https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5af3a2a6968f766466289e76fa1364.pdf 3d335756cf420850b0c69f533adfb2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource architektura sakralna kościoły drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4251 Title A name given to the resource Chłopi - budowniczymi kościołów drewnianych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.67-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kościół drewniany w Trzemeśni, pow. Myślenice. Elewacja północna. Roman Reinfuss CHŁOPI - BUDOWNICZYMI KOŚCIOŁÓW DREWNIANYCH Niejednokrotnie wysuwane są wątpliwości czy wiejskie kościoły drewniane m o ż n a u w a ż a ć za dzieła budownictwa ludowego skoro z a r ó w n o w ogólnym k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y j a k i w sposobie traktowania detalu architektonicznego w y k a z u j ą one daleko idące związki z budownictwem sty­ lowych, kościołów murowanych. K i m b y l i budowniczowie wiejskich drewnianych kościołów ? Czy b y l i to sprowadzani z miast mistrzowie cechowi, czy cieślo wiejscy, ci sami, k t ó r z y stawiali c h a ł u p y dla chłopów ? Za pierwszymi p r z e m a w i a ł a b y „znajomość reguł po­ dyktowanych przez organizacje cechowe i wymogi kościel­ ne", za drugimi pewna dowolność polegająca głównie na mniej rygorystycznym traktowaniu zaczerpniętego z wzorów stylowych detalu architektonicznego. Nie ulega wątpliwości, że umiejętność stawiania drew­ nianych budowli sakralnych n a w i ą z u j ą c y c h w swym kształ­ cie i dekoracji do stylów historycznych, wywodzi się gene­ tycznie z miejskiego rzemiosła cechowego. Podobnie jednak j a k t o miało miejsce w wielu innych dziedzinach sztuki ludowej, zdolniejsze jednostki spośród rzemieślników wiej­ skich p r z e c h w y t y w a ł y umiejętności i wzory prezentowane przez rzemiosło cechowe i u p r a w i a ł y je j u ż w sposób samo­ dzielny p r z e k a z u j ą c nabyte doświadczenie swym n a s t ę p c o m r e k r u t u j ą c y m się z własnego wiejskiego środowiska. W ton sposób wzbogacało się o nowe artystyczne treści wiejskie rzemiosło stolarskie, garncarskie, czy kowalskie i w ten sam sposób doskonalili się wiejscy cieśle, k t ó r z y w y k a z u j ą c często bardzo wysoki poziom s p r a w n o ś c i zawodowej z łat­ wością przyswajali sobie wzory czerpane z architektury stylowej. Świadczą o t y m różne elementy w y s t ę p u j ą c e w budownictwie l u d o w y m j a k np. gotyckie n a d p r o ż a w kształcie „oślego grzbietu" w y s t ę p u j ą c e niekiedy w spich­ 1 lerzach wiejskich, ale w y w o d z ą c e się z budownictwa renesan­ sowego, ozdobne oddrzwia zwieńczono ł u k i e m , spotykane często w Polsce p o ł u d n i o w e j , czy nadokienniki w c h a ł u p a c h orawskich n a ś l a d u j ą c e w formie szczytowe zakończenia barokowych o ł t a r z y . Mistrzostwo z j a k i m cieśle wiejscy r a d z ą sobie z t r u d ­ n y m i a często n o w y m i dla nich problemami b u d o w l a n y m i pozwala p r z y p u s z c z a ć , że i w przeszłości nie cofali się o n i przed przyjmowaniem z a m ó w i e ń w y k r a c z a j ą c y c h poza codzienną p r a k t y k ę wiejskiego rzemieślnika. Nie ulega wątpliwości, że znaczna część (jeśli nie większość) zacho­ wanych do dziś wiejskich drewnianych kościołów jest ich dziełem, zwłaszcza, że przecież bardziej uzdolnione jednostki spośród wiejskich budarzy m o g ł y wręcz specjalizować się w drewnianym budownictwie sakralnynj. Postawione na wstępie zagadnienie: k i m b y l i budow­ niczowie wiejskich kościołów drewnianych nie jest ł a t w e do rozstrzygnięcia, ponieważ m a t e r i a ł y źródłowe d o t y c z ą c e budowy interesujących nas t u wiejskich kościołów są nad wyraz ubogie. Czasem zdarza się wprawdzie znaleźć w nich imię czy nazwisko budowniczego, p r z e w a ż n i e jednak bez bliższych danych k t ó r e b y pozwoliły ustalić czy b y ł to miejski majster cechowy, czy prosty cieśla wiejski. Z t y c h właśnie względów s ł u s z n y m wydaje się publikowanie wszelkich m a t e r i a ł ó w , k t ó r e m ó w i ł y b y coś więcej na temat społecznej przynależności budowniczych wiejskich ko­ ściołów drewnianych oraz w a r u n k ó w w jakich p o w s t a w a ł y ich dzieła. W I I tomie wydanej przed p a r u l a t y „Monografii powiatu m y ś l e n i c k i e g o " pisze M . Kornecki o przebudowie X V T - t o wiecznego kościoła drewnianego w Skomielnej Białej. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w źródłowych dokonali jej w 1773 r. 67 �II» 2. Kościół drewniany w Zakliczynie, pow. Myślenice. I I . 3. R z u t y poziome kościołów: a) w Zakliczynie b) w T r z e m e ś n i , wg szkiców v. archiwum Konserwatora Wojewódzkiego w Krakowie. �cieśle: J ó z e f P a ś i Stanisław Kiszka, p r a c u j ą c y pod kie­ runkiem miejscowego majstra Antoniego Wacławika. N a podstawie dostrzeżonych analogii formalnych autor przy­ puszcza, że ten sam zespół ciesielski działał również przy remontach i u z u p e ł n i e n i a c h kościołów w Rabce i w Cha­ bówce na górze Obidowej. Mielibyśmy t u więc p r z y k ł a d wiejskiej ekipy wykonującej remonty kościołów drewnia­ nych, ale czy t y l k o r e m o n t ó w ? Odpowiedź na to pytanie daje u ż y c z o n y m i przez ludowego rzeźbiarza i gawędziarza W ł a d y s ł a w a G ó r k ę odpis zaginionego już dokumentu dokonany przez jego brata-historyka z a k t ó w parafialnych Kościoła w Trzemeśni (pow. Myślenice). Odpis ten, k t ó r e g o oryginał podobno zaginął, zasługuje na to, aby go na t y m miejscu o p u b l i k o w a ć w całości; 2 „Między Wielmożną I m c i ą P a n i ą H o n o r a t ą Wielowieyską Starościną B ł ę d o w s k ą D ó b r wsi Trzemeszny Dzie­ dziczką z jedney, a Pracowitym A n t o n i m W a c ł a w i k i e m ze wsi Skomielny Klucza Rabskiego I . W . I m c . P. Wiełopolskiey S t a r o ś c i n y L a n c k o r o ń s k i o y z drugiey Strony Staie K o n t r a k t o postawienie Kościoła w Trzemeszny w nizey opisany Sposób takowy. Iz pomicniony A n t o n i W a c ł a w i k podeymuje się Kościół w Trzemeszny z Drzwiami, Chorem, Z a k r y s t y ą , S y g n a t u r k ą , Dachem, podłogą ł a w k a m i podsiebitką у Obiciem z wierzchu w koło tarcicami, Swoiemi ludźmi bez Zadney Dworskiey pomocy postawić у w y b u d o w a ć . Zaś W i e l m o ż n a I M c Pani Starościna Błędowska Drze­ wa, g o n t ó w , gwoździ podług potrzeby wielkości i ilości z L a s s ó w swoich Trzemeskich d o d a ć у na płac Kościelny dostawić przyobiecuie. Za k t ó r ą to r o b o t ę podług ugody z t y m ż e W a c ł a w i k i e m uczyniono Złotych Polskich D w a t y s i ą c e Trzysta, W ó d k i ordynaryiney garcy trzydzieści, ż y t a Dobczyckiey m i a r y Korey pięć, Piwa Beczek pięć, W i e l m o ż n a I M c Pani Staro- I I . 4. WK мх kościoła w Trzemeśni, pow. Myślenice ścina wypłacić у d a ć deklaruie, a I M C X Pleban Trzemeski Słoniny połciow dwa dla Magistra у podmagistrzego co­ dziennie przy robocie p o r c y ą wódki у Obiad dla t y c h ż e d a ć przyrzeka. A pomieniony Magister A n t o n i W a c ł a w i k roboty nieustannie pilnować iak naydokladniey Drzewa wszystkie O b r a b i a ć у z a k ł a d a ć , a to podług F o r m y i Abryssu Kościoła Zakliczyńskiego dobrze у fondamentalnie postawić obowiązuie się. W niedotrzymaniu zaś tego k o n t r a k t u , lub gdyby co przez niedopilnowanie Magistra źle było zrobiono, albo zepsute, szkody k t ó r a b y b y ł a w Drzewie n a d g r o d z i ć у po­ dług woli Dworskiey p o p r a w i ć , pod d o b r o w o l n ą k a r ą pięciu set grzywien do Kościoła Trzemeskiego wzmiankowany A n t o n i Wacławik przyrzeka. Co wszystko Strony Obydwie z s t r z y m a ć у zysścić p r z y o b i e c u i ą у na to r ę k a m i w ł a s n e m i p o d p i s u j ą się. Działo się w Trzemeszny Dnia 6 Maja 1780 R o k u " Przytoczony tekst umowy potwierdza nasze poprzednie d o m y s ł y . W y s t ę p u j e w niej chłop p a ń s z c z y ź n i a n y , miesz­ kaniec górskiej wioski, k t ó r y przy pomocy „swoich ł u d z i " czyli pomocników, bez jakiejkolwiek pomocy dworu (z w y ­ j ą t k i e m dostarczenia m a t e r i a ł ó w budowlanych) podej­ muje się za u m ó w i o n y m wynagrodzeniem w y b u d o w a ć kościół według wskazanego m u wzoru. Obydwa kościoły zachowały się do dnia dzisiejszego. M o ż e m y więc p o r ó w n a ć je ze sobą. i osądzić w j a k i sposób wiejski cieśla b ę d ą c y równocześnie przedsiębiorcą budowla­ n y m wywiązał się z powierzonego zadania.. Zacznijmy od p o r ó w n a n i a „ a b r y s ó w " (Ił. 3). N a pierwszy rzut oka uderza nas icli zasadnicze p o d o b i e ń s t w o . Obydwa kościoły są orientowane, m a j ą prezbiteria w y d ł u ­ żono, z a m k n i ę t e wiełobocznie z w y b u d o w a n ą przy ścianie północnej z a k r y s t i ą . N a w y są szersze od prezbiterium, jedna — kwadratowa (Trzemośnia) druga — zbliżona do kwadratu (Zakliczyn) z k r u c h t ą przy ścianie południowej i wieżą od strony zachodniej. Kościoły są więc w swych rzutach poziomych zbliżone z t y m , że w kościele z Trze­ meśni wyróżnia się swymi d u ż y m i rozmiarami zarys k r u c h t y , k t ó r a jesti jednak nowsza i została prawdopodobnie wznie­ siona na miejscu dawnej w czasie przebudowy kościoła przeprowadzonej w X I X w. W y m i a r y r z u t u j a k w i d a ć z poniższego zestawienia nie są jednakowe: 3 Nawa długość szerokość Zakliczyn Trzemeśnia 12.40 10.00 11.43 10.00 Prezbiterium długość szerokość 9.55 8.00 8.50 6.00 W y n i k a z tego, że kościół w Trzemeśni jest w swych pod­ stawowych elementach (nawa. prezbiterium) mniejszy, szczególnie zwraca t u u w a g ę znaczne zwężenie prezbiterium przy jednoczesnym zachowaniu jego długości prawie takiej samej jak w kościele z Zakliczyna. W bryle kościoła zakliczyńskiego elementem dominu­ j ą c y m jest nawa n a k r y t a dwuspadowym dachem gontowym z b a r o k o w ą s y g n a t u r k ą na kalenicy ( I I . 2). Nieco niższy jest dach osłaniający prezbiterium. Mniej więcej poziomu jego kalenicy sięga szczyt wieży o ścianach nachylonych posia­ dającej nadwieszoną izbicę z niskim czterospadowym da­ chem o podstawie kwadratowej. K r u c h t a i zakrystia na­ k r y t e są osobnymi daszkami dwuspadowymi z okapom przy ścianie szczytowej. W kościele w Trzemeśni wicloboczno prezbiterium jest również niższe od nawy (11. 1) co powoduje że układ kalenic obydwu dachów jest dwupoziomowy podobnie jak w Zakli­ czynie. Elementom d o m i n u j ą c y m nad całością b u d y n k u jest w Trzemeśni wieża o ścianach nachylonych, z p o z o r n ą 69 1 �izbicą n a k r y t ą niskim daszkiem p r z e c h o d z ą c y m w sześcioboczny kopulasty helm z l a t a r n i ą z a k o ń c z o n ą s m u k ł ą k o p u ł k ą ( I I . 4). W elewacjach bocznych b u d y n k u od po­ ł u d n i a w y b i j a się p o t ę ż n y masyw piętrowej k r u c h t y z ka­ p l i c ą : od północy zaś, przy ścianie prezbiterium — również p i ę t r o w a zakrystia p o s i a d a j ą c a na p i ę t e r k u skarbczyk względnie lożę k o l a t o r s k ą , na co w s k a z y w a ł y b y arkada w ścianie prezbiterium. Jak w i d a ć z powyższego kościoły w Zakliczynie i w Trze­ m e ś n i s ą bardzo do siebie podobne, jeśli chodzi o ,,abrys" czyli rzut poziomy, różnią się natomiast szczegółami ele­ wacji bocznych i k s z t a ł t a m i wież. Chodzi t u głównie o pię­ trowo p r z y b u d ó w k i , któro w y s t ę p u j ą w kościele w Trze­ m e ś n i , a k t ó r y c h w tej postaci nie ma w Zakliczynie. Wspom­ niano już poprzednio, żo kruchta przy południowej ścianie kościoła w T r z e m e ś n i jest wynikiem XIX-wiecznej przebu­ dowy. Nio wiadomo jednak czy i poprzednia kruchta, choć zapewne mniejsza w swym rzucie poziomym, nie b y ł a również p i ę t r o w a skoro p i ę t e r k o nad z a k r y s t i ą budowane b y ł o współcześnie z prezbiterium i n a w ą . N a l e ż y podkreślić, że piętrowe zakrystie w wiejskich kościołach drewnianych nie należą do rzadkości. Spotykamy je również w kościele w niezbyt odległych Raciechowicach przebudowanym w 1720 r . , w Spytkowicach wzniesionym w 1758 r. czy w Wiśniowej p o c h o d z ą c y m z 1730 r. Bardziej istotne różnice, zmieniające sylwety p o r ó w n y ­ wanych b u d y n k ó w stanowią, wieże. W i e m y jednak, że wieża kościoła z Zakliczyna pochodzi dopiero z X I X w . ' n i e m o g ł a więc b y ć wzorem dla W a c ł a w i k a . Nasuwa się natomiast pytanie czy wieża kościoła w Trzemeśni ( I I . 4) budowana b y ł a równocześnie z r e s z t ą b u d y n k u . Wydaje się że nie. W przytoczonym powyżej tekście u m o w y wymieniono zostało szczegółowo co ma wejść w skład r o b ó t przy bu­ dowie kościoła. Jest t a m więc mowa o drzwiach, chórze, zakrystii, sygnaturce, podłodze, ławkach, podsiebitce, obiciu ścian po wierzchu tarcicami, t y l k o o wieży nie ma ani słowa. Trudno p r z y p u ś c i ć , aby przy t a k d o k ł a d n y m wyliczeniu, zapomniano o t a k istotnym i reprezentacyjnym elemencie j a k i m w b u d y n k u kościelnym jest wieża. Kaczej należy sądzić, że inwestorka nic p r z e w i d y w a ł a wieży, zwłaszcza, że nie p o s i a d a ł jej wówczas kościół w Zakliczynie. W y n i k a ł o b y z tego, żo wieża kościoła w Trzemeśni jest dobudowana później w czasie przebudowy kościoła, k t ó r a b y ć m o ż e o d b y ł a się pod koniec pierwszej ćwierci X I X w., skoro w e d ł u g Słownika Geograficznego w 1824 r. o d b y ł a się, konsekracja tego kościoła. 4 5 7 G d y b y ś m y wyłączyli z naszych rozważali wioże, k t ó r e w obydwu kościołach nie s ą współczesne z r e s z t ą b u d y n k ó w i przyjęli, że p i ę t r o w a kruchta w kościele z T r z e m e ś n i jest t e ż w y n i k i e m późniejszej przebudowy okazałoby się, żo W a c ł a w i k dość wiernie choć nie rygorystycznie t r z y m a ł się wzoru wskazanego w umowie. P o m i n ą w s z y zwężenie prez­ biterium, j e d y n ą i s t o t n ą różnicą b y ł o b y p i ę t e r k o nad za­ k r y s t i ą w kościele w T r z e m e ś n i . Element ten mógł budow­ niczy zapożyczyć z i n n y c h wcześniej j u ż istniejących kościołów (Raciechowice, Wiśniowa, Spytkowice) z t3'm t y l k o , że pomieszczenie służące t a m jako skarbczyk tutaj wykorzystane zostało jako loża k o l a t o r s k ą . M o ż n a b y z a s t a n a w i a ć się jeszcze dlaczego jako wzór mającego się b u d o w a ć kościoła w y b r a ł a s t a r o ś c i n a Wielowieyska właśnie kościół w Zaldiczynie skoro w okolicy było więcej kościołów drewnianych i to nawet o ciekawszej architekturze. Kościół w Zakliczynie b}'ł bardziej oddalony od T r z e m e ś n i niż inne do dziś zachowane w okolicy kościoły drewniane, nie leżał w obrębie d ó b r należących do Wielowieyskich, nie wyróżniał się bogactwem swej architektury. Wydaje się, że j e d y n ą racją, k t ó r a mogła o jego wyborze z a d e c y d o w a ć b y ł fakt, że b y ł now}', g d y ż zbudowany został 6 względnie 7 l a t wcześniej niż zawarta została umowa m i ę d z y starościną a Waclawikiem. M a ł a różnica czasu zachodząca m i ę d z y datami budowy o b y d w u kościołów, niezbyt jasne m o t y w y w y b o r u kościoła w Zakliczynie jako wzoru n a s u w a j ą pytanie, k t ó r e g o przy obecnym stanie źródeł nie j e s t e ś m y w stanie r o z s t r z y g n ą ć , czy przypadkiem i kościoła w Zakliczynie również nie b u d o w a ł A n t o n i W a c ł a w i k . Gdyby tak było istotnie, sprawa powołania się w kontrakcie budowy na wcześniejszą realizację tego samego budowniczego z n a l a z ł a b y pełne uzasadnienie. Prawdopodo­ b i e ń s t w o takiego wyjaśnienia jest t y m większe, że kościół w Zakliczynie fundował miejscowy proboszcz wraz z para­ f i a n a m i a więc inwestorzy o skromnych możliwościach finansowych, t y m chętniej k o r z y s t a j ą c y z tańszego od cechowego — rzemieślnika wiejskiego. 8 P o r z u ć m y jednak przypuszczenia i d o m y s ł y . N a j w a ż ­ niejszym dla nas jest fakt, że dzięki publikowanemu t u odpisowi u m o w y i możliwości p o r ó w n a n i a d w u zachowa­ nych do dziś z a b y t k ó w mogliśmy nieco dokładniej wejrzeć w to, j a k o d b y w a ł a się budowa kościołów drewnianych wykonywana przez wiejskich cieśli i j a k i b y ł ich stosunek do wzorów wskazywanych i m przoz inwestorów. Zoba­ czyliśmy zespół, w pewnym sensie wyspecjalizowany w ro­ botach kościelnych złożony z chłopów, działających pod kierunkiem swego bardziej widać uzdolnionego i życiowo wyrobionego kolegi, w y s t ę p u j ą c e g o równocześnie w r o l i przedsiębiorcy budowlanego. Przypadek zrządził, że właśnie p o s t a ć Antoniego W a c ł a w i k a i jego działalność nieco w y ­ raźniej zarysowuje się w świetle istniejących źródeł histo­ rycznych. Podobnych „ W a c ł a w i k ó w " , k t ó r z y budowali wiejskie kościoły było więcej i przede wszystkim oni działali na wsi, ich dziełem s ą drewniane, kościoły, cerkwie i kaplice, k t ó r e do dziś s t a n o w i ą istotny element naszego wiejskiego krajobrazu, s ą przedmiotem troskliwej opieki konserwa­ torskiej i źródłem zainteresowania z a r ó w n o etnografów j a k i h i s t o r y k ó w sztuki. PRZYPISY 1 M . Kornecki, Zabytki sztuki. W praoy zbiorowej „Monografia powiatu m y ś l e n i c k i e g o " , K r a k ó w 1970, t . I I , s.295. 2 J.w.,s.299. 5 „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I . Woje­ wództwo krakowskie, z.9. K . K u t r z e b i a n k a : Powiat myśle­ nicki, Warszawa 1951,s.29. M . Kornecki, op. cit., s.302. 5 T a m ż e , s.300. « K . Kutrzebianka, op. cit., s.29. i „Słownik Geograficzny K r ó l e s t w a Polskiego i I n n y c h K r a j ó w Słowiańskich". Pod red. B . Chlebowskiego, War­ szawa 1892, t . X I I , s.566. W „ K a t a l o g u z a b y t k ó w powiatu m y ś l e n i c k i e g o " (s.29), jak również w pracy M . Korneckiego (op. cit., s.301) podana jest jako data budowy kościoła w Zakliczynie — r. 1773, natomiast w „Słowniku Geograficznym" ( t . X I V , s.296) czytamy, że „teraźniejszy kościół drewniany (w Zak­ liczynie R R ) z b u d o w a ł w r. 1774 proboszcz Wojciech Brandysiewicz przy pomocy parafian". 4 8 Fot. M. Kornecki — il. 1, 4; J . Kubienia — il. 2. R y s . autor. 70 �