https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def4e61ae77a96fc67c3e40064d11c76.pdf cfa3a67ef3f282094dc68322855c5c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3578 Title A name given to the resource Strony tytułowe,spis treści i wstęp/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5;s.1-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text *> < ; ' « «V, ' г aa* % ' « .г* * <• * - "•¿1'Г �REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF GRABOWSKI * WYDAWCA PAŃ­ STWOWY INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WY­ DAWNICZEJ BARBARA SUCHODOLSKA * OKŁADKA I UKŁAD GRAFICZNY CZESŁAW WIELHORSKI * KLISZE: PAŃSTWOWE WAR­ SZAWSKIE ZAKŁADY GRAFICZNE * TŁO­ CZONO W DRUKARNI MINISTERSTWA SPRA­ WIEDLIWOŚCI W WARSZAWIE POD KIE­ RUNKIEM TADEUSZA GALEWSKIEGO * RE­ DAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKI, PAŃSTWOWY ISTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ RAKOWIECKA 4 A W-WA, �P O L S MIESIĘCZNIK K A ORGAN S Z T PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ U K INSTYTUTU НАРОДНОЕ Ежемесячный L'ART REVUE P O L I S H R ИСКУССТВО POLONAIS P E A S A N T E SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA журнал POPU LAIRE ^ A A R T REVUE Ś Ć Numer p o d m ó j n y p o śш i ę с о п у шу st aw ie S Z T U K A L U D O W A MAZUR I W A R M I I opracouiał JŮZEF GRABOWSKI WSTĘP - TKANINA - CERAMIKA - RZEŹBA - SPRZĘT ZDOBIONY - SPIS RYCIN - ROK II K W I E C I E Ń — M A J 19 4 8 N r 4-5 LUDOWEJ �Kilka numerów bieżących naszego pisma bę­ dzie posiadać inny charakter niż dotychcza­ sowe. Zniknie z nich chwilowo różnorodność tematów, obejmujących swym zakresem ca­ łokształt spraw poznawczych sztuki ludowej. Cała treść połączonych numerów dotyczyć będzie tylko jednej grupy zagadnień, wyła­ niającej się w związku z dwiema wysta­ wami: „Sztuki Ludowej Mazur i Warmii" otwartej w lutym roku bieżącego w Olszty­ nie — omówieniu której poświęcony zosta­ nie 4 i 5-ty numer „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" — oraz krakowskiej wystawie „Sztuka ludowa w Polsce" (malarstwo, rzeźba, graiika), przesłanej następnie do Łodzi i Sopotu. Materiał dotyczący tej drugiej wystawy obej­ muje trzy dalsze numery naszego pisma, które zostaną wydane w sierpniu. Tego ro­ dzaju komasacja została nam podyktowana koniecznością utrwalenia rezultatu tych wy­ staw, bardzo ważnych dla poznania naszej sztuki ludowej. Pobieżne chociażby ich scha­ rakteryzowanie, połączone z reprodukcją ważniejszych eksponatów nie dałoby się po­ mieścić żadną miarą w rumach nie tylko przeciętnego naszego artykułu, ale nawet całego miesięcznika. Z tych względów posta­ nowiliśmy poświęcić im w tałości kilka nu­ merów, po czym, oczywiście, wrócimy do poprzedniego układu. R E D A K C J A �W S T Mało jest wystaw o takim znaczeniu odkryw­ czym, jakie wykazała wystawa sztuki ludowej na Mazurach i Warmii, otwarta w l u t y m w Olsztynie. Została ona zainicjowana oraz zorganizowana przez wieloletniego badacza i miłośnika tej sztuki, obecnie kierownika Muzeum, Hieronima Skurpskiego. Znaczenie jej tymbardziej się uwydatni, gdy zważymy, że Niemcy, rozumiejąc, że kultura ludowa tego terenu świadczy o jego istocie i przynależności narodowej, nie tylko nie starali się o pokazanie jej światu, ale dążyli do umniejszenia jej wartości, tam gdzie o niej musieli mówić. Odkrywczy charakter wystawy został z góry już założony przez jej orga­ nizatora, jak tego dowodzą następujące zdania, w y ­ jęte ze wstępu do katalogu: „Uczonemu u ł a t w i ona powiązanie tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Pol­ ski, oraz ułatwi wcielenie jego ogniw w łańcuch twórczości całego kraju. Miłośnik hatomiast znajdzie tu zespół przeważnie nieznanych, a swoistych form, barw i treści. Przeciętny widz odkryje łączność eksponowanych tu obiektów, z rezultatami istnieją­ cymi jeszcze w terenie"... „Wystawa niniejsza wykazuje dobitnie, że zdob­ nictwo i sztuka na Mazurach, to bogata i różnorod­ na dziedzina, wbrew niemieckim głosom (Ciasen i inni) obstających przy jej ubóstwie" ). 1 Trzeba przyznać, że wszystkie te zadania wysta­ wa spełnia, przy czym na pierwszy plan wysuwają się: poznanie „nieznanych, a swoistych form, barw i treści", a dalej łączność ich z innymi regionami Polski, głównie z sąsiednimi Kurpiami. Dla zrozumienia charakteru tej wystawy należy przytoczyć jeszcze dwie cytaty z jej katalogu: „Oto stają przed nami fragmenty i skrawki wyrwane z całokształtu stanowiącego życie ludu na Mazurach i W a r m i i " — pisze w słowie w s t ę p n y m dr. M . Znamierowska - Prüfferowa. Organizator zaś wystawy dodaje: „Zrezygnowano świadomie z jakie­ Ę P gokolwiek pokazu o charakterze syntetycznym i w y ­ czerpującym dane zagadnienie, nawet w obrębie wąskiego działu". Wystawa olsztyńska nie jest więc pełnym obrazem tamtejszej sztuki ludowej, ale tylko jego zarysem, a więc tymsamym postawieniem za­ dania poznania tej sztuki w całej jej rozciągłości i głębokości. Trzeba sobie do tego zdać sprawę, że zarówno materiał wystawy, jak i to, co znajduje się dzisiaj w terenie, to resztki, świadczące tylko o tam­ tejszej bujnej sztuce ludowej, której bogactwo starła wojna, wraz z większością autochtonicznej ludno­ ści. T y m więcej są one dla nas cenniejsze, a znacze­ nie ich da się porównać do legendarnych ocalałych ksiąg Sybilly. Nie trzeba jednak mniemać, że ma­ teriał wystawy reprezentuje wszystko, co jeszcze pozostało. Przeczą temu, naprzykład, badania tere­ nowe dotyczące tkaniny, prowadzone obecnie przez Teodorę Modzelewską. Wykazują one dowodnie, że w t y m najważniejszym i najbardziej odkrywczym dziale wystawy istnieją ogromne l u k i , które da się obecnie uzupełnić, nawet bez większych trudności. Wychodząc z charakteru i właściwości wystawy olsztyńskiej chcę użyć jej m a t e r i a ł u jako podstawy do zarysowania problematyki poznania sztuki ludo­ wej mazurskiej. Trudno, bowiem, na podstawie w y ­ stawy urobić sobie pogląd o jej całokształcie, chociaż pokaz olsztyński jest niewątpliwie pierwszym w y b i ­ ciem okna na ten nieznany nam dotąd świat. Pierw­ sze w nim miejsce, co do powszechności, zajmuje tkanina zdobna, zwana w powiecie m r ą g o w s k i m „płachtą" ). Jak można przypuszczać z relacji H . Skurpskiego nie było dotąd o niej żadnej wzmian­ k i — przynajmniej książkowej — w literaturze nie­ mieckiej, a także polskiej. A przecież ona sama jedna stanowi dostatecznie bogaty, różnorodny i o o d r ę b ­ nych postaciach artystycznych, świat sztuki ludowej, k t ó r e m u warto poświęcić wiele uwagi, zwłaszcza, że wykazuje on dużo pokrewieństwa — a w niektórych formach i tożsamości — z t k a n i n ą ludową kurpiow­ ską, podlaską czy też rozpowszechnioną na Litwie. 2 3 �Zbadanie tkaniny mazurskiej jest koniecznym ogni­ wem prac nad ustaleniem wartości i charakteru tkaniny zdobnej w północno-wschodniej części Polski. J u ż to, co wydobyła wystawa, wskazuje, że na półno­ cy mamy do czynienia, w dziedzinie tkaniny zdobnej, ze zjawiskiem jednej wielkiej grupy, o rozmaitych odmianach lokalnych, których źródło — kto wie — czy nie stanowią właśnie Mazury, przynajmniej po tej stronie Bałtyku. A nie mające sobie równych — kafle mazurskie! Istniejąca dotąd literatura niemiecka i polska — zresztą bardzo uboga i ściągająca się do wzmianek w większych opracowaniach i a r t y k u ł ó w w ogól­ nych czasopismach — prawie nie dostrzegła icii wartości artystycznej, ograniczając się do danych historycznych,, technicznych i zanotowania cieka­ wych napisów obyczajowych. Kafle mazurskie to świat sztuki, k t ó r y trzeba odkryć w najistotniejszych ich wartościach i wcielić do skarbów polskiej sztuki ludowej, jako jeden z najwspanialszych jej klejno­ tów, j a k i m zastąpić możemy z powodzeniem d a w n ą majolikę pokucką. Wystawa olsztyńska pokazała je nam w dużym wachlarzu form, w obiektach orygi­ nalnych albo też fotografiach kafli, których pierwo­ wzory wmurowano w Muzeum w Szczytnie w dwa piece, złożone z najrozmaitszych odmian. Trzeci najciekawszy dział sztuki mazurskiej sta­ nowi rzeźba figuralna. Przez swój w y r a ź n y styl l u ­ dowy jest ona p e w n ą niespodzianką, gdyż, sądząc po jakości rzeźby na Kaszubach, spodziewać się by­ ło można raczej ulegania wpływowi sztuki kościelnej, niż oryginalnej twórczości. Za lokalną cechę tej rzeźby 4 uznać można, między innymi, u ż y w a n i e jako two­ rzywa drzewa sosnowego, którego słoje dają w rzeź­ bach ciekawe efekty estetyczne. Nie mniej interesujące są również zdobione sprzęty codziennego użytku, jak skrzynie i szafy malowane, krzesła wyplatane ze słomy, analogiczne do kurpiowskich, wreszcie ceramika, która, obok dwojaków o swoistych cechach, posiada garnki dy­ mione, o ornamentyce analogicznej do wyrobów polskich, lub poleskich. Nie bez ludowego charakte­ r u w formie są również wyroby kute z żelaza, sto­ jące jednakże najczęściej na pograniczu sztuki ludo­ wej i warsztatowej miejskiej, do której należałoby stosować określenie cechowej. Zamykając na t y m ogólne uwagi o wystawie w Olsztynie przejdę z kolei do rozpatrzenia jej ma­ teriału z punktu widzenia poznawczo-artystycznego. W następujących w dalszym ciągu szkicach będę sta­ rał się zarysować przede wszystkim odrębności gru­ powe, nie przesądzając tego czy w y n i k a j ą one z róż­ nic lokalnych lub czasowych, względnie czy są w y ­ kładnikiem silniejszej indywidualności ich twórców. Obok tego będę usiłował wydobyć to wszystko, co łączy je, w naturalny sposób, w większe zespoły i nadaje i m charakter stylu lokalnego. Ponadto d ą ­ żeniem moim będzie wytyczyć kierunki dalszych poszukiwań przez wykazanie luk w wystawowym zespole i podkreślanie wyłaniających się problemów. Ostatnim i najmilszym obowiązkiem będzie, m ó ­ wiąc słowami twórcy wystawy, wiązanie „tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Polski". �