https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceb378bd91c5cf4a883420f99be24fd5.pdf 21b1c972d0b031a1d5224fdab8f50a9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:524 Title A name given to the resource O problemie cygańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.178-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LECH MRÓZ O PROBLEMIE CYGAŃSKIM Egzotyczna i t a k różna od i n n y c h ludów europejskich grupa, jaką stanowią Cyganie, o d dawna zwracała na siebie uwagę, przyciągała w z r o k barwnością strojów i zwyczajów, umiłowaniem swobody i n i e ­ chęcią do pracy. Już X V - w i e c z n e k r o n i k i wspominają o n i c h w E u r o ­ pie, a od tego czasu coraz częściej słowo „Cyganie" zaczyna być uży­ wane w m o w i e i w piśmie. Zastanawiano się, gdzie należy szukać i c h ojczyzny; dopiero w n i k l i ­ we badania językoznawcze i antropologiczne wskazały na Indie. Po­ czątek badaniom dało spostrzeżenie pułkownika Szekely v o n Doba o podobieństwie języków h i n d i i cygańskiego . O d tego m o m e n t u roz­ poczęły się właściwe badania n a d Cyganami. Badacze nie są zgodni co do w i e l u szczegółów h i s t o r i i Cyganów, nawet czas opuszczenia I n d i i podawany jest różnie. Colocci p r z y j m u j e za prawdopodobne, że Cyga­ nie p r z y b y l i do E u r o p y w okresie bizantyńskim między V I I a X I I w. Teoria M o r t i l l e t a i B a t a i l l a r d a o pochodzeniu k u l t u r y brązu w E u r o p i e wiąże migracje Cyganów z początkiem naszej e r y . Porzucając rodzinne I n d i e u d a l i się Cyganie w k i e r u n k u A f g a n i s t a n u i Persji. T a m p o d z i e l i l i się n a d w a n u r t y , z których jeden przez Armenię i K a u k a z udał się w k i e r u n k u Rosji, d r u g i zaś w górę E u f r a t u i T y g r y s u , a stąd do E u r o ­ p y i północnej A f r y k i . Za pierwszą wzmiankę o Cyganach w E u r o p i e uważa się pochodzący z 1100 r . zapis m n i c h a z k l a s z t o r u na górze Athos. Ó w m n i c h sygnalizuje przybycie g r u p y l u d z i „Asincan" — znanych czarowników . W 1414 i 1416 r. k r o n i k i sygnalizują pojawienie się Cyganów w N i e m c z e c h , w r o k u 1417 liczna i c h g r u p a pojawia się na J 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 „Wiener A n z e i g e n " , R . 6: 0000, s. 87—88 (za N a r b u t t e m ) . F . S t a m p a c h , Cikani S t a m p a c h , i.e. J .Р. С w Československé 1 é b e r t, Les Tziganes, С 1 é b e r t, op. cit., s. 45. Š t a m p a c h , op. cit., s. 2. Republice, P a r i s 1961, s. 40. Praha 1929, s. 2. �O P R O B L E M I E 179 CYGAŃSKIM Węgrzech , w r o k u 1427 są w Paryżu, a w t r z y lata później na Wyspach B r y t y j s k i c h . 7 lądują 8 Pierwsza niepewna w z m i a n k a o Cyganach na ziemiach polskich po­ chodzi z r o k u 1357, pod którym to r o k i e m a k t a grodzkie i ziemskie wymieniają wieś Cyganowice (Czigunowycze) w p a r a f i i S t a r y S ą c z (E. F r a n k o w s k i nie podaje bliżej, o j a k i e a k t a grodzkie i ziemskie cho­ dzi). Pewniejsze wiadomości o pobycie Cyganów w Polsce s p o t y k a m y w aktach sądów sanockich; pod r o k i e m 1428 a k t a wspominają chłopa 9 0 n a z w i s k u Cygan, pochodzącego z Królika, p o d r o k i e m zaś 1436 jest mowa o chłopach Janie i Jakubie Cygan . N a podstawie t y c h w z m i a ­ nek Prochaska sądzi, że Cyganie w południowej części Polski p o j a w i l i się już z początkiem X V w . Możliwe, że g r u p k i te były częścią dużej f a l i m i g r a c y j n e j , która pojawiła się w Czechach w okresie w a l k h u syckich. D r u g a fala koczowników cygańskich dociera do Polski z zacho­ du, z Niemiec, w ucieczce przed represjami s p o w o d o w a n y m i ustawą z 1500 r. T y l k o początkowo przyjęła Cyganów Europa gościnnie, m i e l i w o l n y w j a z d do w i e l u krajów, panujący n a d a w a l i i m l i s t y przewodnie zapewniające swobodę wędrowania i opiekę władz. Dalsze dzieje p o b y t u Cyganów w E u r o p i e to z n i e w i e l k i m i wyjątkami aż do końca I I w o j n y światowej h i s t o r i a mniejszego l u b większego nasilenia prześladowań. Raziła swoboda Cyganów, przywiązanie do wolności i niechęć do osia­ dłego t r y b u życia i systematycznej pracy. Pozbawienie Cyganów pomocy ze s t r o n y panujących doprowadziło do w z r o s t u kradzieży, żebractwa 10 1 wróżbiarstwa, a to z k o l e i spowodowało nasilenie skarg na Cyganów, zwłaszcza ze strony w a r s t w średniozamożnych. N a dalsze s k u t k i nie trzeba było długo czekać. Wkrótce rozpoczęły się prześladowania i w y ­ siedlania Cyganów poza granice państw, k a r y cielesne i t d . Pierwsza wystąpiła czynnie przeciw Cyganom Francja, ogłaszając w 1453 г., że wszyscy występni Cyganie k a r a n i będą chłostą, śmiercią l u b wypę­ dzani . Podobnie wyglądała sytuacja Cyganów w Hiszpanii, aczkol­ w i e k rozpiętość m e t o d oddziaływania była znacznie szersza — od ba­ n i c j i i k a r y śmierci z jednej s t r o n y do uznania i c h o b y w a t e l a m i hisz­ pańskimi z d r u g i e j . W 1492 r. król F e r d y n a n d I skazuje i c h na banicję. Ścigani Cyganie k r y l i się w górach, przenosili się z miejsca na miejsce. W związku z t y m F i l i p I I widząc główne zło w sposobie życia Cyga11 G . B o r r o w , The Zincali, L o n d o n 1906, s. 13. B. V e s e y - F i t z g e r a l d , Gypsies of Britain, London E . F r a n k o w s k i , Zycie i świat. Zarys encyklopedyczny dzy i kultury, t. 1, W a r s z a w a 1933, h a s l o : Cyganie, s. 1054—1062. 7 S 3 1933, s. 28. współczesnej wie­ A . P r o c h a s k a , Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce, „Kwartal­ n i k H i s t o r y c z n y " , R . 14: 1900 z. 3, s. 454. T . N a r b u t t , Rys historyczny ludu cygańskiego, W i l n o 1830, s. 51. 10 11 �180 L E C H MRÓZ nów próbuje nakłonić i c h do przejścia na osiadły t r y b życia i zamieszka­ nia w miastach. Popierając pomysł siłami a p a r a t u państwowego udało się doprowadzić do osiedlenia części Cyganów. Od tego okresu datują się występujące w niektórych miastach hiszpańskich zamknięte dziel­ nice cygańskie — Gitaneries . Ciężki również był los Cyganów w R u m u n i i . Już w 1541 r. hospo­ dar wołoski Sigile zatrzymał ogromną masę wędrujących Cyganów i uczynił z n i c h niewolników , podobnie postępowało w i e l u jego n a ­ stępców. Dopiero w 1855 r. 200 t y s . Cyganów rumuńskich uzyskało na mocy zarządzenia państwowego wolność, równocześnie nadano i m n a ­ rodowość rumuńską. Niektórzy z n i c h pozostali w charakterze parob­ ków u swoich dotychczasowych panów, i n n i o s i e d l i l i się na przedmieś­ ciach j a k o niedźwiednicy, kotlarze, powroźnicy, handlarze k o n i , m u z y ­ k a n c i i t d . , lecz bardzo w i e l e r o d z i n cygańskich opuściło Rumunię wędru­ jąc, j a k i c h p r z o d k o w i e . Część z nich przybyła w X I X i początku X X w . do P o l s k i i do dzisiaj t u pozostają, są t o Cyganie z g r u p L o v a r i i Kalderari. 12 13 14 Na Węgrzech dopiero w i e k X V I I I jest okresem licznych prześlado­ wań. Chcąc uczynić Cyganów pożytecznymi d l a k r a j u M a r i a Teresa wydaje w r o k u 1761 ustawę zmierzającą do osiedlenia Cyganów. Akcję rozpoczęto o d ochrzczenia i c h , zakazano i m wędrować po k r a j u , h a n d l o ­ wać końmi, zakazano porozumiewać się między sobą w e własnym ję­ z y k u . Polecono i m pobudować sobie d o m y w miastach i wioskach, zająć się rzemiosłem l u b pracą na r o l i . Mężczyźni obowiązani b y l i do pełnie­ nia służby w o j s k o w e j . M a r i a Teresa nakazała nazywać Cyganów U j -Magayrami (Nowowęgrami) . N a j o k r u t n i e j , najbardziej k r w a w o zapisali się w h i s t o r i i Cyganów N i e m c y . W r o k u 1500 M a k s y m i l i a n I wydaje ustawę upoważniającą każdego Niemca do k r z y w d z e n i a i „karania" — bez ponoszenia odpo­ wiedzialności — p o c h w y c o n y c h C y g a n ó w . K o n s e k w e n t n i e n i e z m i e n n y stosunek Niemiec do Cyganów znalazł k r w a w y epilog podczas I I w o j ­ n y światowej. Osadzano Cyganów w gettach żydowskich ( w Warszawie i Łodzi), mordowano i c h w Treblince, Chełmnie, Bełżcu, M a j d a n k u i Mauthausen, t r o p i o n o n a Wołyniu. Największym miejscem zbiorowej zagłady Cyganów był Oświęcim-Brzezinka. Pierwsze t r a n s p o r t y Cyga­ nów przybyły t a m z początkiem r o k u 1943 — liczyły one w sumie około 15 16 1 2 13 С 1 é b e r t, op. cit., s. 113; В ог r o w , op. cit., s. 32. G . P o t r a , Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, B u c u r e s t i 1939, s. 121. 1 4 P o t r a , op. cit., s. 125. O Cyganach 15 I. D a n i ł o w i c z , 1 6 N a r b u 11, op. cit., s. 5'5. wiadomość historyczna, Wilno 1824, s. 87. �O P R O B L E M I E 181 CYGAŃSKIM 14 t y s . C y g a n ó w . W niedługim czasie obóz rozrósł się do około 20 t y s . Cyganów, a oprócz dużej ilości Cyganów polskich b y l i t a m Cyganie z Węgier, H o l a n d i i , N o r w e g i i , L i t w y , F r a n c j i , Niemiec i ZSRR. Epide­ mie i głód szybko zmniejszały i c h liczbę, lecz nawet t y m , którzy prze­ t r w a l i , n i e było dane wyjść na wolność. D n i a 1 sierpnia 1944 r . o go­ dzinie 20 przystąpili N i e m c y do l i k w i d a c j i całego obozu cygańskiego. W ciągu k i l k u godzin zagazowano i spalono około 20 t y s osób . Ogó­ łem — j a k przypuszcza B l o c h — w e wszystkich obozach k o n c e n t r a c y j ­ n y c h n i e m i e c k i c h , w e w s z y s t k i c h akcjach w okresie I I w o j n y światowej wyginęło około 500 t y s . osób narodowości cygańskiej . 11 18 19 O losie Cyganów w Rosji posiadamy stosunkowo mało wiadomości, w p r a w d z i e znano i c h t u już od 1500 г., ale nieliczne początkowo g r u p y Cyganów n i e stanowiły w t y m o g r o m n y m k r a j u p r o b l e m u . W 1783 r . K a t a r z y n a I I chcąc wytępić „tułactwo" wydała pierwszą w Rosji więk­ szą ustawę dotyczącą Cyganów. Nakazuje ona Cyganom osiąść na g r u n ­ tach s k a r b o w y c h , zająć się r o l n i c t w e m , a p o d a t k i płacić t a k , j a k i n n i włościanie . W Polsce j e d n y m z najwcześniejszych i najpełniejszych d o k u m e n ­ tów dotyczących Cyganów jest nadany w 1501 r . w W i l n i e przez Aleksandra Jagiellończyka p r z y w i l e j dla w o j e w o d y cygańskiego, W a ­ syla. P r z y w i l e j t e n daje Cyganom możność poruszania się po w s z y s t k i c h ziemiach W i e l k i e g o Księstwa L i t e w s k i e g o i zapewnia i m opiekę, rzą­ d u . W okresie od p r z y b y c i a do P o l s k i p i e r w s z y c h g r u p Cyganów aż do połowy X V I w . n i e było żadnych o f i c j a l n y c h a k c j i d y s k r y m i n a c y j ­ n y c h s k i e r o w a n y c h przeciwko Cyganom, swobodnie wędrowali o n i po ziemiach polskich. N a podstawie a k t i l u s t r a c j i można stwierdzić, że już w t y m okresie Cyganie n i e j e d n o k r o t n i e przechodzili na osiadły t r y b życia. Świadczy o t y m — j a k wydaje m i się —• wyjątek z l u s t r a c j i z r o k u 1564 zamieszczonej w p r a c y S a m s o n o w i c z a : „Dubliany wieś (starostwo Samborskie) [...] tamże jest Cyganów dwóch, którzy nic nie robią do z a m k u , t y l k o rzemiesłem a k u p i e c t w e m się obyczajem cygań­ s k i m obchodzą". 20 21 22 Z m i a n a stosunku władz p o l s k i c h do Cyganów datuje się o d połowy X V I w., k i e d y t o w ucieczce p r z e d r e p r e s j a m i w Niemczech zaczęły na nasze ziemie przybywać nowe g r u p y Cyganów. Równocześnie z i c h 1 7 J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Warszawa 1953, s. 174. F i с o w s к i , op. cit., s. 180. J . B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1953, s. 110. D a n i 1 o w i с z, op. cit., s. 94. D a n i l o w i c z , l.c. H . S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce 1954, s. 182. 1 8 1 9 2 0 21 22 XIV—XVI w., Warszawa �182 L E C H MBŮZ p r z y b y c i e m zaczęły napływać pierwsze skargi na rozboje dokonywane przez Cyganów. Świadczy o t y m list podkanclerza Przerębskiego z W i e ­ l u n i a , z k w i e t n i a 1553 г., w którym donosi o kradzieżach i pożogach pod Będzinem, spowodowanych przez Cyganów śląskich. P i e r w s z y m o f i c j a l n y m wystąpieniem w Polsce przeciw Cyganom jest wysłany do W i e d n i a przez kanclerza Ocieskiego w 1551 r. memoriał, w którym zgłasza gotowość w y g n a n i a Cyganów z P o l s k i z zastrzeżeniem, że ba­ nicja obejmie również Cyganów w Czechach . Powtarzające się skargi zmusiły sejm do rozpatrzenia s p r a w y Cyga­ nów. Następstwem tego jest wydanie w 1557 i 1565 r. dwóch k o l e j n y c h uchwał o wypędzenie Cyganów z P o l s k i . Nieskuteczność o b u uchwał spowodowała, że w 1578 r. na W a l n y m Sejmie W a r s z a w s k i m Stefan B a t o r y wydał zarządzenie znacznie ostrzejsze, które nie t y l k o nakazy­ wało Cyganom opuszczenie Polski, ale również groziło represjami t y m w s z y s t k i m , którzy w s w y c h dobrach zezwalają przebywać Cyganom. Zalecało ono również donosić sądom g r o d z k i m o faktach p r z e c h o w y w a ­ nia Cyganów . Znacznie łagodniej odniosło się do Cyganów ustawodawstwo l i t e w ­ skie zmierzające do uczynienia z n i c h pożytecznych o b y w a t e l i . D r u g i S t a t u t L i t e w s k i daje możliwość t y m Cyganom, którzy nie chcą rzucić k r a j u , a b y osiedlali się w dobrach szlachty i kniaziów. Cyganie — t a k , j a k żebracy — zostali z w o l n i e n i o d podatków, a j e d y n i e szpiedzy i zło­ dzieje m i e l i być wysiedleni. Ciekawie wyglądała sprawa Cyganów na Podlasiu, w p r a w d z i e p o d ­ l e g a l i o n i t y m s a m y m p r a w o m , co Cyganie w pozostałej części K o r o n y , lecz stosunki między n i m i a ludnością osiadłą zbliżone są w charakterze do L i t w y . Podlaska szlachta chętnie korzystała z rzemieślniczych usług Cyganów — zwłaszcza p o p u l a r n i b y l i t a m Cyganie k o w a l e . Z d r u ­ giej s t r o n y obowiązująca ustawa z 1578 r. skazywała na banicję wszyst­ k i c h Cyganów, a także t y c h , którzy udzielali i m schronienia. Rozliczne waśnie i urazy pomiędzy drobną szlachtą podlaską doprowadziły do szeregu p r a w d z i w y c h i fałszywych donosów, w k o n s e k w e n c j i wiodło to do jeszcze większego zaognienia stosunków i w z r o s t u niezadowolenia. Uzewnętrzniło się ono na sejmikach w o j . podlaskiego w 1601 i 1607 г., na których t o sejmikach szlachta podlaska żądała u w o l n i e n i a i c h od usta­ w y z 1578 r. Rzeczywiście udało się osiągnąć r e z u l t a t i w 1607 r. usta 23 24 25 2 6 1 23 F i c o w s k i , op. cit., s. 30. * Т. С z a с к i , O litewskich s. 258. 2 25 26 i polskich D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 84. F i c o w s k i , op. cit., s. 33. prawach, [w:] Dzieła, t. 1, Poznań 1843, �O P R O B L E M I E 183 CYGAŃSKIM wa t a przestała na Podlasiu obowiązywać . Wówczas Cyganie swo­ bodnie m o g l i wędrować na te t e r e n y i osiedlać się na n i c h ; do t e j p o r y spora i c h część przebywa n a Podlasiu. Ostatnia ustawa polskiego p r a ­ w o d a w s t w a skierowana p r z e c i w C y g a n o m zapadła w 1624 r. za pano­ w a n i a Z y g m u n t a I I I n a Sejmie W a l n y m G e n e r a l n y m W a r s z a w s k i m . Osobny rozdział s t a n o w i sprawa nadań i n o m i n a c j i n a starszych i królów cygańskich. Wszystkie te d o k u m e n t y u podłoża mają chęć wciągnięcia Cyganów w n u r t życia k r a j u , objęcie i c h kontrolą sądową, podatkową i t d . P i e r w s z y m d o k u m e n t e m tego t y p u jest w z m i a n k o w a n y już d o k u m e n t A l e k s a n d r a Jagiellończyka z 1501 r. Następny jest do­ piero d o k u m e n t Jana K a z i m i e r z a z 1652 r. naznaczający na starszego cygańskiego Matjasza Korolewicza, „po zejściu z tego świata ochotnego niegdy Janczego" . Widocznie m i a n o w a n i a przełożonych spośród C y ­ ganów nie dały r e z u l t a t u , ponieważ w pół w i e k u później r o d z i się n o w y pomysł, a b y z w i e r z c h n i k i e m Cyganów mianować osiadłego Polaka i w t e n sposób ująć Cyganów w r a m y a d m i n i s t r a c j i . P i e r w s z y t a k i a k t n o m i n a c y j n y pochodzi z 1703 r. i w y d a n y jest przez Augusta I I d l a szlachcica polskiego Jana Dewałtowskiego, m i a n u j e go z w i e r z c h n i k i e m Cyganów n a Żmudzi i w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m . Z n a m y jeszcze d w a a k t y n o m i n a c y j n e tego t y p u z l a t 1705 i 1731, od Czackiego zaś d o w i a d u j e m y się, j a k o b y ostatni m i a n o w a n y król Cyganów zmarł w 1825 r . 27 28 29 3 0 3 1 Dalsze „zabawy" w królestwo cygańskie w Polsce toczą się m n i e j więcej od 1930 do 1939 г., z t y m że teraz sami Cyganie wybierają swo­ i c h królów. K o l e j n o „panującymi" b y l i : Michał I K w i e k , Grzegorz K w i e k , Michał I I K w i e k , B a z y l i K w i e k i t d . P r a w i e niezmienna do I I w o j n y światowej sytuacja Cyganów w P o l ­ sce ulega p o p r a w i e dopiero o d w y z w o l e n i a . L a t a 1946—1949 t o okres i n t e n s y w n e j o d b u d o w y całej gospodarki, zmiana kryteriów życia spo­ łecznego. Z końcem 1949 r. władze polskie rozpoczęły starania w k i e ­ r u n k u osiedlenia ludności cygańskiej i j e j p r o d u k t y w i z a c j i . P i e r w s z y m k r o k i e m był przeprowadzony w g r u d n i u 1949 r . spis ludności cygań­ skiej. W w y n i k u otrzymano liczbę około 20 t y s . Przyjąwszy jednak, że nie wszyscy Cyganie zgłosili się do spisu, że w i e l u z n i c h świadomie 27 D a n i 1 o w i с z, op. cii., s. 3. 2 8 F i c o w s k i , op. cit., s. 34. 29 P r o c h a s k a , op. cit., s. 455. зи Т. M o d e 1 s к i , Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703, „Ateneum Wileńskie", z. 2: 1929, s. 583. 31 T . C z a с к i, O Cyganach, 1835, s. 59. [w:] Pomniki historii г literatury polskiej, Kraków �184 L E C H MRÓZ ukrywało się, przypuszczano, że w Polsce znajduje się około 30 t y s . Cyganów. W dalszej działalności na pierwszy plan wysunięto udzie­ lenie pomocy Cyganom osiadłym, roztoczenie nad n i m i o p i e k i l e k a r ­ skiej, oświatowej i t p . Poza t y m zwrócono uwagę na pomoc d l a wszyst­ k i c h t y c h Cyganów, którzy dobrowolnie chcieli przejść na osiadły t r y b życia. Pierwsze trudności wyłoniły się natychmiast z chwilą przystą­ pienia do realizacji zamierzeń. Narosła w ciągu wieków nieufność c y ­ gańska, spotęgowana n i e d a w n y m i przeżyciami w o j e n n y m i , utrudniała całą akcję. T r u d n o winić Cyganów o b r a k entuzjazmu i niechęć do k o n ­ taktów z władzami; nauczeni w i e l o w i e k o w y m doświadczeniem wiedzieli, że zazwyczaj k o n t a k t y takie źle się kończyły. T a k było w Polsce i t a k było w całej Europie. N o w y system państwowy nie mógł automatycznie wzbudzić zaufania, potrzebny był pewien okres, a b y okrzepł o n i zdał egzamin. Dlatego też intensywniejsza p r o d u k t y w i z a c j a Cyganów w P o l ­ sce i przechodzenie i c h na osiadły t r y b życia wiążą się z l a t a m i później­ szymi. Możemy zauważyć, że grupą, która najchętniej dawała posłuch zarządzeniom państwowym, b y l i najbiedniejsi, z dawna przebywający na naszych ziemiach Cyganie Wyżynni. Występujący na ziemiach polskich Cyganie nie stanowią z w a r t e j monolitycznej narodowości. Różnice społeczne między n i m i są bardzo duże, a u podłoża leży między i n n y m i różny stopień bogactwa, przywią­ zanie do t r a d y c j i . Istotną rolę w t y m podziale o d g r y w a również f a k t różnego czasowo p r z y b y c i a do P o l s k i poszczególnych g r u p Cyganów. Najdawniej przybyłą grupę stanowią Cyganie Wyżynni, i c h wędrówki po Polsce ograniczyły się do terenów Podkarpacia. Stopniowo p o j e d y n ­ c z y m i r o d z i n a m i l u b g r u p a m i zaczęli o n i osiedlać się n a stałe, i to już od X V I w., o czym świadczy wiadomość u S a m s o n o w i c z a ; zajętego raz t e r e n u nie opuścili do c h w i l i obecnej. W stosunku do g r u p pozosta­ łych stanowią Cyganie Wyżynni niejako proletariat. I c h zajęcia to k a ­ mieniarstwo, a w m n i e j s z y m stopniu k o w a l s t w o czy m u z y k a n c t w o , wędrówki zaś mają zupełnie i n n y niż u pozostałych Cyganów charakter, są to wyjazdy w p o s z u k i w a n i u pracy. O ile Cyganie z i n n y c h g r u p mieszkających w Polsce przenoszą się z miejsca na miejsce wraz z ca­ łym d o b y t k i e m , o t y l e „Bergitka R o m a " — Cyganie Wyżynni — opie­ rają się na stałej nieprzenośnej bazie. T a k więc w przeciwieństwie do i n n y c h Cyganów wędrują w zasadzie t y l k o mężczyźni, k o b i e t y zaś i dzieci pozostają w r a z z całym d o b y t k i e m na miejscu. Wewnątrz g r u p y Cyganów Wyżynnych istnieje dalszy podział dokonany na zasadzie róż­ nic zawodowych na k a m i e n i a r z y , muzykantów, k o w a l i i t d . Większe s k u ­ piska Cyganów Wyżynnych to Czarna Góra pod Bukowiną, okolice 32 32 S a m s o n o w i c z , op. cit., s. 182. �O P R O B L E M I E 185 CYGAŃSKIM Szczawnicy, t z w . Ruś Szlachtowska ( J a w o r k i , Czarna Woda, Biała Woda i Szlachtowa). W porównaniu do i n n y c h g r u p Cyganie Wyżynni są n a j ­ bardziej spolszczeni i n a j m n i e j zachowali t r a d y c y j n y c h zwyczajów. . Drugą p o d względem długości p o b y t u w Polsce grupę stanowią C y ­ ganie N i z i n n i . P r z y b y l i o n i do Polski prawdopodobnie w X V I w . jako u c i e k i n i e r z y z Niemiec. O u p r z e d n i m i c h pobycie w Niemczech świad­ czą niektóre słowa d i a l e k t u Cyganów N i z i n n y c h zapożyczone z języka niemieckiego (np. okno w i c h języku to fenstro, po n i e m i e c k u das F e n ster). W odróżnieniu o d Cyganów Wyżynnych t a grupa — t a k j a k p o ­ zostałe — jest w większości nomadami, a t y l k o n i e w i e l k i j e j procent osiedlił się na stałe. Trasy i c h wędrówek w zasadzie obejmują całą Polskę, j e d n a k najliczniej i najchętniej wędrują po zachodnich poła­ ciach k r a j u . T u t a j też osiedliły się pierwsze r o d z i n y Cyganów N i z i n ­ n y c h . Zewnętrznie g r u p a stanowi dosyć zwartą całość, ale głębsze b a ­ dania pozwalają ustalić, że i o n i dzielą się na szereg pomniejszych grupek, j a k Bosaki, P l u n i a k i , W a r m i a k i , S e r w y , T o n i a k i i t d . O ile m i wiadomo, w stosunkach między n i m i nie dochodzi do większych zadrażnień. N a czele całej g r u p y stoi Baro-Szero, „Wielka Głowa", w y ­ b i e r a n y bezterminowo n a ogólnych zjazdach, prawdopodobnie jest to zawsze ktoś z bogatszych Cyganów. Władza jego jest absolutystyczna i nieprzestrzeganie jego zarządzeń i orzeczeń może doprowadzić do w y k l u c z e n i a ze społeczności. Cyganie N i z i n n i niechętnie wtajemniczają osoby z zewnątrz w swoje wewnętrzne s p r a w y i wszystko starają się za­ łatwić wewnątrz g r u p y , n p . zarzuty kradzieży, uwiedzenie k o b i e t y i t p . Wobec konieczności historycznej część z t y c h Cyganów osiadła już n a stałe, ale jest t o najoporniejsza grupa do j a k i c h k o l w i e k p e r t r a k t a c j i z władzami. Najliczniejsza grupa Cyganów N i z i n n y c h mieszka w G o ­ r z o w i e W i e l k o p o l s k i m . Z t e j właśnie g r u p y Cyganów pochodzi znana cygańska poetka Papusza, w t e j c h w i l i już n i e pisząca. 3 3 34 Najmłodsze na ziemiach polskich są g r u p y Lovarów i Kalderarów. P r z y b y l i o n i w dużej f a l i m i g r a c y j n e j idąc od południa przez K a r p a t y w 2 poł. X I X i pierwszych latach X X w . Największe nasilenie t y c h f a l przypada n a lata 1880—1890, a p o t e m 1911—1913, co znajduje również oddźwięk w prasie codziennej. N a pewno nie bez wpływu na i c h p r z y ­ bycie pozostało w y z w o l e n i e ogromnej masy Cyganów w R u m u n i i w 1855 r. G r u p a L o v a r i , znana w całej Europie, w Polsce jest stosunkowo n i e ­ liczna. Początkowo i c h zawodem był handel końmi, rozszerzony następ­ n i e w ogóle n a handel, n p . w y r o b a m i t e k s t y l n y m i . Wędrowali i nadal 33 F i c o w s k i , op. cit., s. 56. 34 Z. T r z i s z k a , Na dara Romestar, „Gazeta Chłopska", n r 11, z 17 I I I 1963. �186 L E C H MRÓZ wędrują po terenie całej Polski, i c h s t r u k t u r a społeczna p r z e w i d u j e w taborze urząd wodza, ale urząd jego nie jest t a k absolutny, j a k n p . u Kalderarów, w t r a d y c j i nie m a w i e l u obostrzeń występujących u i n ­ n y c h Cyganów, n p . zakazu kontaktów z n i e - C y g a n a m i . D l a porównania można t u t a j zestawić Papuszę i M i c h a j a Burano. Poetka Papusza pocho­ dząca z Cyganów N i z i n n y c h została przez n i c h uznana za zdrajczynię, ponieważ weszła w k o n t a k t z gadio oraz ośmieliła się swoje wiersze o Cyganach opublikować. Natomiast M i c h a j B u r a n o , pochodzący z moł­ dawskiej g r u p y Lovarów, n i e spotkał się z żadnymi represjami, czy n a ­ wet niechęcią ze strony swojej g r u p y . Najbardziej dynamiczną i liczną grupę Cyganów na ziemiach p o l ­ skich stanowią Cyganie K a l d e r a r i , z w a n i inaczej Kalderasze. P r z y b y l i o n i równocześnie z L o v a r a m i do E u r o p y Południowej. Specjalnością tej g r u p y jest k o w a l s t w o , a zwłaszcza k o t l a r s t w o . Niestety zawód t e n właściwie dzisiaj już upadł. Zróżnicowanie społeczne K o t l a r z y jest w porównaniu z pozostałymi g r u p a m i polskich Cyganów najbardziej hierarchiczne i skomplikowane. Oprócz l i c z n y c h dosyć ubogich rodów jest ród Kwieków, z tego właśnie r o d u wywodzą się wszyscy t z w . kró­ lowie, uzurpujący sobie prawo do zwierzchnictwa n a d w s z y s t k i m i g r u ­ p a m i cygańskimi w Polsce. Dzisiaj Kalderasze-Kotlarze jeszcze wędrują, ale stopniowo i o n i włączają się — acz p o w o l i — -w n u r t życia. 35 Wędrujący Cyganie z całą swoją tradycyjną kulturą stają się coraz większym anachronizmem w dzisiejszych czasach, kilkutysięczna n i e ­ p r o d u k t y w n a rzesza z ekonomicznego p u n k t u widzenia jest w zorgani­ z o w a n y m systemie p o l i t y c z n y m zupełnie nie do przyjęcia. Poza t y m pewne dziedziny życia cygańskiego wymagają absolutnej szybkiej z m i a n y . Jedną z najpilniejszych jest sprawa o c h r o n y zdrowia. Podob­ nie wygląda sprawa oświaty. Na około 2700 dzieci Cyganów osiadłych t y l k o niewiele chodzi do szkoły p o d s t a w o w e j . Powszechny jest wśród dorosłych Cyganów analfabetyzm. Na przykład spośród 118 osób naro­ dowości cygańskiej zamieszkałych na stałe w pow. K r o s n o aż 40 osób nie u m i e pisać. To wszystko s t a n o w i poważne zagadnienia, których rozwiązanie m u s i nastąpić w najbliższym czasie. Kwestię stanowi t y l k o wypracowanie odpowiednich h u m a n i t a r n y c h i skutecznych metod, które reprezentując interesy państwowe i społeczne wzięłyby pod u w a ­ gę sprawę zwyczajów, przyzwyczajeń i w ogóle p s y c h i k i Cyganów. Dążąc do rozwiązania tego p r o b l e m u postanowiono Cyganów osiedlić. P r z y P r e z y d i u m Rady Ministrów powstała komórka zajmująca się k i e ­ r o w a n i e m akcją osiedleńczą. Komórka t a zbiera sprawozdania nadsy36 35 36 R o z m o w a z J . F i c o w s k i m 10 I V 1964. Z i n f o r m a c j i P r e z y d i u m Rządu rozesłanej w 1964 r. do R a d Narodowych. �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 187 łane z t e r e n u , zajmuje się lustracją skupisk cygańskich, stara się prze­ analizować dotychczasowe osiągnięcia i wypracować skuteczniejsze m e t o d y oddziaływania. W momencie rozpoczęcia a k c j i około 25°/o C y ­ ganów p o l s k i c h prowadziło już osiadły t r y b życia (większość z n i c h mieszka na terenie w o j . krakowskiego). A k c j a początkowo nieskoordy­ nowana dała małe r e z u l t a t y . Złudne zwłaszcza i mylące okazało się chętne osiadanie Cyganów na jesieni, bo już na wiosnę — najczęściej bez uprzedniego zawiadomienia — ruszali w drogę. Władze terenowe próbowały sięgnąć i do i n n y c h metod. Zaczęto organizować dla prze­ jeżdżających Cyganów zebrania i narady, na których przeprowadzano z n i m i r o z m o w y mające na celu skłonienie do przejścia na osiadły t r y b życia. P i e r w s z y m dużym osiągnięciem było nakłonienie g r u p y Cyga­ nów do osiedlenia się i przystąpienia do pracy w P G R - D a l n o w w o j . szczecińskim. W 1950 r . przyjechała t a m do pracy 112-osobowa g r u p a Cyganów. Prawda, że część wyjechała z p o w r o t e m , że pozostało t y l k o 55 osób, ale i to s t a n o w i duże osiągnięcie. D r u g i m dużym przedsięwzię­ ciem było z a t r u d n i e n i e Cyganów w N o w e j Hucie. Skierowano t a m do pracy 30 r o d z i n cygańskich, około 160 osób, młodzież otoczono opieką, dzieci zaś posłano do szkół. Zorganizowano szereg kursów d l a analfabe­ tów. Niektórzy z Cyganów zaczęli osiągać doskonałe w y n i k i w pracy. Wiele trudności trzeba było przezwyciężyć, aby społeczność N o w e j H u t y uznała Cyganów za swoich. W t e j c h w i l i , p o m i m o że ilość pracujących t a m Cyganów zwiększyła się do ponad 200, t r a k t u j e się i c h właściwie jak każdego innego mieszkańca, w y k a z a l i bowiem, że potrafią współżyć z ludźmi spoza swojej g r u p y . Szczególnie a k t y w n a g r u p a Cyganów mieszka w Wałbrzychu. Z o r ­ ganizowali o n i t a m spółdzielnię kotlarską zajmującą się p r a c a m i k o t l a r s k i m i i ślusarskimi. W m a r c u 1952 r. u t w o r z y l i Stowarzyszenie Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu, którego j e d n y m z celów jest nakła­ nianie swoich współplemieńców do osiedlania się i podejmowania pracy. D n i a 24 V 1952 r. zapadła uchwała Rządu w sprawie pomocy d l a ludności cygańskiej p r z y przechodzeniu na osiadły t r y b życia. Uchwała t a zobowiązuje Ministrów Oświaty, Z d r o w i a , K u l t u r y i S z t u k i , P r a c y i O p i e k i Społecznej, Gospodarki K o m u n a l n e j , Państwowych Gospo­ d a r s t w R o l n y c h , Przemysłu Drobnego i Rzemiosła, R o l n i c t w a oraz Prezesa Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego do roztoczenia o p i e k i n a d koczującą i osiadłą ludnością cygańską. W specjalny zwłasz­ cza sposób podkreśla się konieczność zapewnienia o p i e k i l e k a r s k i e j , a także zwalczanie a n a l f a b e t y z m u . Uchwała zaleca Radom N a r o d o w y m przeprowadzenie a k c j i wychowawczej, rozmów z przedstawicielami wędrujących g r u p w celu namówienia i c h do osiedlenia się na stałe. D l a osiągnięcia lepszych rezultatów a k c j i zalecono wezwać do współ- �188 L E C H MHOZ p r a c y poza przedstawicielami poszczególnych resortów także przedsta­ w i c i e l i ludności cygańskiej oraz cyganologów. W ciągu 13 l a t , które minęły od w y d a n i a t e j uchwały do dnia dzisiejszego, t y l k o niektóre R a d y Narodowe mogą poszczycić się większymi osiągnięciami. Udało się osiedlić około 3500 Cyganów, co s t a n o w i według i n f o r m a c j i P r e ­ z y d i u m Rządu m n i e j niż V 3 koczowników. Stosunkowo dużymi osiągnię­ c i a m i mogą wykazać się województwa k r a k o w s k i e (osiedlono dosyć dużą grupę w T a r n o w i e , dano i m pracę, a dzieci posłano do szkoły, w N o w y m T a r g u pracuje dosyć dużo Cyganów w Zakładach O b u w n i ­ czych) i koszalińskie (w Świdwinie u t w o r z o n o dla Cyganów spółdzielnię pracy) oraz Łódź, gdzie zbudowano kosztem 3,5 m i l i o n a złotych miesz­ k a n i a dla ludności cygańskiej i utworzono d l a n i c h spółdzielnię k o t ­ larską. Chcąc przyspieszyć proces osiedlania się Cyganów należy zdaniem P r e z y d i u m Rządu uaktywnić k a d r y wojewódzkie i powiatowe, zaznaja­ miać Cyganów z o d p o w i e d n i m i przepisami p r a w n y m i : w o j s k o w y m i , s z k o l n y m i , przepisami r u c h u i t d . P r e z y d i u m Rządu wyznaczyło 23 I I I 1964 j a k o dzień spisu powszechnego dla ludności cygańskiej. W t y m d n i u przystąpiły do a k c j i na terenie całego k r a j u w y t y p o w a n e u p r z e d ­ nio komisje (dla każdego p o w i a t u osobna komisja), w skład których weszli przedstawiciele Wydziału Spraw Wewnętrznych, Wydziału Oświaty, Wydziału Z d r o w i a i M O . K o m i s j e spisywały ilość l u d z i w po­ szczególnych taborach, w t y m ilość dorosłych, dzieci, osób podległych powszechnemu obowiązkowi w o j s k o w e m u , dzieci w w i e k u s z k o l n y m i t d . Poza t y m wszyscy Cyganie zostali zameldowani w t y c h miejsco­ wościach, gdzie zastał i c h spis, w w y p a d k u w y j a z d u i c h obowiązkiem było wymeldować się, podając p r z y t y m miejsce, do którego udają się. Bezpośrednio po spisie przystąpiły R a d y Narodowe do udzielania po­ m o c y koczującej ludności. D n i a 25 i 26 I I I przeprowadzono z głowami r o d z i n r o z m o w y mające na celu nakłonienie i c h do osiedlenia się. Większość przystała na propozycję, uzależniając jednak zgodę o d uzy­ skania mieszkania i p r a c y w zawodzie k o t l a r s k i m . R a d y Narodowe przydzieliły w i e l u Cyganom zapomogi w wysokości 300—600 zł; r o z ­ dano paczki żywnościowe, ubrania, książki. Największym p r o b l e m e m w t e j c h w i l i jest przydzielenie mieszkań Cyganom. Trudności potęgują sami Cyganie, stawiając j a k o w a r u n e k przydzielenie mieszkań d l a całej g r u p y razem. P r o b l e m u tego nie da się rozwiązać od razu, wobec czego 3 7 Duży procent C y g a n ó w n a w e t n i e Kalderaszów p o s i a d a umiejętności k o t l a r ­ s k i e , a l e n i e z n a c z y to, że w s z y s c y , c z y n a w e t większość. Należy c h y b a sądzić, że w t y m w y p a d k u c h o d z i o świadome u t r u d n i a n i e a k c j i , j a k np. żądanie p r z y z n a n i a k i l k u mieszkań r a z e m . 37 �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 189 n i e k i e d y przydziela się czasowo miejsca, gdzie Cyganie mogą z a t r z y ­ mać się mieszkając w wozach. Ze środowiskami osiadłych Cyganów związane są bardzo często spół­ dzielnie k o t l a r s k i e , ślusarskie i inne, istnieją one w Gorzowie W i e l k o ­ polskim, Łodzi, Wałbrzychu i i n n y c h miastach, prawdopodobnie w miarę osiedlania Cyganów ilość spółdzielni zwiększy się. Niejednakowe jest rozmieszczenie na terenie k r a j u Cyganów osiad­ łych, ale jeszcze bardziej n i e r e g u l a r n i e rozrzucone są po terenie całej P o l s k i g r u p y Cyganów wędrujących. I c h szlaki gęstą siecią obejmują wszystkie województwa. Najbardziej, najliczniej uczęszczane są t r a s y : Szczecin — S t a r g a r d —• Warszawa, K a t o w i c e — Częstochowa — Warszawa, Stargard—Gorzów W i e l k o p o l s k i — Z i e l o n a Góra, Kraków—Rzeszów. Moż­ na zauważyć, że w porównaniu z terenem całej P o l s k i ziemie zachod­ nie stanowią chyba najczęściej odwiedzane przez Cyganów r e j o n y . Trasy wybierane przez Cyganów nie są przypadkowe, wiodą przez miejsco­ wości, gdzie spodziewany jest zarobek, gdzie odbywają się duże t a r g i czy j a r m a r k i ; n p . na Podlasiu n a w s z y s t k i c h z reguły większych t a r ­ gach — specjalnie na targach końskich — obecni są Cyganie (Wisznic, Piszczac, Ciechanowiec, B i e l s k Podlaski, Międzyrzec Podlaski). Wędru­ jące g r u p y Cyganów n i e są zbyt liczne. Najczęściej spotyka się t a b o r y liczące około 5 wozów, 20 do 30 osób. W i d y w a n o i pojedyncze wozy з ; zupełnie wyjątkowo pojawiają się g r u p y liczniejsze. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z możliwościami zapewnienia wyżywienia d l a l u d z i i zwie­ rząt. D a w n i e j , g d y w rachubę wchodziła jeszcze sprawa bezpieczeństwa, wędrówka l i c z n y m i w o z a m i miała sens, obecnie trudności są zbyt duże. 8 Wspomniałem już, że Cyganie N i z i n n i najchętniej poruszają się w zachodniej części P o l s k i . N i e znaczy to, iż t y l k o t a m wędrują i osieídlają się. N i e twierdzę, że „podział P o l s k i " między Cyganów został przeprowadzony, lecz są obszary, po których pewne g r u p y specjalnie chętnie poruszają się. Potwierdzają t o przeprowadzone przeze m n i e n a Podlasiu badania. Są t u wsie, przez które rokrocznie przejeżdżają t e same g r u p y Cyganów, i wsie, w których od k i l k u l a t zimują te same rodziny. Z wędrówkami Cyganów wiąże się ogromna ilość zagadnień, a m . i n . sprawa postojów. Najchętniej zatrzymują się Cyganie w lasach. Wobec zakazu palenia w lesie ognisk wchodzą Cyganie bardzo często w k o ­ lizję z p r a w e m . W parze idą drobne szkody polowe, kradzieże i t d . Wszystko to nie sprzyja r o z w i j a n i u się wzajemnego zaufania między W o z y wędrujące p o j e d y n c z o to c z a s a m i w o z y r o d z i n , które w jakiś sposób przekroczyły z a k a z y z w y c z a j o w e g o p r a w a Cygańskiego i w drodze k a r y zostały n a p e w i e n czas w y k l u c z o n e z t a b o r u . 3 8 �190 L E C H MROZ ludnością osiadłą a Cyganami. Wędrując zapewniają sobie codzienne u t r z y m a n i e wróżeniem, żebractwem l u b d r o b n y m i kradzieżami, h a n d l e m i p r a c a m i t y p u kowalskiego, w z a r o b k o w a n i u niemałą rolę grają dzieci, zwłaszcza w żebractwie. G d y zbliża się zima, Cyganie rodzielają się najczęściej na małe g r u p k i bądź r o d z i n y i szukają gościny u gospodarzy we wsiach l u b małych miasteczkach. Bardzo powszechne jest w y n a j m o w a n i e przez n i c h izb na okres z i m y w domach' w i e j s k i c h . S t o s u n k i między C y g a n a m i a gospodarzami układają się bardzo różnie, zdarzają się w y p a d k i , że Cyganie odjeżdżają nie zapłaciwszy gospodarzom, ale b y w a też, że po­ trafią zadziwić pracowitością, higieną i czystością pomieszczeń miesz­ k a l n y c h . Bardzo rzadko zdarza się ostatnio, aby Cyganie z i m o w a l i w s w y c h wozach. W zimie często Cyganie wynajmują się do pracy, zwłaszcza ci, któ­ r z y znają się na k o t l a r s t w i e . Z usług i c h chętnie korzystają mleczarnie i rzeźnie używając i c h do t z w . bielenia haków i kotłów. W t e n sposób dzięki zdolnościom i p r a k t y c e , dzięki znajomości fachu potrafią Cyga­ nie w ciągu krótkiego czasu zgromadzić spore k w o t y pieniędzy. Oprócz pojedynczo rozsypanych na zimowiskach r o d z i n czasami niektóre miasteczka nawiedzane są większą ilością t y c h z i m o w y c h gości, np. w zimie 1963/1964 w Międzyrzecu P o d l a s k i m zimowały 73 oso­ b y , w W o h y n i u 84, w K o c k u 88 i t d . Te liczne g r u p y stanowią ciężki dosyć p r o b l e m d l a l o k a l n y c h władz. Mnożą się z w y k l e w t e d y skargi na drobne kradzieże, a w a n t u r y i inne w y k r o c z e n i a . Z d r u g i e j jednak s t r o ­ n y jest to okazja do otoczenia w t e d y Cyganów opieką lekarską i oświa­ tową, do uświadamiania i nakłaniania do osiedlenia się na stałe. Rok­ rocznie dzięki t y m poczynaniom pewna ilość Cyganów przestaje w lecie wędrować i osiedla się na stałe. Dużo zależy od rzutkości, i n w e n c j i i możliwości organów t e r e n o w y c h . Nie chodzi przecież o sam f a k t za­ przestania przez Cyganów wędrówek, ale aby przestali być ciężarem dla społeczeństwa. Stąd konieczność zapewnienia i m mieszkań, a przede w s z y s t k i m pracy. Często władze spotykają się z t y m , że Cyganie nie chcą osiedlać się p o j e d y n c z y m i r o d z i n a m i , l e c i całymi g r u p a m i , że nie chcąj przyjmować proponowanej i m pracy, utrudniając proces a s y m i ­ l a c j i z resztą społeczeństwa. M e t o d y , j a k i m i należy włączyć Cyganów do społeczeństwa, nie są jeszcze ostatecznie wypracowane. Różne k r a j e różnymi sposobami dążą do u s t a b i l i z o w a n i a Cyganów i sytuacja i c h niejednakowo przedstawia się n a świecie. Są k r a j e , j a k n p . Dania, gdzie Cyganie nie stanowią p r o b l e m u , i c h ilość jest t u znikoma, ale większość krajów E u r o p y n i e jest pozbawiona kłopotów z n i m i związanych. Spośród krajów E u r o p y Wschodniej stosunkowo najwyższy poziom r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i gospodarczego reprezentują Cyganie Czechosło- �O P R O B L E M I E 191 CYGAŃSKIM w a c j i i Związku Radzieckiego. W 1926 r. powołano w ZSRR komisję do spraw osiedlania na r o l i , a w 1928 r . rozpoczęto przydzielanie po­ szczególnym r o d z i n o m z i e m i . W 1932 r. zapada decyzja b u d o w y na koszt państwa kołchozów d l a Cyganów, już w 1933 r. utworzono 4 t a k i e kołchozy. U t w o r z o n o też szereg spółdzielni cygańskich, n p . w samej M o s k w i e około 30. Zaczęto otwierać szkoły dla ludności cygańskiej, w y ­ dawać gazety w i c h języku (oparte na alfabecie r o s y j s k i m , gdyż Cyga­ nie nie wykształcili własnego pisma): od 1927 r. „Romany Z o r i a " („Cy­ gańska Zorza"), a o d 1930 r. miesięcznik „ N e w o D r o m " („Nowa D r o g a " ) . W 1931 r. powstaje w M o s k w i e pierwszy na świecie cygański teatr profesjonalny pod nazwą „Romen". Oprócz możliwości zdobycia za­ w o d u i p r a c y dano Cyganom w ZSRR możność r o z w o j u k u l t u r a l n e g o . Czechosłowacja zajęła się sprawą Cyganów właściwie dopiero po w o j ­ nie. Z b u d o w a n o t a m szereg domów d l a Cyganów, udostępniono i m szkoły i świetlice. W rezultacie długoletnich starań n i e m a l wszyscy Cyganie Czech przeszli na osiadły t r y b życia, a także większość C y g a ­ nów S ł o w a c j i . 3 9 40 Gorzej nieco wygląda sytuacja Cyganów w Bułgarii, na Węgrzech i w R u m u n i i . W p r a w d z i e i w t y c h k r a j a c h dąży się do osiedlenia C y g a ­ nów, do podjęcia przez nich pracy, ale j a k dotychczas wysiłki zmierza­ jące w t y m k i e r u n k u nie dały pełnego r e z u l t a t u i nadal w k r a j a c h t y c h spory procent Cyganów p r o w a d z i koczowniczy t r y b życia. Na za­ chodzie E u r o p y n a j l e p i e j c h y b a przedstawia się sytuacja Cyganów w Hiszpanii. Podczas g d y w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y Zachodniej Cyganie pozostają nadal pariasami, t u t a j oficjalnie zostali G i t a n o w i e włączeni do społeczności. Część z n i c h wędruje, część osiadła n a stałe w w y n i k u starań władz obecnych, a także w w y n i k u a k c j i sprzed kilkudziesięciu lat. Przez zmieszanie się z ludnością przedmieść i osad przestali być grupą upośledzoną, a s t w o r z y l i część składową lokalnego f o l k l o r u . Dą­ żąc do podniesienia poziomu k u l t u r a l n e g o ludności cygańskiej i zwięk­ szenia możliwości oddziaływania u t w o r z o n o w Hiszpanii specjalne szkoły mogące służyć za przykład ciekawej koncepcji. P r o g r a m t y c h szkół jest specjalnie dobrany, a lekcje są prowadzone p o d gołym niebem . 41 W W i e l k i e j B r y t a n i i wytworzyło się specyficzne w y s p i a r s t w o cy­ gańskie odrębne o d i n n y c h g r u p i bardzo archaiczne w języku i w i e l u swoich obrzędach. Część t y c h Cyganów osiadła na stałe, część zaś nadal 39 Bolszaja Ąa E. ciganskiej 4 1 sowietskaja H o r v a t h o v á, encikłopiedia, Niektóre M o s k w a 1957, hasło: historicko-etnograficke Cygany. problemy otázky po r. 1945, „Slovensky N a r o d o p i s " , n r 2 : 1960, s. 246. Borrow, op. cit., s. 44. pri rieseni �192 L E C H MROZ wędruje. Wyznaczono i m pewne tereny, na których mogą rozbijać obo­ zy, ich dzieci chodzą do szkół w r a z z B r y t y j c z y k a m i i •— j a k pisze — B l o c h : „po i c h p r z y b y c i u zamyka się k u r n i k i , ale d r z w i ludzi pozostają otwarte" . Stosunkowo najgorzej przedstawia się sytuacja Cyganów we F r a n c j i i p r o b l e m i c h w t y m k r a j u nie jest właściwie w ogóle u r e g u l o w a n y . Niechętnie w i d y w a n i są Cyganie na wsiach, jeszcze m n i e j chętnie w miastach. N i e w i e l k i stosunkowo procent Cyganów jest t a m osiadły, tworzą o n i gdzieniegdzie na p e r y f e r i a c h miast odrębne dzielnice, gdzie żaden obcy (gadio) n i e zachodzi. Większość j e d n a k Cyganów f r a n ­ cuskich nadal wędruje, a właściwie tuła się przepędzana z miejsca na miejsce przez policję. D o p i e r o w 1950 r. powołano w t y m k r a j u między­ ministerialną komisję mającą za zadanie opracowanie m e t o d prowadzą­ cych do podniesienia poziomu życia Cyganów f r a n c u s k i c h . Jedną z n a j ­ istotniejszych r o z p a t r y w a n y c h spraw była sprawa zimowisk. Ustalono, że należy wydzielić Cyganom n a zimę specjalne miejsca, pobudować t a m b a r a k i , zapewnić opiekę sanitarną i t y l k o t a m pozwolić i m zimo­ wać. N a okres z i m y przydzielić nauczycieli i w t e n sposób podnieść również poziom oświaty . Niejednakowa jest sytuacja Cyganów n a świecie i wobec niejedna­ k o w y c h kłopotów stają poszczególne k r a j e . Dlatego wydaje się, że n i e można ustalić jakiejś jednej u n i w e r s a l n e j m e t o d y i generalizując w y ­ kreślić p l a n działania. Jedne k r a j e są już zaawansowane w procesie p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów — złożyły się na t o starania poprzednich po­ koleń (Hiszpania, ZSRR) l u b akcje powojenne (CSRS, ZSRR) — i n n e dopiero stawiają pierwsze k r o k i na t e j drodze (Francja, Albania). N i e błahym n a pewno aspektem t e j s p r a w y jest liczebność Cyganów w po­ szczególnych k r a j a c h . Łatwiej przyjdzie uporać się i ostatecznie p r o b l e m ten rozwiązać w D a n i i czy Szwecji, liczących po k i l k u s e t Cyganów, niż w Polsce (około 30 t y s . Cyganów), Jugosławii (około 90 tys.) czy Czecho­ słowacji (około 100 tys.), a już na pewno znacznie t r u d n i e j będzie r o z ­ wiązać go w R u m u n i i (około 115 tys.) czy Bułgarii (około 210 t y s . ) . W obecnych poczynaniach władz państwowych w y m i e n i o n y c h k r a ­ j ó w dają się zauważyć d w a podstawowe odrębne k i e r u n k i działania. W k r a j a c h E u r o p y Zachodniej panuje przekonanie, że n a j p i e r w należy dać Cyganom choć namiastkę oświaty i dopiero tą drogą wpłynąć na n i c h i przekonać, a b y o s i e d l i l i się na stałe i podjęli pracę; stąd akcje szkół pod gołym niebem (Hiszpania) czy nauczycieli wędrujących w r a z 42 43 4 4 « 2 B l o c h , op. cit., s. 116. « С 1 é b e r t, op. cit., s. 272. Atłas narodów mira, M o s k w a 1964, s. 145. 4 4 �O P R O B L E M I E 193 CYGAŃSKIM z t a b o r e m (Szwecja). Zgoła odmiennie podeszły do zagadnienia k r a j e E u r o p y Wschodniej — k r a j e d e m o k r a c j i l u d o w y c h . Panuje t u t a j pogląd, że chcąc zwiększyć możliwości oddziaływania na Cyganów należy i c h n a j p i e r w osiedlić, dać i m możliwości pracy, a dopiero s t w o r z y w s z y podstawy do życia zająć się w sposób systematyczny podniesieniem po­ ziomu i c h oświaty i k u l t u r y . T r u d n o w t e j c h w i l i osądzić, która metoda jest właściwsza i bardziej skuteczna, na w y n i k i na pewno trzeba będzie poczekać jeszcze k i l k a l a t . W y d a j e się, że powodzenie t a k jednej, j a k i d r u g i e j uzależnione jest od energii poszczególnych organów, od s k o o r d y ­ nowania całości a k c j i . Na pewno i jedna i druga metoda mają szereg dobrych s t r o n . Może się wydawać, że przyjąwszy sposób postępowania „szkoły z a c h o d n i e j " spotkamy się z większym z r o z u m i e n i e m ze s t r o n y Cyganów. Jak jednak uczy p r a k t y k a , zrozumienie to jest z w y k l e krótko­ trwałe — t r w a od jesieni do w i o s n y , bo g d y t y l k o słońce mocniej za­ czyna przygrzewać, zostawiając na uboczu wszelkie racje ruszają Cyganie szlakiem wędrówek dziesiątków pokoleń swych przodków. Chcąc oddziaływać na Cyganów, dążąc do u s t a b iliz ow a nia i c h , o d ­ mienne chyba należy zastosować prawidła niż w odniesieniu do l u d ­ ności osiadłej. Dlatego być może, że metoda „szkoły w s c h o d n i e j " okaże się skuteczniejsza, efektywniejsza i w ostatecznym r o z r a c h u n k u wła­ ściwsza. Jedną z istotniejszych przeszkód w p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów jest dosyć powszechny w r o g i stosunek do n i c h . Dlatego wydaje m i się, że dążąc do osiągnięcia p o z y t y w n y c h rezultatów należałoby działać n i e j a k o d w u t o r o w o , z jednej s t r o n y oddziaływać na Cyganów, z d r u g i e j zaś przeprowadzić dosyć szeroko zakrojoną akcję uświadamiającą w m i a ­ stach, a przede w s z y s t k i m na wsiach. W p r z e c i w n y m w y p a d k u r e z u l t a t będzie t y l k o połowiczny. Nie chodzi przecież j e d y n i e o ekonomiczne włączenie Cyganów w życie k r a j u , n i e m n i e j ważne jest moralne zwią­ zanie i c h ze społeczeństwem osiadłym. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze k i l k a spraw. Może w y ­ dawać się dziwne, dlaczego Cyganie t a k uparcie tkwią p r z y swoich wędrówkach, niewygodach życia, p r y m i t y w i z m i e . T o nie t y l k o chęć p o d t r z y m a n i a t r a d y c j i , to również nieodczuwanie potrzeby innego ży­ cia i poznawania n o w y c h wartości. Całe pokolenia Cyganów wędrowały, były w stałym r u c h u i w stałym k o n f l i k c i e z otoczeniem. T o d o p r o w a ­ dziło do pewnego „stwardnienia" osobowości, w y e l i m i n o w a n i a wszyst­ kiego tego, co nie jest nieodzownie konieczne, a b y utrzymać organizm p r z y życiu i zapewnić zdolność u t r z y m a n i a g a t u n k u . Systematyczne, długotrwałe wyrzeczenia doprowadziły do niezauważania postępu t e c h 4 5 4 5 S. B a l e y , 13 — E t n o g r a f i a Wprowadzenie Polska, t. X do psychologii społecznej, Warszawa 1964, s. 207. �194 LECH MRÓZ n i k i i w z r o s t u r o z w o j u gospodarczego. Młode pokolenia pozostające pod wpływem starszych i środowiska szły t y m samym t o r e m . Dziedziczność o d g r y w a niemałą rolę w kształtowaniu cech psychicznych człowieka, ale n i e należy j e j r o l i wyolbrzymiać, najistotniejsza jest r o l a środo­ w i s k a . Powyższe stwierdzenia mogą być poparciem m e t o d stosowa­ n y c h w k r a j a c h E u r o p y Wschodniej. Z m i a n a otoczenia, w p ł y w zakładu pracy i szkoły p o w i n n y na nowo ukształtować psychikę Cyganów, wskazać w życiu cel i n n y niż wegetacja. Zwłaszcza kolosalną rolę m a t u oddziaływanie n a dzieci cygańskie, otoczenie i c h opieką w szkole i poza nią p o w i n n o nie t y l k o zrównoważyć, ale przewyższyć w p ł y w domu. 46 W pracach dotyczących Cyganów używa się różnych określeń m a ­ jących oddać charakter omawianej g r u p y , m . i n . „klan". Tego t y p u określenie s p o t y k a m y n p . w pracy J . Ficowskiego Cyganie polscy. A u t o r dzieli Cyganów zamieszkujących ziemie polskie na k l a n y : K a l d e rarów, Lowarów, Cyganów N i z i n n y c h i Cyganów Wyżynnych. Myślę, że właściwsza byłaby t u nieco inna t e r m i n o l o g i a . Opierając się n a zda­ n i u K . Moszyńskiego można powiedzieć, że wszyscy polscy Cyganie stanowią l u d , będący jednocześnie dużą grupą etniczną. T e n l u d dzieli się na 4) różniące się między sobą szczepy — małe g r u p y etniczne. Każda z t y c h g r u p składa się z k o l e i z szeregu rodów, a r o d y z r o d z i n . Użyty przez J . Ficowskiego w odniesieniu do każdej z 4 g r u p t e r m i n „klan" pochodzi z celtyckiego i w tłumaczeniu znaczy t l e co „ród", a więc nie grupa. K l a n e m można b y nazwać n p . ród Kwieków, składa­ jący się z szeregu r o d z i n noszących to samo nazwisko. 47 L e c h Mróz LES TZIGANES Resume D e p u i s longtemps déjá on s'intéressait a u x T z i g a n e s v i v a n t e n E u r o p e , m a i s q u e l q u e s d i z a i n e s ďannées s e u l e m e n t nous séparent du m o m e n t oů i l f u t e n f i n p o s s i b l e ďétablir q u e les I n d e s sont l a p a t r i e supposée des T z i g a n e s . E n Pologne, l e s T z i g a n e s p a r u r e n t a u debut du X V siěcle dans l a p a r t i e méridionale d u p a y s . U n e deuxiěme g r a n d e v a g u e de ces nómades a r r i v a e n P o l o g n e d ' A l l e m a g n e a u c o m m e n c e m e n t du X V l e siécle, f u y a n t l e s r e p r e s s i o n s . е J . W i a t r , Społeczeństwo, W a r s z a w a 1964, s. 32. К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii W r o c ł a w 195'8, s. 4. 4 6 4 7 powszechnej i etnologii, �O P R O B L E M I E 195 CYGAŃSKIM L ' a c c u e i l h o s p i t a l i e r q u ' i l s a v a i e n t c o n n u e n E u r o p e se t r a n s f o r m a b i e n v i t e en p e r s e c u t i o n s et r e p r e s s i o n s s a n g l a n t e s , et c e l a d u m o m e n t q u a n d se multipliérent les p l a i n t e s provoquées p a r les v o l s et l e s b r i g a n d a g e s q u ' i l s c o m m e t t a i e n t . L e s T z i g a n e s ont été le p l u s c r u e l l e m e n t t r a i t e s p a r l e s A l l e m a n d s . E n Pologne, l e s p r e m i e r s décrets diriges contre e u x datent d u m i l i e u d u X V l e siécle. P l u s modérée e n v e r s e u x se m o n t r a l a legislation l i t u a n i e n n e q u i l e u r p e r m e t t a i t de s'établir á d e m e u r e en L i t u a n i e et de d e v e n i r a i n s i des citoyens de p l e i n droit d u Duché. O n v i s a i t á i n d u r e l e s T z i g a n e s á l a v i e d u p a y s et á l e s s o u m e t t r e á u n e d e p e n d e n c e économique. L e s décrets émis n ' a y a n t p a s donné de résultats p l u s notables, on eut r e c o u r s á d'autres méthodes, souvent bien v i o l e n t e s . U n e p a r m i ees méthodes était l a n o m i n a t i o n des «supérieurs» et des «rois» tziganes q u i d e v a i e n t aider á l ' a d m i n i s t r a t i o n g o u v e r n e m e n t a l e de m a i t r i s e r l a p o p u l a t i o n tzigane. L e s années d'aprés-guerre ont amené u n e a m e l i o r a t i o n de l a s i t u a t i o n des T z i g a n e s a u s s i bien e n Pologne q u e d a n s l e r e s t e de l ' E u r o p e . E n f i n de j a n v i e r 1949 l e s autorités polonaises ont initié u n e action v i s a n t á établir l e s T z i g a n e s á d e m e u r e f i x e et á les r e n d r e productifs. O n a c o m m e n c e p a r u n r e c e n s e m e n t de l a p o p u l a t i o n tzigane e n Pologne et e n s u i t e on l e u r a offert l ' a s s i s t a n c e économique et medícale et des possibilités de s ' i n s t r u i r e . L e s T z i g a n e s e n P o l o g n e n e f o r m e n t p a s d'unité c o h e r e n t e et homogéne. L e p l u s d'aptitudé et de bonne volonté p o u r coopérer ont demontre l e s p l u s p a u v r e s T z i g a n e s d e s p l a t e a u x de l a p a r t i e méridionale a u pied des montagnes. C e s o n t l e u r s ancétres q u i v i n r e n t l e s p r e m i e r s e n Pologne. L e deuxiéme groupe — l e s T z i g a n e s des plaines, sont des d e s c e n d a n t s des refugies d ' A l l e m a g n e d u X V I ? siécle. C o m m e d e r n i e r s arrivérent en P o l o g n e á l a f i n d u X l X e et a u debut d u X X e siécle les groupes de T z i g a n e s L o v a r i et K a l d e r a r i . Au point de v u e professionnel, á la forge, de l a c h a u d r o n n e r i e , musique, de l a d i v i n a t i o n á établir á d e m e u r e f i x e les T z i g a n e s e n Pologne s'occupent d u c o m m e r c e des c h e v a u x et de n o m b r e de c r e e r m e t i e r s . O n est p a r v e n u e n v i r o n u n t i e r s des T z i g a n e s nómades. L a p l u s politique des autorités g o u v e r n e m e n t a l e s et de l'emploi, d'autres du t r a v a i l et des t e x t i l e s , de l a déjá récente v i s e á donner a u x T z i g a n e s des l o g e m e n t s des cooperatives tziganes, d'assurer a u x adultes et a u x enfants l ' a s s i s t a n c e medícale et l ' i n s t r u c t i o n . Tlum. Т. Chłapowska �