https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace5eb8837f1ac1bdb459b5bbf293a0.pdf f105d8c1ef9c2b024e3bb4f6ba3419bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:525 Title A name given to the resource Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca) / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.196-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA WARUNKI ROZWOJU W I E J S K I C H OŚRODKÓW HANDLOWYCH N A T E R E N A C H PÓŁNOCNO-WSCHODNIEGO M A Z O W S Z A W X I X w. (NA PRZYKŁADZIE M I A S T A MYSZYÑCA) Proces kształtowania się k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j jest bardziej zło­ żony, niż sugerują to niektóre dawniejsze prace . W w i e l u z n i c h z w r a ­ cano specjalną uwagę na zagadnienie odmienności dróg r o z w o j u t e r e ­ nów Puszczy Zielonej w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Prowadziło to w konsekwencji do r o z p a t r y w a n i a h i s t o r i i K u r p i o w s z c z y z n y j a k o procesu przebiegającego w izolacji bez powiązania z ogólnym układem stosunków gospodarczo-społecznych k r a j u . N a t u r a l n i e można p r z y t o ­ czyć szereg argumentów d l a uzasadnienia takiego stanowiska, uspra­ wiedliwionego różnicami zaobserwowanymi zarówno w w a r u n k a c h zewnętrznych, w j a k i c h przebiegały badane procesy (geograficznych, k l i m a t y c z n y c h , glebowych itp.), j a k też w i n n y m stopniu zasiedlania i zagospodarowania w stosunku do reszty k r a j u w okresie gospodarki pańszczyźnianej. S k u t k i t y c h różnic specjalnie żywo zaznaczyły się w okresach przełomów gospodarczo-społecznych. N i e dały jednak p o d ­ staw do w y p r o w a d z e n i a wniosków o całkowitej odrębności dróg roz­ w o j u K u r p i o w s z c z y z n y i i c h zupełnej izolacji w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Przeciwnie, na przykładzie r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o możemy nieraz lepiej niż na i n n y c h terenach odczytać ogólne prawidło­ wości procesu historycznego, nie przebiegającego przecież . w sposób j e d n o l i t y na całym obszarze P o l s k i . 1 W t o k u badań k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j , podjętych przez Zakład I H K M P A N , uległo analizie i r e w i z j i w odniesieniu do terenów Puszczy Zielonej samo pojęcie odrębnego regionu etnograficznego, które było p u n k t e m wyjścia d l a badań n a d t y m terenem w okresach dawniejszych 1 Por. J . R u d n i c k a , L . M. S z w e n g r u b , ne w XIX Zielonej, i XX wieku [w:] Kurpie. dotyczące historii Puszcza Zielona, kultury Ważniejsze wsi terenów W r o c ł a w 1962. pozycje kurpiowskich bibliograficz­ Puszczy �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 197 i którego przyjęcie sugerowały różnice w stosunku do reszty k r a j u w dziedzinie gospodarczej i k u l t u r o w e j . J a k pisze w t o m i e I Kurpie. Puszcza Zielona A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , „odnajdywana przez nas na przełomie X I X i X X w., nieraz świadomie p o d t r z y m y w a n a i r e a k t y w o ­ wana jeszcze do n i e d a w n a t r a d y c j a różnych regionów etnograficznych jest t u (jak i gdzie indziej) tradycją podziału, j a k i prowadził i u g r u n t o ­ wał na długi czas w okresie t z w . f o l w a r k u pańszczyźnianego ustrój feudalny. A l e i w t e d y a n i królewszczyzna, jaką była w t y m okresie Puszcza Zielona, a n i też biskupszczyzna, t e r e n y posiadłości biskupów płockich w t z w . Puszczy Białej, nie stanowiły terenów izolowanych od całej reszty z i e m i m a z o w i e c k i e j " . 2 Rozpatrywanie t r a d y c y j n y c h składników k u l t u r y l u d o w e j jako w y ­ znaczników historycznego zróżnicowania k r a j u n a regiony historyczno- k u l t u r o w e może być u s p r a w i e d l i w i o n e , o i l e pozwala ono na s k o n t r o l o ­ w a n i e wniosków uzyskanych na drodze i n n y c h badań, a dotyczą­ cych ogólnych prawidłowości r o z w o j u społecznego i r o z w o j u k u l t u r y badanych regionów w powiązaniu z szerszym tłem przemian społeczno -gospodarczych k r a j u . A n a l i z a t a k a m u s i wziąć p o d uwagę ogólne p r a ­ widłowości r o z w o j u k u l t u r y w r a m a c h f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nych. W związku z t y m wydawało się słuszne uzupełnić prowadzone obecnie studia n a d regionem analizą r o l i , jaką w przemianach gospodarczych w s i terenów Puszczy mogły odgrywać większe i mniejsze ośrodki w y ­ m i a n y . Przedstawione poniżej u w a g i dotyczą jednego z najstarszych ośrodków życia gospodarczego na K u r p i a c h — Myszyńca, w okresie roz­ w o j u na t y c h terenach gospodarki towarowo-pieniężnej. Przytoczone w a r t y k u l e t y m źródła oświetlają t e n proces na przestrzeni k i l k u d z i e ­ sięciu l a t od przełomu w i e k u X V I I I / X I X . 1 U w a g i te chcę przedstawić jako przyczynek do poznania r o l i małych osad i miasteczek w procesie kształtowania się r y n k u wewnętrznego, wyznaczającego w różnych okresach nowe granice t z w . regionów etno­ graficznych. Koniec w i e k u X V I I I był okresem dużych z m i a n w zakre­ sie stosunków polityczno-gospodarczych panujących w Puszczy K u r ­ p i o w s k i e j . Trwające stosunkowo krótko, bo od r o k u 1795 do 1807 ( t j . do u t w o r z e n i a Księstwa Warszawskiego), panowanie pruskie przyniosło zmiany w s t r u k t u r z e gospodarczej Puszczy. Główny k i e r u n e k t y c h z m i a n wiązał się z likwidacją b a r t n i c t w a j a k o jednej z f o r m gospodarki leśnej oraz związanych z tą gałęzią gospodarki d a w n y c h przepisów p r a w n y c h i zwyczajów. P o l i t y k a rządu pruskiego włączała K u r ­ piowszczyznę w ogólny p l a n p r z e b u d o w y gospodarczej państwa p r u s 2 Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962, s. 32. �198 W A N D A P A P R O C K A kiego. Przystosowanie rzek k u r p i o w s k i c h do t r a n s p o r t u , l i k w i d a c j a k o ­ rzystających z i c h wód młynów i t p . były etapami realizacji t y c h planów . Proces e l i m i n a c j i zajęć związanych z gospodarką leśną, przyśpieszony niewątpliwie rozporządzeniami władz p r u s k i c h , s w o i m i początkami sięga okresów wcześniejszych. Rozwój r o l n i c t w a na t y c h terenach i z m i a n y zachodzące w obrębie samego środowiska geograficznego (m. i n . na s k u t e k postępującego k a r c z u n k u puszczy) musiały prowadzić do ograniczenia zajęć leśnych jeszcze przed wprowadzeniem wspomnia'n y c h rozporządzeń p r a w n y c h . Dotyczyło to nie t y l k o b a r t n i c t w a , ale i i n n y c h działów gospodarki leśnej. Jeszcze przed okresem rządów p r u s k i c h wyłoniła się konieczność l i k w i d a c j i kuźnic k u r p i o w s k i c h , których działalność z p u n k t u widzenia gospodarczego stała się nieopłacalna. Podkreśla t o l u s t r a c j a starostwa ostrołęckiego z r o k u 1 7 8 9 w stosunku do kuźnic w Olszówce, Czarnot r z e w i u , Lelisie. Stwierdzano w n i e j , że b r a k b o r u i lasu oraz potrzeb­ n y c h do p r o d u k c j i zasobów r u d i niska wartość o t r z y m y w a n e g o su­ rowca zmusza do l i k w i d a c j i kuźnic w j a k najkrótszym czasie. Równo­ cześnie lustracja, podając szczegółowy w y k a z w s i wraz z ilością mieszkańców i wielkością opłacanych czynszów, a nawet opisem śro­ dowiska geograficznego każdej z n i c h , wskazuje wyraźnie na s t a b i l i ­ zację stosunków r o l n i c z y c h na t y m terenie. Rozwój r o l n i c t w a , j a k już podkreślano powyżej, wpływa na zmianę warunków n a t u r a l n y c h Puszczy, a co za t y m idzie i na wykształcenie się j e j nowego m o d e l u gospodarczego, n i e uwzględniającego zajęć związanych z gospodarką leśną. Równocześnie jednak r o l n i c t w o ze względu na niską klasę ziemi nie mogło być p r z y ekstensywnej u p r a w i e wystarczającym źródłem u t r z y m a n i a . Zrozumiałe było więc powszechne dążenie d o szukania źródeł dodatkowego dochodu. T e n stan rzeczy znajduje odbicie również w opisie lustratorów: „ W starostwie t y m całym wcale już podnieść i n t r a t y n i e można było, które wsie n a gruncie t a k podłym (jak się pod każdą w szczególności wsią opisało) zasiadły, a nawet do w y r o b i e n i a więcej gruntów n i e znajdują miejsc. Jest t y l k o to starostwo nasiadłe w mieszkańców więcej h a n d l e m różnym i furmaństwem trudniących się, niżeli z gruntów żyjących [...]". Trudność u t r z y m a n i a się z gospodarstwa rolnego p r z y n i s k i m p r o 3 4 Por. J . D a m r o s z , Zainteresowania etnograficzne terenem Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do czasów uwłaszczenia, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962; K . M a k u l s k i , Przemiany struktury społecznogospodarczej w okresie od XV w. do uwłaszczenia, tamże, t. 2. 3 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h , A r c h i w u m S k a r b u K o r o n n e g o X L V I , n r 166. L u s t r a c j a s t a r o s t w a ostrołęckiego. 4 �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 199 cencie gruntów o m y c h ogółu w s i w większym nawet stopniu niż postę­ pująca polaryzacja w s i zmuszała do szukania dodatkowego zarobku. Sytuacja t a sprzyjała niewątpliwie r o z w o j o w i gospodarki t o w a r o w o -pieniężnej na terenach k u r p i o w s k i c h . W specyficznych w a r u n k a c h gospodarki k u r p i o w s k i e j rozwój gospo­ d a r k i towarowo-pieniężnej nie wiązał się z postępującym wzrostem społecznego podziału pracy. Gospodarstwo chłopskie w dalszym ciągu nastawione było n a samodzielne zaspokajanie własnych potrzeb, ale konieczność zapewnienia sobie s u m pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów oraz n a p o d a t k i zmuszała do w y m i a n y części nadwyżek p r o d u k c j i r o l n e j , j a k również jeszcze częściej hodowlanej l u b rękodzielniczej. Stąd a k t u a l n a staje się potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na t y c h terenach. Funkcję tę mogła podjąć osada Myszyniec zarówno ze względu na swoje położenie w c e n t r u m Puszczy K u r p i o w s k i e j , j a k i bliskość g r a n i c y p r u s k i e j (która w w i e l u okresach historycznych stanowiła p u n k t ożywionych kontaktów handlowych). Osada t a jako ośrodek t a r g o w y posiadała od 1 poł. X V I I I w . nadane j e j przez Augusta I I p r a w o odbywania jarmarków, które stanowiły dochód kościoła misyjnego, a następnie parafialnego. D l a właściwego j e d n a k r o z w o j u ośrodka handlowego osada Myszyniec musiała uzyskać p r a w a miejskie. W b r e w utrzymującej się w X I X w . o p i n i i władz i poglądom mieszkańców samego Myszyńca p r z y w i l e j e r e k c y j n y miasta nie został w y d a n y przez Stanisława Augusta w 1792 r . Osada Myszyniec o t r z y ­ mała p r a w a miejskie dopiero w okresie panowania pruskiego. Ożywione k o n t a k t y handlowe z sąsiednimi m i a s t a m i p r u s k i m i , a nawet w y p a d k i przesiedlania się rzemieślników n i e m i e c k i c h na teren Myszyńca, dąże­ nie do r o z b u d o w y i powiększenia możliwości h a n d l o w y c h przez zwięk­ szenie ilości jarmarków aktywizowało ludność do w a l k i o p r a w a m i e j ­ skie. Charakteryzuje tę sprawę prośba mieszkańców osady Myszyniec skierowana do władz p r u s k i c h . C z y t a m y w niej między i n n y m i : „Do­ tychczas większa część mieszkańców trudniła się r o l n i c t w e m , które jednakże z powodu zbyt złego piaszczystego g r u n t u mało i m dochodu przynosiło, i t o też pewnie jest powodem, że niektórzy z mieszkańców uprawę r o l i t y l k o jako zatrudnienie dodatkowe prowadzą, a zajmują się szczególniej m i e j s k i m i i rzemieślniczymi czynnościami, czego oczy­ w i s t y m dowodem jest, że obecnie lista rzemieślników w y n o s i 98 i można się spodziewać najlepszych widoków przez wyniesienie t e j osady do rzędu m i a s t " . 5 „[...] w s i o m o k o l i c z n y m o t w o r z y się sposobność łatwiejszego pomyślA G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Myszyńca w w o j . płockim, s y g n . 4412, v o l . V . 5 Wewnętrznych tyczące się miasta �200 W A N D A P A P R O C K A niejszego spieniężenia swoich produktów, a t y m s a m y m daleko łatwiej będą m o g l i zaspokajać najgwałtowniejsze potrzeby swoje". „Położenie tego miejsca targowego jest także ze względu na b l i ­ skość g r a n i c y P r u s Wschodnich j a k o też z p o w o d u n i e z b y t w i e l k i e j o d ­ ległości od i n n y c h miast t a k dogodna, iż klasa l u d z i przemysłowych i rzemieślników, szczególniej miast W i l l e n b u r g a i Ortelsburga 4 do 5 m i l odległych, znajduje się ciągle w stosunkach h a n d l o w y c h z miesz­ kańcami Myszyńca i t y m j e d y n i e przypisać należy, że k i l k u n a s t u k r a ­ m a r z y i profesjonalistów osiedliło się w Myszyńcu, co b y n i g d y n i e było miało miejsca, g d y b y n i e zostawali w stosunkach h a n d l o w y c h z p r z y ­ ległymi m i a s t a m i " . 6 Niewątpliwie w interesie władz p r u s k i c h leżało p r z y c h y l n e usto­ sunkowanie się do prośby mieszkańców Myszyńca, który o t r z y m a w s z y p r a w a miejskie mógł stać się ważnym p u n k t e m w y m i a n y handlowej między d a w n y m i t e r e n a m i p o l s k i m i a państwem p r u s k i m . O t r z y m a n i e p r a w m i e j s k i c h przez Myszyniec w czasie krótkotrwałych rządów p r u s ­ k i c h spowodowało j e d n a k w okresie późniejszym zaginięcie części d o k u ­ mentów w t e j sprawie i przekazanie reszty do a r c h i w u m berlińskiego. Władze m i e j s k i e n i e miały w s k u t e k tego podstaw do egzekwowania szeregu przywilejów n o w o erygowanego miasta. T y m należy tłuma­ czyć ponowne w r o k u 1826 starania mieszkańców Myszyńca o uzyska­ nie p r a w a urządzania t a r g u tygodniowego t y m razem od władz r o s y j ­ skich. W piśmie w y s t o s o w a n y m w t e j s p r a w i e do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych m o t y w o w a n o te starania następująco: „ Z opisu historycznego miasta Myszyńca r a p o r t e m K o m i s j i Wojewódzkiej z dnia 25 I X 1820 przedstawionego w y c z y t a K o m i s j a Rządowa, że miasto M y ­ szyniec prócz ośmiu jarmarków rocznie nie m a nadanego żadnego t a r g u tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie można wynaleźć p r z y w i l e j u erekcyjnego, z którego b y się przekonać można było, j a k i e swobody i p r a w a temuż n a d a n y m i zostały prócz l i s t u glejt zwanego, przez N a j jeśniejszego Stanisława A u g u s t a Króla Polskiego w r o k u 1792 w y d a ­ nego, który p r z y raporcie z dnia 10 b.m. przesłanym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego odległym będąc o d miasta Ostrołęki o m i l 5, K o l n a m i l 5, Chorzele m i l 5 Przasnysza m i l 7 n i e mając t a r g u t y ­ godniowego p o z b a w i o n y m jest łatwości n a b y w a n i a p i e r w s z y c h potrzeb dla i c h u t r z y m a n i a i chcąc w t a k o w e się przysposobić zmuszeni są d n i n n y c h miast powyżej wyszczególnionych udawać się, a przez co w y ­ stawieni są p o m i m o swego ubóstwa na znaczne koszta n a j m o w a n i a podwód d l a sprowadzenia p ot rz e b nyc h i m wiktuałów" . 7 Tamże. ' A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej 6 Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I I . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 201 Przyznanie p r a w a na organizowanie targów t y g o d n i o w y c h przez Radę Administracyjną Królestwa nastąpiło w d w a miesiące później; Rada wyznaczyła j a k o dzień t a r g o w y w t o r e k . B r a k d o k u m e n t u erekcyjnego dla Myszyńca prowadził również do k o n f l i k t u między skarbem Królestwa a władzami m i e j s k i m i o dochody z p r o p i n a c j i k a r c z m y m i e j s k i e j . Spór t e n t r u d n y do rozstrzygnięcia z b r a k u odpowiednich materiałów doprowadził do szczegółowych w l a ­ tach sześćdziesiątych X I X w . poszukiwań a k t u erekcyjnego zarówno w a r c h i w u m głównym Królestwa, j a k i aktach d y r e k t a r i a l n y c h ber­ lińskich. Władze miejskie b o w i e m uznając za a k t e r e k c y j n y glejt w y ­ dany przez króla Stanisława A u g u s t a stwierdzały, że: „prawo p r o p i n a c j i z mocy p r z y w i l e j u nadawczego do ogółu mieszkańców należeć mające d o b r o w o l n i e przez tychże na ogólny użytek miasta p r o t o k o l a r n i e zo­ stało ustąpione" . N a t e j podstawie pragnąc powiększyć zyski kasy m i e j s k i e j projektowały władze m i e j s k i e zaprowadzenie opłaty „zyskow e g o " o d „trunków na konsumpcję sprowadzanych", co stało w sprzecz­ ności z i n t e r e s a m i s k a r b u Królestwa, czerpiącego z dzierżawy t e j k a r c z m y wyłączonej spod opłaty propinacyjnej znaczne zyski. Osta­ teczne rozwiązanie tego sporu zależało ód znalezienia a k t u erekcyjnego. Liczne przeprowadzone k w e r e n d y pozwoliły ostatecznie ustalić, że glejt w y d a n y przez Stanisława Augusta w r o k u 1792 nie był p r z y w i l e j e m e r e k c y j n y m , ale miał stanowić zabezpieczenie mieszkańców w s i M y ­ szyniec o d nadużyć starosty J . Lubowidzkiego. Natomiast analiza a k t d y r e k t o r i a l n y c h berlińskich, dokonana w 1862 г., pozwoliła na s t w i e r ­ dzenie, j a k głosi r a p o r t do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, „iż miasto Myszyniec rzeczywiście za Rządu Pruskiego erygowane zostało i że podług wiadomości tabelarycznych f o l . 22, r u b r y k a 17—18 i f o l . 23, r u b r y k a 11—12 mieszkańcom onego własność nieruchomą po­ siadającym p r a w o f a b r y k a c j i i w y s z y n k u trunków, z którego według protokołu w d n i u 24 lipca (6 sierpnia) 1856 w magistracie miasta M y ­ szyńca spisanego o d najdawniejszych czasów wcale n i e k o r z y s t a l i i korzystania się zrzekli, ustępując dochód spodziewany z p r o p i n a c j i kasie m i e j s k i e j " . 8 9 Jak w y n i k a z dalszego ciągu r a p o r t u , karczma należąca do skarbu państwa zgodnie z t y m d o k u m e n t e m p o w i n n a n a równi z i n n y m i szyn­ k a m i uiszczać opłatę propinacyjną na rzecz kasy m i e j s k i e j . D o d a t k o w y m potwierdzeniem faktu otrzymania praw miejskich przez Myszyniec w okresie rządów p r u s k i c h jest bardzo ciekawy do­ k u m e n t będący prośbą proboszcza myszynieckiego ks. Zabłockiego do 8 AGAD, 9 Tamże. Akta K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . �202 W A N D A P A P R O C K A biskupa płockiego o przywrócenie należnych kościołowi dochodów z jarmarków i w y s z y n k u . W prośbie t e j czytamy m . i n . : „Podług obo­ wiązku mojego i dobrej chęci u t r z y m a n i a wszystkiego w należytym porządku j a k o proboszcz t o wszystko co d a w n i c y t r z y m a l i i posiadali księża j e z u i c i , a po skasowaniu jezuitów orygowane jest probostwo, i t o wszystko zadane i oddane z p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i , co służyło księżom j e z u i t o m a percansequens m o i m antecessorom, egzekucja m y szynieckiego kościoła i jego dochodów w y k a z a n a wyraźnie. A ż dopiero po o k u p a c j i króla pruskiego części k r a j u polskiego dochody służące kościołowi m y s z y n i e c k i e m u p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i o d królów polskich nadane służyły m u aż do r o k u 1798 i były proboszczów m y s z y n i e c k i c h niezaprzeczoną własnością, j a k o t o dochód z p r o p i n a c j i , b r u k o w e g o i t r z e c h jarmarków r o k u dopiero wzmiankowanego, g d y rząd p r u s k i wieś Myszyniec w miasto zamienił i szynku o b y w a t e l o m dozwolił, t y m sposobem dochód kościołowi, c z y l i fundusz na u t r z y m a n i e . w i k a r i u szów, odebrał" . 10 W y d a j e się, że na podstawie tego d o k u m e n t u można ściślej, niż p o ­ dają t o pisma władz g u b e r n i a l n y c h , wymieniające t y l k o l a t a 1796—1806 jako okres przejścia Myszyńca na p r a w a miejskie, określić, że a k t e r e k c y j n y pochodzi z r o k u 1798, a w każdym razie w t y m r o k u został w p r o w a d z o n y w życie. Wzrost ludności Myszyńca z chwilą erygowania go n a miasto po­ stępuje bardzo szybko. Według l u s t r a c j i w 1789 r . Myszyniec S t a r y i N o w y miał 95 mieszkańców, a już w r o k u 1810 w t a b e l i miast depar­ t a m e n t u płockiego Księstwa Warszawskiego jest podane: „ w powiecie ostrołęckim znajduje się miasto Myszyniec, w t y m domów m i e s z k a l ­ n y c h 134, jest ludności dusz 905 . W ciągu więc 21 l a t ludność w z r o ­ sła dziesięciokrotnie. W 1828 r. mieszkańców jest już 1380, domów mieszkalnych 1 5 2 . W r o k u 1864 ogólna liczba mieszkańców w y n o s i 2000 . Dane z 1902 podają, że liczba ludności w y n o s i 2200, ilość do­ mów 205 . 11 12 13 14 W ogólnym zestawieniu przedstawia się t o następująco: lata 1789 1810 1828 1862 1864 1902 95 905 1380 1788 2000 2200 ilość mieszkańców 10 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej 11 AGAD, B i b l i o t e k a O r d y n a c j i Z a m o j s k i c h , n r 96. T a b e l a departamentach Spraw Księstwa W a r s z a w s k i e g o Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I . z wyrażeniem miast w dziewięciu i c h l i c z b y domów i lud­ ności 1810. 12 Słownik 13 AGAD, 1 4 L. geograficzny V e r d m o n, w Królestwie Królestwa A k t a K o m i s j i Rządowej Polskim, Krótka Warszawa Polskiego, Spraw monografia 1902, s. 163. t. 6, W a r s z a w a 1881. Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . wszystkich miast, miasteczek i osad �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 203 H A N D L O W Y C H Największy wzrost ludności przypada na okres 1789—1828, najniższy na lata 1864—1902. Jest t o niewątpliwie związane z ogólnym proce­ sem r o z w o j u k a p i t a l i z m u na ziemiach polskich. Rozwój r y n k u w e ­ wnętrznego w 1 poł. X V I I I w. powodował szybki wzrost miast średnich i małych. P o d koniec X I X w . następuje jednak podniesienie znaczenia miast dużych dzięki polityce państwa, polegającej _na s k o n c e n t r o w a n i u h a n d l u na nielicznych j a r m a r k a c h organizowanych w większych m i a ­ stach i u p r z y w i l e j o w a n i u niektórych towarów obcych sprzedawanych na n i c h przez zwolnienie o d ceł i podatków. Coraz wyraźniej występo­ wała specjalizacja poszczególnych regionów, wyrażająca się w powsta­ w a n i u targów i jarmarków specjalistycznych. Upadek lokalnych ośrodków h a n d l o w y c h znalazł w y r a z między i n n y m i w zniesieniu w za­ borze p r u s k i m jarmarków w i e j s k i c h . W zależności od ogólnego tempa r o z w o j u k a p i t a l i z m u w poszczególnych państwach zaborczych k r y z y s małych miast wystąpił najwcześniej w zaborze p r u s k i m {ok. 1880 г.), następnie w a u s t r i a c k i m (ok. 1890 r.) i najpóźniej w r o s y j s k i m (ok. 1900 r.) i . 5 D l a r o z w o j u Myszyńca położonego na g r a n i c y p r u s k i e j szczególne znaczenie posiadały z m i a n y stawek celnych między Królestwem P o l ­ s k i m a P r u s a m i , które powodowały ożywienie l u b zmniejszenie w y m i a ­ n y h a n d l o w e j między o b u państwami. Głównym p r z e d m i o t e m e k s p o r t u do P r u s było bydło i trzoda c h l e w n a i chociaż w skali k r a j o w e j ogólna wielkość tego e k s p o r t u była o połowę niższa od i m p o r t u zwierząt rzeźnych z Rosji, d l a miasteczek, w pobliżu których znajdowały się k o m o r y celne, miało t o duże znaczenie. Wielkość stawek celnych zmie­ niała się k i l k a k r o t n i e w zależności o d k i e r u n k u p o l i t y k i państw zabor­ czych. Na podstawie uchwał kongresu wiedeńskiego (1815) handel między poszczególnymi dzielnicami rozwijał się swobodnie. Jednakże już w latach d w u d z i e s t y c h X I X w . został zahamowany ustanowieniem dość w y s o k i c h n a niektórych granicach t a r y f celnych. W r o k u 1823 ustanowiono nową taryfę celną między Królestwem a P r u s a m i . Zaka­ zem p r z y w o z u objęte były te artykuły, których p r o d u k c j a wystarczała na potrzeby wewnętrzne l u b była przeznaczona n a eksport. T o w a r y objęte t y m zakazem mogły być sprowadzane za specjalnym zezwole­ n i e m po uiszczeniu t z w . opłaty l i c e n c y j n e j , wynoszącej 6 0 — 1 0 0 % w a r ­ tości. D o t a k i c h towarów należały m . i n . t k a n i n y lniane, sukno, w y r o b y ze skóry, meble i i n . Te wysokie s t a w k i celne uległy obniżeniu około połowy stulecia. Jakie znaczenie miały z m i a n y przepisów c e l n y c h dla r o z w o j u h a n d l u 15 I. K o s t r o w i c k a , spodarczej Polski XIX i XX Z. L a n d a u , J. Tomaszewski, w., W a r s z a w a 1964, cz. I , s. 162—170. Zarys historii go­ �204 W A N D A P A P R O C K A w miasteczkach nadgranicznych, m . i n . i d l a Myszyńca, świadczy zmienność dochodu z jarmarków i targów w poszczególnych latach. Bardzo ciekawe d l a wyjaśnienia t e j sprawy jest pismo dotyczące dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o z r o k u 1823, a więc r o k u , w któ­ r y m dokonano z m i a n t a r y f y celnej. B r z m i ono, j a k następuje: „ Z załą­ czonych protokołów w d n i u 12 i 19 września br., spisanych i załącza­ jących się do n i c h dowodów przekonać się K o m i s j a Rządowa raczy, że p o m i m o dostateczne ogłoszenie terminów do l i c y t a c j i na dzierżawę dochodu kasy miasta Myszyńca z b r u k o w e g o i j a r m a r k o w e g o przezna­ czonych t a k o w a d l a zupełnego b r a k u konkurentów n i e doszła i że też l i c y t a c j a na dzień 11 powtórzona niekorzystnie odbyła się, bo za 235 m n i e j przeciw dotychczasowej dzierżawie przynosi, j a k załączony t u protokół l i c y t a c j i dowodzi to. G d y miasto Myszyniec jest w rzędzie t y c h , które n a d samą granicą pruską są położone i w których egzystu­ jące d a w n i e j k o m o r y celne zniesione l u b w inne miejsce przeniesione zostały, s k u t k i e m czego i k o m o r a z miasta Myszyńca do w s i Dąbrów jest na teraz przeniesiona i g d y t a k z t y c h powodów j a k i p r z y c z y n y zamknięcia granicy, a t y m s a m y m zmniejszenia k o n k u r e n c j i targów i jarmarków korzystniejszego wydzierżawienia spodziewać się nie można" . 16 Wielkość dochodów z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w l a ­ tach poprzednich, j a k n p . dzierżawa o d 1 I 1820 do 31 X I I 1821 r. oddaną A u g u s t o w i Z i e m i e c k i e m u i G o t f r y d o w i S o m m e r o w i , wynosiła 553 z ł . Dochody z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w następnych l a ­ tach w ogólnym zestawieniu przedstawiają się następująco : 1 7 18 lata c e n y dzierżaw 3-letni w 1842—1844 1845—1847 179,85 1851—1853 186,00 187,00 za okres rub. 180,10 1854—1856 1857—1859 200,25 221,40 1860—1862 1863—1865 432,10 460,45 1865—1867 Zestawienie t o pozwala stwierdzić, że gwałtowne zwiększenie się dochodów nastąpiło dopiero o d r o k u 1863. N a fakt t e n wpłynęło, j a k należy przypuszczać, zmniejszenie częściowe opłat celnych. Sprzyja16 1 7 1 8 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4409, v o l . I I . Tamże. A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 205 H A N D L O W Y C H jąca k o n i u n k t u r a spowodowała, j a k w y n i k a z materiałów znajdujących się w aktach Myszyńca, zwiększenie ilości jarmarków do d w u n a s t u . Stało t o w sprzeczności, j a k stwierdza „denuncjacja" mieszkańca M y ­ szyńca do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, z dotychczasowymi rozporządzeniami i było samowolną akcją b u r m i s t r z a m i a s t a i dzier­ żawcy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o . Z m i a n y ilości targów odbywają­ cych się w ciągu r o k u , n a w e t m i m o o f i c j a l n y c h rozporządzeń, które, j a k n p . Wykaz uregulowanych targów i jarmarków w miastach i osa­ dach wiejskich w guberni płockiej z roku 1848 , ustanawiały 8 j a r ­ marków d l a Myszyńca l u b według rozporządzenia z r o k u 1851 — 6 jarmarków, były wprowadzane w ciągu całego X I X w . 19 20 Zarówno w a l k i k o n k u r e n c y j n e o o t r z y m a n i e dzierżawy dochodów j a r m a r k o w e g o i brukowego, j a k i liczne prośby mieszkańców o zwięk­ szenie ilości jarmarków świadozą o znaczeniu Myszyńca j a k o ośrodka handlowego dla mieszkańców samego miasta i w s i okolicznych. Prośby 0 niezmniejszenie ilości targów m o t y w o w a n o m . i n . następująco: „Znie­ sienie dwóch jarmarków rocznie byłoby n a j d o t k l i w s z y m ciosem dla d o b r o b y t u mieszkańców samego miasta Myszyńca i okolicznych wło­ ścian. Ludność miasta Myszyńca składa się z samych t y l k o rzemieślni­ ków, rękodzielników i fabrykantów. Samo miasto nie dostarcza z a t r u d ­ nienia, bo samo jest b i e d n y m , z jednej strony przytykając do granicy p r u s k i e j wszelką komunikację przecinającej, a z d r u g i e j i z i n n y c h stron mając t y l k o włościańskich sąsiadów [...] J a r m a r k i w Myszyńcu mają tę samą wartość, dla włościan okolicznych. G r u n t a i c h są nędzne 1 [z] samych w y d m składające się i odnoszone z n i c h korzyści p r z y m o ­ zolnej pracy są bardzo szczupłe. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla n i c h miejsce o d b y t u produktów zbożowych i i n w e n t a r z y m a wpływ na ich egzystencję [...]" . 21 Analizując wielkość poszczególnych pozycji t a r y f y jarmarkowego i b r u k o w e g o podane w licznie zachowanych aktach dzierżaw można stwierdzić, że zysk, j a k i dostarczały j a r m a r k i , nie wynikał z wysokiej ceny opłat uiszczanych przez poszczególnych sprzedawców, ale z ilości handlarzy sprzedających swój towar. Poszczególne opłaty stanowego podczas j a r m a r k u kształtowały się w r o k u 1865 następująco: O d każdej t a s y [ k r a m u ] od t a s y m n i e j s z e j . . dużej . . A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w marków po m i a s t a c h w Królestwie, s y g n . 161. 19 15 kop. 7,5 kop. Wewnętrznych tyczące targów i j a r ­ A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych..., D z i e n n i k U r z ę d o w y Płockiej 1851, n r 2, sygn. 4412, vol. V . 20 21 A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . Guberni �206 W A N D A P A P R O C K A od stołu ze wstęgami od każdego k o n i a , k l a c z y , wołu l u b k o n i a n a jarmark przyprowadzonych od każdej świni l u b w i e p r z a , k o z y . . . . od domowego k u p c a mającego t o w a r j a k i bądź n a sprzedaż n a j a r m a r k . . . . . . . . 3 od 3 każdej fury kop. 7,5 kop. 1,5 kop. 1,5 kop. kop. 2 2 Jeżeli za lata 1865—1867 dzierżawa wynosiła 460,41 r u b . , to dochód, j a k i dawały j a r m a r k i dzierżawcom, musiał przekraczać znacznie tę sumę, gdyż w i n n y m w y p a d k u dzierżawy nie byłyby t a k atrakcyjną transakcją handlową, j a k ocenione były w licznej korespondencji w t y c h sprawach oraz j a k w y n i k a z f a k t u częstych d e n u n c j a c j i j e d n y c h dzier­ żawców na d r u g i c h . Głównym p r z e d m i o t e m h a n d l u na j a r m a r k a c h i t a r g a c h myszyn i e c k i c h w ciągu w i e k u X I X było bydło, trzoda chlewna i konie, stano­ wiące podstawowy przedmiot eksportu do Prus. W opisie t a r g u myszynieckiego z 2 poł. X I X w . W Olszewski wyraźnie podkreśla jego specy­ ficzny charakter. Pisze on m . i n . : „Przez całą długość miasta i n a całym r y n k u bardzo obszernym nic więcej t u nie zobaczysz — t y l k o b y ­ dło, konie, a przeważnie wieprze, których po parę l u b n a w e t k i l k a tysięcy sztuk na każdy j a r m a r k przypędzają. Chcąc kupić zboża z trudnością, i t o najwięcej korzec) można go znaleźć. Oprócz tego i n n y c h przed­ miotów z b y t u w bardzo n i e w i e l k i e j wystawiają na t y c h j a r m a r k a c h ilości, trochę narzędzi i sprzętów w y r a b i a n y c h przez rzemieślników, trochę norymberszczyzny, ot i wszystko. Wartość przypędzanych na j a r m a r k i n w e n t a r z y można przypuszczalnie ocenić p r z y n a j m n i e j n a 30 do 40 tysięcy r u b l i , z których to i n w e n t a r z y U do P r u s w y c h o d z i " . Z 23 Znaczną rolę j a k o ośrodek h a n d l o w y u t r z y m u j e Myszyniec do I w o j ­ n y światowej. O r o z w o j u Myszyńca, j a k i o ograniczeniu jego roü j a k o miasta targowego, zadecydowała zarówno ogólna sytuacja gospodarcza Królestwa Polskiego, ogólnopaństwowa p o l i t y k a w zakresie h a n d l u wewnętrznego i zagranicznego, j a k i w a r u n k i r o z w o j u gospodarczego samej Puszczy oraz j e j położenie w stosunku do granicy. P o p y t na bydło i konie zbiegł się z możliwościami r o z w o j u h o d o w l i . Ten dział gospodarstwa wiejskiego na K u r p i a c h p r z y istniejącym do I w o j n y układzie g r u n t o w y m posiadał największe możliwości r o z w o j u . S t r a t y poniesione w czasie I w o j n y w zakresie h o d o w l i oraz zamknię­ cie dogodnego r y n k u z b y t u w Prusach stały się przyczyną stagnacji gospodarczej Myszyńca. Rozwinięty nawet p r z e m y t n i e mógł już obej22 Tamże. W. O l s z e w s k i , s. 217—219. 23 O d Myszyńca, „Gazeta Rolnicza", Warszawa 1870, n r 22, �WARUNKI ROZWOJU WIEJSKICH OŚRODKÓW HANDLOWYCH 207 mować t a k i c h dużych p a r t i i towarów, które dawniej były przedmio­ t a m i t r a n s a k c j i na j a r m a r k a c h myszynieckich. W y r a z e m zahamowania r o z w o j u miasta był n i e w i e l k i wzrost ludności o d końca X I X w . do pierwszych l a t X X w . J a k k o l w i e k zachowana zostaje liczba 6 j a r m a r ­ ków w r o k u , zmienia się i c h charakter. Stają się one r y n k a m i zaopa­ trzenia i z b y t u dla h a n d l u lokalnego. T y l k o niektóre gałęzie p r o d u k c j i k u r p i o w s k i e j , j a k w y r o b y płócienne, c h o d n i k i , przechodzą za pośred­ n i c t w e m jarmarków i targów m y s z y n i e c k i c h n a r y n e k ogólnokrajowy. Równocześnie wzrasta znaczenie jako ośrodków h a n d l o w y c h miast większych: Ostrołęki, K o l n a , Łomży, posiadających dogodną k o m u n i ­ kację i przez t o większe możliwości powiązań z r y n k i e m ogólnopolskim, koncentrujących więcej zakładów p r o d u k c y j n y c h i przemysłowych niż Myszyniec. Wanda Paprocka LES CONDITIONS DES CENTRES DU DEVELOPPEMENT COMMERCANTS DE LA VILLE RURAUX AU XIXe SUR SIĚCLE L'EXEMPLE MYSZYNIEC Resume L ' a r t i c l e contient des r e m a r q u e s c o n c e r n a n t M y s z y n i e c dans l a F o r e t - V e r t e , u n des p l u s a n c i e n s c e n t r e s de l a v i e économique s u r le t e r r i t o i r e de l a M a s o v i e du n o r d - e s t , á l'époque du développement dans cette region de l'économie d'échange m a r c h a n d i s e - m o n n a i e . L e s sources citées d a n s l ' a r t i c l e m e t t e n t en l u m i e r e le p r o c e s s u s e n question d a n s l'espace de p l u s i e u r s dizaines d'années, d e p u i s l a f i n d u X V I I i e et le c o m m e n c e m e n t d u XIX<? siěcle jusqu'á s a seconde moitié. L e s r e m a r q u e s q u i y sont présentées d o i v e n t c o n t r i b u e r á l a c o n n a i s s a n c e du role des petites v i l l e s dans le p r o c e s s u s de l a f o r m a t i o n du marché intérieur, c e l u i - c i d e t e r m i n a n t a u c o u r s des différentes périodes l e s n o u v e l l e s l i m i t e s des regions dites ethnographiques. Les documents d'archives q u i c o n s t i t u e n t l a base des sources de cette elaboration, c o n c e r n e n t l e développement de M y s z y n i e c e n tant q u e v i l l a g e c o m m e r c a n t . D u fait de s a s i t u a t i o n s u r l a frontiěre p r u s s i e n n e a i n s i q u e des postes d o u a n i e r s q u i s'y t r o u v a i e n t , cette localité c o n s t i t u a i t u n l i e u d'échanges c o m m e r c i a u x e n t r e l e R o y a u m e de Pologne et l a P r u s s e . C e s d o c u m e n t s ont p e r m i s également d'étudier le p r o c e s s u s de t r a n s f o r m a t i o n d u v i l l a g e M y s z y n i e c e n une v i l l e , d'évaluer l ' i m p o r t a n c e et le c a r a c t e r e des t r a n s a c t i o n s effectuées a u x m a r c h e s e t a u x foires e n fonction de l a politique n a t i o n a l e c o n c e r n a n t l e c o m m e r c e intérieur et étranger, et a u s s i d ' a n a l y s e r l e s conditions d u développement écono­ m i q u e de l a Forét. 1 Tłum. Т. Chłapowska �