https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a029e6bcd64e5a83653f753aeb75e26.pdf 0676fdb7fdd9e40dd064d963d3c75fcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:526 Title A name given to the resource Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.208-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE W BEŁCHATOWSKIEM Chałupnicza praca ludności w i e j s k i e j jest rozległym i a k t u a l n y m p r o b l e m e m badawczym, doczekała się jednak w l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej t y l k o n i e l i c z n y c h m o n o g r a f i i , rzadko wykraczających poza opis k o n k r e t n e g o zjawiska; a że chałupnictwo wiązać można z wieloraką wytwórczością, przeto d y s p o n u j e m y stosunkowo obszerną literaturą ekonomiczną i historyczną dotyczącą poszczególnych gałęzi drobnej wytwórczości chałupniczej. Poważne miejsce w piśmiennictwie t y m zajmują pozycje dotyczące r o z w o j u chałupnictwa tkackiego na tere­ nach podłódzkich. F a k t oddziaływania na t e r e n y o k o l i c z n y c h w s i roz­ wijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego jest także za­ gadnieniem i s t o t n y m dla etnografa. Przemysł t k a c k i w Łodzi i m i a ­ stach o k o l i c z n y c h w p i e r w s z y c h dziesiątkach l a t swego r o z w o j u orga­ nizacyjnie i p o d względem t e c h n i k i pracy i narzędzi t k a c k i c h n i e w i e l e odbiegał o d rozwiniętych f o r m , rzemieślniczego t k a c t w a małomiastecz­ kowego, czy też wiejskiego. Zasadnicze różnice polegały na umasowien i u p r o d u k c j i i stosowaniu innego surowca, a" różnice w a r s z t a t u t k a c ­ kiego b y ł y t a k n i e w i e l k i e , że przestawienie się zdolnego tkacza w i e j ­ skiego na produkcję miejską nie przedstawiało większych trudności. Sprzyjał t e m u f a k t , że wzrastający okręg t k a c k i czerpał siłę roboczą z o k o l i c y , co ułatwiało ludności pozostałej na w s i k o n t a k t y z m i a s t e m . Istnieją d w i e przeciwstawne tezy mówiące o przyszłości t k a c t w a t r a d y c y j n e g o na. w s i podłódzkiej; miałoby ono zaginąć całkowicie w y ­ parte przez tańsze t k a n i n y pochodzenia przemysłowego względnie u m i e ­ jętności t k a n i a byłyby w y k o r z y s t a n e celem poszerzenia bazy p r o ­ d u k c y j n e j przemysłu tkackiego. Pierwszą tezę sformułował W . K u l a w p r a c y Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie Polskim w latach 1846—1865; podając ilość warsztatów t k a c k i c h na w s i w poszczególnych powiatach, materiał dotyczący terenów nas interesujących opatrzył następującym k o m e n ­ t a r z e m : „Zwłaszcza zwraca t u uwagę f a k t niezależności t e r y t o r i a l n e g o �WIEJSKIE TKACTWO 209 CHAŁUPNICZE rozmieszczenia t k a c t w a włościańskiego o d t e r y t o r i a l n e g o zgrupowania przemysłu tkackiego. Przemysł t e n [...] nie zaspokajał widać potrzeb ludności miejscowej, skoro na obszarach t y c h [...] rozmieszczenie k r o ­ sien włościańskich jest całkiem takie samo, j a k i w i n n y c h w sąsiedz­ t w i e leżących p o w i a t a c h " . Oczywiście wniosek t e n o p a r t y jest na t w i e r d z e n i u , że p r o d u k c j a przemysłowa prowadzona n a dużą skalę w y ­ piera droższą, bardziej czasochłonną wytwórczość indywidualną. J e d ­ nak w okresie międzywojennym, w w a r u n k a c h istnienia na w s i p o l ­ skiej jeszcze znacznych t e n d e n c j i do stosowania gospodarki samowy­ starczalnej, sytuacja na w s i podłódzkiej przedstawiała się nieco inaczej. Prześledzenie k o l e j n y c h z m i a n ilościowych k r o s i e n t k a c k i c h n i e dałoby pożądanego r e z u l t a t u , jednak ogólnie rzecz ujmując należy stwierdzić, że w r a z z dalszym r o z w o j e m przemysłu wieś zachowała powszechne na t y c h terenach żywotne t k a c t w o t r a d y c y j n e aż do połowy bieżącego stulecia. : T a k więc należało przeanalizować drugą możliwość, czyli w p ł y w dużego przemysłowego ośrodka tkackiego na l u d o w e t k a c t w o t r a d y ­ cyjne i ewentualne powiązania wynikające z tego sąsiedztwa. Badania n a d t y m i zagadnieniami zapoczątkowane zostały w okresie między­ w o j e n n y m , co uwidocznione jest w pozycjach d r u k o w a n y c h dotyczą­ cych chałupnictwa tkackiego, przy c z y m zagadnienie to t r a k t o w a n e jest w n i c h przede w s z y s t k i m z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a . P i e r w ­ sze prace etnograficzne na ten temat, p u b l i k o w a n e w „Łódzkich S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " i „Pracach i Materiałach M u z e u m Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi", dotyczą założeń badawczych oraz wyników badań n a d podstawami, organizacją i techniką t k a c t w a cha­ łupniczego w e w s i Dłutów, pow. łaski . 2 3 Należy podkreślić t u t a j f a k t , że t k a c t w o chałupnicze rozwinęło się przede w s z y s t k i m w okolicy położonej n a południowy zachód o d Łodzi, na terenie dzisiejszych powiatów Bełchatów i Łask. Być może, że o d ­ działywała t u bliskość Pabianic, gdzie dłużej utrzymywała się f o r m a 1 tach W. K u l a , Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie 1846—1865, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 4: 1938, s. 183. P o r . J . Ż ó 11 a s z e k, Chałupniczy przemysł tkacki n o m i s t a " , t. 28: 1928, s. 35 n ; t e n ż e , Drobny przemysł s z a w a 1931, t. 2, W a r s z a w a 1934. 2 Polskim w la­ w okręgu łódzkim, „Eko­ i chałupnictwo, t. 1, W a r ­ I. L e c h o w a, Zołożenia badawcze i wyniki wstępnych badań nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, „Prace i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t n o ­ graficznego w Łodzi", s e r i a e t n o g r a f i c z n a , n r 2: 1958, s. 166п.; t e n ż e , Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie {woj. łódzkie), „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 11: 1960, s. 5 п.; D. M i k o ł a j c z y k ó w a, Technika i organizacja tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie), tamże, s. 45 n. 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X �210 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A t k a c t w a rzemieślniczego czy nakładczego, dopuszczającego łatwiej do k o n t a k t u rzemiosło wiejskie. Niewątpliwie jednak przyczyną przewa­ żającą była znacznie uboższa okolica, gorsza niż na pozostałych t e r e ­ nach ziemia i mniejsze gospodarstwa, nie przynoszące dochodu pozwa­ lającego na u t r z y m a n i e rodziny. Na szczególną uwagę zasługuje t u t a j p r o b l e m X I X - w i e c z n e g o osad­ n i c t w a czeskiego i niemieckiego. T r a d y c j a l u d o w a wiąże pojawienie się n o w y c h osadników z zapoczątkowaniem t k a c t w a rzemieślniczego i jego rozwojem, zwłaszcza jeżeli idzie o t e re ny położone na południe od Bełchatowa oraz ośrodek zelowski w pow. łaskim, jednak b r a k o d ­ p o w i e d n i c h opracowań h i s t o r y c z n y c h nie pozwala na udzielenie d e f i n i ­ t y w n e j o d p o w i e d z i . Dostępny dla etnografa materiał źródłowy sięga­ jący końca X I X w. w y k a z u j e , że obok w s i zamieszkałych przez ludność czeską i niemiecką istniały również wsie polskie z silnie rozwiniętym t k a c t w e m chałupniczym. 4 W c y t o w a n y c h pracach etnograficznych s p o t y k a m y się z interesu­ jącym procesem powstawania w obrębie w s i w a r s t w y ludności zwią­ zanej z wytwórczością chałupniczą, będącą z czasem p o d s t a w o w y m źródłem j e j u t r z y m a n i a . A u t o r k i opracowań podają n i e z w y k l e ciekawe przykłady narastających różnic między r o l n i k a m i a wywodzącymi się z ludności rolniczej tkaczami. Różnice te wzrastały w miarę r o z w o j u t k a c t w a w Dłutowie, przekształcając tkaczy-chałupników w oddzielną grupę społeczną, z w y r o b i o n y m poczuciem własnej odrębności. Do ustabilizowania się takiego stanu rzeczy przyczyniło się powstanie t a m w czasach p o w o j e n n y c h spółdzielni t k a c k i e j , która tę właśnie pozycję tkacza-chałupnika ugruntowała. Obok ośrodka dłutowskiego wraz z p o b l i s k i m i w s i a m i na uwagę zasługuje też Zelów, pow. łaski, i K u r n o s , pow. bełchatowski. Ośrodki te, aczkolwiek różniące się znacznie między sobą czasem powstania i rozmiarem istniejącego t a m nakładu, jego zasięgiem i systemem orga­ nizacji, łączyło między sobą to, że wytworzyły wśród s w y c h mieszkań­ ców warstwę zawodowych nakładców oraz tkaczy chałupników, dla których praca p r z y warsztacie t k a c k i m była p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Po ostatniej wojnie, t a k samo j a k i w Dłutowie, tkacze z K u r n o s a i o k o l i c y rozpoczęli spontanicznie wytwórczość samodzielną, prowadzaną n i e j e d n o k r o t n i e na bardzo szeroką skalę, r u c h t e n jednak został w większości wypadków opanowany przez spółdzielczość. Roz- B a d a n i a n a d o s a d n i c t w e m c z e s k i m prowadzone są od p a r u lat p r z e z C z e c h o ­ słowacką Akademię N a u k w r a m a c h badań n a d emigracją, w y n i k i t y c h badań n i e zostały j e s z c z e o p u b l i k o w a n e , s. 271. 4 �W I E J S K I E T K A C T W O CHAŁUPNICZE 211 wijająca się, j a k n p . w p o b l i s k i c h Grocholicach, od r o k u 1947 spółdziel­ nia tkacka „Samodział P o l s k i " niemalże zupełnie zmonopolizowała działalność tkaczy na t y m terenie. Poza tkaczami z a w o d o w y m i w południowej części pow. bełchatowskiego s p o t y k a m y się z drugą, zasługującą na uwagę grupą tkaczy chałupników. Obok b o w i e m chałupnictwa będącego podstawą życia r o d z i n y i zawodem kształtującym nie t y l k o j e j oblicze ekonomiczne, ale również wyrabiającym określoną pozycję społeczną tkacza, w o k o ­ l i c y t e j istniało w okresie międzywojennym t k a c t w o chałupnicze u p r a ­ wiane dorywczo przez ludność, której podstawą u t r z y m a n i a było r o l ­ n i c t w o . Na powstanie t a k i e j właśnie g r u p y „webrów", j a k określa się w terenie wszystkich trudniących się t k a c t w e m , złożyły się specyficzne w a r u n k i . Wsie, w których w okresie międzywojennym s p o t y k a m y roz­ winięte t k a c t w o nakładcze uprawiane przez rolników, to w większości wypadków w i o s k i bardzo ubogie, których mieszkańcy posiadają nie­ wielką ilość lichej ziemi. Nie są t o wsie t y p o w o rolnicze, najczęściej m a m y t u do czynienia z X I X - w i e c z n y m osadnictwem lokującym się na w y p r z e d a w a n y c h przez d w o r y małourodzajnych g r u n t a c h . Wsie te za­ mieszkiwane były przez ludność małozamożną, która zawsze musiała poszukiwać dodatkowego źródła zarobku. Były one zamieszkałe prze­ ważnie przez p r o l e t a r i a t w i e j s k i i dostarczały służby okolicznym w s i o m t y p o w o r o l n i c z y m . Z t y c h właśnie wiosek jeszcze w pierwszych dzie­ siątkach l a t bieżącego stulecia r e k r u t o w a l i się przede w s z y s t k i m r o ­ b o t n i c y r o l n i udający się na sezonową emigrację do Niemiec. W o k r e ­ sie g d y przepisy a d m i n i s t r a c y j n e ograniczyły w znacznej mierze możliwości pracy sezonowej „na saksach", a wędrówki „na p o m r y " (praca sezonowa w majątkach na Pomorzu, w okolicach T o r u n i a itp.) były całkowicie nieopłacalne z powodu zbyt małych zarobków, przed mieszkańcami tychże w s i stanął p r o b l e m znalezienia n o w y c h źródeł egzystencji. Wówczas to, wobec r o z w o j u przemysłu tkackiego i przesu­ nięcia się organizacji nakładczej z dużych ośrodków przemysłowych, j a k n p . Łódź, do małych miasteczek, na terenie t y m znaczny rozwój osiągnęło chałupnicze t k a c t w o nakładcze. Był to jednak odrębny dział chałupnictwa tkackiego. C h a r a k t e r y ­ styczną cechą g r u p y ludności zajmującej się t k a c t w e m chałupniczym w badanych wsiach było to, że swoje zajęcie traktowała j a k o dorywcze i sezonowe. Kilkanaście l a t i n t e n s y w n e j pracy chałupniczej nie w y r o ­ biło w badanej grupie poczucia przynależności do określonej g r u p y za­ wodowej czy też przekonania o posiadaniu określonego zawodu. Praca p r z y warsztacie t k a c k i m była stale t r a k t o w a n a j a k o dorywcza, a bada­ na ludność zachowała poczucie przynależności do g r u p y rolników. O d m i e n n y t e n rodzaj t k a c t w a występował na b a d a n y m terenie we �212 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wsiach położonych n a południe od Bełchatowa ( F o l w a r k , Kamień, Ro­ gowiec, Scichawa, Stawek) i uzależniony był od bełchatowskich i k u r n o w s k i c h nakładców. Wsie te posiadały rozwinięte t k a c t w o t r a d y c y j n e i do końca okresu międzywojennego jednocześnie z u p r a w i a n y m tkactwem" chałupniczym siano t a m len, a b y wyrabiać z niego płótno na pokrycie własnych zapotrzebowań, natomiast w celu zdobycia go­ tówki zajmowano się wytwórczością chałupniczą. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a c k i e j , procesu p r a c y i używa­ n y c h p r z y t y m narzędzi na pewno przyczyniła się w dużej mierze do szybkiego r o z w o j u chałupnictwa. M o m e n t e m sprzyjającym był f a k t , że chałupnik nie musiał dokonać większych i n w e s t y c j i w celu nabycia n a ­ rzędzi pracy, a n i też nie popadał w zależność o d nakładcy w s k u t e k korzystania z o t r z y m a n y c h od niego narzędzi. W t k a c t w i e chałupni­ czym posługiwano się t y m i s a m y m i w a r s z t a t a m i , co i w t k a c t w i e t r a ­ d y c y j n y m , a jedynie płochę i nicielnice o t r z y m y w a n o od nakładcy wraz z osnową, gdyż jakość i c h była uzależniona o d grubości n i t k i . D l a o p i ­ sywanej g r u p y c h a r a k t e r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m jest f a k t n i e i n w e s t o w a nia w narzędzia pracy. W Dłutowie s p o t y k a m y się nawet z pewną wynalazczością w t y m zakresie, g d y tymczasem we wsiach nas i n t e r e ­ sujących ograniczano się jedynie do w m o n t o w a n i a w warsztat n a j ­ potrzebniejszych elementów umożliwiających założenie cienkiej osnowy. N i e l i c z n i s t a r a l i się j e d y n i e o szerokie warsztaty, aby móc na n i c h tkać wszystkie rodzaje t k a n i n , większość wykonywała j e d y n i e t a k i e płótna, które można było zrobić na p r o s t y m , t r a d y c y j n y m warsztacie w i e j s k i m . W a r s z t a t y te stały najczęściej w k u c h n i , rzadziej w izbie, p r z y usta­ w i a n i u i c h k i e r o w a n o się j e d y n i e wielkością pomieszczenia. Zdarzało się, że w jednej rodzinie parę osób zajmowało się t k a c t w e m i w izbie stały 2—3 w a r s z t a t y . Ustawiano je t a k , a b y światło padało n a ręce pracującego. Nie s p o t y k a m y się w b a d a n y m terenie z powiększaniem izby celem umieszczenia w n i e j w a r s z t a t u względnie ze specjalnym dostosowaniem źródła światła, j a k n p . n a terenach, gdzie rzemiosło t k a c k i e posiadało dłuższą i bogatszą tradycję . 5 D r u g i m c h a r a k t e r y s t y c z n y m m o m e n t e m , który uwzględnić należy p r z y o m a w i a n i u t e j g r u p y chałupników, jest k w e s t i a n a u k i zawodu. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a n i a i prac pomocniczych z t y m związanych sprawiła, że m i m o przestawiania się na i n n y rodzaj s u - O ogólnym c h a r a k t e r z e tego z j a w i s k a świadczy, że występuje ono w P o l s c e w ośrodku korczyńskim ( J . C z a j k o w s k i , Chałupa tkacka z okolic Krosna, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 18: 1964, s. 169 п.), o r a z w t a k rozwiniętych ośrodkach, j a k n p . miejscowości położone w okręgu Z u r i c h w S z w a j c a r i i (R. B r a u n , Industrialiesierung und Volksleben, Z i i r i c h - S t u t t g a r t 1960). 5 �WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE 213 r o w c a i pewnego wyspecjalizowania ludzie c i nie cenią sobie nowo zdo­ b y t y c h umiejętności, a p r o b l e m systematycznej n a u k i zawodu na bada­ n y m terenie nie istnieje w ogóle. Przed przystąpieniem do p r a c y nale­ żało „iść do t e r m i n u " czy „na naukę", ale najczęściej j e d y n i e na k i l k a t y g o d n i , rzadziej n a parę miesięcy. Naukę odbywano u j a k i e g o k o l w i e k tkacza pracującego d l a nakładcy, a czasem jeżeli we w s i jeszcze n i k t nie zajmował się chałupnictwem t k a c k i m , uczniowie u d a w a l i się do K u r n o s a , czy też i n n y c h w s i , w których praca t a rozwinęła się wcze­ śniej. N a u k a polegała j e d y n i e na t k a n i u na krosnach, prace przygoto­ wawcze, j a k n p . szpulowanie nici, były analogiczne j a k i w t k a c t w i e t r a d y c y j n y m i umiejętności te posiadano powszechnie. Według zebra­ n y c h i n f o r m a c j i za naukę płacono różnie, często nie płacono wcale, a wynagrodzenie dla nauczyciela stanowiła praca w y k o n a n a przez ucznia: „na nauce utkało się dwie osnowy, to już pożytek dla tego, co uczył b y ł " . Powszechne jest twierdzenie, że na naukę szło się j e d y n i e po to, aby przyjrzeć się, j a k sobie dawać radę z c i e n k i m t w o r z y w e m , poza t y m łatwiej było zawrzeć umowę z nakładcą oraz uzyskać osnowę, jeżeli przyjmujący pracę mógł wykazać się „terminowaniem", gdyż zdarzały się w y p a d k i , że nieumiejętne obchodzenie się z osnową powo­ dowało j e j uszkodzenie, co często obciążało s t r a t a m i nakładcę. Poza zdobyciem k o n k r e t n y c h k w a l i f i k a c j i p o t r z e b n y c h do t k a n i a wyrobów bawełnianych, we w s i nie zwracano u w a g i na stopień wyuczenia za­ w o d u . N i e spotyka się stopni zaawansowania w zawodzie tkacza, a n i też n a z e w n i c t w a stosowanego w rzemiośle w rodzaju „majster" czy „czeladnik"; występuje powszechnie nazwa „weber", stosowana jedna­ k o w o do wszystkich, którzy biorą przędziwo do t k a n i a , a więc i do tkających obecnie pasiaste k a p y na łóżka czy l n i a n e płótna. Niezależnie od z d o b y t y c h k w a l i f i k a c j i wyróżniano t y c h , którzy lepiej r a d z i l i sobie z k r o s n e m , p r z y czym uznanie zdobywały sobie nie wykształcone u m i e ­ jętności i zdolności, lecz przede w s z y s t k i m lepsza pozycja ekonomiczna, większy zarobek i łatwość uzyskania surowca do t k a n i a . 6 Oczywiście umiejętności t k a c k i e t e j g r u p y ludności były o wiele mniejsze niż tkaczy z a w o d o w y c h i dlatego okolica słynęła z w y r o b u t k a n i n o p r o s t y m splocie, j a k p u r p u r a na pościel, koszulówka, płótno harcerskie czy i n n e proste t k a n i n y bawełniane; wełnę t k a n o t u bardzo rzadko. Następną cechą charakterystyczną t e j g r u p y jest sezonowość p r a ­ cy, w dużym stopniu uzależniona o d c y k l u prac r o l n y c h . T r a d y c y j n e przywiązanie do gospodarstwa i poczucie odpowiedzialności za nie, nie 6 Informator Stefan S i e w i e r a , l a t 60, wieś S t a w e k pow. bełchatowski, A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego s y g n . 372/bełch. �214 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wynikające z jego znikomej dochodowości, było we wsiach t y c h znacz­ ne. W okresie nasilenia prac r o l n y c h nie starano się o pracę, a nawet w większych gospodarstwach zdarzało się, że składano warsztaty, bo nie do pomyślenia było zaniedbanie gospodarstwa na korzyść pracy cha­ łupniczej. T a k więc r y t m u p r a w i a n i a t k a c t w a nakładczego pokrywał się t a m z r y t m e m u p r a w i a n i a t k a c t w a tradycyjnego, uzależnionego cał­ k o w i c i e od zajęć rolniczych. K o n t a k t z nakładcą był w badanych wsiach o wiele luźniejszy niż p r z y chałupnictwie t r a d y c y j n y m . Nie zawierano żadnych długotermino­ w y c h umów, każdorazowo przy odbieraniu osnowy do t k a n i a . nakładca określał cenę, jaką za pracę zapłaci, przy czym ceny te dość często ulegały w a h a n i o m . Czasem nakładca notował sobie nazwisko i wieś, z której pochodziła osoba odbierająca osnowę, częściej j e d n a k polegał na własnej pamięci, co w y m o w n i e świadczy o r o z m i a r a c h prowadzo­ nego przezeń nakładu. Z w i e l u p r z y c z y n chałupnicy nie starali się o nawiązanie stałej współpracy z j e d n y m nakładcą. Przede w s z y s t k i m i c h n i e w i e l k i e umiejętności powodowały, że często nakładcy nie m o g l i powierzyć i m do t k a n i a materiału, który posiadali, i tkacze zmuszeni b y l i szukać nakładców, którzy a k t u a l n i e m i e l i surowiec przeznaczony na prostsze t k a n i n y . T a k samo f a k t posiadania przez w i e l u tkaczy j e ­ dynie wąskich warsztatów ograniczał i c h możliwości o t r z y m a n i a stałej pracy z jednego źródła. Na b a d a n y m terenie ośrodkami nakładu były w równej mierze K u r n o s , co i Bełchatów. Tkacze chałupnicy przenosili się z jednego ośrodka do drugiego w zależności od k o n i u n k t u r y . Po­ wszechnie panowało przekonanie, że w K u m o s i e lepiej płacono za pracę, j e d n a k t a m nakładem z a j m o w a l i się tkacze i t r u d n i e j było i c h oszu­ kać n a jakości t k a n i n y i splotu, co powszechnie robiono w stosunku do nakładców z Bełchatowa. Pewną rolę odgrywała też odległość miejsca zamieszkania chałupnika od nakładcy, bo surowiec i u t k a n e płótno najczęściej noszono na plecach, starano się więc, aby droga ta nie była zbyt długa. Luźna współzależność chałupnika od nakładcy powodowała, że tkacze n i e b y l i n i g d y ubezpieczeni. N i e zdawali sobie o n i sprawy z konieczności ubezpieczeń w s k u t e k tego, że pracę swą t r a k t o w a l i do­ rywczo. Według n i c h agenci ubezpieczeniowi chodzący po wsiach, aby wykryć nieubezpieczonych, zakłócali jedynie istniejący porządek rzeczy. Za n o r m a l n e uważano powszechnie, że należało kryć się przed agentami, gdyż chałupnik, który dopuścił do spisania protokołu na niekorzyść nakładcy, miał p o t e m trudności z o t r z y m a n i e m pracy. Następnym przykładem świadczącym o t y m , że tkacze chałupnicy nie posiadali wyrobionego poczucia więzi z r o b o t n i k a m i f a b r y c z n y m i , było i c h całkowicie bierne stanowisko wobec a k c j i s t r a j k o w e j . W czasie większych strajków do w s i położonych w pobliżu Bełchatowa p r z y - �WIEJSKIE T K A C T W O 215 CHAŁUPNICZE jeżdżali delegaci s t r a j k o w i i według słów informatorów „nie pozwalali pracować". Zalecenia i c h p r z y j m o w a n o i uznawano słuszność w y s u w a ­ n y c h postulatów, jednak n i k t z miejscowej ludności nie angażował się czynnie w akcję strajkową, a do ośrodków położonych dalej o d miasta agitacja strajkowa niemalże zupełnie nie docierała. O o d m i e n n y m charakterze omawianej g r u p y tkaczy chałupników-rolników można przekonać się również analizując sposób w y d a w a n i a przez n i c h zarobionej gotówki. Wobec ubóstwa ludności trudniącej się tą formą zarobku oraz wobec n i e w i e l k i e j ilości gotówki zdobywanej tą drogą przeważającą część zarobionych pieniędzy przeznaczano „na przeżycie". Przyczyniał się do tego fakt, że nakładcy n i e j e d n o k r o t n i e nie płacili pieniędzmi, a jedynie k w i t a m i , które można było realizować w określonych sklepach. Metoda ta, stosowana w dobie wczesnych p o ­ czynań i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h wobec robotników , była i później w zaco­ fanych w a r u n k a c h ekonomicznych narzędziem eksploatacji bezpośrednie­ go producenta. Była ona krzywdząca, gdyż w t e n sposób posiadacz k w i t u uzależniony był od cennika i zaopatrzenia w j e d n y m t y l k o sklepie, j e d ­ nak wobec zbyt dużej podaży chętnych do pracy godzono się i tą formą zapłaty. N i e w i e l k i e nadwyżki powstałe wówczas, gdy pracujący miał większe gospodarstwo względnie rodzinę, którą mógł zatrudnić p r z y warsztacie, przeznaczano najczęściej na u b r a n i e i zakup m e b l i . S k u t e k tego w i d o c z n y jest w o m a w i a n y c h wsiach do dziś, gdyż nie s p o t y k a m y t a m najczęściej żadnych elementów tradycyjnego u b i o r u , a wnętrze domów znacznie odbiega s w y m wyglądem od zestawu m e b l i s p o t y k a ­ n y c h w domach sąsiednich w s i t y p o w o r o l n i c z y c h . Sporadycznie j e d y n i e zarobione pieniądze przeznaczano na zakup ziemi — przede w s z y s t k i m pieniędzy t y c h było z b y t mało, poza t y m mało urodzajna gleba nie d a ­ wała rękojmy p o p r a w y b y t u . Na zakończenie należy podkreślić fakt, że ludność w badanych wsiach po ustaniu tego źródła zarobku nie skorzystała z możliwości p r a c y w przemyśle t k a c k i m , czy też n p . w spółdzielni w p o b l i s k i c h G r o cholicach. Część ludności opuściła wieś przenosząc się najczęściej na ziemie zadhodnie, gdzie osiedliła się zarówno we wsiach, j a k i m i a ­ steczkach, znaczna zaś ilość mieszkańców, zwłaszcza młodzież, pracuje najczęściej jako p r a c o w n i c y n i e w y k w a l i f i k o w a n i w odległych woje­ wództwach. Traktują o n i zajęcia p r z y budowie dróg i t p . j a k o sezonowe i wracają często do r o d z i n n y c h w s i między zakończeniem jednej pracy a rozpoczęciem n o w e j . Pozostawiając n a uboczu genezę i p r z y c z y n y powodujące w y t w o ­ rzenie się przedstawionej wyżej g r u p y ludności wiejskiej — gdyż w y 7 1 s. 271. W. K u l a , Szkice o manufakturach w Polsce w XVIII wieku, W a r s z a w a 1956, �216 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A magają one odrębnych badań h i s t o r y c z n y c h i ekonomicznych — należy podkreślić, że grupa t a posiada swoiste charakterystyczne cechy. Stano­ w i ona niejako formą przejściową spotykaną na wsi t r a d y c y j n e j , któ­ rej ludność zaczyna uczestniczyć w wytwórczości przemysłowej. Olga Mulkiewicz-Goldbergowa LA PRODUCTION TEXTILE EN CHAMBRE DE DANS LA REGION BEŁCHATÓW Resume L'ouvrage en rapport et P a b i a n i c e . les t r a i t e de l a production t e x t i l e en c h a m b r e et de son développement avec recherches les grands c e n t r e s v o i s i n s de l ' i n d u s t r i e t e x t i l e , á s a v o i r L ' a r t i c l e est basé en premier l i e u s u r les d o c u m e n t s s u r le t e r r a i n . L a p r o d u c t i o n commande, q u i se développait les v i l l a g e s de cette region au sud-est textile en de Łódź, chambre, Łódź fournis par effectuée sur occasionna la creation de g r o u p e s de population dans s'occupant uniquement du t r a v a i l remuneré, ce q u i i n f l u e n c a les m o e u r s , l e caractére d u prestige s o c i a l etc. Cet article a toutefois pour r u r a l e , á s a v o i r les a g r i c u l t e u r s se l i v r a i e n t en g r a n d sujet principal u n autre groupe q u i , d u r a n t l a période d'entre nombre á l a production de t e x t i l e en c h a m b r e , souvent pratique occupations dépassát Dans Particle l'appréciation en par le benefice question les q u e le g a i n qu'apportaient l'auteur habitants de présente cette a c q u i s e s , s u r l a dépendance du p r o d u c t e u r les l i e n s e x i s t a n t entre unissant les p r o d u c t e u r s le groupe étudié de méme q u e le m a n q u e obtenu les les region exploitations resultáis des comme du t r a v a i l s u r . le petit es des professions métier agricoles. recherches sur nouvellement de c e l u i q u i p a s s e l a c o m m a n d e , en c h a m b r e sur et a u s s i s u r les s e n t i m e n t s a u x o u v r i e r s des f a b r i q u e s . d'intérét aprés l a guerre, c o n f i r m e n t a u tissage en méme temps, étaient toujours considérées o c c a s i o n n e l l e s , malgré souvent guerres, effectuée s u r c o m m a n d e . C e s occupations, peut-étre p a r c e qu'elles étaient s e m b l a b l e s domestique population les d e u x L e s phénomenes précités, á s'engager a u t r a v a i l dans l ' i n d u s t r i e t e x t i l e l a these s u r le caractére different d u groupe étudié. Tłum. Т. Chłapowska �