątych działów okolicach K r a l u p badania do doby współczesnej. tej p r a c y , poświęcony terenowe zatytułowanej Okrąg pracy dyplomowej, rolnej i społeczne ta o m a w i a stosunki górników Kralup od lat tylko jeden robotników . 19 z roz­ Opracowane niestety p r a c y w drugiej Robek dziewięć­ połowie zo­ Skalnikovej XIX w. Praca zajęcia ludności, j e j kulturę materialną, życie r o d z i n n e i społeczne. P r o b l e m a t y k i robotniczej terenowe Przybramia pobliskich prowadził A . D o t y c h c z a s został ogłoszony gospodarce stały również okolice P r z y b r a m i a w n i e o p u b l i k o w a n e j Zycie należałoby i n d y w i d u a l n y c h , które dotyczą prowadzone dotyczą również w p e w n e j koło Z d ' a r a m i e r z e zespołowe na czesko-morawskiej badania wyżynie. O k o l i c e Zd'ara były w dobie f e u d a l i z m u ważnym okręgiem h u t n i c z y m . G d y j e d n a k w drugiej łowie X I X w. h u t n i c t w o tutaj upadło, stały się one jedną c z e s k i c h . P o z i o m r o l n i c t w a był b a r d z o z najuboższych n i s k i i większość chłopów musiała po­ ziem dorabiać różnymi zajęciami u b o c z n y m i , j a k chałupniczym t k a c t w e m , pracą w lesie, murarką. Corocznie całe rzesze małorolnych emigrowały do robót sezonowych. Dopiero w-1949 r. rozpoczęto tutaj budowę w i e l k i c h zakładów m e t a l o w y c h i z i e m i a żdiarska zmieniła s w o j e powstałych sprowadzano ich oblicze. M i e j s c o w i b e z r o l n i i małorolni znaleźli z a t r u d n i e n i e w zakładach jako robotnicy niewykwalifikowani. Fachowców nowo bowiem początkowo z i n n y c h ośrodków przemysłowych,' dopóki n i e w y s z k o l o n o na miejscu. Zmiany w strukturze zawodowej wywarły doniosły wpływ na całokształt życia ludności. Te właśnie czętych w chłopską, przeobrażenia 1952 r. j a k robotniczą. artykułach chciano Badaniami objęto uchwycić różne Dotychczasowe w badaniach dziedziny wyniki terenowych, kultury, studiów zarówno przedstawiono rozpo­ ludność w kilku sprawozdawczych . 2 0 II. B a d a n i a Ośrodek etnograficzny w ośrodku brneńskim w B r n i e , pozostający pod k i e r u n k i e m d r K a r o l a F o j t i k a , w y p r a c o w a ł następujący p l a n badań n a d kulturą robotniczą. B a d a n i a te rozpoczęto od stosunkowo niewielkiego okręgu górniczego, położonego w pobliżu B r n a . D r u g i m etapem (dawnym przemysłu planuje Moraw Zlinem), się — znanym przystąpienie B r n e m . Dopiero centrum do badań Zagłębia mają obuwniczego. n a d największym na podstawie Rosicko-Oslavanskiego, być s t u d i a n a d Po ośrodkiem wszystkich tych studiów Gottwaldowem i c h ukończeniu przemysłowym będzie można wyciągnąć w n i o s k i o kształtowaniu się k l a s y robotnicze; i j e j k u l t u r y n a t e r y t o r i u m całych M o r a w . O w y b o r z e Zagłębia R o s i c k o - O s l a v a n s k i e g o j a k o p r z e d m i o t u badań zadecydowały zarówno względy teoretyczne, j a k p r a k t y c z n e . J e s z c z e z końcem X V I I I w. był to okręg t y p o w o r o l n i c z y ; n a okres t e n przypadają dopiero początki górnictwa w ę g l o ­ wego. N a w przełomie posiadaniu panów XVIII i X I X w. m i e j s c o w e feudalnych przeważnie z B r n a l u b W i e d n i a . cjalnie pomyślny przeszły kopalnie n a własność pozostające dotychczas kapitalistów, przybyłych Odtąd rozpoczął się s z y b k i rozwój górnictwa, od l a t c z t e r d z i e s t y c h . Niektóre wsie przemieniły się A. R o b e k , Zemidelske hospodarem delniku na Kralupsku, „Cesky R. 42: 1955, s. 60—64. Zob. np.: Z. M i ś u r e c, Zpra.va z vyzkumu narodopisneho semindfe na sku, „ C e s k y L i d " , R. 39: 1952, s. 169—171; O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k soućasneho zpusobu zivota na Żddrsku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " R 4s. 5—24. 1 9 2 0 spe­ stopniowo Ud", Zdarstudiu 1956 �RECENZJE 446 w osady przemysłowe, i n n e j e d n a k zachowały swój c h a r a k t e r r o l n i c z y . Kształtowa­ nie się k l a s y robotniczej można więc tutaj śledzić od samego początku, p r z y c z y m — podobnie j a k w Zagłębiu Kładneńskim — b a r d z o wyraźnie występują środowiska robotniczego z chłopskim. Pracę ułatwiają m i a r y badanego terytorium, j a k i stosunkowo Już po wstępnych b a d a n i a c h do terenowych zarówno z n a c z n a ilość źródeł zadecydowano czej. P o z w o l i szerzenie to prześledzić r a m chronologicznych wyzyskania wszelkich 2 1 kultury tematu dostępnych źródeł n a przestrzeni wymagało i połączenia klasy półtora oczywiście studiów połowę X I X w., — przypadają początki m i e j s c o w e j rozwój roz­ archiwalnych . n i e ograniczać o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu, a l e objąć n i m i również pierwszą n a którą — j a k już w s p o m n i a n o powiązania niewielkie robotni­ stulecia. Roz­ j a k najpełniejszego badań terenowych d i a m i a r c h i w a l n y m i . B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto po o d p o w i e d n i c h ze s t u ­ przygotowaniach w 1953 r. Z e względu n a małą ilość pracowników w s t o s u n k u do rozmiarów tery­ t o r i u m posługiwano się również metodą reprezentacyjną. W p i e r w s z y m r o k u badań wybrano trzy gminy: t y p o w o górniczą osadę Zbyśov, górniczo-rolniczą N o w ą i t y p o w o rolniczą R e z n o v i c , położone w o s l a v a n s k i e j przez cały chiwum 22 czas współpracowali zarówno w Wieś etnografami terenie, jak w ar­ . Monografia do ściśle folkloryści, części Zagłębia. Z druku. Zagłębia Część Rosicko-Oslavanskiego etnograficzną opracował została dr już ukończona K . Fojtik, część i oddana folklorystyczną dr O. S i r o v a t k a . N a r a z i e o p u b l i k o w a n o t y l k o k i l k a sprawozdań z badań folklorystycznych) i artykułów podsumowujących wyniki . 2 3 (głównie N a specjalną uwagę zasługują d w a artykuły F o j t i k a i S i r o v a t k i poświęcone kształtowaniu się k l a s y r o ­ botniczej XIX w. i 2 4 jej kultury n a terenie Artykuły te opierają c i e k a w y przykład w y z y s k a n i a Kształtowanie podzielić na kilka niewielkie przybyła się k l a s y okresów. i pokrywała pierwsza fala omawianego Zagłębia się głównie n a m a t e r i a l e tego t y p u źródeł p r z e z robotniczej Przed je w Zagłębiu ludność byli pierwszej połowie i stanowią etnografów. Rosicko-Oslavanskim 1880 r. zapotrzebowanie całości imigrantów; w w archiwalnym miejscowa. n a siły Z można robocze było początkiem X I X w. robotnicy z Czech, to w y k w a l i f i k o w a n i którzy w krótkim czasie wrośli w n o w e środowisko społeczne. W związku z r o z b u ­ dowaną produkcją w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h i pięćdziesiątych przybyła n o w a f a l a imi­ grantów zarówno z C z e c h , j a k też z górskich okolic M o r a w . W t y m czasie ludność w e w s i a c h , w których znajdowały się k o p a l n i e , zwiększyła się d w u albo t r z y k r o t n i e . Rozwój górnictwa spowodował znaczne zmiany w życiu gospodarczym Zagłębia. W p r a w d z i e r o l n i c t w o jeszcze ciągle było głównym zajęciem ludności, a l e znaczenie jego stale malało w porównaniu z górnictwem. Również zmniejszało rzemiosł. G d y d a w n i e j synowie rolników, którzy nie otrzymali z a t r u d n i e n i e w rzemiośle, obecnie z o s t a w a l i górnikami. Często również wani rzemieślnicy s z l i do p r a c y w się znaczenie ziemi, znajdowali wykwalifiko­ kopalni. K . F o j t i k — O. S i r o v a t k a , Vyvoj homictví a iívot horníkü na Rosicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 3¬ 1955, s. 3. F o j t í k — S i r o v á t k a , j w . , s. 4. Np. O. S i r o v á t k a , Za délnickou písní na Oslavansku (Z vysledku a skusenosti folkloristického vyzkumu na rosicko-oslavansku v r. 1953), „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 4—11; O. S i r o v á t k a , K vyzkumu folkloru na Rosicko-Óslavansku, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 257—261. F o j t í k — S i r o v á t k a , Vyvoj homictví a zivot horníkú na Rosicku a Oslavansku..., s. 3—36; K . F o j t í k — O . S i r o v á t k a , K déjinám homictví na Ro­ sicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Casopis M a t i c e moravské", t. 73: 1954, s. 68—82. 21 22 23 2 4 �RECENZJE 447 Biorąc pod uwagę położenie m a t e r i a l n e górników można było wśród n i c h w y ­ różnić dwie grupy: a ) posiadających r o l n y c h , mieszkających własny „ n a komorze". dom i kawałek Pierwsi byli pola zazwyczaj oraz synami R z a d k o t y l k o mógł górnik swą własną pracą dorobić się domu. D r u d z y przeważnie spośród m i e j s c o w e j większość przybyszów. b) bez­ chłopskimi. pochodzili najuboższej ludności; do tej g r u p y również należała Położenie materialne górników było zbliżone do sytuacji chłopów małorolnych i komorników. O b i e t e kategorie ludności łączyło sporo wspólnych s z k a n i a górników, którzy p o s i a d a l i własne d o m y , chłopskich, podobnie ników-górników mieszkaniowej stych. j a k niewielkie budowa t e uzależniły się j e d n a k w różnice pomiędzy rolnych. mieszkaniami Pewną zmianę k o l o n i i , zapoczątkowana większym do w z r o s t u w y k a z y w a ł o również w i e l e ności w i s j s k i c j były komorników-robotników spowodowała Kolonie przyczyniły a rysów k u l t u r o w y c h . Mie­ n i e w i e l e różniły się od mieszkań stopniu solidarności w latach robotników robotniczej od komor- w .sytuacji czterdzie­ pracodawców, Pożywienie górników c e c h wspólnych z ' p o ż y ^ y i c n i B i i i uboższych w s r s 1 w l u d Napływowi odży w i s l i się p o d o b n i s j s k ludność m i e j s c o w a n a co mi/t d ta •' ł 'e h" C • K o m e t a m i , inaczej naroast p r z e a s t a w i a a się s p r a w a u o i o r u . u o r m c y m e n o s i l i b o w i e m t r a d y c y j n y c h strojów l u d o w y c h , u b i e r a l i się p o . m i e j s k u , co n i e pozostawało bez w p ł y w u n a strój m i 6 "sco^v c h chłopów Omawiając problem życie społeczne górników t w o r z e n i a się odrębnej w a r s t w y autorzy zwracają specjalną uwagę neńskim, zarządy kopalń starały się pozyskać górników przez o r g a n i z o w a n i e r o d n y c h uroczystości, p a r a d sposób c h c i a n o , uzyskać feudalną. Przez i zaprowadzenie poparcie specjalnego rzesz robotniczych w z a c i e r a n i e zaś różnic w różno­ s t r o j u górniczego. W sporach położeniu właścicieli ników. M i m o to ciężkie w a r u n k i p r a c y , siębiorcy przyczyniały warunki się do w z r o s t u do r o z w o j u ruchu ucisk z e strony pana solidarności robotniczej ten z e zwierzchnością kopalń, urzędników i zwykłych pracowników f i z y c z n y c h s t a r a n o się tłumić uświadomienie k l a s o w e wiednie na górniczej. P o d o b n i e j a k w Zagłębiu K ł a d - feudalnego i gór­ i przed­ stworzyły odpo­ robotniczego. Streszczając w y n i k i s w y c h badań stwierdzają a u t o r z y , że już w połowie X I X w . istniała s w o i s t a k u l t u r a górnicza. Powstała ona w o p a r c i u o kulturę miejscowych chałupników i komorników, posiadała j e d n a k szereg n o w y c h elementów, w dziedzinie w Zagłębiu Oprócz życia społecznego omówionych poświęcony powyżej Rosicko-Oslavanskim, k l a s i e robotniczej r u n k i p r a c y robotników w i omawia i świadomości najważniejsze artykułów, należałoby pobliskiego drugiej dziedziny a zarazem w całej ul. Czerwonej. tek, 5 ich kultury A u s t r i i , powstałą zaś r z e s z e robotników w przedstawia pierwszej badań w Fojtika nim w a ­ połowie X I X w. materialnej, j a k mieszkanie, latach osiemdziesiątych XVIII w. mieszkała dojeżdżały w robotników B r n a uległy przeludnionych do p r a c y kamienicach ze w s i , wracając poży­ Brnie, przy t r a d y c j i chłop­ znacznemu t y l k o spośród n i c h posiadało osobne d o m k i n a własny K . F o j t i k, Phspevek k poznani zpusobu polovine XVIII, a prvni polovine XIX stoleti, 224—226. 2 5 Autor wyniki artykuł n a n a j s t a r s z a kolonię robotniczą w czasu w a r u n k i mieszkaniowe Niewielu większość Brna-' . wymienić P l a n domów w tej k o l o n i i nawiązywał do d a w n y c h skich. Z biegiem pogorszeniu. przedstawiających jeszcze połowie X V I I I i w w i e n i e , odzież. Specjalną u w a g ę z w r a c a zwłaszcza społecznej. czynszowych. t a m n a niedzielę. uży­ Całe Przez źivota delnicke tfidy v Brne v druhe „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 58—65, �RECENZJE 448 tydzień r o b o t n i c y nych nocowali wspólnie p r z e z Końcowa w s w y c h zakładach p r a c y l u b w k i l k u l u b k i l k u n a s t u albo pod gołym część artykułu została poświęcona izbach wynajmowa­ niebem. pożywieniu i odzieży robotników B r n a , p r z y c z y m autor z w r a c a specjalną uwagę n a powiązanie t y c h działów k u l t u r y robotniczej z kulturą chłopską III. Etnografowie swoją u w a g ę są b a r d z o (zwłaszcza s i l n e w B a d a n i a śląscy w z a k r e s i e pożywienia). ośrodku zajmujący się o p a w s k i m problematyką robotniczą n a O s t r a w s k i m Zagłębiu W ę g l o w y m . T r a d y c j e stare, w y d o b y w a n i e w epoce f e u d a l n e j . rud metali stanowiło Początek górnictwa węglowego skoncentrowali górnictwa t u ważną jednak — n a Sląsku- gałąź gospodarki podobnie j a k w i n ­ n y c h zagłębiach — p r z y p a d a dopiero n a drugą połowę X V I I I w., a i n t e n s y w n i e j s z y jego rozwój n a połowę w i e k u X I X . Decydujący w p ł y w n a w z r o s t w y d o b y c i a węgla posiadało założenie h u t w i t k o w i c k i c h w 1829 r. i b u d o w a l i n i i k o l e j o w y c h w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h . S t a r s z e k o p a l n i e i h u t y p r z e z długi czas pozostawały pod zarządem f e u d a l n y m , co odbijało się u j e m n i e n a i c h r o z w o j u . D o p i e r o w 1843 r. h u t y w i t k o - w i c k i e , które należały do a r c y b i s k u p a ołomunieckiego, przeszły w p o s i a d a n i e wie­ deńskiego inne zakłady domu pracy podniesienia handlowego Rothschildów, stały się własnością rentowności Z reorganizacją wzrost ilościowy Zapotrzebowanie rezerwy z k a p i t a l i s t y c z n y c h . Dążenie wpłynęło na miejscowej, również niewykwalifikowani d u c h u k a p i t a l i s t y c z n y m nastąpił czemu sprzyjało również migrującej werbować pracowali masowo robotników zniesienie gwałtowny pańszczyzny. także Słowacy, z w s i okolicznych. W z Galicji. a jako 27 ziemi ostrawskiej znowu Ponadto jako wykwalifikowani W uległa z m i a n i e . Nastąpił związku robotnicy — Głównym d a l s z y pomyślny rozwój Ostrawy Zagłębiu znalazło pracę w i e l u robotników z całego k r a j u . organizatorem badań n a d kulturą robotniczą I n s t y t u t B a d a w c z y , powstały w 1948 r. w O p a w i e Opavske. Pozostając Śląskiem prowadzi w n a Śląsku Sbornik jest w nawiązaniu do d a w n e j Śląski Matice stałym k o n t a k c i e z i n n y m i i n s t y t u c j a m i z a i n t e r e s o w a n y m i on rozległą działalność badawczą i wydawniczą; m. i n . t r z y własne c z a s o p i s m a : „Slezsky S b o r n i k " , „Radostna Z e m e " decky Czesi ostatnich latach s y t u a ­ górnictwa i h u t n i c t w a , powstało s z e r e g osiedli górniczych z nową dzielnicą n a czele. W do ulepszeń 26 z i n n y c h zagłębi węglowych oraz N i e m c y i A u s t r i a c y . cja w wprowadzenie n a siły robocze było t a k duże, że n a jego p o k r y c i e n i e wystarczały ludności t y m zaczęto również o r g a n i z a c j i z b y t u węgla i żelaza . przedsiębiorstw w robotników, l a t a c h następnych przedsiębiorców przedsiębiorstw technicznych i na usprawnienie a w Ostravskeho Kraje" 2 8 . W badaniach nad i posiada on „Pfirodove- problematyką robot- V . 2 a ć e k, O hlavnich ukolech vyzkumu dejin hornictvi a hutnictvi v ostravskem kraji, „Slezsky S b o r n i k " , R. 50: 1952, s. 1—24. Zob. również: F . N e s v a d b a , K poćdtkum- dolovdni uhli a jinych nerostu na Ostravsku na pfelomu XVIII a XIX stoleti, tamże, 49: 1951, s. 145—155; J . C h l e b o w c z y k , K otdzce periodisace vyvoje hornictvi v ostravsko-karvinskem reviru, tamże, t. 51: 1953, s. 82—89; F . M a i n u ś , K e studiu dejin hornictvi a hutnictvi na Ostravsku, tamże, t. 51: 1953, s. 4 0 8 — 416 i i n . A . G r o b e l n y , Zdroje levn$ch praconnych sil pro ostravsky prumysl za k a pitalismu, „Radostna Zemć", t. 3: 1953, s. 3—6. Zprava o ćinnosti slezskeho studijniho ustavu v Opave do końce roku 1950, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 133—142; B . S o b o t i k , Je zapotfebl yedeckeho ustavu v ostravskem kraji?, S S U , 74, z p r a v a , ćerven 1955, s. 1—3. 2 6 2 7 28 �RECENZJE nłczą współpracują, z sobą: historycy, e t n o g r a f o w i e , . folkloryści, i — w pierwszych latach istnienia Instytutu — Etnograficzne badawczych przy etnograficzny badania językoznawcy, socjologowie . 29 n a d kulturą górniczą były p r o w a d z o n e p r z e z k i l k a współpracy etnografów I n s t y t u t u , pozostający z Pragi wówczas i Brna. pod Już w kierunkiem 1950 r. grup oddział zasłużonego łacza śląskiego i l i t e r a t a J a n a R o h l a , rozpoczął s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e dzia­ materiałów dotyczących w a r u n k ó w życia i p r a c y górników Zagłębia. S p e c j a l n y n a c i s k położono n a zagadnienie d a w n y c h t e c h n i k p r a c y w k o p a l n i a c h i n a f o l k l o r górniczy. wadzono również badania którymi d a w n y m i n a d życiem zwyczajami górników w starych górniczymi, o r k i e s t r a m i koloniach, górniczymi itp. Przepro­ nad nie­ 3 9 W t y m s a m y m czasie zostały podjęte s y s t e m a t y c z n e s t u d i a n a d sposobem życia i kulturą zarówno ludności chłopskiej, j a k robotniczej w okolicach Cieszyna. B a ­ d a n i a prowadziło tutaj k i l k a zespołów. Zespół doc. dr D. S t r a n s k i e j z u n i w e r s y t e t u praskiego po p r z e b a d a n i u w 1951 r. t r z e c h ;gmin łecznej: B y s t r z y c y n a d Olzą, N y d k a o różnorodnej badawczą w Jabłonkowie i najbliższej- jego o k o l i c y . W jąca pod k i e r u n k i e m Górną Łomnę, w W. także i n n a g r u p a e t n o g r a f i c z n o - f o l k l o r y s t y c z n a , Scheuflera i J . Cernego. 1951 r. zaś B u k o w i e c Badania i Morawkę, wsie m i e r z e p r z e z r o b o t n i k ó w . O d 1953 r. rozpoczęto prace innej w s i ziemi cieszyńskiej, badań został O. S i r o v a t k a z B r n a grafii uniwersytetu praskiego grup badań były ludności na wsi . A gminach następujące ostrawskiej przez w końcu w pod k i e r u n k i e m n o w e n a d życiem górników w Przedmiotem 3 3 zamieszkałej w 1950 r. znacznej Sobieszo­ Kierownikiem 1954 r. g r u p a studentów A. Robka rozpoczęła Dąbrowie i K a r w i n i e w zagadnienia: od robotników. badania pobliżu 1) sposób życia l a t dziewięćdziesiątych do pro­ pozosta­ zamieszkałe w n a d monografią 32 wie, te objęły spo­ akcję pobliżu Jabłonkowa 31 wadziła od 1950 r. b a d a n i a strukturze i K o s a r z y s k , skoncentrował z k o l e i swą etno­ tere­ Ostrawy. poszczególnych chwili obecnej i 2) różnice w sposobie życia Czechów i Polaków i kształtowanie się tutaj jedno­ litej k u l t u r y . 3 4 B a d a n i a n a d kulturą robotniczą n a Śląsku są i n t e n s y w n i e k o n t y n u o w a n e . ległość t e r y t o r i u m ich i skomplikowana ukończenie. D o tej pory problematyka opublikowano nie pozwala znaczną jednak ilość materiałów Roz­ n a szybkie terenowych, przeważnie n a łamach „Radosnej Z i e m i " . Składają się n a n i e b a r d z o c i e k a w e życio­ rysy, wspomnienia, opowiadania górnicze, oświetlające ciężką dolę robotników Z a - Zprdva o cinnosti..., tamże, Z vyhledoveho planu prace na rok 1954, S S O , 60 z p r a v a , l e d e n 1954, s. 1—3. Ke dni hornikń, S S U , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 1—2; S S t J , 28 z p r a v a , l e d e n 1951, s. 3; S S U , 32 z p r a v a , d u b e n 1951, s. 2; S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; H . P., O vyzkumech ndrodopisneho referatu SSU v roce 1953, „Radostna Z e m e " , t. 3: 1953, s. 88; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu SSU v r. 1953, „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 39—40. D. S t r a n s k a , Zprdva o ethnografickem vyzkumu na Teśinsku, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: f 1951, s. 426—429; ' S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; S S U , 52 z p r a v a , u n o r 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , l i s t o p a d 1953, s. 4. Zob. też: H . P., O v^zkumech ndrodopisneho... oraz H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu... S S O , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 4; S S U , 35 z p r a v a , z a r i 1951. s. 2; V . S c h e u f l e r , Zprdva o ethnografickem a folkloristickem pruzkumu Bukovce a Mordvky, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 585—588. S S U , 52 z p r a v a , unor 1953, s. 3; S S O , 56 z p r a v a , s r p e n 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , listopad 1953, s. 4; H . P., O v y z k u m e c h narodopisneho referatu... j . w.; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu..., tamże. A . R o b e k, Zprdva o vyzkumu zpusobu zivota delnicke tfidy na Ostravsku, „Cesky L i d " , R. 41: 1954, s. 288; zob. też: S S U , 62 z p r a v a , bfezen 1954, s. 3; S S U , 67 z p r a v a , zafi 1954, s. 3. 29 39 3 1 3 2 33 34 Etnografia Polska I I 29 �RECENZJE 450 głębia przed kilkudziesięciu l a t y . Duże zasługi w publikowaniu tych materiałów położył J . R o h e l . 3 5 Mniej liczne są natomiast opracowania materiałów terenowych. Ukazały się one przeważnie p o d postacią krótkich sprawozdań, j a k np. artykuł Z a h r a d n i k a Jak mieszkał nia i jak się ubierał Stranskiej kultury w osadach się j e d n a k niczej. P r o b l e m frysztackiej Zawierają 3 8 ludowej nie zajmują lud w ziemi i Scheuflera . 3 7 zamieszkałych zagadnieniem przed 80 laty one omówienie w znacznej lub 3 9 sprawozda­ różnorodnych mierze przez kształtowania się s p e c y f i c z n e j działów robotników, kultury robot­ t e n występuje n a t o m i a s t wyraźnie w artykułach S i r o v a t k i i R o b k a . Przedmiotem badań S i r o v a t k i i jego zespołu była wieś Sobieszowice, n a p o g r a n i c z u p o w i a t u mosteckiego położona i cieszyńskiego . Należy o n a do t y c h typowych 39 w s i r o b o t n i c z y c h , w których ogół mieszkańców łączy pracę n a własnym niewielkim g o s p o d a r s t w i e z pracą w przemyśle. Większość robotników stanowią t u górnicy z a ­ t r u d n i e n i w odległej larnej komunikacji o 15—20 k m k o p a l n i . W autobusowej górnicy c i n o c o w a l i (powstała w miejscu pracy w okresie, gdy n i e było jeszcze o n a dopiero specjalnych domach o d w i e d z a l i t y l k o d w a r a z y w tygodniu. G o s p o d a r s t w e m pracujące ponadto n a j e m n i e we w latach noclegowych, tury górniczej d w o r z e l u b u zamożniejszych -chłopi Krzyżowanie występuje utrzymywali tradycjonalistyczną na n a św. P r o k o p a . wiejskich gospodarzy. z odrębnymi wyraźnie zwłaszcza n a przykładzie ogół dawne obrzędy doroczne, p r z y c z y n i a l i się do z a c h o w a n i a górniczych, np. m o d l i t w y i tradycji Z przed drugiej zjazdem jednak a wzrost elementami nawet swoją starych także w dziedzinie zajęć g o s p o d a r s k i c h . Pociągało to z b i e g i e m postawą zwyczajów krytycznej z r o d z a j e m p r a c y i z n o w y m i k o n t a k t a m i przyczynił się do n a r a s t a n i a kul­ Górnicy- uroczystości n a św. postawy Autor kulturę l u d ­ zwyczajów. niektórych do k o p a l n i , strony a wieś zajmowały się żony i dzieci, s t a r a się zanalizować w p ł y w p r a c y w k o p a l n i n a chłopską p i e r w o t n i e ności Sobieszowie. regu­ trzydziestych), Barbarę związany racjonalizmu czasu zaniechanie d a w n y c h obrzędów związanych z rozpoczęciem p r a c w i o s e n n y c h , z w y g a n i a n i e m by­ dła n a paszę i t p . Robek w swoich artykułach w specjalnie budowanych 40 zajmuje się głównie górnikami mieszkającymi k o l o n i a c h . W k o l o n i a c h t y c h o s i e d l a l i się m i e j s c o w i bez­ r o l n i , częściowo zaś p r z y b y s z e z d a l s z y c h okolic, zwłaszcza z G a l i c j i . N a 30 000 gór­ ników z a t r u d n i o n y c h w 1894 r. w k o p a l n i a c h Zagłębia ok. 10 000 mieszkało w niach. W l a t a c h pięćdziesiątych do siedemdziesiątych s p e c y f i c z n a k u l t u r a , której późniejsi i m i g r a n c i w nili. Autor wienie, omawia zwyczaje życie rodzinne, górnicze, sytuację rozwój ruchu zaczęła się tutaj kolo­ wytwarzać z a s a d n i c z y sposób już n i e z m i e ­ materialną, m i e s z k a n i e , robotniczego w odzież, poży­ osadzie Dąbrowa Zob. np. w s p o m n i e n i a robotników z a p i s a n e p r z e z R o h l a , Z pameti stareho havife, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 116—121; t e n ż e , Havifovo vyprdveni, tamże, t. 2: 1952, s. 67—71; t e n ż e , Zwot hornicke rodiny na Ostravsku, tamże, t. 4: 1954, s. 7 — 8 ; t e n ż e , Hornicke kapely, tamże, t. 4: 1954, s. 77—79. R o h e l w y d a ł r ó w ­ nież szereg o s o b n y c h p u b l i k a c j i poświęconych f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u , które s t a ­ nowią c e n n y materiał źródłowy. J . Z a h r a d n i k, Jak bydlel a jak se oblekał lid na Frystdtsku pfed 80 lety, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 132—133. P o r . p r z y p i s 31. P o r . p r z y p i s 32. O. S i r o v a t k a, Zemedelske hospoddrstvi Horniku v SobeSovicich. K po­ znani zpusobu zivota Horniku na Ostravsku v 1 pol. XX stoi., „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 1—^6. A . R o b e k , Vyzkum zpusobu zwota a kultury Horniku v Doubrave, „Ra­ d o s t n a Z e m e " , t. 5: 1955, s. 30—32; t e n ż e , Zpusob zwota Horniku v koloniich v Doubrave v 90 letech minuleho stoleti, „Radostna Z e m e " , t. 5: 1955. s. 104—115. 35 3 6 3 7 38 3 9 4 0 �RECENZJE 451 a zwłaszcza w k o l o n i a c h r o b o t n i c z y c h tej osady. M. i n . z w r a c a uwagą n a u t r z y m y ­ wanie w się d a w n y c h t r a d y c j i chłopskich w k u l t u r z e mieszkańców k o l o n i i , do czego z n a c z n e j m i e r z e przyczyniało się stałe osiedlanie się t u n o w y c h przybyszów ze wsi. Niemniej jednak tradycje wiejskie zanikały wśród górników w koloniach o w i e l e s z y b c i e j niż wśród górników mieszkających w e w s i a c h . Z i n n y c h zagadnień p o r u s z a autor p r o b l e m krzyżowania się k u l t u r y p o l s k i e j i c z e s k i e j . I m i g r a n c i p r z y ­ bywający z G a l i c j i p r z y n o s i l i ze sobą odrębny sposób życia i odrębną kulturę, która na skutek odmiennych warunków gospodarczych w n o w y m środowisku s z y b k o z a ­ nikała. P e w n e jej e l e m e n t y j e d n a k przeszły do wspólnej k u l t u r y robotniczej całej osady. Z i n n y c h artykułów o p u b l i k o w a n y c h p r z e z ośrodek śląski należałoby wspomnieć o d r o b n y c h , a l e wartościowych p r z y c z y n k a c h dotyczących różnych d z i e d z i n k u l t u r y górniczej. W grę t u wchodzą np.: J . R o h e l i J . S v a t e k , Górnicze szej połowy XVIII b r a d n i k , Górnicy IV. w. A . H o l a n , Najstarsze 41 — lekarze Badania Zadaniem ludowi siekiery oświetlania ośrodka słowackiego w dania ośrodka słowackiego było o d t w o r z e n i e r o l i k l a s y robotniczej podzielono ośrodki n a trzy robotnicze, które w etapy. pierw­ J . Za- B r a t y s ł a w i e rozwoju t u r y robotniczej n a Słowacji od o k r e s u feudalnego do c h w i l i obecnej właściwej z kopalń**; ,itp. 13 etnograficzne-go sposoby kul­ i wykazanie t w o r z e n i u się k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Ba­ 44 W pierwszej początkami swymi fazie postanowiono sięgają epoki uwzględnić feudalnej. W grę te tu weszły ośrodki górnicze przeważnie n i e w i e l k i e , powstałe w e w s i a c h . T r a d y c j a p r a c y najemnej, chociaż niejednokrotnie przerywana, istnieje tu od szeregu pokoleń. W d r u g i m etapie b a d a n i a m i zostaną objęte większe c e n t r a przemysłowe, które r o z ­ winęły się w o k r e s i e k a p i t a l i z m u , zwłaszcza w drugiej połowie X I X w . K l a s a r o b o t ­ n i c z a s t a n o w i w n i c h zwartą masę, a o d e r w a n a od środowiska w i e j s k i e g o , rego w z n a c z n e j m i e r z e pochodzi, wytworzyła n o w y s p e c y f i c z n y sposób życia kulturę. P r z e d m i o t e m w latach badań w ostatnich, w które z n i c h nawiązują likwidacji w okresie końcowej fazie socjalistycznego do d a w n y c h staną się zakłady uprzemysłowienia przedsiębiorstw okresie międzywojennym, z a p i e r w s z e j pracy z któ­ i nową powstałe Słowacji. przemysłowych, które Nie­ uległy republiki. Pracownikami tych zakładów są przeważnie l u d z i e młodzi, którzy znalazłszy w n i c h odpowiednie w a ­ r u n k i życia dobre z a r o b k i , w y g o d n e m i e s z k a n i a w n o w o założonych o s i e d l a c h zrywają n a ogół z pracą n a r o l i . 4 5 B a d a n i a rozpoczęto w 1952 r. od rolniczo-górniczej osady Żakarowce, położonej w e w s c h o d n i e j Słowacji, w powiecie g e l n i c k i m . P o o d p o w i e d n i m przygotowaniu te­ o r e t y c z n y m p r z e p r o w a d z o n o zespołowe b a d a n i a terenowe w l a t a c h 1953—1954, a u z u ­ pełniono j e s z c z e i n d y w i d u a l n y m i w y j a z d a m i . Każdy z członków zespołu i n n e zagadnienie. W r e z u l t a c i e powstała o b s z e r n a m o n o g r a f i a , u schyłku 1956 r . opracował która wyszła z d r u k u 4 0 Żakarowce stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y przykład w s i , której mieszkańcy zajmują J . R o h e l — J . S v á t e k , Hornické sekery z 1 pol. XVIII stoleti, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 114—116. A . H o l á n , Nejstarśi zpúsoby osvétlovaní dołu, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 123—124. J . Z a h r a d n í k , Hornictí lidoví lékafi, „Radostna Zemé", t. 5: 1955, s. 53—54. Zob. P o d o 1 á k, s. 437. Banická dedina Zakarovce, B r a t i s l a v a 1956, s. 7. jw. 41 4 2 43 4 4 45 4 6 �RECENZJE 452 się górnictwem od s z e r e g u pokoleń. N a j s t a r s z e wzmianki o tej osadzie pojawiają się w X I V w. O d w i e k u X V należała o n a do „państwa r y c h n a w s k i e g o " , sto zmieniało s w o i c h właścicieli. P i e r w o t n i osadnicy które czę­ t r u d n i l i się prymitywną spodarką rolną n a w y k a r c z o w a n y c h p r z e z siebie t e r e n a c h leśnych, rąbaniem go­ drzewa i w y p a l a n i e m węgla d r z e w n e g o d l a p o b l i s k i c h kopalń i kuźnic. Z X V I w. pochodzą pierwsze wiadomości o p r a c y mieszkańców Żakarowiec w okolicznych kopalniach r u d y . Początkowo p r a c a t a należała do i c h obowiązków pańszczyźnianych, o t r z y m y ­ w a l i jednak pewne wynagrodzenie nagrodzenie to przeszło w w postaci części w y d o b y t e j zapłatę w w o l n y c h robotników. Zdarzały pieniężną, się też w y p a d k i , s w e własne n i e w i e l k i e k o p a l n i e o d k r y w k o w e kopalnie nie mogły jednak dawni wytrzymać zaś rudy. Z czasem w y ­ poddani że r o d z i n y zmienili chłopskie się posiadały (od X V I I w . do końca X I X ) . T e d r o b n e konkurencji większych przedsiębiorstw i s z y b k o upadały. Zniesienie pańszczyzny niło się j e d n a k liczby do c o r a z bezrolnych, zapoczątkowało bardziej żyjących pomyślny narastającego tylko z pracy rozwój rolnictwa, rozwarstwienia najemnej. W przyczy­ w s i , do latach wzrostu siedemdziesiątych X I X w., g d y Słowacja została dotknięta k r y z y s e m g o s p o d a r c z y m , w i e l u z t y c h r o l n y c h wyemigrowało do Stanów Zasadnicze talistycznej z m i a n y w życiu w s i nastąpiły z końcem X I X w., w k o n c e n t r a c j i przemysłu. w posiadanie wielkiego bez­ Zjednoczonych. Kopalnie w Zakarowcach i okresie okolicy kapi­ przeszły a u s t r i a c k i e g o k o n c e r n u przemysłowego, co zapoczątkowało o k r e s i c h i n t e n s y w n e j r o z b u d o w y . N i e t y l k o cała ludność m i e j s c o w a znalazła w n i c h z a t r u d n i e n i e (oprócz mężczyzn pracowała również p e w n a ilość kobiet), a l e sprowa­ dzono też robotników z G a l i c j i i z Siedmiogrodu. D o b r a k o n i u n k t u r a gospodarcza n i e trwała jednak robocie. długo. C z a s y p i e r w s z e j Rozpoczęły się z n o w u republiki masowe przyniosły migracje w ciągłe k r y z y s y i poszukiwaniu pracy. bez­ Obecnie groźba bezrobocia już n i e i s t n i e j e . Mieszkańcy Żakarowiec pracują n i e t y l k o w p o ­ bliskich kopalniach, ale i w wielu i n n y c h zakładach przemysłowych powstałych w ostatnich czasach. Charakterystycznym jest fakt, że do końca X I X w. większość mieszkańców w s i uważała się z a rolników, a swą pracę w górnictwie traktowała t y l k o j a k o d o ­ datkowe acja źródło dochodu. O d czasów j e d n a k dobrej k o n i u n k t u r y w przemyśle uległa z m i a n i e . Decydującą która p r z y n o s i niezłe z a r o b k i . W struktury społecznej wsi. Na otrzymania pracy najemnej posiadający gospodarstwa małe spadł głównie n a k o b i e t y przerwami aż do c h w i l i wagę zaczęto przywiązywać t y m czasie również nastąpiło p e w n e skutek rozdrobnienia przeważającą (do poświęcony gruntów, kategorią ludności 2 ha). Ciężar i dzieci. T a k i a W został pierwszy się z Żakarowiec od i c h p o w s t a n i a rozdział zatytułowany Zakarowce rozdziale drugim łatwości się górnicy gospodarki też s t a n r z e c z y utrzymał pracy, obejmujący rolnej pewnymi w aż do c h w i l i ponadto matykę stosunków r o d z i n n y c h . D o t y c h s a m y c h zagadnień nawiązuje dział monografii, wyrównanie zarazem w s i stali prowadzenia sytu­ najemnej, obecnej. Społeczno-gospodarczemu r o z w o j o w i obecnej do p r a c y proble­ ostatni i t r z e c i m omówiono d w a najważniejsze zajęcia mieszkań­ ców w s i : r o l n i c t w o i górnictwo. Charakteryzując rozwój g o s p o d a r k i r o l n e j w r o w c a c h a u t o r z w r a c a uwagę n a j e j zależność od s t r u k t u r y w s i . Z małymi r o z m i a r a m i gospodarstw, roz­ przeszłości. Zaka­ społeczno-gospodarczej z t r a k t o w a n i e m r o l n i c t w a j a k o zajęcia d o ­ datkowego, którym trudniły się głównie kobiety, łączył się b o w i e m m i t y w i z m t e c h n i c z n y . Rozdział poświęcony górnictwu obejmuje znaczny pry­ opis t e c h n i k i , o r g a ­ n i z a c j i i w a r u n k ó w p r a c y , sprawę płac r o b o t n i c z y c h , p r a c y k o b i e t i dzieci, opieki �RECENZJE 453 społecznej. A u t o r k a p r z e d s t a w i a w n i m również przebieg d n i a p r a c y górnika, z w r a c a uwagę n a s t o s u n k i pomiędzy Trzy różnymi kategoriami robotników. dalsze rozdziały p r a c y dotyczą k u l t u r y m a t e r i a l n e j Żakarowiec, w szcze­ gólności m i e s z k a n i a , pożywienia, odzieży. Przedstawiając te d z i e d z i n y k u l t u r y rzy starają - się uwypuklić i c h zależność od społeczno-gospodarczej i auto­ zawodowej s t r u k t u r y w s i . Zależność ta występuje wyraźnie n a przykładzie odzieży. W okresie gdy mężczyźni i kobiety z a t r u d n i e n i b y l i równocześnie t a k w g o s p o d a r s t w i e rolnym, jak i w pracach zazwyczaj miała wiele wym rysów zajęciem zaczęła się powierzchniowych wspólnych. G d y j e d n a k mężczyzn, zaznaczyło przystosowywać do przy wydobywaniu praca się wyraźne ich zawodu w kopalni r u d y , odzież i c h stała zróżnicowanie. podstawowego, się podstawo­ Odzież mężczyzn cechowała ją coraz większa prostota, aż w końcu upodobniła się do u b i o r u robotników z i n n y c h o k o l i c Słowacji. Mężczyźni przejęli ostatecznie ubiór m i e j s k i w l a t a c h k r y z y s u za pierw­ szej r e p u b l i k i . Przyczyniły się do tego częste w ę d r ó w k i z a pracą, w c z a s i e których u n i k a l i wyróżniania się s w y m w y g l ą d e m od i n n y c h robotników w ośrodkach mysłowych. W podobny sposób w a r u n k i p r a c y i s y t u a c j a m a t e r i a l n a n a stopniowe przeobrażenia w ubiorze kobiet. Przeciążenie k o b i e t pracą — w gospodarstwie rolnym, jak w pewnych n a z a n i k d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a okresach w prze­ oddziaływały górnictwie — zarówno wpłynęło n p . stroju. T r z y następne rozdziały zajmują się w y b r a n y m i z a g a d n i e n i a m i z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y społecznej i umysłowej. W rozdziałach t y c h omówiono m. i n . z w y c z a j e (łącznie z wierzeniami, przesądami i lecznictwem), folklor literacki i ludowe muzyczny. C h a r a k t e r y s t y c z n y m jest f a k t , że te d z i e d z i n y k u l t u r y Żakarowiec w wyższym s t o p ­ n i u pozostają pod w p ł y w e m t r a d y c j i r o l n i c z y c h niż górniczych. Można to w y t ł u m a ­ czyć zarówno d a w n y m p r y m a t e m gospodarki r o l n e j , j a k też większą pewnością b y t u , jaka z nią była związana. P r z y nicza n i e stanowiła chody. Monografię karowiec Na grafii oparty kończy k o n i u n k t u r z e gospodarczej wspomniany już uprzednio praca że d a w a ł a rozdział robot­ większe do­ o przeszłości Ża­ n a materiałach a r c h i w a l n y c h . marginesie nasuwają tej się słuszne podzielenie nadzwyczaj pewne uwagi zagadnień wstępny i końcowy, które w poświęcone zmiennej p e w n e g o źródła u t r z y m a n i a , p o m i m o ciekawej i gruntownie krytyczne. Przede związanych z przeszłością z n a c z n e j m i e r z e omawiają historii w s i , oparte głównie n a źródłach opracowanej wszystkim osady mono­ nie wydaje na dwa się rozdziały: te s a m e k w e s t i e . Studium archiwalnych, powinno sta­ nowić j e d e n ze wstępnych rozdziałów p r a c y , j a k o p o d s t a w a d l a d a l s z y c h j e j części, dotyczących o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu. O p i s przeobrażeń społeczno-gospodarczych w najnowszej epoce można b y połączyć ze wstępnym rozdziałem h i s t o r y c z n y m l u b przedstawić go odrębnie. W każdym r a z i e p o w i n i e n on się opierać zarówno n a m a ­ teriale terenowym, j a k i n a w s z e l k i c h i n n y c h dostępnych źródłach (archiwalnych, urzędowych itp.). Pewne zastrzeżenia budzi została omówiona w m o n o g r a f i i w sposób (przejście bardzo również fragmentaryczny. od w i e l k i e j rodziny zakres tematyki. O ile kultura wyczerpująco, o t y l e życie społeczne Takie zagadnienie do r o d z i n y np. j a k s t o s u n k i indywidualnej, przemiany d z i n n y m s p o w o d o w a n e pracą zawodową mężczyzn a o k r e s o w o kobiet) społeczno-gospodarczemu stosunków rozwojowi w s i . Pominięty sąsiedzkich, t o w a r z y s k i c h , współżycia ności w i e j s k i e j (np. ludnością miejscową nień nie w y c z e r p u j e z natury pomiędzy a przybyszami). został różnymi w rodzinne życiu r o ­ zasługiwałoby n a dokładniejsze omówienie, niż to u c z y n i o n o w rozdziale p i e r w s z y m , głównie materialna przedstawiono poświęconym także Wszystkich tych r z e c z y rozdział o z w y c z a j a c h problem grupami rodzinnych i lud­ zagad­ dorocz­ n y c h , zawierający zresztą w i e l e interesujących wiadomości. Można by też postulować �RECENZJE 454 opracowanie wstępu, który omawiałby założenia b a d a w c z e , P r z y d a t n e byłoby również w zakończeniu p o d s u m o w a n i e , o kształtowaniu monografia się k u l t u r y robotniczej Zakarowiec stanowi w Żakarowcach. nie t y l k o wartościową źródła i metody Mimo powyższych pozycję w w a c k i e j , ale też j e s t c e n n y m w k ł a d e m do tej d z i e d z i n y etnografii zainteresowaniami swoimi obejmuje V. również kulturę k l a s y Wnioski nictwo etnografów posiadało zarówno w ustroju feudalnym, wydobywano tu rudy w Kutnej Horze o znaczeniu robotniczej. w dotyczy życiu środowiska gospodarczym jak kapitalistycznym. Od prowa­ górniczego. Czech i były od końca X I I I najdawniejszych europejskim. Z w. do początku X V I I rozwojem gospodarki ośrodkiem feudalnej coraz Gór­ Słowacji, czasów różnorodnych m e t a l i , m . i n . złota i s r e b r a . K o p a l n i e odgrywało w y d o b y w a n i e szcza znaczenie sło­ światowej, która ogólne czechosłowackich, olbrzymie uwag etnografii C h a r a k t e r y s t y c z n y jest fakt, że większość badań n a d kulturą robotniczą, dzonych przez pracy. zawierające ogólne w n i o s k i srebra górniczym większą rolę żelaza. Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k pokłady r u d m e t a l i , z w ł a ­ s z l a c h e t n y c h , zostały w y c z e r p a n e . p l a n wysunęło się n a t o m i a s t W drugiej połowie X I X w. n a górnictwo węglowe, ściśle związane pierwszy z rozwojem ko­ l e j n i c t w a i ciężkiego przemysłu. W t y m właśnie o k r e s i e rozpoczął się s z y b k i rozwój zarówno Zagłębia ośrodkiem W Ostrawsko-Karwińskiego, węglowym c h w i l i obecnej gałęzi gospodarki nowa Czech, jak też które wkrótce Zagłębia stało się iCładneńskiego i górnictwo węglowe i ciężki przemysł należą do Czechosłowacji. Wielkim najważniejszych ośrodkiem przemysłowym s o c j a l i s t y c z n a O s t r a w a , której budowę rozpoczęto p r z e d k i l k u Nic więc przedmiotem Treścią tych sięgających stępowej dziwnego, studiów że studiów było niejednokrotnie roli górnictwo stało etnograficznych, górników w zarówno daleko się w latach skierowanych zagadnienie w powiednie ludności wiejskiej warunki do m i a s t do badań powojennych tradycji feudalnej, się k u l t u r y rozwój górnictwa i h u t n i c t w a w l a t a c h p o w o j e n n y c h , migracje i ośrodków n a d współczesnymi staje się też laty. k u problematyce ciągłości głąb e p o k i kształtowaniu największym Pilzneńskiego. głównym robotniczej. kulturalnych, j a k też p r o b l e m narodowej. Ponadto po­ szybki a w związku z t y m m a s o w e przemysłowych, przeobrażeniami stworzyły kultury od­ robot­ niczej. Na marginesie omawianych studiów nasuwają się j e s z c z e p e w n e u w a g i ogólne, które dotyczą założeń b a d a w c z y c h , p r o b l e m a t y k i , metod i o r g a n i z a c j i badań związa­ n y c h z kulturą robotniczą. S t u d i a w s z y s t k i c h omówionych wyżej ośrodków się n a z a ł o ż e n i a c h więc b a d a n i a teoretycznych m a t e r i a l i z m u historycznego. n a d kulturą robotniczą p r o w a d z o n e są po u p r z e d n i m się z historią d a n e g o okręgu przemysłowego, p o g r u n t o w n e j społeczno-gospodarczego. wątpliwości, Stanowisko że z jego realizacją to łączą należy trudności. nie reguły zaznajomieniu a n a l i z i e jego zaakceptować, się p e w n e opierają Z rozwoju ulega jednak Nie zawsze bowiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze danego ośrodka przemysłowego są w y s t a r c z a ­ jąco p r z e b a d a n e stąd przez historyków, w y c h studiów, a n i e r a z g r u n t o w n y c h celowe tworzenie historycznych Dalsze realizowane, ekip badawczych, zainteresowanych założenie teoretyczne choć r z a d k o n a etnografa spada dodatko­ związku z t y m złożonych z p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n problematyką etnografii robotniczą. czechosłowackiej, wyraźnie formułowane, się k l a s y robotniczej które to powiązanie który j e s t j e j twórcą i n o s i c i e l e m . Stąd też przywiązywanie n a d kształtowaniem obowiązek badań źródłowych. Byłoby w jest p r z e z nią kultury z ludem, dużej w a g i do badań danego okręgu, do studiów n a d pocho- �RECENZJE dzeniem poszczególnych stanowisko, 455 ugrupowań, które się n a nią c h a r a k t e r y s t y c z n e też d l a etnografii Zaznajomienie się z p o c h o d z e n i e m złożyły. R z e c z j a s n a , że to radzieckiej, jest bardzo słuszne. społecznym, t e r y t o r i a l n y m , n a r o d o w y m robotni­ k ó w j e s t obok badań n a d i c h aktualną sytuacją gospodarczą i społeczną wym warunkiem d l a z r o z u m i e n i a kształtowania się k u l t u r y Słuszny również jest postulat, by b a d a n i a zać w ze studiami odniesieniu ludności, nad do środowiskiem ośrodków, względnie do w osad, n a d środowiskiem r o b o t n i c z y m chłopskim. których w Należy współżyją których go uwzględnić z sobą robotnicy obydwie, rekrutują się i stwa, warstwami którego i w pewnych społecznymi, sposób życia, a zwłaszcza o oddziaływaniu dążenia i nawyki ideały, w zwrócić rewolucyjne jeszcze o j e d n y m baczną dążenia okresu, znaczne kategorie drobnomieszczań­ sytuacjach postulacie często w y s u w a n y m jest uwagę n a postępowe mas robotniczych, niewątpliwie zróżnicowanie jej zapoznane słuszne. Należy k l a s y robotniczej, badaniach tradycje. często jednak gdy chodzi w Hasło, b y przez ujawnić naukę równocześnie o stopień j e j oma­ nad klasą poprzed­ uwzględnić uświadomienia społecznego, ścieranie się — j a k w i a d o m o — w j e j obrębie różnorodnych i ze z innymi kla­ środowiskach stanowią wzór d l a r o b o t n i k a . W y p a d a wspomnieć niego te pewnych w i a n y c h p r a c a c h . Kładzie on szczególny n a c i s k n a to, b y w robotniczą wią­ zwłaszcza przeważnie w s i : N i e można j e d n a k zapominać o powiązaniach k l a s y robotniczej sami podstawo­ robotniczej. wpływów tendencji. Parę u w a g w y p a d a życia i kulturą dokładniejszego rowiec, Z która jeszcze poświęcić p r o b l e m a t y c e robotniczą. W opracowania dotyczy niku specyficznego „Etnografii stanowi środowiska o charakterze programowym, badań, zasługuje Analizując 47 narodowym Czech zapytuje etnografia. autorka, w Odpowiada: są właściwym p r z e d m i o t e m sposobem monografia Zaka- chłopsko-robotniczego. opublikowanych w okresie n a uwagę artykuł S k a l n i k o v e j w p i e r w s z y m Czechosłowackiej" . uczestniczyć badań n a d się zapoznałam, n i e znalazłam j e j całokształtu. Wyjątek jednak n i e l i c z n y c h artykułów podejmowania s t u d i a c h , z którymi j a k i m stopniu w „Dokładnym etnografii. znaczenie rocz­ w życiu s t u d i a c h n a d n i m może badaniem S t u d i u m sposobu górnictwa t y c h zagadnień, życia i k u l t u r y które górników, i c h osiedli i m i e s z k a n i a , odzieży, pożywienia, narzędzi p r o d u k c j i i t e c h n i k , s t u d i u m życia w społeczeństwie i rodzinie, analizą ludowej I d a l e j : „Naszym z a d a n i e m jest s k o n c e n t r o w a n i e górników, zgromadzenie materiałów b r a l i udział w życiu n a r o d o w y m do naszego W zakończeniu opracowany dzieckich. o t y m , j a k żyli, Kwestionariusz Zbadanie mierze ją oświetla. tytułu) poruszone rodzaj postępowych artykułu własnych tradycji, w ten m a przytacza doświadczeń stanowić Składa się są następujące część drugą: Zycie autorka terenowych tylko podstawę których jaki tkwią zagadnienia: społeczne kwestionariusz, i doświadczeń do części ogólne i n f o r m a c j e osadnictwo, i rodzinne, ra­ przeprowadzenia problematyki, niemniej w on z t r z e c h części. W i w a r u n k i p r a c y ludności m i e j s c o w e j , wienie. N a życia tworzyli, 48 w y w i a d ó w , nie z a w i e r a więc pełnego o p r a c o w a n i a nej i klasowego" . wspomnianego n a podstawie pracowali artystycznej". sposobu w przeszłości i teraźniejszości, j a k i był i c h w k ł a d życia k u l t u r a l n e g o . k o r z e n i e i c h uświadomienia twórczości się n a p r z e b a d a n i u pierwszej o danym pew­ (bez okręgu, m i e s z k a n i a , odzież, poży­ składają się rozdziały: społeczne, s z k o l n i c t w o i oświata, życie rodzinne, z w y c z a j e l u d o w e i z a b a w y , życie religia, O. S k a-l n i k o v a, K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych Horniku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 153—162. S k a l n i k o v a , j w . , s. 156. 4 7 4 8 �RECENZJE 45(J wierzenia i przesądy, wiedza ludowa. Przez „życie społeczne" rozumie autorka układ stosunków n a t e r e n i e zakładu p r a c y , c h a r a k t e r i n s t y t u c j i skupiających towarzyskie gminy, stosunków między górnikami a innymi ludności i t p ' O s t a t n i a część k w e s t i o n a r i u s z a (Ludowa zawodowymi styczna) problem obejmuje problematykę twórczości literackiej, życie kategoriami twórczość muzycznej i arty­ plastycznej górników . 49 Pomijając strzeżenia wyrazem matyki i na budzi tym miejscu zwłaszcza niewątpliwie badawczej. duchową słusznego Autorka samą również monografii badanej dążenia stara tendencję w już kwestionariusza należy do objęcia się do szerokiego zarówno J a k już wspomniałam, szerokiej kulturę on proble­ materialną zagadnień ośrodka zwężenie p r o b l e m a t y k i b a d a w c z e j Żakarowiec. za­ że j e s t i całokształt życia uwzględniania pracach (pewne podkreślić, Dadaniami uwzględnić opublikowanych ośrodków c z e s k i c h . P e w n e w omawianego robotników, j a k też i c h sytuację ekonomiczną łecznego. Tę widzimy ocenę s y s t e m a t y k a zagadnień) spo­ społecznych praskiego i innych z a z n a c z a się n a t o m i a s t stosunki społeczne na terenie osady są tutaj t y l k o w słabym s t o p n i u uwzględnione. Z a p e w n e jest to w y ­ n i k i e m n i e t y l e założeń t e o r e t y c z n y c h autorów, i l e r a c z e j k o n k r e t n y c h warunków, w j a k i c h p r a c a powstała. Niemniej we jednak n a podstawie w s z y s t k i c h ośrodkach tury materialnej zakresu opublikowanych najlepiej dotąd robotników. Należy uwzględnia się zarówno została przy dawne prac nasuwa opracowana t y m podkreślić, że w formy życia O ile bowiem mitywnych czesnymi narzędzi p r o d u k c j i i technik pracy w g r a n i c a c h możliwości etnografa narzędzi, o tyle trudno skomplikowanymi urządzeniami badań p r z e s u w a się w t y m w y p a d k u nienie człowieka stosunku od niego n a terenie problem budowy problematyka Więcej chowej. uderza wątpliwości Zarówno np. f a k t sugeruje, w budzi natomiast wyodrębnienia zwyczajów osobny osady t e c h n i c z n y c h , do zagad­ stosowania interesować etnografa pozostaje życia społecznego jak w w mocy które pojawiają zasługują się w rodzinnych i dorocznych zwyczajów zaś z sobą. dorocznych Podobnie, pełny proces p r z e m i a n przy gdy warunkach społecz­ już zani­ zanikające, j a k życia, chociażby miały one życia przyjętymi w środowisku i n t e l i g e n c k i m l u b też w y d a j e rodzinnych z innych z a ­ górnicze, stopniowo dawne, du­ Skalnikovej ujęcie p r o b l e m a t y k i zarówno z w y c z a j e nowych i kultury kwestionariuszu rozdział. T a k i e że c h o d z i t u t y l k o o d a w n e t r a d y c j e drobnomieszczańskim. Dlatego zwyczajów współ­ ciężkości kształtowania się stosunków społecz­ badanie Żakarowiec, w i e l e c e c h wspólnych z f o r m a m i stawienie zajmował n a problematykę ściśle społeczną, n a osiedli r o b o t n i c z y c h , ale n a d a l monografii kające. T y m c z a s e m n a uwagę też nowe, się społeczna m i e s z k a n i a . gadnień życia społecznego w nej by P o d o b n i e zresztą p r z e s t a j e współczesnych jedy­ fabrykach. leży opis d a w n y c h t e c h n i k i p r y ­ wymagać, do narzędzi, do ulepszeń zakładu p r a c y . tradycji wątpliwości b u d z i kopalniach lub że kul­ z tego do t e c h n i c z n y m i . Sądzę, że p u n k t n o w y c h t e c h n i k itp., w r e s z c i e n a zagadnienie nych w uwaga, studiach nawiązujące chłopskich, j a k też n a r a s t a n i e elementów n o w y c h . P e w n e nie z a g a d n i e n i e się problematyka na tle m i się, że n a j b a r d z i e j całokształtu omawianiu chodzi życia współżycia o kulturę celowe j e s t p r z e d ­ społecznego wszystkich duchową, (np. n a r a s t a n i e myślenia r a c j o n a l n e g o rodziny, mieszkańców należałoby uwzględnić u robotników, czyn­ n i k i , które się n a to złożyły itp.), a nie t y l k o d a w n e przesądy, w i e r z e n i a itp. T e n p u n k t w i d z e n i a został zresztą przyjęty w pełni w z a k r e s i e f o l k l o r y s t y k i . W " związku z powyższymi uwagami S k a l n i k o v a, jw., s. 158—162. nasuwa się jeszcze sprawa stosirnku �RECENZJE 457 j robotniczą ! i ekono- i I etnografii krzyżują ' misty jak do innych nauk. się z a i n t e r e s o w a n i a W drodze W badaniach h i s t o r y k a , etnografa, p r a k t y k i ustalił się już p e w i e n już wspomniałam — n a d problematyką socjologa, folklorysty podział p r o b l e m a t y k i , n i e m n i e j — i s t n i e j e szereg k w e s t i i wątpliwych. W c i e m i kulturą robotników n a j b a r d z i e j { s t u d i a c h n a d ży- c h y b a celowe są b a d a n i a k o m p l e k s o w e , ; pro- wodzone przez p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n . Są już one zresztą na dużą skalę jakikolwiek zarówno problem w z Czechosłowacji, zakresu kultury jak ZSRR. robotniczej Etnograf powinien n a j s z e r s z y m kontekście i n i e ograniczać się do t r a d y c y j n e j ficznej Nie jest w t y m w y p a d k u istotne ścisłe oddzielenie organizowane badając go jednak ująć w problematyki jak etnogra­ z a k r e s u poszczególnych • n a u k (posiadające, w z n a c z n e j m i e r z e i tak c h a r a k t e r u m o w n y ) , ale j a k najpełniejsze odtworzenie W całego b o g a c t w a rzeczywistości. zakończeniu p r a c y kilka Etnografowie uwag botniczą opierają się z a z w y c z a j archiwalnych materiałów prace danych W i w itp. poznania Taka kultury postawa o r g a n i z a c j i robotniczej badawcza jest ' ro­ j a k też n a źródłach przykładem odtworzenia się do materiałów i n a d problematyką terenowym, Wartościowym do j a k najpełniejszego stości n i e można ograniczać metodach studiach swoich tak na materiale dla Sirovatki. dążeniu źródłach, urzędowych archiwalnych Fojtika słuszna o czechosłowaccy wyzyskania są • w s p o m n i a n e niewątpliwie i zrozumienia uzyskanych tylko w ! i już bardzo rzeczywi­ t e r e n i e , lecz wyzyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła. W opublikowanych pracach o t e c h n i k a c h p r a c y terenowej, niej omawiają te i sprawozdaniach zagadnienia sprawozdania n i c h można dodać, że p r z y d a t n e metody ankietowej, zwłaszcza do większych kształcenie również ponadto że w gruntowne mogłoby zbieranie centrów robotników ośrodka być w znalazłam życiorysów tych drogą n a d większymi technik wiadomości Nawiązując wypadkach ze względu sprawia | się to na trudności. przemysłowymi się metodą ! do stosowanie konkursu. Odnosi których nie ośrodkami s t u d i a s t a t y s t y c z n e i posługiwanie praskiego. pewnych przemysłowych, w stosowanie badaniach niewiele s t o s o w a n y c h p r z e z poszczególne ośrodki. N a j d o k ł a d - wy­ Sądzę konieczne są kartograficzną. W s t u d i a c h etnografów czechosłowackich u d e r z a dobra o r g a n i z a c j a p r a c y , s z y b ­ kie opracowywanie podkreślić materiałów że omawianą i publikowanie dziedziną etnografii wyników zajmuje cowników'naukowych, przeważnie młodych. B a d a n i a skały już pełne prawo obywatelstwa z j a k i m są prowadzone, c z e r w i e c 1957 w etnografii s t w a r z a j a k najlepsze dr Jana Slovenska Mjartana, Akademia Prace Vied, Narodopisneho przy t y m n a d kulturą robotniczą czechosłowackiej. pra­ uzy­ Rozmach, P R O B L E M O W E J Banickd Sekcia Spoloćenskych Ostavu Slovenskiej Vied, : j j dedina pod r e d . Akademie Vied, Z v . 1, B r a t i s l a v a 1956 : Instytut Ludoznawczy Słowackiej A k a d e m i i górniczej w s i Z a k a r o w c e *. terenowe przeprowadzone i p e r s p e k t y w y n a przyszłość. Danuta Dobrowolska K I L K A U W A G NA M A R G I N E S I E M O N O G R A F I I Zakarovce, badań. Należy się t a m z n a c z n a ilość Praca N a u k w y d a ł w r. 1956 monografię ta powstała w oparciu o kompleksowe w l a t a c h 1953—54. Została ukończona i o d d a n a badania w końcu 1954 r. P u b l i k a c j a ta składa się z szeregu opracowań obrazujących całość k u l t u r y o p i * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a . ! do d r u k u c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ i I �RECENZJE 458 osady. Są to p r a c e : B. F i l o v a , Spolećenske sywanej PoVnohospoddrstvo; lak, iel'stvo; M. M a r k u s , Ludovd Zvyky,l'udove kultura; Każdą który liecenxe; strava; v a pfibuzenske praca; folklor; vztahy; odev; powinien kultury ludowej. na zagadnienia one n i e z w y k l e być zrecenzowany Na marginesie bogaty S . B u r l a s o v a , L'udovd przez i różnorodny specjalistów opublikowanej hudobnd od jednej wybranego z a ­ materiał etnograficzny, poszczególnych pracy warto z a k r e s u badań e t n o g r a f i c z n y c h w w a n i a monografii stavi- E . Cajankova, minulosti. z t y c h p r a c można traktować j a k o odrębną monografię Zawierają J . Podo- L'udove J . Mjartan, S . K o v a c e v i c o v a , L'udovy M . K o s o v a , Slovesny J . M a r k o v , Zakarovce gadnienia. Banicka J . Patkova, jednak działów zwrócić uwagę w s i oraz sposobu opraco­ problemowej. C y t o w a n a p r a c a powstała w w y n i k u n o w a t o r s k i c h badań n a d kulturą k l a s y r o ­ botniczej. Równie obszerną publikacją z tej d z i e d z i n y nie mogą się j e s z c z e pochwalić etnografowie z i n n y c h krajów s o c j a l i s t y c z n y c h . C e l e m p u b l i k a c j i , j a k zaznaczono w e wstępie p r a c y , jest p o k a z a n i e warunków, w j a k i c h powstawała słowacka k l a s a robotnicza oraz wyodrębnienie rodzimego cha­ r a k t e r u jej k u l t u r y , gdyż — j a k w y n i k a z badań — większość słowackiej k l a s y r o ­ botniczej pochodzi ze w s i i przechodząc do p r a c y w przemyśle przyniosła w i e j s k i s t y l życia, który dopiero z c z a s e m uległ z m i a n o m . D o badań w y b r a n o typową d l a powstałego w rolniczym. W dalszej okresie f e u d a l n y m fazie badan górnictwa, osadę o c h a r a k t e r z e etnografowie osad powstałych w okresie rozwijającego swój osadę słowaccy chcą przejść do pół- badania się k a p i t a l i z m u , a w r e s z c i e w o k r e s i e b u ­ dującego się s o c j a l i z m u . Powstaje pytanie, czy i w jakim stopniu w pracy zrealizowano zamierzone cele b a d a w c z e ? Ponieważ w badanej w s i występują równolegle zajęcia r o l n i c z e i gór­ nicze, p r z y c z y m s t o s u n e k jednego zajęcia do drugiego ulega różnym z m i a n o m , p o w s t a j e te d w i e p o d s t a w o w e gałęzie R e d a k c j a przyjęła problem, jak w zostały autorzy w pracy trzymają zasadę, że w s z y s t k i e o m a w i a n e przedstawione się n a przestrzeni czasu w s i górniczej przedstawić gospodarki. n i c t w o z hodowlą, górnictwo, b u d o w n i c t w o , itp.) monografii działy k u l t u r y l u d o w e j strój, odżywianie, z w y c z a j e równorzędnie. tradycyjnej W poszczególnych s y s t e m a t y k i n e j . Np. w r o z d z i a l e poświęconym b u d o w n i c t w u (roi- 'i»; i wierzenia '.'I rozdziałach ~\ e t n o g r a f i c z ­ autor p r z y o m a w i a n i u d o m u daje 2Ll między i n n y m i opis współczesnego d o m u górnika z a w o d o w e g o i opis k o l o n i i górni¬ czej p r z y k o p a l n i , jednocześnie z a z n a c z a , że w Żakarowcach p r a w i e w każdym d o m u m i e s z k a górnik, n i e można więc w o b e c tego mówić o jakimś t y p o w y m niczym. Podobnie wszelkich odmian strój górniczy tradycyjnego n i k u takiego ujęcia, p o m i m o przedstawiony stroju, bardzo jakie jest wśród występują obszernego w domu szczegółowego Żakarowcach. gór- ' k j opisu W wy­ i wyczerpującego materiału w jego m a s i e ginie n a m z oczu górnik i jego k u l t u r a . W n a s z y m m n i e m a n i u jest rzeczą podlegającą d y s k u s j i , czy w p r a c y , która m a n a celu omówienie k u l t u r y górnika, celowe inwentarza k u l t u r y badanej osady, jest p o d a w a n i e pełnego średnio pomagają n a m zrozumieć genezę i specyfikę badanej drogę pośrednią, podając skiej przemian się w ludowej tym samym z zaznaczeniem środowisku kultury częściowo w p r a c y o gospodarce rolnej). W pewnym sensie p r z e w o d n i k i e m warunkowanych robotniczej (momenty w t y m ogromnym w y c h mógłby stać się rozdział p i e r w s z y bezpo­ przez nas klasy łecznej. E w e n t u a l n i e można b y w y b r a ć kultury typologicznego c z y też t y l k o t y c h j e j aspektów, które inwentarz spo­ wiej- # j kształtowaniem :M\ te podkreślone m a t e r i a l e faktów są kulturo­ p r a c y o s t o s u n k a c h społecznych badanego środowiska. Jednakże ze zrozumiałych względów (rok p r z y g o t o w a n i a p r a c y do d r u - >y ' *f �RECENZJE 459 k u ) zaciążyły n a n i m błędy s c h e m a t y z m u , które n i e pozwoliły autorce n a w n i k l i w e • i pełne z o b r a z o w a n i e brak jakiegoś wało uwagi b a d a n e g o środowiska. O b e c n i e w o m a w i a n e j ogólnego s y n t e t y c z n e g o podsumowania, i w n i o s k i rozrzucone w różnych p r a c y o d c z u w a się które zebrałoby i N a zakończenie chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę n a interesujące problemu Zakarovce (J. M a r k o v , pozytywnym stali v minulosti). jest to, że p r z y zwolnieni z obowiązku czego etnograf Ma to' swoje t a k i m ujęciu gromadzenia którzy a u t o r z y wyłamują i komentowania h i s t o r y k a i etnografa Osobnej autentyczne strują materiałów bardzo historycz­ rozdział rozumienie informatorów stosunek do z a w o d u Z drugiej się one prawie h i s t o r y c z n e j (zresztą się w w y n i k u które- w szerokie wypowiedzi ^^ydaje że ideałem byłaby każdym i zo­ nie­ ścisła opraco^vaniu z n a etnograficzny wreszcie w z m i a n k i wymaga uderza Momentem artykułów gdyż opierają bez p e r s p e k t y w y się z tego ujęcia) lazłby się materiał h i s t o r y c z n y i którym poszczególnych praca. artykule często nie j e s t w stanie przeprowadzić p o p r a w n i e . wyłącznie n a m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m współpraca w osobnym dobre i złe strony. autorzy s t r o n y ujęcie t a k i e zubożyło poszczególne rozdziały w rozwiązanie w y k o r z y s t a n i a materiałów h i s t o r y c z n y c h , j a k i e p r z y n o s i powyższa W s z y s t k i e dostępne materiały h i s t o r y c z n e zostały z g r u p o w a n e nych uszerego­ artykułach. o poświęcony terminu charakterze folklorowi, Przytoczone subiektywnym, górnika, t r u d y i radości p r a c y d z i a l e t y m są z a m i e s z c z o n e z a l e d w i e t r z y typowe ustnemu „folklor". są które ilu­ zawodowej itp. W roz­ opowiadania. W naszym rozumie­ n i u do f o l k l o r u możemy zaliczyć twórczość słowną dającą się zaszeregować do k o n - k r e t n e g o r o d z a j u literackiego, n a t o m i a s t nazwą tą t r u d n o razowe, indywidualne wypowiedzi t y p o w y c h opinii c z y p o s t a w Wydanie etnografii monografii nawet wtedy, kiedy c h y b a obejmować są one o d b i c i e m jedno­ pewnych społecznych. Żakarowiec słowackiej, t y m b a r d z i e j jest niewątpliwym i znacznym osiągnięciem że materiał i l u s t r a c y j n y j e s t bogaty i bardzo s t a r a n n i e d o b r a n y , s z a t a g r a f i c z n a golną u z n a n i a i ... zazdrości. W y d a j e się n a m j e d ­ n a k , że o m a w i a n a m o n o g r a f i a może być p u n k t e m wyjścia do d y s k u s j i n a d z a k r e s e m badań e t n o g r a f i c z n y c h w w y b r a n e j w s i i n a d sposobem o p r a c o w a n i a zgromadzonych materiałów, u s z e r e g o w a n y c h i p r z e d s t a w i o n y c h tak, by p r o b l e m n a c z e l n y był z całą wyrazistością wszystkie kowane uwypuklony, zas inne zagadnienia były mu i podporząd­ i k o n s e k w e n t n i e z m m powiązane. BvOTlist ETIENNE J U I L L A R D , La géographie sociale vie rurale (Publications dans de la plaine la Faculté de des 0-10(1 tJ&IVOTSrCCl Basse-Alsace. Lettres Essai de dz l'Université i de S t r a s b o u r g , fasc. 123), P a r i s 1953, s. 582 — 4 m a p y . Autorem monografii przede wszystkim dzenie procesu jest f r a n c u s k i uczony, geograf 1 h i s t o r y k , geografię zmian społeczną. zachodzących w Autor postawił społeczności sobie reprezentujący za zadanie wiejskiej prześle­ dolnoalzackiej od r. 1700 do c h w i l i obecnej, w możliwie s z e r o k i m z a k r e s i e , szukając powiązań i w z a ­ j e m n y c h uwarunkowań między c z y n n i k i e m geograficznym, społecznym, n y m i p s y c h o l o g i c z n y m . P r a c a m a ważne znaczenie d l a etnografii. wiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze czasowych na wspomnianym i i c h dynamikę w szerokich dziedzinie' k u l t u r y t r a d y c y j n e j . znaczenie pracy dotyczy pod t y m względem europejskich, które bo­ ramach ! obszarze, ułatwia w w y s o k i m s t o p n i u r o z u m i e n i e p r z e ­ m i a n , j a k i e zaistniały i zachodzą w krajów ekonomicz­ Odsłaniając przeszły Instruktywne nie t y l k o A l z a c j i , lecz także i n n y c h analogiczny rozwój pod wpływem impaktu '•i �RECENZJE 400 kapitalizmu. W r e c e n z j i n i n i e j s z e j uwzględniamy p r z e d e J u i l l a r d a , które mają Równina tradycje Dolnej znaczenie d l a Alzacji, obszar rolnicze. Z rozwojem l a t a c h n i e poszedł j e d n a k w w s z y s t k i m te części dzieła etnografii. wyjątkowo urodzajny, uprzemysłowienia k r a j u w parze rozwój rolnictwa. posiada wielowiekowe o s t a t n i c h kilkudziesięciu Obecnie Dolna Alzacja za­ rolę że r o l n i c t w o w życiu g o s p o d a r c z y m r o l n a n a s k u t e k coraz większego nienia i w gruntów, coraz kraju, produkcja uniemożliwiającego słabszym stopniu rolnictwa, narastaniem ralne, które jednym by autor jako z ważnych motywów przez odpowiednie problemu Praca oparta jest jest rynku rozdrob­ stosunkowo lokalnego. Z niska- upadkiem w s i wiążą się przeobrażenia społeczne i k u l t u ­ tradycyjnej powstania omawianej przyczynić się społeczności pracy do wiejskiej. jest pragnienie Toteż autora, konstruktywnego rozwiązania statystycznych, na materiałach Alzacji. n a bogatych oraz b o g a t y c h techniczny, potrzeby kryzys badania rolnego w D o l n e j terenowych zaspokaja urbanizacji określa postęp odgrywa nadal doniosłą grożona jest k r y z y s e m r o l n y m . P o m i m o publikacjach materiałach a r c h i w a l n y c h rodowym F r a n c j i (Archives Nationales), w zawartych archiwach w Archiwum departamentalnych Na­ i archi­ w a c h g m i n n y c h . A u t o r wyzyskał też b a r d z o s t a r a n n i e z b i o r y m a p i ksiąg k a t a s t r a l ­ nych oraz zbiory archiwalne m i o t u , regionalnej statystyczne. L i s t a wykorzystanej P r a c a składa się z dwóch części. W p i e r w s z e j biazgowością, w literatury tradycyjną gospodarce r o l n e j społeczność wiejską (w szczególności w śledzi autor, z właściwą m u d r o - od r. 1700—1850 pod kątem zakresie u p r a w y zbóż, roślin Rewolucji i po R e w o l u c j i . turze własności rolnej rozwojowi runków i w pierwszej demograficznemu morfologicznych, innym) oraz Druga Zmiany ośrodków klasyfikacji wiejskich m u j e o k r e s od r. 1850 do c h w i l i obecnej. pod ziemi według względem (wa­ urodzajności architektonicznym. poświęcimy więcej u w a g i , o b e j ­ tradycyjnej społeczności gra­ wiejskiej o k r e s u gwałtownych p r z e m i a n , j a k i e dokonały się pod w p ł y w e m r e ­ przemysłowej. Wieś drugiej autor R o k 1850 (nie s z t y w n i e pojęty) j e s t nicą, która oddziela dość p o w o l n y okres r o z p a d u wolucji struk­ n a tle c h a r a k t e r y s t y k i środowiska geograficznego część, której w n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u od kolejnego przededniu te, wyraźnie się zarysowały w połowie X I X w. Dużo m i e j s c a poświęca klimatycznych, typologii zmian pastewnych i i n n y c h oraz hodowli), z m i a n zachodzących w. s t r u k t u r z e społecznej w Wielkiej przed­ i ogólnej, j e s t wręcz imponująca (s. 555—571). alzacka zmienia nieustannie swoją strukturę zawodową począwszy połowy X I X w. Świadczą o t y m następujące dane l i c z b o w e : ludności od wiej­ skiej żyjącej z r o l n i c t w a w r. 1861 było 79°/o, w r. 1875 — 7 4 % , w l a t a c h 1907 do 1910 — 6 5 % , a w r. 1936 — 4 4 % ogólnej l i c z b y ludności (s. 395). W b a d a n y m sie występuje kształtuje nowa się tutaj kategoria często j a k o dem, najczęściej lenie n a północy k r a j u , problem rezultat przemysłowym. wzajemnych słych skutków społeczna mniejsze dwóch n a południu. Z stosunków między m i a s t e m są p r z y c z y n y robotnicy-rolnicy. łączenia zajęć Łączenie społecznych, e k o n o m i c z n y c h Interesujące ludzi: Ta okre­ kategoria rolniczych z innym zawodów posiada t y m zagadnieniem zawo­ większe nasi­ wiąże autor a wsią i płynących stąd donio­ i kulturalnych. z m i a n , które zaszły w strukturze zawodowej. We­ dług badań a u t o r a s z y b k i e tempo i n d u s t r i a l i z a c j i i k o n c e n t r a c j i przemysłu n a p r z e ­ łomie X I X i X X w . przyczyniło się do u p a d k u tracą nabywców i szybko ubożeją, rzemiosła w i e j s k i e g o . nie wytrzymując konkurencji m i e j s k i c h . D o t k l i w i e u c i e r p i e l i n a t y m garncarze, t k a c z e , k o w a l e , Rzemieślnicy przedsiębiorców szewcy. W rezul­ tacie u p a d k i ; rzemiosła rzemieślnicy ograniczają się albo do r o l n i c t w a , o i l e posiadają ziemię, albo migrują do m i a s t a . Już w końcu X I X w. obserwuje się też bardzo ł f �iT RECENZJE 4gl ważne z j a w i s k o , które w poważnym stopniu pobudza cie z a c h w i a n i e Tak np. w równowagi między płacami r. 1850 płaca miesięczna w migracje przemyśle robotnika równała a ze w s i , a ceną mianowi­ płodów rolnych. się 2 k w i n t a l o m zboża, w r. zaś 1910 równała się 4 k w i n t a l o m , a w r. 1928' — 6 k w i n t a l o m (s. 403). Ważnym w c z y n n i k i e m wpływającym przemyśle, rodzinnymi XIX to silne rozdrobnienie i przyrostem na migracje gospodarstw n a t u r a l n y m , który w. P o n a d t o • postęp t e c h n i k i r o l n e j ze w s i do rolnych był miast, silny jeszcze w odegrał rolę drugiej Powstała powrót konieczne. P r a c a w Ewolucja siły, działające n a przełomie X I X i X X w . przesunię­ c z a s u atrakcyjność do wyłącznych przemyśle bowiem w s i dolnoalzackiej pracy zajęć w przemyśle uzyskała wysoką poszła spowodowała rolniczych jest traktowany więc przede rangę z rolnictwa lub przemysłu, autor zło kierunku łą­ społeczną. wszystkim wyróżnia różne też, jako w c z e n i a p r a c y n a r o l i z pracą w przemyśle. Stosując k r y t e r i u m p r z e w a g i czerpanych spo­ wiej­ ze w s i do m i a s t . z biegiem że e w e n t u a l n y . rolnych t e n obecnie n i e j e s t j e s z c z e zakończony), spowodowały poważne cia siły roboczej połowie o g r a n i c z e n i e siły roboczej, co szczególnie o d c z u l i , w y r o b n i c y scy, tracąc podstawę b y t u . W y m i e n i o n e (proces pracy podziałami c z y n n i k a pobudzającego t e n r u c h . W p r o w a d z e n i e m a s z y n r o l n i c z y c h w większych g o s p o d a r s t w a c h wodowało bowiem do wywołane typy dochodów gospodarstw. Z a z w y c z a j p r a c a w przemyśle s t a n o w i dodatek do dochodu z r o l n i c t w a , l u b o d w r o t ­ nie, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i turę gospodarstw od 5 do 10 h a i powyżej w badanym rejonie, Wypadki 10 h a . K a t e g o r i a gospodarstw jest związana t y p u „życia m i e s z a n e g o " wyżej do odchyleń w stopie życiowej. Analizując (le genre łączenia p r a c y z pracą w w przemyśle i prowadzi do n a r o l i z pracą w przemyśle w gospodarstw strukturze gospodarstwach po­ jest też n i e l i c z n a . wsi dolnoalzackiej charaktery­ zuje rozwój s y t u a c j i społecznej p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Już w l a t a c h sześćdziesią­ tych przemian od 0,5 do 2 h a , dominująca najemną de v i e m i x t e ) . 10 h a są r z a d k i e . T a k a t e g o r i a Dynamikę struk­ r o l n y c h wyróżnia i c h 4 k a t e g o r i e : od 0,5 do 2 h a ; od 2 do 5 h a ; ubiegłego s t u l e c i a t a k a t e g o r i a majątków ziemskich wskutek lała kategorię ona nazywa społecznej ludności była wprowadzania drobnorolnych gospodarzy. cudze usuwana Bardzo gospodarzy W bardzo porównaniu do rolników trudna. L a t a złego p o p y t u pełnorolnych często ci właśnie są p o ­ i robotników, k a t e g o r i i społecz­ ich sytuacja była n a i c h pracę były d l a n i c h katastrofą, gdyż d o ­ chody ze swojego drobnego g o s p o d a r s t w a Bardzo zasi­ pogardliwie gospodarstwa. W r o k u 1936 p r o l e t a r i a t r o l n y p r a w i e że nie stanowił osobnej nej. z wielkich r o l n i c z y c h . Przeważnie Takich się „le K ù h b ù r " l u b „paysan à v a c h e " . s i a d a c z a m i k o n i i uprawiają stopniowo maszyn uzupełniali pracą najemną charakterystyczne dla tych rodzin jest to, że posiadały w troje rolnictwie. lub czworo dzieci. Widać wyraźnie, s t w i e r d z a autor, że dzięki n i m u t r z y m u j e się p r z y r o s t n a ­ t u r a l n y n a w s i . Dzięki n i m też utrzymują się w niektórych g m i n a c h p e w n e wymagające dużego nakładu pracy, np. tytoń. rolnego do k a t e g o r i i małorolnych pozostaje własności przeobrażenia w strukturze do r a d y k a l n y c h z m i a n w rozpatruje wsi przejście uprawy proletariatu w ścisłym związku z r o z p a d e m wielkiej rolnej. Powyższe kwencji Częściowe autor społecznej w s i doprowadziły kulturze materialnej niestety t y l k o dość ogólnie w r o z d z i a l e i duchowej. w Te poświęconym konse­ problemy urbanizacji (s. 444—477). U podstawy t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j leży posiadanie g o s p o d a r s t w a rol­ nego i związany z t y m p r y m a t z a w o d u rolniczego oraz zwartość wewnętrzna chłop­ stwa w środowisku wiejskim, niekiedy bardzo zhierarchizowanym. To wszystko �RECENZJE 462 jest i dzisiaj zachwiane cywilizacją Francji, a w Alzacji. rozdrobnieniem funkcjonować kontaktu (s. 444). P r o d u k c j a szczególnie wszystkim W pod w p ł y w e m miejską Przyczyny gospodarstw. w oparciu o gospodarstwa nielicznych tylko wsiach jest z wielkim tej niedomogi Rolnictwo dolnoalzackich przemysłem niedostateczna w ogóle wywołane bowiem zbyt małe i zbyt k i m s t o p n i u rzemiosło (obróbka d r z e w a ) , duma chłopstwa rolna nie są może we przede sprawnie podzielone. utrzymuje się j e s z c z e w niewiel­ n i e zamarło t u też zamiłowanie do z i e m i , chłopska ze s w o i c h zwierząt, ze swojego gospodarstwa. dzinne uległo s i l n e m u rozluźnieniu. G r u p a rodzinna, oparta Chłopskie życie r o ­ n a gospodarstwie roi- n y m , rozsypała się w s k u t e k częstych stosunków z m i a s t e m . Indywidualizm z życia ności zwyczaje gospodarczy, wiejskie tradycyjnej, u który (i płynące podłoża których ogarnął życie ] chłopskie, wyeliminował stąd korzyści), t a k dominujące leżała uprawa wspólna w społecz­ gminnych gruntów i wspólne w y r u s z a n i e do p r a c y . D o t a k i c h zwyczajów należało m . i n . wspólne r o z poczynanie żniw, sianokosów, wspólne winobranie. -\ Podział wspólnych ' gruntów g m i n n y c h n a początku X X w. zlikwidował uprawę kolektywną. Podstawową rolę w r o z w o j u indywidualizmu chłopskiego g r a pieniądz. często wyposażenie i u s p r a w n i e n i e g o s p o d a r s t w a cyjnymi. wiejską Łączy się to oczywiście cechuje z ewolucją ciągłe p o s z u k i w a n i e Wpływ miasta przejawia stopy nowych w. było w y s o c e był z w y c z a j życiowej. O b e c n i e źródeł domów w r a z mieszkania, ubrania mieszkaniowe n i e h i g i e n i c z n e . J e s z c z e za czasów budowania społeczność dochodów. się przede w s z y s t k i m w sposobie i odżywiania się ludności w i e j s k i e j . B u d o w n i c t w o XIX Bardzo jest przesłonięte c e l a m i k o n s u m p ­ jeszcze w I I cesarstwa z oborą. U l i c e w i e j s k i e ^ połowie powszechny ze s w o i m i kałużami, dołami n a o d p a d k i urągały e l e m e n t a r n y m z a s a d o m s a n i t a r n y m . G r u n t o w n e zmiany zaszły pod t y m względem już n a początku X X w . Z b i e g i e m c z a s u u l i c e w s i o t r z y ­ mały bruki mach. i zostały s k a n a l i z o w a n e . Nowe znacznie domy mieszkalne się powiększyła. są Mimo Cegła i dachówka odłączone to j e d n a k od domy widnieje obory. na nowych Powierzchnia i aspekt B a r d z o r a d y k a l n e z m i a n y zaszły w s t r o j u . Służące powracające z m i a s t a pierw­ t r a d y c y j n y . Czystość w s i a l z a c k i e j wywołuje zachowują dzisiaj podziw swój plan do- ' j mieszkań turystów. sze wprowadziły z m i a n y w s t r o j u w i e j s k i m . O n e to porzucają strój t r a d y c y j n y , z a ­ prowadzając nowe fryzury, kolczyki, rękawiczki. domokrążcy w r o z p o w s z e c h n i e n i u m i e j s k i e j m o d y czyźni, wracając ze służby w o j s k o w e j , Niemałą koloru niebieskiego, odegrali kupcy z końcem ub. s t u l e c i a zaczęli nosić k o s z u l e z kołnierzykami, m a n k i e t a m i . Około 30 lat t e m u t r a d y c y j n e rynarka rolę w s t r o j a c h . Również młodzi męż­ wyszywana białymi ubranie naszywkami, robocze: znana ma­ była już ! t y l k o w n i e l i c z n y c h w s i a c h w okolicy H a n a u . S t r o j e obrzędowe można dziś jeszcze i spotkać t y l k o w p e w n y c h o k o l i c a c h z o k a z j i świąt. O d z y s k a n i e niepodległości przez \ Alzację w W . j 1918 r. przyśpieszyło z a n i k strojów r e g i o n a l n y c h . odżywianiu też zaszły z m i a n y . W jadłospisie coraz częściej występuje mięso. Użycie c u k r u i c z e k o l a d y stało się p o w s z e c h n e . linie R e n u została p r z e p r o w a d z o n a E l e k t r y f i k a c j a w s i alzackiej w do- w 95%>. Dlatego też r a d i o można spotkać n i e m a l w każdym d o m u w i e j s k i m . K i n o objazdowe o d w i e d z a i - i j wieś 8—15 r a z y n a miesiąc. \"f T e istotne z m i a n y s y t u a c j i życiowej mieszkańców w s i idą też w p a r z e z rozszerzę- i niem horyzontów myślowych. W zakończeniu podnosi autor, że proces u r b a n i z a c j i w s i n i e o g r a n i c z a się t y l k o do naśladownictwa życia m i e j s k i e g o . P r o c e s t e n według a u t o r a został dopiero poczęty i dotyczyć będzie bardziej głębokich, bardziej roz- ; z a s a d n i c z y c h z m i a n , które ' t r u d n o d z i s i a j przewidzieć. W oparciu o dotychczasowe wywody przeprowadza autor trafną klasyfikację '' i i - t �RECENZJE typów w s i według klasyfikacji i c h dominującej 463 funkcji gospodarczej. Punktem j e s t podział ludności w i e j s k i e j n a t r z y k a t e g o r i e ków, nierolników i n a kategorię mieszaną: robotników-rolników. się n a d tą klasyfikacją z uwagi na jej znaczenie wyjścia tej zawodowe: n a r o l n i ­ Warto d l a studiów zatrzymać porównawczych. J u i l l a r d wyróżnia więc: 1. W s i e rolnicze (villages agricoles), w których więcej niż połowa gospo­ d a r z y żyje z r o l n i c t w a . Wśród w s i t y c h wyodrębnia: a) w s i e z t z w . „wielką wą", w których n a ogólną darstw przekraczających uprawą", w których powierzchnię g o s p o d a r s t w 10 h a w y m a g a kategoria poniżej 15%: w s p o m n i a n e j sił poniżej Wedle klasyfikacji „małą spada „specjalne" (villages m i x t e s ) . W grę wchodzą t u w s i e , w których o d ­ 50, lecz p r z e k r a c z a 1 5 % . W przedmieścia 15%. Wsie dzielą (villages roli jest zaniedbana, te n i e wykazują Juillarda się a) osiedla ou faubourgs a ludność r o l n i c z a j e s z c z e wyraźnych na: takich wsiach pozarolniczymi. r o b o t n i c z e o u v r i e r s ) . Są to w s i e , w których u p r a w a spadła z tytoń). z a s a d a łączenia zajęć r o l n i c z y c h z zajęciami albo tzw. najemnych p r z e z n a c z a się pod t z w . u p r a w y setek ludności r o l n i c z e j spadł poniżej 3. W s i e sił wyżej p o w i e r z c h n i ; c) z t z w . „małą u p r a w ą " . W e w s i a c h (rośliny przemysłowe, j a k b u r a k i c u k r o w e , dominuje wymagających upra­ 0,5 h a 1 5 % gospo­ n a j e m n y c h ; to) w s i e gospodarstw t y c h więcej niż 1 0 % g r u n t u u p r a w n e g o 2. W s i e m i e s z a n e powyżej funkcji miejskich. robotników („dortoirs" d ' o u v r i e r s ) . T e w s i e n i e posiadają n a m i e j s c u ośrodka przemysłowego l u b posiadają bardzo słabo rozwinięty; b) w s i e z własnymi Wśród a) m i a s t wyróżniają handlowe; b) Znakomite ośrodkami się ze względu przemysłowymi. n a i c h funkcję gospodarczą miasta: gospodarcze. dzieło J u i l l a r d a może służyć z a przykład g r u n t o w n e j czywistości społeczno-gospodarczej m i e n n e zgromadzenie opartej faktów, w s p a n i a l e n a bogatym materiale uchwycone procesy analizy rze­ źródłowym. S u ­ historyczne, ustawicz­ ne w y k r y w a n i e współzależności między w a r u n k a m i n a t u r a l n y m i , społecznymi, nomicznymi i psychologicznymi m i a n w s i możliwie Obraz J u i l l a r d o w i odtworzyć dynamikę eko­ prze­ adekwatnie. nakreślony s k i m i . Także w pozwoliło przez J u i l l a r d a n a s u w a Polsce obserwujemy liczne analogie podobne procesy. S k u t k i szego k r a j u pociągają w i e l e p o d o b n y c h ze s t o s u n k a m i pol­ industrializacji n a ­ k o n s e k w e n c j i , j a k i e dotknęły wieś alzacką. Podjęcie p o d o b n y c h badań w o d n i e s i e n i u do w s i p o l s k i e j , z a k r o j o n y c h n a dużą skalę, staje się u nas palącą potrzebą. Antoni MONOGRAFIE WSI Żywą w prac dyskusję WE kręgu WSPÓŁCZESNEJ" S O C J O L O G I I socjologów, I n s t y t u t u Socjologicznego Wurzbachera Das an der 46 Doerjen Dorf Unesco im Spannungsjeld und Weilem i nie tylko w Kolonii. industrieler einer westdeutschen Pflaum, pod kierunkiem G. Wurzbachera Guy Renatę P f l a u m Sauteer, j e s t poza Irmgard Schulz, Entwicklung. I tom Gerharda Untersuchung Gemeinde (ss. 307, w y n i k u d w u l e t n i c h badań przez Ingrid Bretzke, Ferdinand Esser, Marie Karrenberg, wywołał n i m książka laendlichen S t u t t g a r t , 1954 r.). Książka ta n a p i s a n a została w wadzonych NIEMIECKIEJ socjologów, Jest Stojak zespół Fuchs, Adolf Johannes t y m autorką k i l k u rozdziałów w osobach: pro­ Renatę Hellmich, Friedrich Stemmler i Wolf Ziegel. (2, 6, 7 i 8) tej książki. Posłowie do książki napisał C o n r a d M . A r e n s b e r g ( C o l u m b i a U n i v e r s i t y , N e w Y o r k ) , i n i c j a t o r i z w o l e n n i k tego t y p u badań. Wstęp pisał dr A n d e r s o n , d y r e k t o r i n s t y t u t u . �RECENZJE 464 Oprócz wstępu niego, i jako metodzie nej, i poslowia badań. D r u g i trzeci omawia łach poruszono szenia Pierwszy warsztatu wprowadzający zawodową . oraz opis badanej instytucje (powrócę pracy) mówi jednostki społeczne w do o celu społecz­ badanych w okresie m n i e j więcej 70 lat. W następnych pięciu r o z d z i a ­ (8). Rozdział Książka n a p i s a n a patrz zawiera (6), społeczeństwo gminie stawień — 9 rozdziałów. t e m a t y szczegółowe: r o d z i n a (4), sąsiedztwo (5), związki i s t o w a r z y ­ społeczne badanej zawiera d l a nas od strony strukturę wsiach w ich rozwoju w książka do n a j c i e k a w s z e g o i kościół (7), władze 9, to p o d s u m o w a n i e j e s t żywo, c i e k a w i e , z a w i e r a szereg c z y t a ją się z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m n a przykład: Unesco-Instituts, dr Rene drukowane Die Koenig w i organizacje wyników wykresów, (co podkreślają Zeitschrift fuer tabelek, ze­ recenzenci Gemeindeuntersuchung „Koelner społeczne badań. des Soziologie — deutschen und Sozial­ p s y c h o l o g i e " , S o n d e r h e f t n r 1, K o e l n 1956, s. 172—184). Myślą przewodnią nom, książki jest teza, że życie społeczne podlega ciągłym których szybkość zależna jest od t e c h n i z a c j i życia, od jej tempa. zmia­ W życiu społecznym n i e należy stosować żadnych n o r m w p o s t a c i : „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny". W s z y s t k i e są względne te n o r m y b o w i e m zmieniają Zadaniem przejawów, badacza ale życia wykrycie społecznego postępowych, przyszłość, t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h . meinde, w się z s a m y m p r o c e s e m życia, (historyczne). literaturze jest a n i e ocena więc takich czy innych słusznych, mających B a d a n i a n a terenie gminy amerykańskiej community studie) jego przed sobą (Soziologie der G e ­ mają wielkie znaczenie, gdyż g m i n a to l a b o r a t o r i u m życia społecznego (tu j e d n a k t r z e b a od r a z u zaznaczyć, że w l i t e r a t u r z e z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i amerykańskiej i s t n i e j e w tej c h w i l i 94 s o ­ c j o l o g i c z n y c h d e f i n i c j i g m i n y i w i e l k i spór n a i c h temat. S a m W u r z b a c h e r p r a c y n i e daje Dla żadnej etnografów książka j e s t interesująca nografia w s i zachodnioniemieckiej łecznego oraz wyborze terenu jako przykład kierowano się t r z e m a d l a przeciętnej przede ze s p e c j a l n y m zespołowych w pobliżu K o l o n i i , b y badacze tzn. typową w swojej definicji, co r e c e n z e n c i słusznie m u zarzucają). wszystkim jako uwzględnieniem badań, i c h organizacji kryteriami: m i e l i łatwy 1) wieś dojazd; w s i zachodnioniemieckiej, życia spo­ i metody. Przy winna 2) w i n n a jeżeli ciekawa m o ­ jej znajdować być wsią chodzi się przeciętną, o stopień j e j uprzemysłowienia (posłużono się t u s y s t e m e m typów n i e m i e c k i e j współczesnej w s i , ustalonym przez Paula 3) wieś w i n n a Hessego); być też „politycznie" przeciętna. P o w y b r a n i u miejscowości ( w y b r a n o gminę o 45 w s i a c h i przysiółkach o łącznej liczbie ludności ok. 5000) uznać z a węzłowe tematu 0 (patrz dużych długo zastanawiano i najważniejsze tytuły wysiłkach i tematyka się nad problemami, d l a rozwiązania rozdziałów). postawionego Rozważania które sobie te mówią niemieckich uczonych, podejmowanych celem b- wyraźnie uściślenia t y l k o pojęć, ale i t e c h n i k i badań społecznych. C z y się to już udaje, to i n n a C i e k a w e są same należy głównego nie sprawa. tendencje. Jeżeli chodzi o z b i e r a n i e materiałów, zakreślono pięć etapów: 1) w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów s t a t y s t y c z n y c h ; 2) p r z e s t u d i o w a n i e istniejących dokumentów badanej gminy; badanej jednostki politycznym, 3) własna obserwacja (uczestnictwo towarzyskim w przez życiu itd. gminy); okresowe społecznym, 4) r o z m o w y (z miejscową inteligencją i władzami); 5) w y w i a d y zamieszkanie kulturalnym, z osobami na terenie sportowym, poinformowanymi i a n k i e t y z 6 , 3 % ogólnej liczby mieszkańców, t j . powyżej 21 l a t . Wywiady 1 wniosków. w tekście i ankieta — to już Ankieta-wywiad książki. W i e m y sprawdzenie miała gotowych 43 strony. t y l k o , że j e d e n badacz Niestety, w zasadzie nie opracowywał obserwacji zamieszczono w ciągu jej 60 d n i �- fT RECENZJE 40 a n k i e t (wracając do każdego d o m u 4g5 po k i l k a r a z y ) . C z a s o p r a c o w y w a n i a jednej a n k i e t y pomnożony p r z e z czas p r z e z n a c z o n y n a b a d a n i a i ilość b a d a c z y dał właśnie cyfrę 6 , 3 % p r z e b a d a n y c h niki badawczej, pełnoletnich mieszkańców g m i n y . N i e jest to ideał t e c h ­ ale zwykła konieczność. W u r z b a c h e r , p r a c y , stoi n a g r u n c i e m e t o d y r e p r e z e n t a t y w n e j badanych j a k można sądzić z całości i w c a l e n i e uważa, że p r o c e n t p r z e ­ osób m u s i być b a r d z o w y s o k i . P r z e s t r z e g a natomiast bardzo ściśle, b y r e p r e z e n t a c j a była przeciętna. Książka w kawe całości s t a n o w i interesującą wnioski. Wnioski ne i oględne, szczególnie te, które dziny i autorytetów siedzkich rodzinnych, i ich przyczyn s a m y c h zagadnień w pozycję, z e b r a n y materiał n a s u w a n a t o m i a s t wysunięte p r z e z b a d a c z y , dotyczą z a g a d n i e n i a oraz wnioski zainteresują zmian materiał Bieżąca literatura a zwłaszcza j e j genezy etnograficznymi, 1956. U w a g i historyczna przynosi etnografów s z e r s z e omówienie stosunkach dla są­ tych Polsce. HISTORYCZNY, zainteresowanie w porównawczy Liii KWARTALNIK cie­ ostroż­ zmian strukturalnych r o ­ tyczące nas jako b a r d z o zresztą zajmujących ostatnio więcej pozycji, polskiej t y m czaso­ artykułów, które mogłyby przeglądzie badaniami „Kwartalnika H i s t o r y c z n e g o " . Jeżeli w l a t a c h 1953—1955 ukazało się w kilka t y m krótkim n a przyszłość jej z rocznikiem tylko w budzą ludowej, ostatnim piśmie się które kultury społecznego. Pozostawiając l i t e r a t u r y h i s t o r y c z n e j pod kątem powiązania zajmiemy Szwengrub recenzyjne. się p r o b l e m a m i i uwarunkowania Maria zainteresować etnografa, rocznik 1956 przyniósł i c h z n a c z n i e więcej. Przegląd t e n należy zacząć od odbytej w c z e r w c u 1956 r. Dyskusji stanem i możliwościami rozwojowymi naszej Niektóre z z a n o t o w a n y c h t u w y p o w i e d z i jaka miała m i e j s c e w w rozwinięcia naukowego, życia porządkowania tych wypowiedziach na i wykorzystywania n a poważną sytuację w brak porusza podnosi w n i m konieczność p r o w a d z e n i a przez autora dyskusji oraz w przeszłości i w Polsce m n i e j s z y c h jednostek mniejszych artykuł Ludowej chodnich" ośrodkach prowincjonalnych. polityki lokalnej (s. 465), z w r a c a N i e ulega sprawę nowych, uwagę na i centralnej, ważne wątpliwości, Wiele przy opracowywa­ c e l u ożywienia spraw rozwoju badań zwłaszcza badań etnograficz­ regionalnych badań badań „uwzględnienia h i s t o r i i r e g i o n a l n e j w zajęciach dla etno­ historycz­ n y c h z r e g i o n a l n y m i b a d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i jest b a r d z o w s k a z a n e . G o d n y j e s t też postulat a u t o r a bywał n a ziemiach z a ­ podejmowaniu regionalnych życia poruszonych n i e k i e d y regionów znaczenie że powiązanie Regionalne S. Herbsta, badań r e g i o n a l n y c h , t a k d l a działalności p r a k t y c z n e j , b a r d z o istotne również graficznych. zagad­ szerszego na gromadzenia terytorialnych, jak i w artykułu m a istotne z n a c z e n i e także w niewłaściwej etnograficznej, podobnym (nr 4 — 5 , s. 456—468). A u t o r n y c h . Z d a n i e , iż „brak znajomości h i s t o r y c z n e j d r o b n y c h powodem była metodologicznych, źródeł też interesujący historyczne w obecnym m . i n . uwagę n a konieczność istniejących badania naukowego i poświęcona nad (nr 6, s. 72—86). historii kultury. Podobne zagadnienia nia monografii historycznej są zbieżne z treścią d y s k u s j i k w i e t n i u tegoż r o k u nieniom. Zwracano nauki uwagi uniwersy­ tetów" (s. 467). D a l s z e artykuły, poświęcone k o n k r e t n y m z a g a d n i e n i o m według t r z e c h p o d s t a w o w y c h polskiego w związku z r o z w o j e m wiejskiej; h i s t o r y c z n y m , omówimy zagadnień: a) przeobrażenie s t r u k t u r y społeczeństwa k a p i t a l i z m u ; b) s y t u a c j a i w a r u n k i b y t u ludności c) położenie k l a s y robotniczej. Etnografia Polska I I 30 �RECENZJE 466 Kształtowanie się n a r o d u nia niektórych polskiego n a s z y c h historyków, obrażenia k l a s o w e j i zawodowej było od d a w n a przedmiotem ale i c h rozważania s t r u k t u r y polskiego słabo zainteresowa­ uwzględniały społeczeństwa, szy n a c i s k położono w o s t a t n i c h l a t a c h . Z p r a c o tej t e m a t y c e należy w roczniku wymienić kształtowania przede się burżuazji wszystkim polskiej rozprawę R . Kołodziejczyka omawianym zagadnień Z (nr 1, s. 12—54). Dokładna a n a l i z a s t r u k t u r a l n a p o l s k i e j burżuazji m a i s t o t n e z n a c z e n i e d l a wyodrębnienia t y c h k l a s i w a r s t w społeczeństwa, które określane m i a n e m l u d u pracującego, są szczególnie tem z a i n t e r e s o w a n i a etnografów. Wyodrębnienie zakwalifikować do burżuazji, tu n a p c w 13o o b f i t s z y m i do XIX w n iem rłnniprn n d n r w ^ a t k u w rlmach 7 S S r a i U tpi klasv f autor że h i s t o r y k w odbvwa zaimuie Polsce sip w v ^ n Z o « ^ ^ ^ W W l^^f klasy społeczna problemy. Zwraca stycznego uwarstwienia z kolei uwagę n a rozmaitość społecznego, j e d n o s t k i przedostały zwłaszcza się n a w e t drog ^ 0 ^ » Śląsku w Królestwie. W podstawą polskiej Galicji, ourzuazji a bardziej było Przechodząc do a n a l i z y p r o b l e m u raczej w okresie (s. 36). Chłopstwo miejskiej przejścia nie do odegrało kapitalizmu, zjawiskiem. Dalej autor burżuazji było k u p i e c t w o rodzime że jeszcze w s t a p i a n i a się z burżuazją „zwrócenie uwagi 5 n P z którego g d y biedota r z e najbardziej Wielkopolsce i na [...] mają obejmującym roli w swój stulecie kształtowaniu stwier­ początek 1764—1864" się burżuazji „głównymi źródłami polskim rekrutacji polskiej i napływowe, rzemiosło, a r y s t o k r a c j a i s z l a c h t a n a uwadze charakter polską kapitalistów obcego p o c h o d z e n i a p i a n i e się z p o l s k i m p r o l e t a r i a t e m jest Z drobnomieszczaństwo. oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u bogate chłopstwo" (s. 38). Mając i drogi , się k a p i t a l i ­ rzemiosła ub. w i e k u , co było dość s p e c y f i c z n i e konkluduje, A ™ chłopskiego w t y m z a g a d n i e n i u autor poważniejszej aż do l a t sześćdziesiątych ^ s t r o n y z a z n a c z a się w z m o ­ dza, że „różnice w s t o s u n k a c h k l a s o w y c h na wsi p o l s k i e j właśnie lud* poważne burżuazji, a z drugiej ^ żony napływ chłopstwa do niektórych gałęz! rzemiosła. P r o c e s y te były zaawansowane z n » ^ P ™ kształtowania n a odcinku do bogatej m i e s l m c z a p r z e c h o d z i do k l a s y robotniczej, terenem s t w ToważneiTzesd rautowały określonej snnsóh wszystkim które: do śledzić ł H t a / ^ r ^ zaliczeń e odniesieniu należy sr>Pf vfir7nv nrzede sie należy dysponuje źródłami, zwłaszcza w się burżuazji ikrntn^rS S T ^ T T t n rzemiosłem nieliczne zaborów C Ó r n Z l bur^ił imT/rJw nL KroWw^ nowv^h" ~Ro7wm naszego przedmio­ społecznych, które łatwiejsze, dokładnymi kształtowanie XTX w noszozeeóWh warstw może być o t y l e i bardziej autora prze­ n a co s i l n i e j ­ oraz elementów n i e m i e c k i c h i żydowskich n a narodowościowe i wyznaniowe zróżnicowanie p o l s k i e j " (s. 41). Następnie autor z w r a c a u w a g ę n a swoiste drogi sta­ konieczne burżuazji układania się p o ­ wiązań między burżuazją miejską a o b s z a r n i c t w e m , p r z y u t r z y m y w a n i u się wrogości chłopów do o b s z a r n i c t w a , Tu leżało skiej, w swej do źródło a drobnomieszczaństwa obojętnego, rozwiązania historii okresu negatywnego kwestii »burzy politycznej, w konsolidowaniu agrarnej. i naporu« do e l i t a r n y c h w a r s t w stosunku burżuazji „Burżuazją polska burżuazji. do s p r a w y [...] nie (s. 54) i dlatego j e j r o l a w chłop­ przeżyła działalności się n a r o d u polskiego była mała, ograniczona". U w a g i k r y t y c z n e o powyższej p r a c y przedstawił W. R a d k i e w i c z (nr 6, s. 8 8 - 9 5 ) . Podkreślając skomplikowany charakter t r a k t o w a n i e m i n t e l i g e n c j i „już w o w y m zagadnienia wypowiedział się on z a p o ­ o k r e s i e j a k o odrębnej w a r s t w y społecznej (s. 94). A u t o r j e s t z d a n i a , ze „me można ignorować z a s a d n i c z y c h rożnie e k o n o m i c z ¬ n y c h w położeniu i n t e l i g e n c j i i s t e r d r o b n o m i e s z c z a n s k i c h , t y m bardziej ze s a m o �RECENZJE pojęcie drobnomieszczaństwa wymaga dla 467 tego okresu ścisłego sprecyzowania" (s. 95). Konieczność ścisłego p r e c y z o w a n i a pojęć w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m a z n a c z e ­ nie podstawowe, gdyż t a k i e określenia, j a k „dawne drobnomieszczaństwo" (u R . K o ­ łodziejczyka, n r 1) i „kształtujące się drobnomieszczaństwo" n r 4 — 5 , s. 124), użyte d l a tego samego m n i e j więcej (u Z . Mańkowskiego, okresu, wprawiają c z y t e l n i k a w poważną rozterkę. P r z y c z y n e k J . D e r e s i e w i c z a Zmiany istnienia (nr Rzeczypospolitej szlacheckiej 4 — 5 , s. 23—28) r o z p a t r u j e w strukturze załamywanie Skąpa baza materiałowa, n a której oparł przyjęć się f e u d a l n e j m i a s t a mógł zostać t y l k o człowiek posiadający m. i n . co do tego, c z y Tagloehner społecznej w zwierciadle zawód zasady, pod nasuwa koniec miejskiego iż rzemieślniczy się autor, i Handarbeiter miast do prawa obywatelem lub kupiecki. pewne wątpliwości, robotnik, należy tłumaczyć j a k o wyroonik. czy r a c z e j Podobnego r o d z a j u z a g a d n i e n i a p o r u s z a Z. Mańkowski, Analiza Warszawy w latach 1820—1831 (nr o „istotę klasową m a s p l e b e j s k i c h " j a k o c z y n n i k a p r z e m i a n (s. 116). O s t a t n i a w o j n a klasowa 4 — 5 , s. 116—126). A u t o r o w i chodzi plebsu głównie społeczno-politycznych zniszczyła większość materiałów a r c h i w a l n y c h dotyczących tego z a g a d n i e n i a i a u t o r oparł się głównie n a p u b l i k o w a n y c h sów Królestwa K o n g r e s o w e g o . statystykach z cza­ W e d ł u g jego obliczeń w przeddzień p o w s t a n i a l i s t o ­ padowego ludność p l e b e j s k a wynosić miała 60—70%> ludności W a r s z a w y . Do plebsu w l i c z a autor t a k i e k a t e g o r i e ludności, j a k grupę 11 679 l u d z i „z jałmużny w talach żyjących" oraz „nie mających służDy i pewnego wyrobników sposobu blisko się", wszelkiego rodzaju śledniejszej k a t e g o r i i (głównie s z e w c y , stolarze), przekupniów itp. B r a k n i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h uniemożliwia oraz utrzymania 20 000. rzemieślników dokładniejszą analizę ności p l e b e j s k i e j . Biorąc pod uwagę w y p a d k i rozgrywające listopadowego, z plebsem, a zwłaszcza p r z e j a w y autor mieszczaństwo stwierdza, jako że najwyższą warstwę L - J traktować plebsu, kształtujący się p r o l e t a r i a t , służba d o m o w a (s. 124). T e n podział niektórych budzi terminów pewne lud­ drobnomieszczańskich trzon się drobno­ stanowią: czeladź, oraz biedota bez stałego m i e j s c a p r a c y " wątpliwości („kształtujący ugrupowania kształtujące którego po­ odpowied­ się w czasie p o w s t a n i a solidarności elementów „należy szpi­ 42 942 także się p r o l e t a r i a t " z uwagi na nieokreśloność l u b „kształtujące się drobno­ mieszczaństwo") i stąd niejasność i c h zakresów. W tej grupie zagadnień zasługuje także n a uwagę obszerny artykuł r e c e n z y j n y G. L a b u d y Z nowszych ności Pomorza literaturę badań zachodnio-niemieckich Gdańskiego przedmiotu i w roku koryguje nad składem etnicznym lud­ 1772 (nr 2, s. 108—119). A u t o r uwzględnia s z e r o k o wywody niemieckiego uczonego M. Dabbinusa, który w s w y c h b a d a n i a c h j a k o p i e r w s z y wykorzystał k a t a s t e r fryderycjański. kawe są również u w a g i Przechodząc do metodyczne zagadnień artykułu C . Bobińskiej Pewne riale małopolskim w drugiej związanych aspekty połowie Cie­ autora recenzji. z ludnością użytkowania XVIII wieku wiejską, „zakupnego" zaczniemy ziemią na od mate­ (nr 4 - 5 , s. 8 1 - 1 0 1 ) . Autorka s t w i e r d z a , że w Małopolsce „zakupieństwo miało [...J, zwłaszcza w d r u g i e j połowie X V I I I w i e k u , s z e r o k i e r o z p o w s z e c h n i e n i e " (s. 83). K o n t r a k t „zakupny" chłopu m . i n . d z i e d z i c z e n i e z i e m i , p r a w o j e j sprzedaży, był d l a chłopa d a l e k o k o r z y s t n i e j s z y niż u m o w a gwarantujący nieusuwalność z gruntu, dzierżawna, gdyż stawiał go n i e ­ j a k o w p r a w a c h właściciela g r u n t u . A l e „stopień realności g w a r a n c j i k o n t r a k t o w y c h określał ostatnich nie sam kontrakt, decydującą była lecz rzeczywiste pańszczyzna; ona stosunki też ekonomiczne. wdarła się do Wśród tych kontraktu jako �RECENZJE 468 conditio sine q u a n o n , stając się w a r u n k i e m jego prawomocności niezależnie od c e n y »zakupnej«. Stanowiło to wewnętrzną sprzeczność k o n t r a k t u , która sprawiała, że już w dość samym t y m dokumencie iluzorycznie" prawo zakupne czynsz pieniężny, (s. na 93—94). Podhalu, a chłop uprawnienia Korzystniej gdzie w »własnościowe« przedstawiało miejsce praktycznie z wyglądały jednak pańszczyzny korzystał chłopa się dla chłopa występował uprawnień zawsze właściciela. Mimo s w y c h n i e k o r z y s t n y c h d l a chłopa s t r o n p r a w o z a k u p n e , j a k s t w i e r d z a a u t o r k a , było zjawiskiem postępowym, k o r z y s t n y m zarówno d l a reformującej swe gospodarstwa s z l a c h t y , j a k i d l a chłopów, u których budziło się z a i n t e r e s o w a n i e towarowej" chłopa sprzyjało wobec też s t a b i l i z a c j i g o s p o d a r k i dworu Na marginesie chłopskiej, omawianego dla umacniało artykułu można stwierdzić, byłoby rzeczą interesującą podjęcie s p e c j a l n y c h badań n a d p r o b l e m e m we wsiach sieniem w których dominował z a k u p n y pańszczyzny wyższy był poziom stosunek Artykuł S. w Królestwie oparty z Polskim jest w latach o ciekawe 1846 r. możliwości niż O Sreniowskiego 3-morgowe, miały prac zarobkowych. być i 50-tych archiwalne. rodzin chłopów XIX wieku związku rozwiązane przede pańszczyźnianych (nr 4 — 5 , s. 159—179) z postanowieniami chłopskich, mających gospodarstwa wszystkim przez nadziały i własny ukazu mniejsze zapewnienie im rolnego 1 j e d ­ Możliwości p r o d u k c j i nadziałowego g o s p o d a r s t w a nej s t r o n y , a r o z m i a r y p r a c y z a r o b k o w e j mający W znie­ i o i l e wpłynęło okresie „zarobkowaniu'' 40-tych źródła bytowe gospodarki iż czy i o i l e chłopa do z i e m i p r z e d chłopskiej to n a d a l s z y rozwój k u l t u r y w s i w późniejszym produkcji stanowisko z drugiej, świadczą o t y m , że „chłopi [...] »odpowiedni« inwentarz przestali już być właściwie r o l n i k a m i [...]. C i chłopi egzystują wyłącznie »zarobkowaniem« f u r m a n k a m i i pieszo. Są to w tej c h w i l i wyraźnie robotnicy z nadziałem" (s. 169). M a m y rodzaju problem rolnej. Autor czej chłopa-robotnika artykułu próbuje Zagadnienia rozszerzały odrobkowy zastrzegając się jednak, „Kwartalnika s. 299—315), który badawczych, pracy. rekonstrukcja Historycznego" W siły r o b o ­ zakończeniu takich Źródłowych zawiera m. in. w do pewne historii zarob­ „budżetów" uposażeni b l e m nędzy i ciężkiej s y t u a c j i b i e d o t y " i proletariatu robotniczej o źródłach z a k r e s i e badań n a d położeniem w. (nr 4 — 5 , s. 102—115) jest d r o b n y m (s. 102). A u t o r P o l s c e są w omawia­ bardzo Z p r a c warszawskiego klasy informacje w reprezentowane J . Fijałka Z zagadnień dobroczynności publicznej miast gospodarki (s. 179). Wydawnictw XIX t u więc swego feudalnej co do wysokości dochodów że Wymienić należałoby t u artykuł Ż. K o r m a n o w e j w system związane iz położeniem k l a s y robotniczej roczniku misji się t r u d n a . W każdym r a z i e da się stwierdzić, że chłopi „mniej żyli z z a r o b k ó w " nym które a u t o r przytoczyć p e w n e d a n e chłopów jest bardzo rozpadającej s t w i e r d z a dalej, że chłopi nadziałowi b y l i źródłem taniej na folwarkach, kujących okresu w skromnie. zespołu Polsce i sformułowania k l a s y robotniczej. w łódzkim okręgu zadań Artykuł przemysłowym p r z y c z y n k i e m , poruszającym j a k o ważny składnik badań n a d przedstawia działalność szpitala Ko­ (nr 4 — 5 , „pro­ rozwojem dla ubogich w P a b i a n i c a c h około połowy X I X w. P r a c a t a może mieć p e w n e z n a c z e n i e także ze względów porównawczych. Kończąc powyższy przegląd można wyrazić p r z y p u s z c z e n i e , że z n a c z n y ilościowy artykułów h i s t o r y c z n y c h przynoszących poważne i n f o r m a c j e dla problematyki storycznych i etnograficznej etnograficznych jest nad zapowiedzią bliższego powiązania kształtowaniem się wzrost i rozwiązania społeczeństwa badań h i ­ polskiego i jego k u l t u r y . Edward Pietraszek �RECENZJE PRZEMYSŁ Z LUDOWY zadowoleniem I A R T Y S T Y C Z N Y — k w a r t a l n i k , z. 1—3, z a r o k 1956. należy „Przemysł L u d o w y 469 powitać ukazanie się w 1956 r. n o w e g o i A r t y s t y c z n y " , wydanego przez Centralny kwartalnika Związek Spółdziel­ czości P r a c y z i n i c j a t y w y C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . O d w y d a w a ł o się k o n i e c z n e , a b y C P L i A , skupiająca mysł l u d o w y , posiadała własne w y d a w n i c t w o w swym ręku p r a w i e zapoznające s z e r o k i ogół s t w a z z a k r e s e m j e j działania oraz trudnościami i osiągnięciami w pracy Zadania dakcji" Czytamy t a m między innymi* związanych prze­ społeczeń­ dotychczasowe! n o w e g o c z a s o p i s m a zostały określone w krótkim a r t y k u l e zamieszczonym w nr 1 dawna cały Od R e ­ Ukazanie próbie— dla d vy s k u s rn , dla k' A nnlu, a a a n a l i z y i k rj U y c z n e i oceny wyniKow a z i' a łm 1n o s' c i• n a txym p ' a m y . Z P a rowmez o d s t a w o w e za c e l poprzez poszczególnych j™ z a d £ spółdzielni niejednokrotnie ^ ° a publikację P - -^espo. lsma redakcyjny stawia bogato i l u s t r o w a n y c h m o n o g r a l i i przemysłu dowej, a także i n d y w i d u a l n e j , nej n e artystycznego, zachowanie ośrodków dla dorobku c e n n y c h , a łatwo ulegających sooie o działalności wytwórczości polskiej zapomnieniu - kultury lu­ material­ wartości". C e l t e n został całkowicie osiągnięty. J u z p i e r w s z e zetknięcie się z p i s m e m w y w o ł u j e u c z y ­ telnika zainteresowanie ze względu produkcję poszczególnych i niewątpliwie wpłynie na spółdzielni. n a wzrost bogaty Posiada materiał to ilustracyjny, duże zainteresowania znaczenie twórczością obrazujący propagandowe CPLiA. Zapowie­ d z i a n y n a t o m i a s t przez redakcję układ treści p i s m a , którego poszczególne miały stawie to być poświęcone podobnej trzech dotychczas jednak ujemnej t e m a t y c e , n i e został, j a k można wydanych strony. k w a r t a l n i k a przeznaczonego Wydaje zeszytów, się całkowicie bowiem, że sądzić osiągnięty. popularny numery na pod­ Nie stanowi charakter nowego d l a s z e r o k i c h odbiorców w y m a g a zróżnicowania tema­ tycznego, zwiększy to b o w i e m jego atrakcyjność, zwłaszcza ze względu n a materiał ilustracyjny. Przechodząc do omówienia poszczególnych artykułów należy zwrócić uwa­ gę n a wprowadzający n i e j a k o w zagadnienie C P L i A artykuł Stanisława Stroińskiego Przemysł ludowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Autor podkreśla wstępie rolę, jaką odegrała powołana w 1949 r. C P L i A w u j e d n o l i c e n i u f o r m nizacyjnych, objęciu nadzoru i roztoczeniu planowej opieki nad spółdzielniami przemysłu ludowego i a r t y s t y c z n e g o . Trudności, n a j a k i e napotykała w latach swej wisko nic przejmowania profil z wielu zakładów przemysłem produkcji Spółdzielczości Pracy CPLiA. oraz ludowym Dopiero była według i organizowania nowych, artystycznym, wpływało dokonana autora s z y m ciągu artykułu a u t o r regionalnych omawia ośrodków w momentem żeniu niedociągnięć i o d z y s k a n i u przez C P L i A badaniami pierwszych p r a c y , wiązały się z u s t a l e n i e m z a k r e s u j e j działania. Ż y w i o ł o w e wspólnego ogólny na orga­ decydującym s z t u k i ludowej, zja­ mających ujemnie 1954 r. r e o r g a n i z a c j a j e j właściwego działanie a p a r a t u nie w na całej przezwycię­ charakteru. W dal­ h a n d l o w e g o oraz pracę n a d mające na celu reaktywowanie niektórych z n i c h . Zadania przedmiotów stojące przed posiadających przemysłem oprócz artystycznym, wartości użytkowej a mianowicie wartości produkcja pozwalające spokoić poczucie e s t e t y k i i piękna u odbiorców, w y m a g a j ą — j a k t w i e r d z i autor współpracy etnografów z twórcami l u d o w y m i , plastyków z rzemieślnikami, nikami autor handlu zwraca odgrywa i a d m i n i s t r a c j i . Omawiając uwagę n a i c h stały rozwój szkolenie pracowników działalność poszczególnych i podkreśla rolę, jaką produkcyjnych i aparatu w za­ — pracow­ spółdzielni, t y m procesie administracyjnego. Po- �RECENZJE 470 dane jej cyfry ilustrują osiągnięcia CPLiA w zakresie eksportu i określają wartość ogólnej produkcji. Trudno j e s t ocenić artykuł S. Stroińskiego, n i e będąc z o r i e n t o w a n y m nie w działalności wydaje C P L i A , mogliby się, że p e w n e poruszone uczynić to j e d y n i e leżałoby z artykułami również omawiającymi zastanowić Jednakże przez a u t o r a z a g a d n i e n i a , odnoszące się do p r a c y spółdzielni, c e c h u j e z b y t duży o p t y m i z m , zwłaszcza występuje stawieniu dokład­ jej p r a c o w n i c y . działalność się, czy podane to wyraźnie w poszczególnych przez autora cyfry, w o s t a t n i c h l a t a c h , wiążą się ze w z r o s t e m dukcji, wspólnego ludowym niestety niewiele wyroby Tadeusz mającej te z n a j d u j e m y Seweryn bezpieczeństwa w bardzo swoim pseudoludowości z przemysłem często n a półkach artykule porusza w adaptacji na pro­ i artystycz­ CPLiA. bardzo sztuki Na­ wskazujące znaczny wzrost produkcji C P L i A nym; ze­ placówek. ważne ludowej. zagadnienie Analizując nie­ warunki, które przyczyniły się dó p o w s t a n i a tego z j a w i s k a , a u t o r u j m u j e z a g a d n i e n i e z p u n k ­ tu widzenia jego h i s t o r y c z n e g o gospodarczymi oraz prądami rozwoju i uzasadnia je warunkami społecznymi. Niebezpieczeństwo politycznymi, pseudoludowości jest według a u t o r a b a r d z o s i l n e i w c h w i l i obecnej. Powtórzono b o w i e m n i e t y l k o w i e l e błędów o k r e s u p r z e d - i międzywojennego, tej ale poczyniono n i e k o r z y s t n e j s y t u a c j i może nastąpić, j a k s t w i e r d z a padku, jeżeli przejmowaniem wzorów ludowych szereg n o w y c h . autor, będą tylko w zajmować Zmiana tym w y ­ się wyłącznie p l a s t y c y o dużym w y r o b i e n i u a r t y s t y c z n y m i w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n e j ś w i a ­ domości. P o r u s z o n a przez T a d e u s z a Seweryna sprawa pseudoludowości rzędu zagadnień, które budzą niepokój i stanowią p r o b l e m wymagający n i e t y l k o u n a s , ale w e wszystkich krajach, w których sztuką ludową. Należy więc przypuszczać, że u j a w n i e n i e istnieje należy do rozwiązania zainteresowanie źródła tego z j a w i s k a p o ­ w i n n o ułatwić z a d a n i e . W y d a j e się j e d n a k , że droga w s k a z a n a p r z e z a u t o r a , dająca szerokie u p r a w n i e n i a a r t y s t o m p l a s t y k o m w z a k r e s i e p r z e n o s z e n i a o r n a m e n t u z j e d ­ nego t w o r z y w a pewnych n a inne i z jednej wypaczeń. Jakie t e c h n i k i n a drugą, może doprowadzić znów do bowiem zastosować kryterium oceniające, czy talent danego p l a s t y k a upoważnia go do k o r z y s t a n i a , j a k określa s a m autor, „ze s p e c j a l ­ nej dyspensy". Treść większości artykułów k w a r t a l n i k u „Przemysł ludowy i a r t y s t y c z n y " dowiodła, j a k słuszną było rzeczą umożliwienie p r a c o w n i k o m zamieszczonych w CPLiA, którzy n a j l e p i e j orientują się zarówno w p e w n y c h b r a k a c h , j a k i osiągnięciach tej instytucji, wypowiedzenie się n a łamach własnego p i s m a . Przykładem t a k i m może być artykuł J a n i n y Orynżyny G o s p o d a r c z o strona ka, analizując zagadnienie definicji sztuki opieki ludowej, nad sztuką ludową. zastanawia się Autor­ nad sprawą metod o p i e k i n a d nią ze s t r o n y C P L i A , która b y i s t o t n y c h cech i wartości ludowej nie tylko nie wypaczyła, rozwój. Wartość s z t u k i danego w środowiska ludowej s u r o w i e c był p r z y g o t o w a n y i surowca pozwala przeznaczeniu. W mentacji, której Poruszone kresie norm surowca. przedmioty polega doskonałe omówione zagadnienia spółdzielni, niektórych zbytu jej tradycją osiągnięcia t a m , gdzie zarówno zostały dokładna w zna­ formie, zagadnienia w jak doku­ produkcji rękodzieł i t e c h n i k . dotyczące p e w n y c h organizacji z otrzymano n a u t r z y m a n i u tradycji regionalnej reaktywowania sztuki dalszy Największe p r z e z s a m y c h twórców. T y l k o b o w i e m p r z e z autorkę ustalania właściwego d a l s z y m ciągu artykułu sprawa powodowała ceramiki i innych wyrobów tworzyć zadanie współczesnej, oraz przeciwnie jest, z d a n i e m a u t o r k i , ściśle związana i zastosowaniem zakresie tkanin ludowych, jomość ale wręcz i niedociągnięć kalkulacji cen w za­ stanowią również p r z e d m i o t dociekań autorów artykułów omawiających działalność p o s z c z e ­ gólnych placówek innymi podległych C P L i A , Podkreślają oni między zagadnienie �RECENZJE 471 b r a k u k i e r o w n i c t w a a r t y s t y c z n e g o w w i e l u spółdzielniach, có odbija jakości w y k o n y w a n y c h Sprzedaży, interesujących wypadkach może Spółdzielnia przedstawia nie oraz często złe f u n k c j o n o w a n i e towarem łatwym do zbycia, n i c wspólnego z przemysłem l u d o w y m . „Opoczynianka". osiągnięcia i trudności, Bolesław na jakie w Kowalec swej się u j e m n i e n a Regionalnych ale dużego wysiłku kierownictwa t k a l n i , które sprzyjałyby wykonuje związanych planów ze produkcyjnych. zbytem niu wpływała finansowej swoim dotychczasowej pracy towaru. w stworzeniu p r a c y , spółdzielnia Przyczyny Niewłaściwie Ze organizowanie należy takich warun­ szukać zorganizowany w trudnościach przez Regionalne sprzedaży r a t a l n e j , która w z n a c z n y m s t o p ­ względu produkcji n a dobro przedmiotów spółdzielni p e w n e , że t y l k o osoby bezpośrednio wadzić właściwa i sytuacji n i e związanych dotychczasowy zainteresowane wysiłek Zaręba jej rozwojem przedstawiając warunki pracy garncarstwa n a t y m terenie. zarówno pod względem formy, A Najwyraźniej jednak CPLiA się artykule J a n a Loefflera talnika. Dokonanie jak rysuje w przecież ludowych pozwala­ bowiem potrafią popro­ jest z Chałupek w Kie­ c z y n n i k i e m hamującym ceramika j a k i ornamentu, mógłby znaleźć duży z b y t n i e t y l k o w artystycznej jej i z b y t u posiadają i i n n e spółdzielnie. artystów l e c k i e m s t w i e r d z a , że trudności te były w w i e l u w y p a d k a c h runków p r a c y z CPLiA gospodarkę. Podobne trudności w z a k r e s i e p l a n o w a n i a i na­ od dłuższego c z a s u jąc s a m y m członkom decydować o c h a r a k t e r z e i wielkości p r o d u k c j i . J e s t stało, tego artykule włożony w j e j k i e r o w a n i e należałoby skończyć z odgórnym p l a n o w a n i e m , rozwój wielu Przykładem w n a zwiększenie obrotów, z m u s z a spółdzielnię do r a t o w a n i a poprzez charakterem. spółdzielni twórczej B i u r a Sprzedaży h a n d e l , z l i k w i d o w a n i e A. Biur w „Opoczynianka". Mimo ków w się n i e mającym być potykała przedmiotów, kielecka, na pewno interesująca towarem, który k r a j u , ale i z a granicą. zagadnienie dyskusyjnym krytyki Aktualne dotychczasowych problemy wa­ wytwórczości i Mieczysława N o w a k a , z a m i e s z c z o n y m w n r z e 3 k w a r ­ głębokiej a n a l i z y istniejącego s t a n u r z e c z y p r z e p r o w a d z o n e stwierdzają sami autorzy, pod wpływem uchwał X X Zjazdu zo­ KPZR ogólnego dążenia społeczeństwa do k r y t y c z n e g o przeglądu przeszłości i w y t y c z e ­ n i a drogi n a p r a w y j a k i c h dokonano nie p r z e z C P L i A podstawowego zadania w Działalnością słem d o t y c h c z a s o w y c h błędów. A u t o r z y wskazują n a szereg pomyłek, do c h w i l i obecnej. C h o d z i tu w p i e r w s z y m rzędzie o n i e w y k o n a ­ CPLiA zostały objęte artystycznym. Trzykrotna cel s p r o w a d z e n i e z a k r e s i e j e j zobowiązań zakłady n i e mające reorganizacja tej kulturowych. n i c wspólnego instytucji, z przemy­ stawiająca sobie j e j działalności do właściwych rozmiarów i p r o g r a m o w y c h nie spełniła pokładanych w szukać źródeł w a d l i w e j niej n a d z i e i . A u t o r z y gospodarki w błędach przyczyna tkwi w braku skrystalizowanego stwierdzają za zadań, dalej, że n i e należy ogólnonarodowych, główna poglądu n a cele i z a d a n i a bowiem całej orga­ n i z a c j i . Wskazują następnie n a niewłaściwą politykę w z a k r e s i e k a d r p r a c o w n i c z y c h . Zbyt mała ilość plastyków i etnografów ogólnej działalności C P L i A . A u t o r z y do k r y t y k i dotychczasowego o r g a n i z a c y j n y c h , pragną przyczynić się do rzemiosła się j e d n a k usytuowania postulaty, CPLiA". projektem których r e a l i z a c j a I c h punktem na wyłącznie zmian mogłaby wyjścia jest Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o m a z a z a d a n i e ujęcie o r g a n i z a c y j n e nej, odbić się u j e m n i e s t a n u ; w związku z o p r a c o w y w a n y m przedstawić p e w n e „właściwego s t w i e r d z e n i e , że K r a j o w y musiała siłą f a k t u artykułu n i e ograniczają artystycznego i i e k o n o m i c z n e l u d o w e j wytwórczości a r t y s t y c z ­ drobnego przemysłu artystycznego, które łącznie należałoby nazwać wytwórczością artystyczną. Rozwijając następnie t o s t w i e r d z e n i e , autorzy I ^ — precyzują — dokładnie — pojęcie tych grup i określają • , i c h zadania. Zarówno -L �RECENZJE 472 projekty tyki z m i a n podane p r z e z dotychczasowego autorów, j a k i r z e c z o w y s t a n u , widocznego nawet ton p r z e p r o w a d z o n e j d l a osób kry­ n i e związanych średnio z C P L i A , świadczą o właściwym z r o z u m i e n i u potrzeb bezpo­ i n s t y t u c j i , której są pracownikami. P o l e m i c z n y c h a r a k t e r artykułu J . L o e f f l e r a dyskusję już w samym Kolegium s k u s j i jest artykuł M . S i m b i e r o w i c z a Autorzy artykułu występują krytyki stosowanej w oświetlaniu przez faktów i kwartalnika. n a wstępie z o s t r y m z a r z u t e m w brak dyskutantów. dialektycznego polityki w stytucji. T r u d n o powiązania odpowiadających j e s t kwestionować tej dy­ 3 nrze. s t o s u n k u do Zarzucają metod jednostronność z warunkami zakresie rozwoju i a r t y s t y c z n e g o rzemiosła i przemysłu widzą w przepisach i normach, nie zawsze zrozumiałą Odbiciem i J . W r e d e , z a m i e s z c z o n y również w poprzednich w s t a n i a . Błędność d o t y c h c z a s o w e j wej i M. N o w a k a w y w o ł a ł Redakcyjnym ich po­ wytwórczości ludo­ źle pojętym p l a n o w a n i u oraz żywotnym i n t e r e s o m danej i n ­ słuszność tego a r g u m e n t u , wydaje się jednak, że n i e można usprawiedliwiać n i m w s z y s t k i c h błędów C P L i A . Również tłumaczenie przez autorów f a k t u organizowania chęcią zrzeszonym zapewnienia p r o d u k c j i , którą można b y nazwać w o k r e s u złej k o n i u n k t u r y , w y m a g a CPLiA rzemieślnikom własnych k o n c e p c j i odnośnie do nowej s t a n u r z e c z y nie w y s u w a j ą organizacji pracy. N a zakończenie t r z e b a r a z jeszcze podkreślić, że n o w y i przyczynił się „uboczną", przetrwania — j a k sądzę — d y s k u s j i . Należy również dodać, że a u t o r z y artykułu dokonując k r y t y k i dotychczasowego zadanie możności niewątpliwie k w a r t a l n i k spełnił do' spopularyzowania działalności swoje CPLiA. Miejmy nadzieję, że w d a l s z y c h z e s z y t a c h zostaną poruszone nie tylko sprawy tyczące organizacji ścierających CPLiA, lecz można będzie ustalić p r o g r a m kulturalne w także CPLiA w toku dyskusji j a k o jednej i z placówek do­ się zdań organizującej życie Polsce. Paprocka Wanda WZNOWIENIE KRAJOZNAWCZEGO CZASOPISMA „ZIEMIA"* R u c h k r a j o z n a w c z y w Polsce, podobnie j a k w E u r o p i e , p o s i a d a bogatą historię. Zasługi, j a k i e położył w p o z n a w a n i u k r a j u , a także w z b i e r a n i u materiałów g r a f i c z n y c h , są ogólnie znane. Dużą rolę w p r o p a g o w a n i u ozasopisma: bądź młodzieżowe, jak „Orli L o t " , będący k r a j o z n a w c z y c h , bądź „Ziemia", j a k o organ Polskiego W ruchu o s t a t n i c h l a t a c h nastąpiło chodzić wyżej większym „Ziemia", wymienione zahamowanie c z a s o p i s m a , których zainteresowaniem które w śledzimy krajoznawstwa szkolnych od r. s i l n i e się kół Turystycznego. krajoznawczego, brak wznowienie c z a s i e swego i s t n i e n i a — organem Towarzystwa etno­ odgrywały przestały wy­ zaznaczył. Z t y m krajoznawczego czasopisma 1910, z przerwą wojenną, do r. 1950 — cieszyło się dużą poczytnością i u z n a n i e m . J a k o o s t a t n i wyszedł w r. 1950 tom 34. C z a s o p i s m o posiadało szereg działów, pretendując do objęcia całokształtu z j a w i s k w świecie, zyskując t y m s z e r o k i e rzesze czytelników. T a k więc dużo m i e j ­ sca poświęcono siadała b a r d z o jednak ograniczono z rozwiniętym znanie przyrodzie, geografii, historii i s z e r o k i z a k r e s ; obejmował się ruchem własnego kraju. wyłącznie do problemów krajoznawczym, Dział etnografii etnografii. Dawna on początkowo także k r a j e który dotyczących z a c e l stawiał reprezentowany tyczące zwłaszcza wierzeń, obrzędów i zwyczajów. W był „Ziemia" obce. Polski, w po­ Potem związku sobie dokładne po­ przez artykuły do­ niektórych n u m e r a c h istniała nawet K r o n i k a Ludoznawcza. * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a , c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ �RECENZJE Pierwszy numer miesięcznik, wznowionej organ Polskiego „Ziemi" 473 ukazał Towarzystwa się w listopadzie r. 1956, j a k o Turystyczno-Krajoznawczego. p i s m o to s t a r a się być k o n t y n u a t o r e m d a w n e j Czaso­ „Ziemi", która śmiało może być w z o ­ r e m do naśladownictwa. W słowie wstępnym: „Od r e d a k c j i " , c z y t a m y : „Oprócz tytułu chcemy Na po d a w n e j »Ziemi« odziedziczyć szlachetne treść p i s m a składają się artykuły popularnonaukowe, niekiedy w przyczynki formie i ciekawostki o przystępnej, p r z e z n a c z o n e matów artykułów w y d a j e szerokim wachlarzu d l a szerokiego się być d o w o l n y intencje kręgu i przypadkowy, jej organizatorów". zwłaszcza źródłowe, problematyki, czytelników. podane Dobór te­ choć jest sprawą sporną, c z y w tego r o d z a j u w y d a w n i c t w a c h zachodzi konieczność jednolitej k o n c e p c j i . Każdy numer zawiera etnografia, meru artykuły z poszczególnych historia i przyroda, i n n y m regionom Polski dyscyplin naukowych, jak z różnych s t r o n P o l s k i . Poświęcanie przyczyniłoby się może archeologia, każdego n u ­ do lepszego i c h poznania, a także do zwartości c z a s o p i s m a . Stosunkowo np. d o m o m dużo m i e j s c a podcieniowym poświęcono n a Żuławach a r c h i t e k t u r z e , n a ogół drewnianej, jak z Warmii, Ma­ (1957, n r 3 ( 5 ) , w i a t r a k o m z u r i Powiśla (1957, n r 2 (4), c z y c e r k w i o m w pow. h r u b i e s z o w s k i m Wartość tych zwyczajom artykułów wielkanocnym 4 (6) z 1957 r. N a i dobry podnoszą materiał poświęcono uwagę we szereg a pierwszym też z a m i e s z c z a n e w (1957, n r 4 (6). plany. Ludowym kwietniowym czasopisma rzędzie reportaże j a k i c h k o l w i e k artykułów p r o b l e m o w y c h , niekiedy artykułów wszystkich numerach ilustracyjny, w „Ziemi" w p ł y w a j ą liczne fotografie, fotografie. fotograficzne. numerze zasługuje Na Brak w d y s k u s y j n y c h c z y n i z niego bogaty atrakcyjność czasopiśmie jedynie zbiór z inicjatywy prof. wiadomości. O b o k r e c e n z j i w p r o w a d z o n e zostały stałe działy: p i e r w s z y , dr K . Moszyńskiego, „Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h zabytków piśmiennictwa", u m i e s z ­ czający szczególnie druków l u b manuskryptów, oraz 0 rozwoju ciekawe pod względem drugi, krajoznawczym „Krajoznawstwo fragmenty z z a granicą", dawnych informujący tego r u c h u w poszczególnych państwach i wychodzących w nich p i s m a c h k r a j o z n a w c z y c h . Zasługuje też n a uwagę i u z n a n i e w p r o w a d z e n i e 1 (3) z 1957 r. nowego, stałego działu „Dawne poczty czaso­ w nrze p o l s k i e " . N i e chodzi w tej c h w i l i o ten, c z y i n n y temat, ale s a m a myśl założenia odrębnych, ciągłych działów, którym poświęca się m i e j s c e w kolejnych numerach, kontynuować. S t w a r z a to p e w n e g o r o d z a j u czasopismo p o w i n n o Wznowienie potrzeb roku jest słuszna i należałoby jednolitość i systematyczność, do dążyć. „Ziemi" było w y n i k i e m konieczności z a s p o k o j e n i a naszego odradzającego 1953 Zarząd Główny się r u c h u k r a j o z n a w c z e g o . PTTK zawiesił w y d a w a n i e najistotniejszych Szkoda, że pod KERN, D e r Beginn der Weltgeschichte, Szromba B e r n 1953. P r z e d pięciu l a t y ukazała się w S z w a j c a r i i , w zbiorze S a m m l u n g sująca książka w y b i t n e g o Der i Beginn der w Weltgeschichte. dziedzinę Dalp, intere­ n i e m i e c k i e g o h i s t o r y k a F r i t z a K e r n a (ur. 1884, z m . 1950), Kern u s t r o j u , a także myśli społecznej również koniec tego c z a s o p i s m a . Zofia FRITZ ją czego historii był przede i prądów politycznej, wszystkim historykiem umysłowych. Jego etnografii i etnologii, prace prawa wkraczały historii religii i archeologii. Poruszał więc K e r n szeroką tematykę badawczą, w b a r d z o rozległych r a m a c h c z a s o w y c h , choć jego zasadniczą domeną było średniowiecze. Z zamiłowa­ n i e m stosował metodę porównawczą. Dzięki t e m u jego dzieło: Gottesgnadentum Widerstandsrecht im früheren Mittelalter (1914—1915), poświęcone und stosunkowi �RECENZJE 474 władcy i l u d u , zdobyło duże u z n a n i e w nauce światowej. D o dziedziny etnografii i archeologii należą niektóre późniejsze p r a c e K e r n a , m. i n . D i e Weltanschauung eiszeitlichen Europäers Zur (1926), r o k u w y d a ł rozprawę Die Anfänge wiedzią na wydane Methode der Rassengeschichte der Weltgeschichte, r o k wcześniej des (1928). W 1932 będącą swego r o d z a j u Weltgeschichte dzieło O. M e n g h i n a odpo­ der Stein­ zeit. P r z e z 30 l a t z górą pracował autor n a p o g r a n i c z u h i s t o r i i , archeologii i etnolo­ gii, stąd jego o s t a t n i a książka o początkach h i s t o r i i p o w s z e c h n e j budzi szczególne z a i n t e r e s o w a n i e . Referując omawianą książkę będę się starał dość dokładnie stawić jej treść i podać trochę u w a g krytycznych. Wypada zaznaczyć, że śmierć a u t o r a n i e pozwoliła m u n a ukończenie p r a c y , ale postać, w j a k i e j została wydana, zawiera przezeń zasadnicze poglądy autora, o czym świadczy choćby * przed­ napisana przedmowa. M o t y w e m p r a c y K e r n a była n i e t y l k o r e k o n s t r u k c j a n a j d a w n i e j s z e j epoki dzie­ j ó w ludzkości. J e g o z d a n i e m b o w i e m : „Współczesność postawiła n a s w o b e c k r y z y s u ludzkości rozsadzającego r a m y , w które w y g o d n i e j s z e Ktokolwiek pozwoli t r o s z c z y się o przyszłość naszego p o k o l e n i a ujmowały rodzaju, historię. t e n u z n a , że t y l k o h i s t o r i a rozwiązać n a s z n a t u r a l n y porządek życia i ukazać możliwości n o w e j łeczności l u d z k i e j . Jeżeli c h c e m y rozumieć dzień d z i s i e j s z y , m u s i m y poznać n i e j s z e k i e r u n k i e g z y s t e n c j i " (s. 9, W książce K e r n a s p o t y k a m y " spo­ najdaw­ Przedmowa). sporo porównań, przeciwstawień i analogii, autor przeprowadził między rekonstruowaną s z y m i . Zaciążyło to n a o p r a c o w a n i u , epoką historyczną t y m bardziej jakie a c z a s a m i później­ ze język a u t o r a n i e j e s t łatwy n i j a s n y i w niektórych m i e j s c a c h c z y t e l n i k m a trudności w u s t a l e n i u , gdzie kończy się r e k o n s t r u k c j a , a gdzie z a c z y n a k o m e n t a r z autora. N a s u w a się przede w s z y s t k i m p y t a n i e , j a k i okres dziejów ludzkości uznał a u t o r za początek historii powszechnej, o k r e s u , w r e s z c i e n a j a k i e j bazie jakie kryteria materiałowej, nienie w y b o r u określonych r a m c z a s o w y c h wotniejszej Dane wykorzystał autor części książki posłużyły m u p r a c e zentujących z szkołę czasopismem Referując wydzielenia zostało dla archeologii rekonstrukcji z a p u n k t wyjścia a przede książkę najpier­ i etnografii. najdawniej­ zasad­ etnologów repre­ wszystkim pominę tego uzasad­ i podstawę teoretyczne i t e r e n o w e historyczno-kulturową, „Anthropos". współpraca tylko szych postaci k u l t u r y materialnej. Natomiast niczej do oparte oraz s a m a próba o d t w o r z e n i a k u l t u r y . J a k n a t y m tle w y p a d a archeologiczne posłużyły dowodowej, odłam te rozdziały, związany w których a u t o r o m a w i a w sposób b a r d z o z w a r t y pochodzenie r a s l u d z k i c h , najdawniejszą turę materialną okresy i problemy wczesnodziejowe chronologii. jest Treścią IV k r y t y k a typologicznego rozdziału i kul­ Archeologiczne pt. chronologicznego uporząd­ k o w a n i a k u l t u r w archeologii. Z d a n i e m a u t o r a h i s t o r i a k u l t u r y n i e może się posłu­ giwać określeniami i t e r m i n a m i archeologii, jest ścisłe. „Naszymi gicznego są straten), oznaczenia, [...] oznaczeniami niechronologiczne które warstwy tworzymy ności) za R e l l i n i m , M e n g h i n e m nił K e r n (w zamieszczonej „Protolitikum beuterische obejmuje, Völker) kulturowe swobodnie i Spindenem" n a s. 33 tabelce) według epoki naszej lodowej, gdyż i c h u m i e j s c o w i e n i e d l a uporządkowania zaś czasowe materiału ( K u l t u r s c h i c h t e n bzw. (bez chronologicznej propozycji, łowców „eolityczną ludy łowiące dziczyzny ' Kultur- dwuznacz­ (s. '33). J a k o pierwszą epokę warstwę nie archeolo- wymie­ i protolityczną". dziczyznę (Wildbeuter) (wild- będziemy po dziś dzień określać j a k o protolitoidów, także n a w e t jeśli n i e mają już d a w n e g o * k a m i e n n e g o i n w e n t a r z a , ze względu n a równomierny, p o d s t a w o w y zrąb i c h ogólnej S k u l t u r y " (s. 34). «T W następnym r o z d z i a l e s t a r a się a u t o r przedstawić charakterystykę i główne c e c h y jego k u l t u r y . J e s t to więc epoka d r o b n y c h protolitu narzędzi k r z e m i e n n y c h , �RECENZJE 475 tłuków ręcznych.i noży, mieszcząca w sobie grupy k u l t u r od s z e l s k i e j po oryniacką. Technika wyrobu nie wyżej narzędzi k r z e m i e n n y c h stała w p e w n y c h o k r e s a c h tej e p o k i z n a c z ­ niż u współczesnych n a m protolitoidów. Z zagadnień k u l t u r y i społecznej ludności tej e p o k i r o z p a t r u j e znaleziska -Tien, archeologiczne wskazujące nastręczają autor t y l k o p r o b l e m tu same n a istnienie kanibalizmu zagadki. lub Zabytki jakiegoś duchowej r e l i g i i . Jego z d a n i e m jaskini C z u - K u - kultu zmarłych w epoce, są według K e r n a niewytłumaczalne w r a m a c h k u l t u r y protoldtycznej. leziska autor w przejściu grocie doliny Tarnina kwalifikuje do m i o l i t u staje podobnie magia. Dane się w i d o c z n y archeologiczne jako k u l t zmarłych miolityczne. Dopiero (cmentarz protolitu. „Pytania i p y t a n i a , nieroz­ wiązanie p r z y pomocy materiałów a r c h e o l o g i c z n y c h . Jeśli c h c e m y w p e w n y m dotrzeć etnograficzne. do obrazu najwcześniejszej »Zrekonstruować na z L a Ferrasie), dają więc n i e z m i e r n i e skąpe wskazówki d l a r e k o n s t r u k c j i k u l t u r y społecznej i d u c h o w e j bliżeniu tej Zna­ rozwój kultury duchowej, d a w n e g o człowieka oto śmiałe żądanie w o b e c l u d o z n a w s t w a " Z a s t a d i a te uważa K e r n w a r s t w y przy­ to poprzez n a każdym dane stadium«, (s. 48). k u l t u r o w e . „Badania w c z e s n o d z i e j o w e oprócz chronologii własnych, s p e c j a l n y c h kręgów k u l t u r o w y c h , wydobyły n a światło d z i e n ­ ne także w i e l k i e w a r s t w y kulturowych. epoki" Warstwy kulturowe te łączą (s. 58). Dążenie [...] różne do w y k r y w a n i a storii i etnologii. „Oddzielanie w a r s t w , kulturowych, etnologia zgodne zamykające znacznie większą ilość kręgów kręgi jest z kulturowe kręgów przez wspólny kulturowych styl całej jest wspólne prehi­ dzięki któremu d o c i e r a m y do t a k i c h warstw historyczno-kulturowymi i p r e h i s t o r i a " (s. 58). Stopniowo, podstawami, jakie stosuje dając opisy poszczególnych w a r s t w , bę­ dzie można dojść do s y n t e t y c z n e j h i s t o r i i kręgów k u l t u r o w y c h , a t y m s a m y m odtworzenia historii najdawniejszych sługuje się poza jęciem k u l t u r y wamy podstawowym przypada w w a r s t w y „Kulturą udziale pismem. k u l t u r o w e j podstawową człowiekowi w także (Grundkuitur) określonych etnografa pt. Etnograficzne warunkach budzą wyjaśnienie- szczególnie rozważania zawarte wirstwy kulturowej. najdawniejszej w rozdziale Zdaniem gospodarowania oraz o r g a n i z a c j i życia społecznego, pozwalają co do na wyodrę­ b n i e n i e spośród współczesnych n a m ludów p r y m i t y w n y c h te, które odpowiadają kulturą k u l t u r z e protolitu, tj. p r o t o l i t o i d a l n y c h łowców d z i c z y z n y . A u t o r dalej, że dzięki licznym wyprawom, ryczno-kulturowej, kulturowe zbadano z ludami podjętym szereg protolitu. ludów przez etnologów wykazujących Kern wymienia wych Z i e m i O g n i s t e j , C h e n c h u z I n d i i oraz skądinąd Kalifornijczyków, czyków. „Nie należą prymitywnych, Praalgonkinów, tu natomiast w Australijczycy Prasamojedów, rozrzucone histo- pokrewieństwo Pigmejów afrykań­ A e t a ) , Negrillów, m i e s z ­ z n a n y c h północno-środkoPrakorjaków i Tasmań- ogóle, uważani często błędnie z a szczególnie (częściowo wtórnie m e n i , E s k i m o s i l u b W e d d a " (s. 66). P o p r z e d n i o nowią w y s e p k i swą stwierdza ze szkoły bliskie t u szczególnie s k i c h ( B a t w a , G e ) , Negrytów (Andamańczycy, S e m a n g o w i e , kańców po­ nazy­ a u t o r a podobieństwa t e c h n i k i , a w związku z t y m dające się wysnuć analogie sposobu do K e r n po­ przez jego naturę" (s. 59). Zainteresowanie VII pojęciem podstawowej. kulturę, j a k a wytworzonych k u l t u r nie dysponujących prymitywni), wymienione Samojedzi, ludy Busz- prymitywne wśród ludów wyżej rozwiniętych, a więc n i e są sta­ wolne od i c h w p ł y w ó w . Poglądy K e r n a z a w a r t e w zakończeniu tego rozdziału w a r t o nie. ,-,Wyrazom znaczny i równoznacznie sens i wartość, zastrzegając etnologicznie to, »prymitywne« warstwy co z n a j d u j e m y go d l a n a j d a w n i e j s z e j , t a k dalece, j a k dalece d a n y archeologicznie we przytoczyć dosłow­ »ludy natury« p r z y w r a c a m y wczesnej dającej się jedno­ uchwycić s t a n rzeczy nie w y k r o c z y i środkowej epoce lodowej. poza Ta �RECENZJE 476 warstwa ucieleśnia tkwiącą w szczególnie naturze ludzkiej interesująco (jako kulturę takiej) podstawową, potrzebę kultury jak nazywamy rodzaju rzeczowego i osobowego oraz i c h r ó w n o w a g i " (s. 66). Inaczej turowe Kern „nie gicznym stwy niż M e n g h i n , który starał się porównać z trzema etnologicznymi chce się w d a w a ć znaczeniu", kulturowej" łowców lecz w żadne zająć i uchwycić dziczyzny pierwszego trzy protolityczne „prakulturami", wyodrębnionymi protolityczne się badaniem ją n a podstawie stopnia kręgi „żyjących kul­ Schmidta, kulturowe „wielkiej (zrekonstruowaną kręgi przez w etnolo- prymitywnej przykładów". etnologicznie) war­ „Kulturę nazywamy protolitoidalną, prymitywną, naturalną ( n a t m w o l k l i c h ) , ucieleśniającą w początkowy sposób kulturę p o d s t a w o w ą " błędów „progresywizmu" (s. 67). W t e n sposób etnologicznego, który uniknie „nadmiernie d ó w n a t u r a l n y c h " , a „rzeczywiście p r y m i t y w n y m i ludami się, z d a n i e m rozciągał i formami autora, pojęcie l u ­ życia pogar­ dzał i odrzucał j e " (s. 67). Jeszcze r a z w r a c a K e r n do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y łowców d z i c z y z n y w dziale poświęconym i c h gospodarce. N i e u z a s a d n i a j e d n a k spośród ludów p i e r w o t n y c h wybrał wystarczająco, t r z y , które służą m u zarówno roz­ dlaczego z a podbudowę d l a s y n t e z y „naturalnej" k u l t u r y łowców d z i c z y z n y , j a k też d l a r e k o n s t r u k c j i e l e ­ mentów p r o t o l i t y c z n e j kultury duchowej i społecznej e p o k i lodowej. W y b r a ł n o w i c i e Pigmejów I t u r i ze strefy z w r o t n i k o w e j , m a n a z Z i e m i Ognistej Chenchu z podzwrotnikowej mia­ iY a - j a k o p r z e d s t a w i c i e l i strefy s u b a r k t y c z n e j . P o z a krótką c h a ­ rakterystyką t y c h ludów a u t o r n i e a n a l i z u j e i n i e porównuje i c h k u l t u r , zaś w d a l ­ szych rozdziałach idalnej tworzy n a podstawie syntetyczne przykładów ujęcia różnych działów dobranych z życia i kultury kultury protolito- któregoś z tych P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a K e r n a w t w o r z e n i u tej s y n t e z y są przede wszyst­ ludów. k i m z j a w i s k a związane ze stroną obyczajową, moralną, p r a w n ą życia ludów, e l e m e n t y pierwotnej filozofii życiowej i ideologii, w opisywanych szczególności n i e n i e s t o s u n k u człowieka do człowieka i jego m i e j s c a w o p i s y w a n e j zagad­ społeczności. T y l k o te z a g a d n i e n i a mogą być z d a n i e m a u t o r a b r a n e pod uwagę, gdybyśmy c h c i e l i spojrzeć pewne n a czasy dziedziny przestrzeni n a m współczesne kultury dziejów duchowej, zupełnie innego przez pryzmat zwłaszcza rodzaju kultury religia prymitywnej, i moralność, niż k u l t u r a gdyż wykazują n a materialna rozwój, n i e wiążący się z postępem (s. 56). Już w r o z d z i a l e o gospodarce z w r a c a u w a g ę c z y t e l n i k a w i e l e r y z y k o w n y c h r o z ­ ważań p s y c h o l o g i c z n y c h . Z d a n i e m Kerna działanie gospodarcze łowców d z i c z y z n y , w b r e w poglądom progresywistów, „składa się z n i e z a c h w i a n i e w o l n y c h ślanych postanowień" (s. 85). C o więcej, nasze własne poznanie w i przemy­ porównaniu z p o z n a n i e m t y c h l u d z i „wykazuje duże m a n k o w s y s t e m a t y c z n y m , i n t e l e k t u a l n y m gromadzeniu i ugruntowanym opiera wpływa wyraźnie n a jego c h a r a k t e r . „ Ł o w c a prowizacyjnie, się n a s z a przetwarzaniu którym kultura rzeczowa" planowego (s. 88). S t y l eksperymentowania, pracy łowcy dziczyzny pracuje: 2) n i e s p e c j a l i s t y c z n i e [...], 3) i n d y w i d u a l i s t y c z n i e 1) na dziczyzny sportowo-im- [...], 4) p r z y nie­ stałym sposobie z a m i e s z k a n i a i m i n i m u m sprzętu domowego, 5) w b l i s k i m sąsiedz­ t w i e życiowym ze s t w o r z e n i a m i , wśród których urządził się, rozumiejąc s i ę ' z n i m i i walcząc" (s. 92). Stąd człowiek t e n n i e c i e r p i m o n o t o n i i , jego s t y l życia j e s t n a pół z a b a w o w y , a podporządkowanie Trzy następne moralności i p r a w a tej p o w s z e c h n a rozdziały i pracę przymusową poświęcone są n i e m a l społeczności p r y m i t y w n e j . jest w i a r a Autor w znosi j a k cierpienie. całości problemom s t w i e r d z a , że w w j e d y n e g o B o g a . P o l i t e i z m n i e byłby wiary, społeczności w tej k u l t u r z e możliwy. Bóg z n a n y j e s t t a m j a k o „ojciec", zgodnie z wysoką pozycją o j c a w r o - �RECENZJE 477 I dżinie łowców (s. 123). W dziczyzny. Obce jest tej k u l t u r z e I X r o z d z i a l e poświęconym także czarownictwo najdawniejszym wierzeniom, i animizm jedno z waż­ n i e j s z y c h zagadnień (Die altertümliche Gewissensgläubigkeit und die jüngere M a c h t ­ politik) przedstawił referując wiedzę i poglądy tralafrikanischen W Kivu-Pygmäen, autor organizację społeczną i n a t u r a l n e związki: m a ł ą zwierzchnika negryckiego Zen­ B d I I , Brüssel 1950). następnym r o z d z i a l e : Społeczeństwo patruje starego p r z e z P. S c h u m a c h e r a ( E x p e d i t i o n zu-den ludu znad jeziora K i w u , zanotowane i kultura łowców w życiu koczowniczym, dziczyzny. W y m i e n i a rodzinę, sąsiedztwo, jako roz­ pierwotne będące najczęściej „zmien­ ną aglomeracją koczujących r o d z i n s p o k r e w n i o n y c h l u b n i e " , liczącą n i e w i e l e dzie­ siątków l u d z i , h o r d ę , głów j (s. 155—156). | i wreszcie Z l u d , względnie dalszych rodzinie Silny 70 s t r o n tego i wychowaniu, n a c i s k położył między j a k o „gminę posiadającą jednostką szczep, złożony z pewnej najobszerniejszego resztę Kern życiu w ziemię", o setce l u b więcej ilości rozdziału obrębie n a s t o s u n k i między a społeczeństwem. U d e r z a ponad większych hord 30 poświęcił zespołów poszczególnymi niemal autor niż r o d z i n a . jednostkami sielankowy obraz oraz stosunków r o d z i n n y c h . Przeważają małżeństwa z miłości, w których „obie s t r o n y mają wybór współmałżonka" i wychowanie czyzny jako browolnym (s. 179). P o d s t a w o w y m dzieci. K o b i e t a w y r a b i a jest posiadanie sobie równoprawną pozycję i s z a c u n e k m ę ż ­ t o w a r z y s z k a p r a c y , a „jej podporządkowaniu" c e l e m małżeństwa wolny dobre, kobiece (s. 188). W hordzie, właściwości jaśnieją mimo w do­ istnienia zwierzchnika czy r a d y s t a r s z y c h , w s z y s t k i e r o d z i n y są równe, t a k j a k równe są j e d n o s t k i w r o ­ dzinie. W d a l s z y c h rozważaniach o życiu społecznym p r z e p r o w a d z a autor wiele sze­ r o k i c h porównań, nawiązując także do zagadnień współczesnych, p r z y c z y m często nie stara się o wystarczającą precyzję. Np. wychowanie, jakiemu jest poddany łowca d z i c z y z n y , mogłoby zrobić go świętym (dosłownie!), g d y b y n i e w r o d z o n a mu szorstkość i surowość. M a on w y s o k i e poczucie własnego h o n o r u . Żyje chętnie i j e s t do życia przywiązany. „Przyszłość n i e trwoży go; wystarcza mu teraźniejszość, a w t y m , co teraźniejsze, p o s i a d a on to, co bezczasowe, każdy dzień m a swą pełną treść d l a w i e c z n y c h p r a w w społeczności d o b r y c h przodków, których z w y c z a j jest p i e r w s z y m i o s t a t n i m słowem h i s t o r i i " (s. 229). O s t a t n i rozdział tej książki j e s t może n a j b a r d z i e j żoną p r z e z a u t o r a w p r z e d m o w i e . różnorodne nowożytne poglądy W obciążony tendencją t y m krótkim r o z d z i a l e usiłuje a u t o r na prawo naturalne z faktycznym wyra­ zestawić stanem prawa u łowców d z i c z y z n y , a następnie wyciąga z tego porównania d a l e k o idące w n i o s k i . Autor zestawił więc l u d z k i e ( h u m a n e ) się do s u m i e n i a , oraz zwierzęce popędu życia, a oparte system do u (s. »prawa« o egoizm silniejszego ambiwalentnej natury oraz stwierdza, że już „ludzkie w prawo naturalnego, tego p r a w a , ludzkie prawo naturalne człowieka samym prawa wymogi które odwołują odwołujące i dążenie do siły i z n a c z e n i a . „ O b y d w a łowców d z i c z y z n y „nigdy p r a w o 248). W r e s z c i e wymogi (bestiale) już w kulturze silniejszego tytule natury współżyją prymitywnej" odpowiednio (s. 246). A l e n i e m a obowiązującego ostatniego odpowiada punktu tych rzeczywiście się do systemy, znaczenia" rozważań autor pozytywnemu, od­ w i e c z n e m u p r a w u , niezależnie c z y odwołuje się do niego Świadomie, c z y n i e " (s. 249). Na tych ostatnich s t r o n a c h s w e j książki w y l e w a autor najwięcej żalów i zarzu­ tów pod a d r e s e m późniejszych k u l t u r , a zwłaszcza c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j . Przeprowadzenie krytycznej t l i w e . Należy t u mieć n a u w a d z e autora próbę najdawniejszej oceny omawianego dzieła j e s t niełatwe i jego z a s a d n i c z y aspekt, to j e s t zamierzoną r e k o n s t r u k c j i niektórych elementów kultury duchowej i kłopo­ przez społecznej e p o k i w h i s t o r i i społeczeństwa ludzkiego, podjętą w o p a r c i u o d a n e j j ! 1 �RECENZJE 478 etnologii, oraz s t w o r z e n i e z a r y s u s y n t e z y wyodrębnionej przez autora k u l t u r y p r o - tolitycznej. Zaczynając od' założeń m e t o d o l o g i c z n y c h a u t o r a należy stwierdzić, że przyjął on nieco z m o d y f i k o w a n e p r z e z siebie założenia etnologów ze szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u - rowej, koło „Anthroposu". zgrupowanych wąskiej, j e d n o s t r o n n i e dobranej się n a bardzo bazie materiałowej. Z a m i e s z c z o n y w książce W związku z t y m oparł wykaz p u b l i k a c j i , z którymi a u t o r się „ w jakiś sposób z g a d z a " rzystał, obejmuje 104 pozycje, przeważnie uczonych i z których z a p e w n e niemieckich. Ale n a której autor się oparł f a k t y c z n i e , i n a którą się powołuje daleko skromniejsza i ogranicza się do k i l k u n a s t u autorów w ko­ literatura, t o k u książki, jest zbliżonych do kręgu W i l h e l m a S c h m i d t a . Najwięcej k o n k r e t n y c h materiałów zaczerpnął K e r n od M . G u sinde (zwłaszcza Feuerland z Die Indianer, S c h u m a c h e r a , a także z p r a c K o p p e r s a , 1939) i Schebesty ze w s p o m n i a n e j już i S c h m i d t a , którego pracy koncepcje, j a k się zdaje, najwyraźniej wpłynęły n a a u t o r a . K e r n pominął w zupełnie n i e u z a s a d n i o n y sposób w y n i k i badań etnologów spoza wymienionego etnografii zbieżne i ugrupowania i archeologii w pewnych stratygraficzną, szkoły historyczno-kulturowej. punktach z metodami 0 n i m wspomniał do w y m o g u funkcjonalnego zwłaszcza żywej teorii podstawowych nego, j a k t e o r i i m i t u , r e l i g i i , gospodarki ludzkich w i in., w współpracy jako chronologiczną i i n . (s. 49 n.). N i e z a ­ badania było t y m większym błędem tego k i e r u n k u dążyli do w y p r a c o w a n i a badań etnografii o tej szkoły, społeczności, choć (s. 55). Całkowite zaś pominięcie p r z y tego r o d z a j u tezy osiągnięć szkoły f u n k c j o n a l n e j potrzeb archeologii, a także koncepcją kręgów k u l t u r o w y c h stosował się j e d n a k Mówiąc miał n a myśli t y l k o osiągnięcia i m e t o d y oparciu próbie syn­ a u t o r a , że u c z e n i działów życia społecz­ o analizę podstawowych określonych w a r u n k a c h b y t u . K e r n zignorował również w y n i k i r a d z i e c k i e j , posiadającej wiele c e n n y c h p r a c poświęconych ludom p r y m i t y w n y m , pomijając także cały ewolucjonistycziny k i e r u n e k w etnografii. Rzucił tylko kilka zdań lekceważącej krytyki nego, pod którym rozumiał z a p e w n e pod a d r e s e m „progresywizmu" obok d a w n e g o e w o l u c j o n i z m u i etnologiczwspółczesny m a r k s i s t o w s k i k i e r u n e k w etnografii, pomawiając go o „zarozumialstwo" i „tenden­ cyjność", bez p r z y t o c z e n i a j a k i c h k o l w i e k rzeczowych dowodów (s. 57). Przejdźmy t e r a z do samego postępowania r e k o n s t r u k c y j n e g o K e r n a . Interesujące jest, n a z a s a d z i e j a k i c h kryteriów wyodrębnił K e r n spośród współczesnych społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h te, które nazwał „pierwotnymi" i „protolitoidalnymi" i uznał, że i c h k u l t u r a , t a k m a t e r i a l n a , j a k społeczna rakterem, a co więcej, nawet i duchowa, treścią, k u l t u r z e ludów odpowiada „warstwy swym W y b r a ł on spośród współcześnie z n a n y c h ludów p r y m i t y w n y c h te, które gospodarkę zbieracko-łowiecką beuterisch" (autor i „Wildbeuter", które wprowadza tłumaczę „łowiectwo d z i c z y z n y " ) . A l e to n i e jest j e d y n e k r y t e r i u m . Spośród ludów sobie z d o b y w a n i a prowadzą n a jej określenie t e r m i n y jako cha­ protolitycznej". dziczyzny" i „wild„łowca o jednakowym pożywienia wyeliminował te, u których występuje a n i m i z m , k u l t przodków, t o t e m i z m itp., a r o d z i n a n i e j e s t wyraźnie spo­ czafownictwo, monogamicana 1 p a t r i a r c h a l n a . C o więcej, p r z y j m u j e z a etnologami z kręgu W. S c h m i d t a t w i e r d z e ­ nie, że z a p r a w d z i w i e pierwotne i p r y m i t y w n e , a więc p r o t o l i t o i d a l n e można p r z y ­ jąć t y l k o te l u d y , wśród których z n a n a jest w i a r a w jednego Boga. J e s t -to właści­ wie aprioryczne badania i całkiem naukowe, jakoby l u d y , które posiadają jak i najprostszą dowolne zarówno formę założenie, najpierwotniejsze najprostszą rodziny nie potwierdzone i najbardziej formę i najprostszą gospodarki formę przez prymitywne wiary, konkretne były te (zbieracko-łowiecką), przy c z y m te dwie f o r m y w y m i e n i o n e p r z e z K e r n a można uznać z a n a j p r o s t s z e t y l k o z jakiegoś s z c z e ­ gólnego p u n k t u w i d z e n i a . Jeśli zaś chodzi o ową w i a r ę w jednego B o g a u w s p ó ł - �— } RECENZJE 479 ezesnych p r y m i t y w ó w , t o należy podkreślić, że szczególnym odkryli ją tylko zwolennicy W. Schmidta, z zawodu zbiegiem misjonarze, okoliczności natomiast nikt i n n y z etnologów, o ile w i e m y , podobnego o d k r y c i a n i e dokonał. K o n s t r u k c j a n a ­ z w a n a przez K e r n a „kulturą protolitoidalną" p o s i a d a więc u s w o i c h p o d s t a w sadnicze b r a k i , m i a n o w i c i e : czeństwa l u d z k i e g o 1) a p r i o r y c z n e założenie, iż p r y m i t y w n ą cechuje koniecznie r o d z i n a p a t r i a r c h a l n a i m o n o t e i z m ; że o d k r y c i e m o n o t e i z m u u niektórych ludów n a j p r a w d o p o d o b n i e j 2 za­ formę społe­ 2) f a k t , n i e nastąpiło n a drodze p o z n a n i a n a u k o w e g o autorów, n a których się K e r n powołuje, lecz n a drodze pewnej s p e k u l a c j i , a więc s a m f a k t w rzeczywistości nie i s t n i e j e . Taką sztuczną konstrukcję u z n a j e K e r n za „podstawowy zrąb ogólnej kultury" także d l a ludów epoki l o d o w e j s p r z e d dziesiątków tysięcy l a t , a więc z a podstawę „kultury p r o t o l i t y c z n e j " . C o więcej, z tą „kulturą podstawową" cech psychicznych, postaw moralnych, poglądów h a życie łączy cały itp., które I szereg są według niego równie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a prymitywów współczesnych, j a k ludów żyjących w epoce lodowej. Całkowita bezzasadność takiej „rekonstrukcji" jest wręcz oczy­ w i s t a . Przecież n a w e t współczesne c y w i l i z o w a n e społeczeństwa różnią się t a k dalece w zakresie mimo swej psychiki, postaw współcześnie jednakiej bazy moralnych, ocen materialnej i jednakowego itp., że d l a r o z u m i e n i a i c h , systemu gospodar­ czego, t r z e b a prowadzić s z e r o k i e p r e c y z y j n e s t u d i a hristoryczno-porównawcze. K e r n w tym wypadku omawianych całkowicie p o m i j a społeczeństw, możliwości e w o l u c j i kich warunków w p ł y w liczącego dziesiątki tysięcy l a t zapoznaje i przekształcania rolę środowiska geograficznego, się p s y c h i k i l u d z k i e j mimo rozwoju nie pozornie widzi jedna­ bytowania. Całą tę niezwykłą hipotezę skonstruował K e r n właściwie d l a u z a s a d n i e n i a tezy, że i s t n i e j e odwieczne, właściwe „naturze l u d z k i e j " p r a w o n a t u r y , które n i e u z n a j e gwałtu i p r z e m o c y człowieka n a d człowiekiem. A l e s p e k u l o w a n i e naukowej pod nazwą m u s i wzbudzić s p r z e c i w choćby było podjęte w n a j b a r d z i e j etnografii B o n n , H . T r i m b o r n a , który pisze, że książka K e r n a j e s t „we w s z y s t k i c h częściach dostosowana a on s a m j a k o etnograf t y k i etnograficznej pracy szlachetnych c e l a c h . T y m większe z d z i w i e n i e b u d z i p r z y t y m słowo wstępne profesora na uniwersytecie w j 1 do dzisiejszego s t a n u odpowiednich ;\ „wita szczególnie radośnie f a k t , że autor włączył do t e m a - ' i ! kulturowo-morfologiczny Należy jednak przyjąć postaci społeczeństwa }j gałęzi b a d a ń " , raczej i funkcjonalny z a słuszne, że ludzkiego, jaką starał próba się punkt widzenia" (s. 7). rekonstrukcji najdawniejszej dać w swej ostatniej f ;. ! książce F r i t z K e r n , j e s t t y l k o chybioną hipotezą. Edward Pietraszek li �