https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f98451d0221bb4161be26bfe48b173fb.pdf 5d8747e9c98f94569c6fa19e1896fce8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1629 Title A name given to the resource Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.122-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA WSPÓŁCZESNE B A D A N I A N A D RODZINĄ W POLSCE I. WIEJSKĄ WSTĘP Tego r o d z a j u omówienia są zawsze t r u d n e i kłopotliwe, a w p r z y ­ p a d k u takiego t e m a t u , j a k r o d z i n a w i e j s k a — w szczególności. Jest to b o w i e m t a komórka życia społecznego, z którą zetknąć się m u s i każdy badacz problemów w i e j s k i c h . I rzeczywiście, we w s z y s t k i c h p r a ­ wie pracach dotyczących w s i , j e j e k o n o m i k i , organizacji życia zbioro­ wego, i n s t y t u c j i społecznych czy różnych dziedzin k u l t u r y znaleźć moż­ na materiał f a k t o g r a f i c z n y czy uogólnienia odnoszące się w p r o s t l u b pośrednio do r o d z i n y . Z reguły p r a w i e w s z y s t k i e monografie w s i — z wyjątkiem wąskotematycznych — zawierają p a r t i e poświęcone r o ­ dzinie. Jeżeli p r z y t y m uświadomimy sobie, j a k wiele d y s c y p l i n z a j ­ mujących się wsią sięga z konieczności do t a k i c h czy i n n y c h aspektów życia rodzinnego, to zadanie tego artykułu wydać się może n i e w y k o ­ nalne. Toteż o d r a z u należy j e zawęzić. Wskażę t u m i a n o w i c i e t y l k o na te pozycje czy k i e r u n k i badawcze, które ujmują rodzinę wiejską jako autonomiczny p r z e d m i o t dociekań, a więc koncentrują się na ce­ chach właściwych rodzinie, na j e j f u n k c j a c h , dynamice przeobrażeń, czy też i s t o t n y c h związkach z i n n y m i i n s t y t u c j a m i czy g r u p a m i spo­ łecznymi, związkach, wyjaśniających ważne zjawiska życia rodzinnego. Natomiast liczne opracowania, w których rodzina nie jest p u n k t e m d o c e l o w y m analizy, lecz o b i e k t e m , ipoprzez który bada się inne zja­ w i s k a czy procesy społeczne (np. strukturę społeczno-zawodową czy poziom b y t o w y ludności), uwzględnię t y l k o o t y l e , o i l e dostarczają one nieodzownych danych dla w i e d z y o rodzinie, bądź też wskazują n a ważne k i e r u n k i badawcze. Szerzej z a t r z y m a m się natomiast na współczesnych koncepcjach ogólnoteoretycznych, dotyczących procesów przeobrażeń społeczno-gospodarczych w s i czy k u l t u r y w i e j s k i e j , Które stanowić mogą zarówno inspirację, j a k i szersze tło dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ "WIEJSKĄ II. DOROBEK 123 ZASTANY Badacz, podejmujący po I I w o j n i e światowej studia n a d współcze­ sną rodziną wiejską w Polsce, stawał wobec t r u d n e j s y t u a c j i bogactwa i ... niedoborów. Z jednej s t r o n y w nauce światowej miał już do d y s p o ­ z y c j i ogromną literaturą p r z e d m i o t u , zarówno etnologiczną dotyczącą przede w s z y s t k i m społeczeństw p i e r w o t n y c h , j a k i socjologiczną, k o n ­ centrującą uwagą zwłaszcza na rodzinie w skupiskach m i e j s k i c h i prze­ mysłowych, czy też ogólnie analizującą przeobrażenia r o d z i n y w w a ­ r u n k a c h c y w i l i z a c j i przemysłowej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y miał przed sobą morze faktów, dotyczących r o d z i n y wiejskiej, a zebranych z p o ­ z y c j i potrzeb badawczych różnych d y s c y p l i n , włączonych w różne n u r ­ t y i n t e r p r e t a c y j n e , rozsianych po różnych p u b l i k a c j a c h . Nieporównanie słabiej zarysowywał się n u r t teoretyczny, wyjaśniający cechy specy­ ficzne r o d z i n y w i e j s k i e j , zasadnicze d e t e r m i n a n t y t y c h cech, czy t r e n ­ d y rozwojowe. T a k wiąc pomiędzy ogólnoteoretycznymi koncepcjami czy w z o r c a m i badań a m o r z e m faktów l u b cząstkowych uogólnień b r a k było jakiegoś o g n i w a pośredniego. C z y m mogła służyć badaczowi etnologia ogólna? J a k i m i stwierdze­ n i a m i ściśle ogólnymi? J a k i m i wskazówkami metodologicznymi? Dociekania n a d rodziną są w n a u k a c h etnologicznych t a k odległe, j a k początki t e j n a u k i . W y n i k a to zapewne stąd, że w s t r u k t u r z e spo­ łecznej ludów p i e r w o t n y c h rodzina i system pokrewieństwa stanowiły podstawę szerszych organizacji społecznych aż po o r g a n i z m y p l e m i e n no-państwowe włącznie. W t y c h w a r u n k a c h organizacja rodzimy w y ­ jaśniała w i e l e 'pozornie odległych dziedzin życia zbiorowego i k u l t u r y . Rodzina stanowić więc musiała p u n k t wyjściowy w i e l u analiz. XlX-wieczne zainteresowania rodziną w n a u k a c h etnologicznych obracały się woikół genezy r o d z i n y i j e j Stadiów r o z w o j o w y c h . W cen­ t r u m u w a g i były p r z y t y m t y p y s t r u k t u r y r o d z i n y i j e j wewnętrznej organizacji. Dziś już t e m a t y k a ta ustąpiła n a rzecz dociekań o g r a n i . czających się do ściśle określonej bazy empirycznej, studiów o s k r o m ­ niejszych zamierzeniach, lecz głąbiej u d o k u m e n t o w a n y c h . Przełom pod t y m względem stanowią niewątpliwie prace Bronisława M a l i n o w ­ skiego i monografie jego szkoły. Spośród prac Malinowskiego wymienić t u należy przede w s z y s t k i m pełną terenową monografię małżeństwa, r o d z i n y i pokrewieństwa wśród tubylców W y s p T r o b r i a n d z k i c h , a m i a ­ nowicie Zycie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji . Na przykładzie studiów n a d rodziną daje t u autor wykład zasad szkoły f u n k c j o n a l n e j , ograniczającej się do a k t u a l n e j rzeczywistości, badającej przede w s z y s t k i m f u n k c j e r o d z i n y i analizującej f o r m y s t r u k t u r a l n e 1 1 Warszawa 1938. �DANUTA 124 MARKOWSKA w powiązaniu z zadaniami spełnianymi przez tę instytucję. W w i e l u monografiach t e r e n o w y c h uczniów Malinowskiego znaleźć można k o n ­ tynuację badań t y p u furikcjonalistycznego nad rodziną i pokrewień­ stwem. Z i n n y c h pozycji, a m i a n o w i c i e określanych jako s t r u k t u r a l i s t y c z ne, w i e l e prac poświęcił rodzinie i systemowi pokrewieństwa RadcliffeB r o w n . Za reprezentacyjne dla jego stanowiska uznać należy wstęp do zbiorowej pracy African Systems of Kindship and Marriage czy On Social Structure i The Study of Kindship Systems . Wokół osoby prof. R a d c l i f f e - B r o w n a skupia się w W i e l k i e j B r y t a n i i r u c h n a u k o w y rozwijający s t r u k t u r a l i s t y c z n y p u n k t widzenia n a rodzinę i pokrewień­ stwo. Głównymi przedstawicielami tego k i e r u n k u są E. E. E v a n s - P r i t chard i M . Fortes. Na gruncie f r a n c u s k i m s t r u k t u r a l i s t y c z n e koncepcje badań nad rodziną i pokrewieństwem r o z w i j a C. Lévi-Strauss przede w s z y s t k i m w swojej p u b l i k a c j i Les structures élémentaires de la pa­ rante . Rzecz jasna, w s p o m n i a n o t u t y l k o przykładowo o współczesnych badaniach etnologicznych nad rodziną. Pełnej syntezy studiów etnologicznych n a d rodziną nie m a do t e j p o r y . Próby tego rodzaju dokonał amerykański antropolog k u l t u r o w y G. P. M u r d o c k , w pracy Social Structure . A u t o r przedstawił t a m dane dotyczące s t r u k t u r y i i n n y c h zjawisk życia rodzinnego zebrane w 250 różnych społeczeństwach. S t o ­ suje o n w swej analizie metodę porównawczo-ilościową, tzm. zestawia oddzielne elementy czy cechy życia rodzinnego i w y k a z u j e i c h ilościo­ we nasilenie w badanych przez siebie społeczeństwach. Praca ta może spełniać rolę szeroko zakrojonej i n f o r m a c j i , lecz nie posiada ona w y ­ raźnej koncepcji teoretycznej. 2 3 4 5 fi N i e m n i e j jednak z j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u w i d z e n i a podejmowano b y badania etnologiczne n a d rodziną, to stwierdzić trzeba, iż wypracowały one już w i e l e p o d s t a w o w y c h ujęć zarówno metodologicznych, j a k i w a r ­ sztatowych. Dzięki o p e r o w a n i u szerokim materiałem porównawczym etnologia ogólna ustaliła bezspornie podstawowe t y p y s t r u k t u r a l n e r o ­ dziny. Otóż niezależnie o d sposobu definiowania r o d z i n y (jako i n s t y t u ­ cji społecznej czy też g r u p y ) , niezależnie o d t y p u społeczności, w której się rodzinę bada, zawsze p r z y j m u j e się stosunek małżeństwa i p o k r e ­ wieństwa jako podstawę rozważań. Wyjściowym pojęciem do rozważań n a d strukturą r o d z i n y jest pojęcie „małej r o d z i n y " (nuclear family,. 2 3 4 5 6 London 1956, ,s. 1—85. , . J o u r n a l of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l Ibidem, t. 71: 1941, s. 1—18. P a r i s 1949. New Y o r k 1949. I n s t i t u t e " , t. 70: 1940, s. 1—12. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 125 f a m i l i e élémenitaire, K e r n f a m i l i e ) , przez co należy rozumieć grupę skła­ dającą się z p a r y małżeńskiej i j e j niepożenionego potomstwa, tworzącą wspólnotę domową. Następne ważne rozróżnienie to rodzina poligamicz­ na w s w y c h d w u postaciach j a k o poligymia (jeden mąż i k i l k a żom) oraz p o l i a n d r i a (jedna żona i k i l k u mężów). Z innego p u n k t u widzenia w p r o w a d z a się pojęcie r o d z i n y wielopokoleniowej, t j . r o d z i n y składa­ jącej się z d w u l u b k i l k u r o d z i n małych (elementarnych), powstałej przez rozszerzenie stosunków: rodzice — dzieci — w n u k i i t d . (extended f a m i l y , d i e e r w e i t e r t e F a m i l i e ) . Poza rozróżnieniami s t r u k t u r a l n y m i etnologia w p r o w a d z a też rozróżnienia r o d z i n z p u n k t u widzenia i c h organizacji wewnętrznej, t j . według układu władzy i prestiżu w r o d z i ­ nie. Wyróżnia się więc r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e , gdzie f u n k c j e 'kierowania rodziną i ośrodka władzy sprawuje ojciec, oraz m a t r i a r c h a l n e , gdzie za­ dania te spełnia m a t k a . W nowocześniejszych społeczeństwach, w r o d z i ­ nach o p a r t y c h na równości władzy małżonków, mówi się o układach e g a l i t a r n y c h . Z t y m wiąże się również sprawa dziedziczenia (majątku, nazwiska, pozycji społecznej). Jeżeli o d b y w a się ono w l i n i i męskiej, mówi się o rodzinach p a t r y l i n e a r n y c h , jeśli w l i n i i kobiecej — m a t r y l i n e a r n y c h . W zależności o d panującego w danej społeczności zwyczaju zamieszkiwania młodego małżeństwa w p r o w a d z a się też podział na r o ­ dziny p a t r y l o k a l n e (zamieszkiwanie z rodzicami męża) oraz m a t r y l o kalne, gdzie miejsce zamieszkania wyznaczone jest pochodzeniem t e r y ­ t o r i a l n y m m a t k i . Wreszcie wprowadza się pojęcie r o d z i n n e o l o k a l n y c h , które zajmują zupełnie n o w e miejsce jako siedzibę. Z u w a g i na zasady d o b o r u małżeńskiego w p r o w a d z a się rozróżnienie na małżeństwa endogamiczne i egzogamiczne w odniesieniu do jakiejś g r u p y społecznej. Endogamia to dobór małżonków wyłącznie w obrębie jakiejś g r u p y (klasy społecznej, k l a n u , kasty, p l e m i e n i a , lineażu k l a n u , 'Społeczności l o k a l n e j itp.), egzogamia — poza obrębem określonej g r u p y . I n n y m ważnym ustaleniem w y p r a c o w a n y m przede w s z y s t k i m w n a u ­ k a c h etnologicznych, a zwłaszcza w szkole fuńkcjonalizmu, jest rejestr f u n k c j i r o d z i n y . Rozumieć przez to należy określone zakresy skutków społecznych, j a k i e życie rodzinne stwarza w szerszych społecznościach. Rzecz jasna, wypełnianie t y c h f u n k c j i n a rzecz społeczeństwa łączy się jednocześnie ze spełnianiem określonych zadań wobec członków rodziny, czy też związane jest z zaspokajaniem różnego r o d z a j u — m n i e j l u b bardziej p o d s t a w o w y c h — potrzeb i popędów. F u n k c j i t y c h w y m i e n i a się w l i t e r a t u r z e etnologicznej m n i e j l u b więcej i różnie się je h i e r a r chizuje. J a k o na bezspornie podstawowe i powszechne wskazuje się n a : 1) społecznie aprobowaną formę trwałego obcowania seksualnego, l e ­ galizację społeczną rozrodczości, u t r z y m y w a n i e ciągłości biologicznej społeczeństwa; �126 DANUTA MARKOWSKA 2) u t r z y m y w a n i e ciągłości k u l t u r o w e j społeczeństwa przez p r z e k a ­ zywanie p o t o m s t w u 'dorobku k u l t u r o w e g o , wprowadzanie młodych osob­ ników do społeczeństwa, pierwszy etap b u d o w y społeczno kulturowej osobowości człowieka; 3) zaspokajanie podstawowych potrzeb emocjonalnych, potrzeb i n ­ tymnego współżycia, stwarzanie poczucia bezpieczeństwa, u t r z y m y w a n i e równowagi psychiczno-emoejonalnej, przeciwdziałanie stanom f r u s t r a ­ c j i i dezintegracji osobowości; 4) spełnianie określonych f u n k c j i ekonomicznych bądź p r o d u k c y j ­ n y c h i k o n s u m p c y j n y c h , bądź też polegających t y l k o na u n o r m o w a n e j społecznie organizacji spożycia w obrębie r o d z i n y ; 5) spełnianie w szerokim r o z u m i e n i u f u n k c j i zabezpieczających przez przekazywanie m i e n i a i pozycji społecznej, czy też poprzez k i e r o w a n i e procesem socjalizacji p o t o m s t w a ; 6i) spełnianie f u n k c j i k o n t r o l i społecznej wobec członków r o d z i n y . W naukach etnologicznych w y p r a c o w a n o też ważne wskazówki w a r ­ sztatowe do badań nad rodziną. W s p o m n i j m y t u t y l k o o zasadzie bada­ nia genealogii r o d z i n , o schemacie w y p r a c o w a n y m początkowo na uży­ tek studiów nad terminologią 'pokrewieństwa, który jednakże rozsze­ rzony do badań n a d r e a l n y m i układami r o d z i n n y m i stał się f u n d a m e n ­ t e m p r a c y terenowej. Zgoła i n n a była geneza 'zainteresowań socjologicznych rodziną. J a k o odrębna gałąź wiedzy p o j a w i a się socjologia r o d z i n y w 2 połowie X I X w . Rodzi się ona i kształtuje pod bardzo określonym naciskiem potrzeb p r a k t y c z n y c h . Gwałtowny proces i n d u s t r i a l i z a c j i krajów zachodnioeuro­ pejskich wywołał wiele r a d y k a l n y c h z m i a n w s t r u k t u r z e , organizacji wewnętrznej i f u n k c j a c h r o d z i n y . W pierwszej fazie gwałtownego u p r z e ­ mysławiania zjawiska te przybierały częstokroć postać dezorganizacji. Uwaga socjologów i praktyków społecznych kierowała się więc k u s t u ­ d i o m nad rodziną. M o m e n t h i s t o r y c z n y zaważył jednak na t y m , iż ana­ l i z y te noszą znamiona „wiedzy o k r y z y s i e " , co znajduje też odbicie w t e r m i n o l o g i i , jaką posługiwała się wówczas socjologia r o d z i n y („dezor­ ganizacja", „dezintegracja", „rozpad", „zmierzch", „rozproszenie" itp.). Proces uprzemysławiania oddziaływał na rodzinę n a d w u drogach. Z j e d ­ nej s t r o n y poprzez bezpośredni w z r o s t zatrudnienia zawodowego, który zaczął obejmować członków r o d z i n y d a w n i e j nie z a t r u d n i o n y c h poza d o m e m r o d z i n n y m ( k o b i e t y - m a t k i , młodociani). Powodowało to daleko idącą emancypację poszczególnych członków rodziny, rozpraszało r o ­ dzinę, następował wzrost rozwodów i przypadków w y m y k a n i a się m ł o ­ dzieży spod k o n t r o l i rodzicielskiej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y społeczeństwo i n d u s t r i a l n e rozwinęło system i n s t y t u c j i ogólnospołecznych, które prze­ jęły n a siebie f u n k c j e spełniane uprzednio przez rodzinę (system s z k o l J �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 127 ny, i n s t y t u c j e zabezpieczające, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o - r o z r y w k o w e ) . Ro­ dzina musiała się więc przystosowywać do r a d y k a l n i e z m i e n i o n y c h w a ­ runków ogólnospołecznych. Trudności przystosowawcze były — rzecz jasna — w pierwszej fazie w i e l k i e , a obserwowane zjawiska dezorga­ nizacji nasuwały n a myśl koncepcję z m i e r z c h u r o d z i n y jako i n s t y t u c j i czy g r u p y społecznej. Minęło jednak stulecie, a r o d z i n a u t r z y m u j e się nadal w e w s z y s t k i c h społeczeństwach świata, niezależnie o d i c h stopnia r o z w o j u cywilizacyjnego. Podlega ona też dalszemu procesowi prze­ obrażeń i dalszej adaptacji do zmieniających się warunków d y n a m i c z ­ nego społeczeństwa industrialnego. Toteż późniejsi socjologowie spojrzeli na t e zjawiska jako na p r z e j a w y k r y z y s u określonego historycznie t y p u r o d z i n y — patriarehalnej r o d z i n y fazy p r z e d i n d u s t r i a l n e j , a n i e jako na s y m p t o m y k r y z y s u r o d z i n y w ogóle. T y p o w y m i s t u d i a m i socjologicznymi nowszego rodzaju, omawiający­ m i w p ł y w r e w o l u c j i przemysłowej na przekształcenie dawnej p a t r i a r ­ chalnej r o d z i n y europejskiej w nowoczesną rodzinę egalitarną, są nastę­ pujące prace: R. M . M a c - I v e r , C. H . Page, Society , i obszerne s t u d i u m poświęcone specjalnie r o d z i n i e E. W . Burgess, H . J . Locke, The Family -. Czołową pozycją z tego zakresu jest też W . E. O g b u r n , M . N . N i m k o f f , Technology and Changing Family °, oraz wiele i n n y c h prac tego t y p u . Wymieńmy t u przykładowo: R. N . Anshen, The Family: Its Functions and Destiny ; M . H o r k h e i m e r , Studien über Autorität und Familie ; R. König, Materialen zur Soziologie der Familie ; T . Parsons, R. F. B a les, Family. Socialization and Interaction Process ; H . Schelsky, Wand­ lungen der deutschen Familie in der Gegenwart ; R. F. W i n c h , R. M c . Ginnis, Marriage and the Family . J a k można b y pokrótce streścić podstawowe stwierdzenia t y c h socjo* logów, dotyczące procesu przeobrażeń r o d z i n y pod wpływem kształto­ wania się społeczeństwa industrialnego? Wskazuje się na następujące z m i a n y . Zmniejsza się liczba członków rodziny, następuje b o w i e m r e ­ gulacja urodzin,' a nadto t r a d y c y j n a rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a ustępuje miejsca rodzinie małej (elementarnej). Występuje tendencja do wcześ­ niejszego zawierania małżeństw. Potomstwo w rodzinach staje się m n i e j liczne, a co za t y m idzie, maleje dystans w i e k u pomiędzy rodzeństwem. 7 10 11 12 1S I4 15 7 8 9 10 11 1 2 13 1 4 1 5 L o n d o n 1961, s. 250—274. N e w Y o r k 1945. B o s t o n 1955. Y o r k 1049. N e w P a r i s 1936. B e r n 1946. Glenooe 111., 1955. S t u t t g a r t 1955. N e w Y o r k 1953. �128 DANUTA MARKOWSKA D z i e c i wcześnie stosunkowo opuszczają d o m rodzicielski, usamodziel­ niając się ekonomicznie i społecznie. Źródłem u t r z y m a n i a r o d z i n y w sze­ r o k i m zakresie stają się zarobki z pracy najemnej obojga małżonków, zanika r o l a r o d z i n y jako g r u p y p r o d u k c y j n e j ; 'poszczególni członkowie pracują w różnych zakładach i miejscach p r a c y . Zmniejsza się odsetek r o d z i n zamieszkujących we własnym d o m u , lecz rosną aspiracje (i szanse ich zaspokojenia) w zakresie wyposażenia gospodarstwa domowego w n o ­ woczesne środki c y w i l i z a c y j n e . Zwiększa się odsetek r o d z i n , w których kobieta-mężatka p r a c u j e poza d o m e m zarobkowo, w związku z czym zatarciu ulega t r a d y c y j n y podział pracy i ról w rodzinie między mężczyz­ ną a kobietą. Zmieniają się też stosunki pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. Zasada s u b o r d y n a c j i młodych ustępuje miejsca w z o r o m przyjacielskich stosunków pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. T r a d y c y j n a odrębność ról społecznych poszczególnych członków r o d z i n y (ojca, m a t k i , córki, sy­ na itdj) ulega złagodzeniu, gdyż zatrudnienie zawodowe i emancypacja osobista w znacznym s t o p n i u n i w e l u j e t e różnice. W ślad za emancy­ pacją gospodarczą poszczególnych członków r o d z i n y idzie też i n d y w i ­ dualizacja i c h interesów. Zmniejsza się ilość zajęć wspólnych w s z y s t k i m członkom r o d z i n y (wspólne inwestycje, posiłki, życie towarzyskie itp.). A u t o r y t e t y rodzinne w s i l n i e j s z y m s t o p n i u wyznaczone są osobistymi cechami, a nie pozycją w s t r u k t u r z e r o d z i n y . Następuje proces znaczne­ go uniezależniania się r o d z i n y od k o n t r o l i i Ingerencji sąsiedztwa czy społeczności l o k a l n y c h , a rodzina współdziałać m u s i z wieloma i n s t y t u ­ c j a m i o charakterze p o z a r o d z i n n y m i p o n a d l o k a l n y m , j a k n p . szkol­ n i c t w o , organizacje młodzieżowe czy i n s t y t u c j e zabezpieczające. Ogólnie rzecz biorąc, zmniejsza się r o l a r o d z i n y w zakresie w i e l u f u n k c j i , które pełniła ona d a w n i e j na rzecz społeczeństwa i s w y c h członków. Dotyczy to zwłaszcza f u n k c j i gospodarczych, a szczególnie p r o d u k c y j n y c h . N o ­ woczesna rodzina ogranicza się coraz bardziej do zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h s w y c h członków, i to też w niepełnym zakresie. Systemy zabezpieczające ( r e n t y , e m e r y t u r y i t p . ) wyręczają też rodzinę w znacz­ n y m s t o p n i u w j e j zadaniach zabezpieczających, a system szkolny p o ­ zbawia ją r o l i w y c h o w a w c y i k i e r o w n i k a p r z y g o t o w a n i a zawodowego. Utrzymują się natomiast w pełni t a k i e f u n k c j e r o d z i n y , j a k legalizacja procesu o d t w a r z a n i a ludności, r o l a r o d z i n y w p i e r w s z y m zwłaszcza etapie socjalizacji młodych osobników oraz j e j r o l a jako zabezpieczenia emocjonalnego. Te ostatnie f u n k c j e — zdaniem w s z y s t k i c h p r a w i e b a ­ daczy — podlegają współcześnie procesowi i n t e n s y f i k a c j i . Z p u n k t u widzenia całego społeczeństwa mówi się o zacieraniu się różnic pomięazy t y p a m i r o d z i n , o z a n i k u r o d z i n wyraźnie określonych w s w y m charakterze w a r u n k a m i środowiskowymi. Wskazuje się też na procesy laicyzacji życia rodzinnego i wzrost t o l e r a n c j i zarówno w stosunkach �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 129 wewnątrzrodzinnych, j a k i w postawach szerszych zbiorowości wobec rodziny. Badania n a d rodziną są dziś w socjologii bardzo powszechne. W y r a ­ zem tego jest znalezienie międzynarodowej p l a t f o r m y d l a w y m i a n y doświadczeń badawczych w t y m zakresie. W ramach U N E S C O o r g a n i ­ zuje się seminaria poświęcone rodzinie, które Skupiają przedstawicieli różnych d y s c y p l i n , z przewagą socjologów. Pierwsze tego t y p u s e m i n a ­ r i u m odbyło się w 1954 r., a r e f e r a t y o p u b l i k o w a n e zostały w specjal­ n y m w y d a w n i c t w i e : Recherches sur la familie . P u b l i k a c j a ta zasłu­ guje na uwagę, gdyż zawiera próby całościowego spojrzenia na k i e r u n k i przeobrażeń r o d z i n y w w a r u n k a c h industrializacji, p r z y czym r e f e r o ­ wane t a m są prace najnowsze. W zasadzie jednak ustalenia tego semi­ n a r i u m potwierdzają k i e r u n k i przeobrażeń wyżej wskazane. I c h zasługą jest ukazanie wariantów r e g i o n a l n y c h czy środowiskowych tego procesu w realiach h i s t o r y c z n y c h i gospodarczych różnych krajów. D r u g i e tego t y p u s e m i n a r i u m odbywało się w 1958 r . i dotyczyło pozycji dziecka w r o d z i n i e . W całości poświęcony przeobrażeniom r o d z i n y jest też t. 14 n r 3 z 1962 r . czasopisma „International Social Science J o u r n a l " , zawierający poza t y m obfitą bibliografię. Jednakże w e w s z y s t k i c h o m a ­ w i a n y c h t u pracach czy ośrodkach badawczych p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej l u b w i e j s k i e j zajmuje drugorzędne miejsce. ł S 17 Przejdźmy z k o l e i do dorobku polskiego. K t o k o l w i e k zechce dziś badać rodzinę wiejską w Polsce, sięgnąć m u s i przede w s z y s t k i m do d w u p o z y c j i o k r e s u międzywojennego: p r a c y W . I . Thomasa i F. Znanieckiego, The Polish Peasant in Europę and America , i powszechnie znanego wielotomowego dzieła J . Chałasińskiego, Młode pokolenie chłopów . The Polish Peasant..., dzieło oparte na d o k u m e n t a c h osobistych (pamiętniki, l i s t y itp.i), zawiera analizę r o l i środowiska wiejskiego i r o d z i n y w i e j s k i e j w życiu mieszkańca w s i i m i ­ granta. Jako cechę specyficaną r o d z i n y chłopskiej silnie podkreśla się t a m j e j związek z gospodarstwem. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie jest połączeniem przedsiębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , a zawód r o l n i k a jest t y m szczególnym zawodem, M o r y w y k o n y w a n y jest nie przez jednostkę, lecz rodzinę. W i e l e cech r o d z i n y chłopskiej m a swe źródło w t y m właśnie splocie. W i e l o t o m o w e dzieło J . Chałasińskiego, oparte na materiale pamiętnikarskim, pod w i e l o m a względami nawią­ zuje do obrazu t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, zawartego w The Polish Peasant..., lecz jest to ujęcie znacznie szersze, dające spojrzenie na 18 ł9 16 17 Tuhimgan 1956. N a n c y 1959. 18 B o s t o n 1918—1920. 19 "Warszawa 1938. 9 - Etnografia Polska, t. r x �DANUTA 130 MARKOWSKA rodzinę i młodzież wiejską zarówno o d s t r o n y j e j związku z gospodar­ s t w e m i społecznością lokalną, j a k i charakteryzujące etapy życia l u d z ­ kiego w w a r u n k a c h w i e j s k i c h , szeroko omawiające aspiracje k u l t u r o w e , społeczne i polityczne młodzieży, r u c h y polityczne i oświatowe, ideologię młodego pokolenia w s i . Rozważania teoretyczne i l u s t r o w a n e są ż y w y m materiałem źródłowym — pamiętnikarskim. Obie w y m i e n i o n e p u b l i ­ kacje stanowią niewątpliwie syntezy, próby całościowego spojrzenia na sylwetkę człowieka w s i , na rodzinę wiejską i społeczność wioskową, p r z y c z y m w i n t e r p r e t a c j i autorzy odwołują się do ogólnospołecznych w a ­ runków, w j a k i c h ta społeczność w i e j s k a się znajduje. Próbą całościowego i syntetycznego spojrzenia na wieś okresu mię­ dzywojennego jest praca W . Bronikowskiego, Drogi postępu chłopa pol­ skiego , zawierająca także rozdział o r o d z i n i e w i e j s k i e j . Jest to j e d n a k praca przesiąknięta elementami n o r m a t y w n y m i i nie wnosząca nic n o ­ wego w zakresie wiedzy o rodzinie w i e j s k i e j . 20 O rodzinie w i e j s k i e j pisze też W . G r a b s k i w s w o i m Systemie so­ cjologii wsi . A u t o r rozważa rodzinę j a k o c z y n n i k kształtujący wieś. W rozważaniach s w y c h r e f e r u j e przede w s z y s t k i m ustalenia F. Z n a ­ nieckiego i powołuje się n a prace i obserwacje .monograficzne. Ujęcia tego nie można uznać a n i za nowatorskie, a n i n a w e t samodzielne. Natomiast etnografia polska okresu międzywojennego dała bądź t o prace rozważające p r o b l e m y ogólne r o d z i n y i systemu pokrewieństwa w świetle w i e l k i c h k o n c e p c j i etnologicznych, bądź też studia terenowe z ziem polskich, przede w s z y s t k i m dotyczące obrzędowości r o d z i n n e j . T y p o w y m i • p r a c a m i pierwszego rodzaju są: T . Szczurkiewicza, Rodzina w świetle etnosocjologii , czy też Rasa, rodzina, środowisko . N a sze­ r o k i m t l e materiału etnologicznego oparta jest praca S. Ciszewskiego, Ród ; zawiera ona też o b f i t y materiał b i b l i o g r a f i c z n y i w y p i s y z l i t e ­ r a t u r y p r z e d m i o t u . Ważniejszy jednakże z naszego p u n k t u widzenia jest d o r o b e k ' ' e t n o g r a f i i t e r e n o w e j polskiej. J a k już powiedziano, k o n ­ centrowały się ówczesne badania przede w s z y s t k i m n a obrzędach r o ­ d z i n n y c h . Spośród studiów omawiających c y k l obrzędowy w ciągu ca­ łego życia ludzkiego wymienić trzeba pracę H . Biegeleisena, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą . Jest to praca o p a r t a nie t y l k o n a m a t e ­ r i a l e p o l s k i m , ale także na materiałach współczesnych i h i s t o r y c z n y c h , spoza ziem polskich częstokroć dość p r z y p a d k o w o d o b r a n y c h . A u t o r 21 22 2S 2i 25 20 Warszawa 1934. 2 1 „Roczniki Socjologii 22 Pamiętnik I katolickiego 2 3 2 4 » W s i " , t. 1: 1936, s. 79—96. studium o rodzinie, Poznań 1935, s. 225—291. B i b l i o t e k a S o c j o l o g i c z n a , t. 2, W a r s z a w a 1938. P r a c e E t n o l o g i c z n e , t. 4, W a r s z a w a 1936. L w ó w 1929. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 131 pragnie spod późniejszych nawarstwień chrześcijańskich odnaleźć p i e r w o t n e tło wierzeniowe — pogańskiej obrzędowości r o d z i n n e j . Ten sposób analizy powoduje, iż wartość źródłowa p r a c y dla r e k o n s t r u k c j i obrzędowości r o d z i n n e j na ziemiach p o l s k i c h w cza­ sach nowszych jest n i e w i e l k a . Nieporównanie bardziej przejrzyste i cenne j a k o źródło jest opracowanie obrzędowości pogrzebowej pióra A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Zebrano t a m i usystematyzowano materiał z całej Polski, choć poszczególne r e j o ­ n y nie są w równym s t o p n i u reprezentowane. Podano dokładne n o t a t k i bibliograficzne nie t y l k o z t e r e n u polskiego, ale także l i t e r a ­ turę porównawczą z i n n y c h krajów. Jest t o o g r o m n y zbiór m a t e r i a ­ łów, p r z y c z y m strona i n t e r p r e t a c y j n a jest dość nikła. A u t o r daje w p r a w d z i e tło w i e r z e n i o w e obrzędów, ale również raczej jako relację m o t y w a c j i podawanych przez ludność wsi, a nie jako własną konstrukcję teoretyczną. Obrzędowości r o d z i n n e j poświęcona jest też praca S. D w o ­ rakowskiego, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim . Jest to praca opisowa, ograniczona terenowo, lecz obejmująca całokształt obrzędowości r o d z i n n e j . Spośród l i c z n y c h prac poświęconych o d d z i e l n y m obrzędom r o d z i n n y m wymienić w y p a d a pozycję C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w e j , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu pol­ skiego . T u należy też praca K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j , Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, ze szczegól­ nym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego . 26 27 28 29 Rzecz jasna, wskazałam j e d y n i e przykładowo na rodzaj opracowań pozostawionych dzisiejszemu badaczowi r o d z i n y w i e j s k i e j w s p a d k u po etnografii okresu międzywojennego. Rozdział dotyczący obrzędowości r o d z i n n e j z a w a r t y też jest w pracy podręcznikowej J . S. B y s t r o n i a , Etnografia Polski . Inną kategorią prac zawierających cenne dane czy i n f o r m a c j e o życiu r o d z i n y w i e j s k i e j są monografie w s i . W okresie międzywojennym p o j a ­ wiło się i c h w i e l e . Podejmowane były z pozycji różnych d y s c y p l i n . Wspomnę j e d y n i e t e , które wnoszą szczególny wkład do studiów n a d rodziną wiejską. N i e z w y k l e cenna jest monografia K . D u d y - D z i e w i e r z , Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica pow. rzeszowskiego ' . Jest to na ówczesne w a r u n k i n o w y t y p m o n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e socjologiczna monografia jednoproblemowa, skupiająca 30 3 1 2 8 2 7 2 8 29 30 3 1 L w ó w 1921. W a r s z a w a 1935. W i l n o 1929. K r a k ó w 1929. Warszawa Warszawa 1947, s. 160—169. 1938. �DANUTA 132 MARKOWSKA uwagą na społeczno-gospodarczych u w a r u n k o w a n i a c h i skutkach e m i ­ g r a c j i 'zamorskiej. Spośród i n s t y t u c j i czy g r u p w i e j s k i c h a u t o r k a o m a ­ w i a t y l k o te, które w sposób bezpośredni łączą się z o m a w i a n y m zja­ w i s k i e m , to jest emigracją. Sporo miejsca poświęca więc rodzinie obok t a k i c h g r u p społecznych, j a k sąsiedztwo i społeczność lokalna. W latach 1937—1938 z r a m i e n i a I n s t y t u t u Gospodarstwa Społecznego K . Z a w i stowicz-Adamska przeprowadziła badania monograficzne we w s i Zabo­ rów, pow. brzeski, w o j . k r a k o w s k i e . Praca ta została jednakże o p u b l i ­ k o w a n a dopiero po w o j n i e (Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozwa­ żania z badań terenowych w Zaborowie i). Nie jest to klasyczna m o ­ nografia jednoproblemowa, choć niewątpliwie m o t y w e m wiążącym jest spojrzenie na wieś jako społeczność lokalną, powiązaną systemem współpracy i współdziałania zarówno gospodarczego, j a k i społeczno-towarzyskiego. A u t o r k a sporo miejsca poświęca rodzinie, a zwłaszcza podziałowi p r a c y pomiędzy płcie, czynnościom gospodarczym zwyczajo­ wo p r z y p i s a n y m do płci i w i e k u , ipracy l u d z i s t a r y c h i t p . Wymieniłam t u przykładowo t y l k o te dwie monografie. M n i e j l u b bardziej o b f i t e dane dotyczące r o d z i n y w i e j s k i e j znaleźć można w w i e l u monografiach tego okresu, lecz rodzina w żadnej z n i c h nie stanowiła autonomicznego p r z e d m i o t u badań. Z kręgu pedagogów wyszła praca zbiorowa p o d redakcją i ze wstę­ p e m Z. Mysłakowskiego, Rodzina wiejska jako środowisko wycho­ wawcze . Z a w i e r a 5 m o n o g r a f i i napisanych przez nauczycieli w i e j ­ skich. Prace te ustalają podstawowe cechy r o d z i n y w i e j s k i e j na d a n y m terenie, a następnie usiłują odpowiedzieć na pytanie, j a k i wpływ na procesy w y c h o w a n i a młodego pokolenia wywierają określone układy życia rodzinnego, j a k i e następują t a m procesy urabiania oraz świado­ mego kształtowania młodych osobników. Zagadnieniom wpływu szkoły i r o d z i n y oraz społeczności l o k a l n e j poświęcone jest s t u d i u m J . Chałasińskiego, Szkoła w społeczeństwie wiejskim . 32 33 34 Bardzo cenną pozycją dotyczącą systemu spadkobrania są prace p r a w n i k a K . Kowalskiego. Wymienić t u należy zwłaszcza Stosunki ro­ dzinne i zwyczaje spadkowe włościan oraz Prawne zwyczaje w za­ kresie wyposażania dzieci i dziedziczenia , j a k i wiele i n n y c h . W za­ kresie z b i o r u źródeł za najważniejsze z o k r e s u międzywojennego uznać należy Pamiętniki chłopów , uzyskane w k o n k u r s i e ogłoszonym przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społecznego. 35 36 37 32 Łódź 1948. 3 3 W a r s z a w a — L w ó w 1931. 3 4 „Przegląd Socjologiczny", 35 Warszawa 1932. 3 8 Warszawa 1928. Warszawa 1935. " t. 4: 1938, z. 1—2. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 133 T a k przedstawia się w pobieżnym rzucie dorobek o k r e s u między­ wojennego. Jego najbardziej 'Charakterystyczną cechą jest chyba b r a k szerszej współpracy pomiędzy 'poszczególnymi d y s c y p l i n a m i w r o z u ­ m i e n i u wspólnego n u r t u teoretycznego w w i d z e n i u rzeczywistości r o ­ dzimy w i e j s k i e j . Inną cechą charakterystyczną jest t o , iż badania polskie nie próbowały na szerszą skalę w e r y f i k o w a n i a k o n c e p c j i w y p r a c o w a ­ n y c h w nauce światowej. III. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RODZINĄ WIEJSKĄ Bezpośrednio ipo w o j n i e badania nad rodziną wiejską nie były p o ­ dejmowane. Być może zaważyła na t y m sprawa trudności związanych z s a m y m p r z e d m i o t e m badań. Ponadto brak było jakichś ogólnoteoret y c z n y c h prac nad przeobrażeniami społeczności w i e j s k i e j , do których można b y było odnieść obraz p r z e m i a n r o d z i n y . Dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h pojawiają się coraz częściej prace o rodzinie i coraz więcej i n ­ s t y t u c j i n a u k o w y c h podejmuje badania nad t y m tematem. J a k p r z e d ­ stawia się dziś po 20 latach dorobek polskiej n a u k i w t y m zakresie? 1. Ogólnoteoretyczne rozważania nad wsią Pragnę t u omówić t y l k o te pozycje, które — m o i m zdaniem — stanowią bezpośrednią inspirację dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że do t a k i c h prac należą powojenne studia K . Dobrowolskiego, d o ­ tyczące k u l t u r y l u d o w e j i procesów d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j . Już w t . 1 „Etnografii P o l s k i e j " pojawiła się praca tego autora p t . Chłop­ ska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zarysu na podstawie ma­ teriałów źródłowych z XIX i XX wieku z południowej Małopolski . Z a w a r t o t a m definicję t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej, systematykę j e j cech, opis m e c h a n i z m u j e j f u n k c j o n o w a n i a i u t r z y m y w a n i a się oraz omówiono związki z i n n y m i t y p a m i k u l t u r y . W i e l e p a r t i i t e j p r a c y stanowić m u s i p u n k t wyjścia bądź inspirację w badaniach n a d t r a d y ­ cyjną rodziną wiejską; w szczególności dotyczy to następujących „roz­ działów: 8. Potęga autorytetów, 10. Tendencja do u n i f o r m i z m u k u l t u ­ rowego, 13. Społeczność wioskowa w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , 14. Współ­ zależność w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . D r u g i m s t u d i u m teoretycznym K . Dobrowolskiego, inspirującym w szczególności badania n a d proce­ sami przeobrażeń k u l t u r o w y c h , jest praca Trzy studia z teorii kultury ludowej . Jest to teoretyczne s t u d i u m procesów i zjawisk d y s h a r m o ­ n i i k u l t u r o w e j , dotyczące nie t y l k o k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ale i społecznej 38 39 3 8 39 „Etnografia P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 19—53. ..Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11—74. �DANUTA 134 MARKOWSKA oraz sfery świadomości. Hipoteza głosząca, iż w procesie zderzenia się t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a g r a r n y c h z przemysłowym układem c y w i l i z a ­ c y j n y m powstają zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , które muszą być przezwyciężone, b y k u l t u r a osiągnęła nową postać h a r m o n i i , w y d a j e się szczególnie inspirująca dla studiów nad rodziną wiejską w procesie j e j dzisiejszych przeobrażeń. Pełny, systematyczny i empirycznie u d o k u m e n t o w a n y zarys k i e r u n ­ k u przeobrażeń dzisiejszej w s i polskiej zawierają prace B . Gałęskiego. Najważniejsze z n i c h t o : Społeczno struktura wsi , stanowiąca syntezę wyników długoletnich badań p r o w a d z o n y c h przez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w Warszawie na sieci r e p r e z e n t a c y j ­ n y c h w s i o łącznej liczbie iponad 10 t y s . r o d z i n . Inną pracą tego autora o charakterze teoretyczno-socjologicznym jest pozycja Chłopi i zawód rolnika . W o b u t y c h pracach autor analizuje proces p o w o j e n n y c h p r z e m i a n s t r u k t u r a l n y c h w s i polskiej i związany z t y m układ sił spo­ łecznych. Dochodzi do w n i o s k u , że w w a r u n k a c h socjalistycznej i n d u ­ strializacji k r a j u w d a w n y m podziale n a biedotę wiejską i bogatych gospodarzy n i e t k w i już dziś podstawowy zrąb konfliktów społeczno-ekonomicznych i nie w t y m podziale szukać należy układu sił spo­ łecznych na w s i . A u t o r wskazuje na średniaczenie s t r u k t u r y własno­ ściowej w r o l n i c t w i e i malejącą rolę g r u p krańcowych — p r o l e t a r i a t u rolnego i b o g a t y c h właścicieli gospodarstw. Za c z y n n i k i o pierwszo­ p l a n o w y m znaczeniu uważa o n z jednej s t r o n y wzrost z a t r u d n i e n i a p o zarolniczego ludności w i e j s k i e j , a więc kształtowanie się na wsi środo­ w i s k wielozawodowych, z d r u g i e j zaś procesy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W rozdziale „Społeczne osobliwości z a w o d u r o l n i k a " wska­ zuje, iż t r a d y c y j n e gospodarstwo chopskie, będące połączeniem p r z e d ­ siębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , produkujące przede wszyst­ k i m dla siebie, t j . djla r o d z i n y , i słabo włączone w szersze m e c h a n i z m y r y n k o w e , gospodarstwo przejmowane z pokolenia na pokolenie w t r y b i e ważnych wydarzeń r o d z i n n y c h i obsługiwane w zasadzie przez zespół r o d z i n n y , podlega dziś wyraźnym, choć jeszcze nie m a s o w y m przeobra­ żeniom. P r z e m i a n y t e zmierzają do r o z e r w a n i a i d e n t y f i k a c j i przedsię­ b i o r s t w a z gospodarstwem d o m o w y m . W dziedzinę pracy r o l n e j wkracza coraz szerzej społeczna zasada podziału pracy, czy to na skutek n a b y ­ w a n i a przez gospodarstwo maszyn, nasion, l u b zarodników, czy też na s k u t e k w z r o s t u gospodarki t o w a r o w e j . Jest to więc 'proces nasilania się cech przedsiębiorstwa w gospodarstwie chłopskim. Ze z m i a n a m i t y m i łączą się też istotne przeobrażenia r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a je 40 41 4 2 W a r s z a w a 1962. W a r s z a w a 1963. * I b i d e m , s. 46—52. 4 0 4 1 2 �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 135 autor w odrębnym rozdziale t e j pracy zatytułowanym „Rodzina chłop­ ska, więzi rodzimno-sąsiedzkie" . Stwierdza, iż procesy przeobrażeń dzisiejszej r o d z i n y w i e j s k i e j , ogólnie rzecz biorąc, zmierzają w perspek­ t y w i e do osłabienia t y c h ceph, którymi różni się ona o d r o d z i n y m i e j ­ skiej. Wskazuje, iż profesjonalizacja pracy r o l n i k a osłabia j e j r o d z i n n y c h a r a k t e r . Aspiracje młodej generacji kształtują się na modłę stereo­ typów k u l t u r o w y c h powszechnych w mieście, jednakże r y g o r y n a r z u ­ cane przez i n d y w i d u a l n e gospodarstwo chłopskie częstokroć łamią te aspiracje, powodując — m i m o dezaprobaty — t r w a n i e p r z y t r a d y c y j ­ n y c h zasadach życia rodzinnego. A n a l i z a przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j , jaką proponuje w s w y c h studiach B . Gałęsiki, zmierza k u powiązaniu t y c h poszukiwań z analizą procesu profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a i kształtowaniem się zróżnicowanej s t r u k t u r y zawodowej n a w s i . 43 2. Prace ujmujące całokształt przeobrażeń współczesnej r o d z i n y wiejskiej Pierwsza tego t y p u próba wyszła po w o j n i e spod pióra p u b l i c y s t y J . A . Króla i nosiła tytuł Rodzina chłopska . N i e była to, rzecz jasna, praca o p a r t a na k o n k r e t n y c h studiach e m p i r y c z n y c h , lecz próba uogól­ nienia z j a w i s k sygnalizowanych przez prasę czy l i s t y do r e d a k c j i . J e d ­ n y m ze spostrzeżeń, szczególnie g o d n y m u w a g i , które było następnie przez badaczy t e r e n o w y c h w e r y f i k o w a n e , jest hipoteza, iż dzisiejsze modele życia rodzinnego wyprzedzają rozwój warunków l o k a l n y c h i proces m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a . Pozostają więc w d y n a m i c z n y m k o n ­ flikcie z a k t u a l n y m i w a r u n k a m i b y t u / Następną próbą całościowego spojrzenia na proces p r z e m i a n współ­ czesnej r o d z i n y w i e j s k i e j jest artykuł M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Z badań nad rodziną wiejską' . Napisany o n został n a podstawie badań sondażowych w czterech w s i a c h różniących się pomiędzy sobą strukturą społeczno-zawodową ludności. A u t o r k a omawia przede w s z y s t k i m t e n ­ dencje wspólne, zarysowujące się we w s z y s t k i c h badanych z b i o r o w o ściach. Nawiązując do ogólnoekonomicznego tła przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j wskazuje ona przede w s z y s t k i m , iż ziemia' jako najpewniejsze źródło u t r z y m a n i a uległa dziś deprecjacji, a młoda generacja w s i sposo­ b i się częstokroć do odejścia o d r o l n i c t w a . A u t o r k a wskazuje też n a źródła i elementy nowego m o d e l u r o d z i n y stwierdzając, iż jest to k o m ­ p r o m i s pomiędzy tradycyjną kulturą ludową a z dawna oddziaływającymi na wieś w z o r a m i k a r i e r drobnomieszczańskich oraz stereotypo44 15 43 Ibidem, s. 139—147. 44 „Wieś Współczesna", nr 1: 1960. 4 5 ..Wieś Współczesna", nr 6: 1961. �DANUTA 136 MARKOWSKA w y m i m o d e l a m i współczesnej k u l t u r y masowej. Analizę tego nowego m o d e l u przeprowadza a u t o r k a na poszczególnych jego częściach skła­ d o w y c h , a więc o m a w i a aspiracje związane z małżeństwem, d o m e m m i e s z k a l n y m , rolą społeczną dzieci i młodzieży w rodzinie, podziałem pracy i czasem w o l n y m , pracą n a r o l i i zawodem. A n a l i z a t a wskazuje na k i e r u n k i przeobrażeń, lecz nie daje pełniejszego wglądu w mecha­ n i z m z m i a n czy k o n f l i k t y w realizacji nowego m o d e l u życia rodzinnego. Próbą syntetycznego zarysu współczesnych p r z e m i a n r o d z i n y w i e j ­ skiej jest krótki szkic D . M a r k o w s k i e j , Les voies d'évolution d'une fa­ mille rurale contemporaine . Na podstawie badań monograficznych w czterech w y b r a n y c h regionach P o l s k i ( w 10 wsiach o łącznej liczbie 757 zbadanych r o d z i n ) próbuje a u t o r k a dać zarys najważniejszych współczesnych przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a takie kwestie, j a k związek pomiędzy c h a r a k t e r e m społeczności l o k a l n e j a t y p e m r o ­ dziny w i e j s k i e j , f u n k c j e gospodarcze r o d z i n y , f u n k c j e wychowawcze oraz f u n k c j e asekuracyjne. 48 3. Współczesne monograficzne studia terenowe nad rodziną wiejską Już w okresie międzywojennym k r a k o w s k i ośrodek etnograficznosocjologiczny przeprowadzał pod k i e r u n k i e m prof. K . Dobrowolskiego studia historyczno-terenowe nad rodziną wiejską w K r a k o w s k i e m i n a Górnym Śląsku. Zebrane materiały nie doczekały się jednak p r z e d w o j ­ ną p u b l i k a c j i . Dopiero w latach pięćdziesiątych podjęto j e p o n o w n i e w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J . W 1957 r . Ukazała się praca M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Sytuacja społeczna kobiety wiej­ skiej w ziemi krakowskiej w latach 1880—1914 . Jest to s t u d i u m m o ­ nograficzne oparte na badaniach a u t o r k i w 9 wsiach na terenie K r a ­ kowskiego oraz na m a t e r i a l e a n k i e t o w y m (597 w y p o w i e d z i kobiet w i e j ­ skich). J a k k o l w i e k w t y t u l e pracy m o w a jest nie o rodzinie w i e j s k i e j , a t y l k o o kobiecie, to jednak praca w swej treści jest znacznie szersza i bogatsza, gdyż analizuje sytuację społeczną kobiety w i e j s k i e j na t l e cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i społeczności w i o s k o w e j . Układ tego s t u d i u m jest 'przejrzysty, s k o n s t r u o w a n y w e d l e zasady t o k u życia ludzkiego. A u t o r k a o m a w i a więc sytuację dziecka w rodzinie, okres dojrzewania, okres poprzedzający małżeństwo, samo małżeństwo, sy­ tuację społeczną i pozycję w r o d z i n i e młodej mężatki, rolę społeczną gospodyni-matki, sytuację w d o w y i wreszicie starość k o b i e t y . Jest to przede w s z y s t k i m s t u d i u m społeczno-obyczajowe. Praca i l u s t r o w a n a 47 La Pologne Ethnologiques, 46 et 4 7 au VII Wrocław P r a c e i Materiały e Congrès International 1964, s. 83—89. des Sciences E t n o g r a f i c z n e , t. 10, >z. 2, W r o c ł a w Anthropologiques 1957, s. 129—205. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 137 jest obficie materiałem t e r e n o w y m i opisami ze źródeł zastanych. Skró­ towe i n f o r m a c j e o i n n y c h badaniach monograficznych r o d z i n y w i e j s k i e j już n i e r e j o n u , lecz poszczególnych w s i , przeprowadzanych pod k i e r u n ­ k i e m K . Dobrowolskiego, zawarte są w ,,Sprawozdaniach z Posiedzeń Polskiej A k a d e m i i N a u k . Oddział w K r a k o w i e " . Zamieszczono t a m streszczenia d w u prac magisterskich: D . M a r k o w s k i e j , Gospodarcze funkcje rodziny wiejskiej na przykładzie wsi Modlnicy w pow. krakow­ skim w latach 1880—1960 , oraz K . C h o l e w i a n k i , Przeobrażenia ro­ dziny chłopskiej na Orawie w latach 1880—1957 na przykładzie wsi Piekielnik . Sprawozdania t e poprzedzone są skrótem r e f e r a t u K . D o ­ browolskiego, Badania nad rodziną. Uwagi wstępne , gdzie a u t o r o m a w i a stosowaną w pracach K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J metodą historyczno-terenowych studiów n a d rodziną, p u b l i k u j e kwestionariusz do badań genealogii r o d z i n oraz daje ważniejsze w s k a ­ zówki metodologiczne. Zaleca w badaniach nad rodziną zwrócenie u w a ­ gi na: a) powiązanie r o d z i n y ze społecznością lokalną, b) z m i a n y w r o ­ d z i n n y m podziale p r a c y związane z wprowadzeniem udoskonalonych narzędzi r o l n i c z y c h , c) z m i a n y wywołane przechodzeniem członków r o d z i n y do pracy pozarolniczej, dl) rolę i n s t y t u c j i zewnętrznych w p r z e ­ obrażeniach f u n k c j i r o d z i n y , e) motoryczną rolę k o n f l i k t u pomiędzy starą a młodą generacją ludności w i e j s k i e j , f) ścieranie się tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h i k o l e k t y w i s t y c z n y c h w życiu z b i o r o w y m społecz­ ności w i e j s k i e j . Spośród prac magisterskich K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogól­ nej i Socjologii U J ukazała się p u b l i k a c j a książkowa D . M a r k o w s k i e j , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej . Jest to poszerzona w e r s j a wspomnianej wyżej m o n o g r a f i i w s i p o d k r a k o w ­ skiej, M o d l n i c y . To s t u d i u m historyczno-terenowe u j m u j e proces p r z e ­ m i a n r o d z i n y w i e j s k i e j na przestrzeni l a t 1880 do 1963 w trzech o k r e ­ sach h i s t o r y c z n y c h : w l a t a c h 1880—1919, w okresie 1919—1945 oraz współcześnie, t j . w latach 1945—1963. Schemat opisu r o d z i n y w i e j s k i e j w każdym z t y c h okresów przedstawia się następująco: I . Pozycja r o ­ dziny w społeczności wioskowej. S t r u k t u r a r o d z i n y ; I I . Typologia r o ­ dziny; I I I . F u n k c j e r o d z i n y : 1. F u n k c j e p r o k r e a t y w n e , 2. F u n k c j e go­ spodarcze, 3. Rodzina a dom mieszkalny, 4. Rodzina jako system w z a j e m n y c h zabezpieczeń, 5. Wychowawcze f u n k c j e r o d z i n y ; I V . Głów­ ne różnice i podobieństwa w t y p a c h r o d z i n . Całość rozważań zamykają 4 8 i9 so 51 52 46 lipiec 49 5 0 5 1 5 2 „Sprawozdania z Posiedzeń P o l s k i e j — grudzień 1960, K r a k ó w 1961. I b i d e m , s. 289—296. Ibidem,, s. 2&6—298. I b i d e m , s. 285—289. Wrocław—(Kraików 1964. A k a d e m i i N a u k . Oddział w Krakowie'', �DANUTA 138 MARKOWSKA u w a g i końcowe. Jest to analiza w s i , która z rolniczej przekształciła się w chłopsko-robotniczą, wielozawodową. A u t o r k a próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie z m i a n y w życiu r o d z i n y wywołał t e n rozwój. Badania nad rodziną wiejską są w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J nadal prowadzone, m . i n . na Podhalu, a ostatnio także w uprzemysła­ w i a n y m r e j o n i e Tarnobrzegu. Wśród dzisiejszych m o n o g r a f i i wsi ważkie miejsce zajmuje niewąt­ p l i w i e książka Z. T. Wierzbickiego, Żmiąca w pół wieku później . A u t o r podjął badania już w 1952 r., pragnąc stwierdzić zmiany, j a k i e na przestrzeni pół w i e k u dokonały się we w s i opisywanej niegdyś przez F. B u j a k a . Zarówno niezwykła staranność t e j pracy, j a k i f a k t , że nawiązuje ona do m o n o g r a f i i t e j samej w s i sprzed pół w i e k u , nadaje j e j pozycję niezwykłą wśród p o w o j e n n y c h m o n o g r a f i i w s i . W p r z e d ­ m o w i e do książki p r o f . J . Szczepański wskazuje n a t r z y zawarte w n i e j zagadnienia. Pierwsze to porównanie z opisem B u j a k a . D r u g i p r o b l e m polega na u c h w y c e n i u przeobrażeń. „Trzecim p r o b l e m e m są zagadnie­ nia r o d z i n y . Występują one p r a w i e w e w s z y s t k i c h rozdziałach" . Cała część trzecia „Przeobrażenia w s t r u k t u r z e klasowo^warstwowej i o b y ­ czajach" jest p r a w i e wyłącznie poświęcona rodzinie. O t e j n i e z w y ­ k l e cennej m o n o g r a f i i można b y powiedzieć, że jest to s t u d i u m prze­ m i a n społeczności wioskowej, p r z e m i a n u c h w y c o n y c h t a k , j a k przeja­ wiają się one w życiu r o d z i n y . Badania nad rodziną wiejską podjął też Zakład E t n o g r a f i i Polski I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w Warszawie. Pod k i e r u n ­ k i e m doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j przeprowadza się o d 1954 r . bada­ nia monograficzne r e j o n u dawnej Puszczy Zielonej. Wśród różnych dzie­ d z i n k u l t u r y podlegających badaniom uwzględniono również rodzinę i kulturę dnia codziennego. Wstępną informację z t y c h badań p u b l i ­ k u j e L . M . Szwengrub, Kształtowanie się kultury dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej . W t. 3 p r a c y zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielona znajdują się d w i e r o z p r a w y poświęcone rodzinie, a m i a n o w i c i e L . M . Szwengrub, Kultura dnia codziennego współczes­ nej wsi kurpiowskiej, oraz D . M a r k o w s k i e j , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej. Prace monograficzne n a d przeobrażeniami r o d z i n y w i e j s k i e j czy nad adaptacją r o d z i n w i e j s k i c h migrujących do m i a s t podejmowane są ostatnio coraz częściej w r a m a c h prac K o m i t e t u Badań Rejonów U p r z e 53 5 4 5S 5 6 51 5 3 W r o c ł a w 1963. 54 F. B u j a k , 55 5 6 • 7 Żmiąca. Z. T. W i e r z b i c k i , I b i d e m , s. 211—369. „Etnografia Wieś powiatu Żmiąca limanowskiego, w pół u-ieku P o l s k a " , t. 2; 1959, s. 268—274. później, K r a k ó w 1903. W r o c ł a w 1963, s. I V . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 139 mysłaiwianych P A N . W okręgu Nowego K o n i n a badania takie w trzech w y b r a n y c h wsiach przeprowadził B. Ławniczak pod k i e r u n k i e m iprof. T . Szczurkiewicza. W postaci wstępnych doniesień p u b l i k u j e o n w y n i k i w a r t y k u l e p t . Z badań nad przeobrażeniami struktury i funkcji rodzi­ ny wiejskiej w Malińcu i wsiach sąsiednich . A u t o r omawia zmiany wywołane w życiu r o d z i n y w i e j s k i e j w z r o s t e m z a t r u d n i e n i a p o z a r o l n i czego, a m i a n o w i c i e : zanikanie t r a d y c y j n e j chłopskiej r o d z i n y w i e l o p o ­ k o l e n i o w e j , burzenie dawnego rygorystycznego podziału pracy mię­ dzy poszczególnymi członkami rodziny, emancypację ekonomiczną d o ­ rosłej młodzieży, a co za t y m idzie emancypację kulturalną, osłabienie d a w n y c h więzi rodzinno-sąsiedzkich w obrębie w s i i z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m życia towarzysko-obrzędowego zarówno w rodzinie, j a k i w spo­ łeczności wioskowej. Badania nad rodziną podjął też w okręgu koniń­ s k i m Z. Tyszka. Hipotezy badawcze i p r o j e k t badań zostały o p u b l i k o ­ w a n e p t . Przeobrażenia społeczne rodziny pod wpływem industrializacji i urbanizacji . 58 59 Na szczególną uwagę zasługują badania podjęte przez łódzkie śro­ dowisko naukowe w uprzemysławianym okręgu Bełchatowa. T a m bo­ w i e m podjęto prace kompleksowe, w których szczególnie blisko współ­ pracują etnografowie z socjologami, i to w badaniach t y c h samych problemów. J e d n y m z n i c h jest rodzina. P r o j e k t odnośnych badań so­ cjologicznych przedstawia J . Lutyński, Rodzina, więź pokrewieństwa, życie domowe i ich przemiany w związku z procesem industrializacji . A u t o r bierze za p u n k t wyjścia hipotezy socjologów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, którzy badali p r z e m i a n y r o d z i n y pod wpływem i n d u ­ strializacji. Te hipotezy pragnie weryfikować na m a t e r i a l e p o l s k i m w t o ­ k u studiów monograficznych w rejonie Bełchatowa. P r o j e k t etnograficz­ n y c h badań n a d rodziną przedstawia J . K u c h a r s k a . P r o b l e m a t y k a etnograficznych badań t e r e n o w y c h w okręgu bełchatowskim dotyczy: 1) w i e l o s t r o n n y c h powiązań i współzależności gospodarczych r o d z i n z szerszą społecznością lokalną, 2) r o d z i n y jako i n s t y t u c j i społecznej d o ­ stosowującej swoją strukturę, n o r m y postępowania, postawy życiowe do obowiązujących na w s i t r a d y c y j n y c h wzorów i a k t u a l n e j s y t u a c j i spo­ łeczno-gospodarczej. Łódzki ośrodek etnograficzny nie d u b l u j e więc p r a c y socjologów, lecz podejmuje w dalszym ciągu z dawna prowadzone pod k i e r u n k i e m prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n i e z w y k l e cenne s t u ­ d i a nad społecznością wioskową, współdziałaniem i współpracą. S t u d i a te od dawna już dostarczają w i e l e materiału i pomysłów badaw60 6 1 58 59 60 61 Rejonów Uprzemysławianych", n r 4: 1963, s. 229—241. „Zeszyty Badań Rejonów Ibidem, s. 283—287. Ibidem, s. 330—337. „Zeszyty Eadań Uprzemysławianych", nr 5: 1963, s. 239—244. �DANUTA 140 MARKOWSKA czych do dociekań n a d rodziną wiejską, o czym m o w a będzie p o n i ­ żej. Etnograficzne badania n a d rodziną wiejską w okręgu bełchatows k i m ujmują więc procesy p r z e m i a n tej komórki życia społecznego na tle i w p o d s t a w o w y c h u w a r u n k o w a n i a c h , j a k i e stwarza wiejskie środowisko lokalne. Badania nad rodziną wiejską zostały także podjęte w okręgu uprze­ mysławianym Płocka. Poprzedziły je w i e l k i e badania masowe dokonaneprzez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w W a r ­ szawie już w 1961 r . Szeroką akcją ankietową objęto łącznie 4038 r o ­ dzin w i e j s k i c h . W postaci tablic statystycznych opatrzonych k o m e n ­ tarzem w y n i k i t y c h badań zostały o p u b l i k o w a n e w zbiorze Społeczno-ekonomiczna struktura wsi w rejonie Płocka . W pracy t e j zawarto m . i n . dane dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n y oraz poziomu bytowego. Jako uzupełnienie t y c h badań podjęto w 1962 r. w jednej ze w s i , a m i a n o ­ wicie w B r u d z e n i u Dużym, pow. Płock, badania monograficzne. I n n y m źródłem inspiracji t y c h badań były studia A . Kłoskowskiej nad rodziną w łódzkim środowisku r o b o t n i c z y m . Badania we w s i płockiej nawią­ zywały więc z jednej s t r o n y do obiektywnego obrazu s t r u k t u r y i pozio­ m u bytowego oraz i n n y c h danych o rodzinie, zyskanych w t o k u badań a n k i e t o w y c h , z drugiej zaś podejmowały w p e w n y m sensie analizę po­ równawczą mechanizmu kształtowania się współczesnych m o d e l i k u l t u ­ r o w y c h . W y n i k i t y c h badań zostały już o p u b l i k o w a n e (D. M a r k o w s k a : Rodzina wiejska w rejonie Płocka oraz Family Patterns in a Polish Village ). Wśród współczesnych prac p o p u l a r n o n a u k o w y c h zwraca uwagę p o ­ zycja A . Olszewskiej-Ładykowej Rodzina , omawiająca stan w i e d z y o współczesnej rodzinie w Polsce, gdzie m . i n . zawarte są dane o w y ­ nikach badań nad rodziną wiejską. A u t o r k a o m a w i a t a k i e kwestie, j a k rodzina a gospodarstwo, model r o d z i n y w środowisku w i e j s k i m , k i e r u n ­ k i przemian r o d z i n y w i e j s k i e j . 62 6 3 04 65 66 4. P r o b l e m y szczegółowe r o d z i n y wiejskiej W y b r a n e zagadnienia r o d z i n y chłopskiej czy w i e j s k i e j stanowią bardzo o b f i t y dział powojennej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dział znacznie 62 W a r s z a w a 1963. 6 3 A. K ł o s k o w s k a , „Studia w Socjologiczne", łódzkim środowisku Wzory i modele w socjologicznych nr 2(5): 1962, s. 35—49; t e n ż e , robotniczym, „Przegląd badaniach Badania Socjologiczny", modelu t. „Zeszyty 65 „The P o l i s h S o c i o l o g i c a l B u l l e t i n " , n r 2: 1963, s. 97—110. Badań 66 Warszawa 1964. Rejonów Uprzemysławianych", rodziny 14: 1962, z. 1, s. 117—124. 6 4 rodziny, n r 6: 1963, s. 5—50. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 141 obszerniejszy niż studia całościowe nad t y m t e m a t e m . W omówieniu t y m zastosuję więc ograniczenia zapowiedziane we wstępie. Sporo materiału bezpośrednio przydatnego do dociekań nad r o d z i ­ ną wiejską przynoszą prace ekonomistów i demografów. W t e j grupie na uwagę zasługuje s t u d i u m ekonomisty W. Stysia, Współzależność, rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa . Na szerokim m a t e r i a l e z e b r a n y m drogą badania h i s t o r i i r o d z i n , z w y k o r z y s t a n i e m materiałów statystycznych i katastrów w 20 wsiach na terenie byłej G a l i c j i W s c h o d ­ n i e j , śledzi autor zmiany obszaru gospodarstwa w powiązaniu z c y k l e m r o z w o j o w y m r o d z i n y : od m o m e n t u j e j powstania aż po wyposażenie dzieci i rozpad gospodarstwa macierzystego na rzecz n o w y c h jednostek rodzinno^gospodarczych. Analiza ta m u s i być brana pod uwagę przez każdego badacza zajmującego się systemem dziedziczenia oraz w e w s z e l k i c h analizach t z w . „małej d y n a m i k i ' r o z w o j o w e j r o d z i n y . Wśród prac demografów wymienić w y p a d a artykuł E. Rosseta, Sta­ rzenie się ludności produkcyjnej w Polsce i w świecie , oraz pozycję książkową tegoż autora, Perspektywy demograficzne Polski . Dalsze prace demograficzne t o : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960—1970 ; A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolni­ czej w latach 1947—1957 . T u też wymienić w y p a d a opracowanie sta­ tystyczne materiałów a n k i e t o w y c h P r a c o w n i Socjologii W s i I E R w p r a ­ c y zbiorowej pod redakcją B. Gałęskiego, Społeczno-ekonomiczna struk­ tura wsi w Polsce Ludowej , gdzie M . L a t u c h i M . Pohoski o p r a c o w a l i dział V I „Struktura gospodarstw d o m o w y c h " . Na uwagę zasługuje też artykuł M . Pohoskiego, Wychodźstwo ze wsi do, miast a obszar gospodarstwa i rozmiar rodziny . Problemy r o ­ d z i n y w i e j s k i e j porusza t e n sam autor w swej książce Migracje ze wsi do miast , zwłaszcza w rozdz. I I I 1 „Selekcja wychodźców z p u n k t u widzenia w i e k u , płci i pokrewieństwa w s t o s u n k u do głowy r o d z i n y " oraz w rozdz. V I 6 „Próba określenia pozycji z a j m o w a n y c h przez różne kategorie synów chłopskich w h i e r a r c h i i dochodu i poważania społecz­ nego" . 61 68 69 70 71 72 7 3 74 75 7 6 77 67 6 8 63 W r o c ł a w 1959. „Kultura i Społeczeństwo", W a r s z a w a 1962. n r 1: 1961. 7 0 „Wieś Współczesna", n r 5: 1958, s. 71—77. 7 1 „Wieś Współczesna", 7 2 73 7 4 7 5 76 7 7 n r 10: 1961, s. 94—102. W a r s z a w a 1961. Ibidem, s. 198—214. „Wieś Współczesna", n r 9: 1960, s. 75—90. W a r s z a w a 1963. Ibidem, s. 71—80. I b i d e m , s. 177—181. �DANUTA 142 MARKOWSKA Z kręgu ekonomistów wyszła niezmiernie cenna praca M . C z e r n i e w skiej, Budżety domowe rodzin chłopskich , o p a r t a na materiałach u z y ­ skanych o d gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość. Sam tytuł pozycji mówi o j e j ważności dla studiów n a d rodziną. Budżety domowe są przecież w y m i e r n y m obrazem zadań i f u n k c j i spełnianych przez rodzinę. D o d a j m y , iż a u t o r k a omawia strukturę budżetów w róż­ n y c h t y p a c h r o d z i n i daje dynamikę zjawiska n a przestrzeni o s t a t n i c h 15 l a t , porównanie z okresem międzywojennym i zestawienie z n o r m a ­ m i wyżywienia dostatecznego. Jedyną pozycją w -powojennej l i t e r a ­ t u r z e dotyczącą pracy k o b i e t y w i e j s k i e j jest s t u d i u m e k o n o m i s t k i S. Śliwińskiej, Próba analizy warunków życia i pracy kobiet gospodyń wiejskich w Polsce . Na materiałach spisów powszechnych oraz na ze­ b r a n y c h danych a n k i e t o w y c h z t e r e n u całego k r a j u przeprowadza autorka obliczenia czasu pracy k o b i e t y w i e j s k i e j , daje przegląd j e j obowiązków p r o d u k c y j n y c h , d o m o w y c h i w y c h o w a w c z y c h . Rozważania zamykają p o s t u l a t y pod adresem praktyków. 78 79 W rejestrze ważniejszych prac poświęconych w y b r a n y m zagadnie­ n i o m r o d z i n y w i e j s k i e j wymienić trzeba artykuł A . Olszewskiej-Ład y k o w e j i K. Żygulskiego, Małżeństwa mieszane na Śląsku Opolskim . Jest to omówienie małżeństw z a w i e r a n y c h we w s i opolskiej pomiędzy autochtonami a ludnością napływową. W s p o m n i j m y t u jeszcze pracę M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Za­ groda wiejska jako środowisko pracy A u t o r k a o m a w i a t a m związek pomiędzy c h a r a k t e r e m r o d z i n y chłopskiej i j e j gospodarstwa a t y p e m zagrody i j e j cechami f u n k c j o n a l n y m i . We w s z y s t k i c h wyżej omówionych czy też w s p o m n i a n y c h t y l k o p o ­ zycjach rodzina wiejska nie była a u t o n o m i c z n y m p r z e d m i o t e m analizy,, bądź też badaniom poddano t y l k o w y b r a n e j e j aspekty. Wiele cennego materiału d l a p r o b l e m a t y k i związku pomiędzy spo­ łecznością lokalną a rodziną wiejską dostarczają prace łódzkiego śro­ dowiska etnograficznego, kierowanego przez prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ską. Poza wspomnianą już wyżej monografią Zaborowa wymienić t u trzeba artykuł K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Pomoc wzajemna i współ­ działanie w kulturach ludowych . W K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e ­ t u Łódzkiego podejmuje się wiele prac magisterskich, dotyczących zajęć k o b i e t y w i e j s k i e j , podziału obowiązków gospodarczych w r o d z i n i e i t p . so 81 92 7 8 Warszawa 1963. 7 9 „Roczniki Nauk 8 0 „Przegląd Socjologiczny", 81 Jak pracuje 8 2 Prace R o l n i c z y c h " , n r 1—3: 1963. człowiek, i Materiały t. 13: 1959, s. 89—105. Warszawa Etnograficzne, 1961, s. 268—294. t. 8 — 9 . Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 143 Ośrodkiem prowadzącym badania nad w y b r a n y m i zagadnieniami r o d z i n y jest też M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Z t e ­ go kręgu ukazały się prace dotyczące różnych s t r o n życia społeczności w i e j s k i e j , m . i n . J . P. Dekowskiego, Społeczność wiejska w Jasieniu ,. zawierająca wiele danych o rodzinie na t l e społeczności lokalnej i o obrzędowości r o d z i n n e j . Inną pozycją jest artykuł W . D r o z d o w s k i e j , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim . Trzecią pozycją jest praca S. Matczakowej, Dziecko w rodzinie wiejskiej . Praca o p a r t a jest n a materiałach t e r e n o w y c h zebranych w 25 wsiach pow. radomszczańskie­ go. Pierwsza część to omówienie t r a d y c y j n y c h postaw i wierzeń zwią­ zanych z urodzeniem dziecka i r o z u m i e n i e m jego r o l i w rodzinie, część d r u g a o m a w i a p r o b l e m y dotyczące r o z w o j u fizycznego i umysłowego dziecka, trzecia — udział dziecka w pracy p r o d u k c y j n e j i rolę szkoły oraz uczestnictwo dziecka w życiu społecznym w s i . 83 8i 85 Jest natomiast f a k t e m 'uderzającym, iż p r o b l e m a t y k a obrzędowości rodzinnej, która dominowała w studiach nad rodziną jeszcze w okresie międzywojennym, dziś jest coraz rzadziej podejmowana jako specjalny t e m a t prac. Do p o z y c j i p o w o j e n n y c h z tego zakresu zaliczyć trzeba n a ­ stępujące: M . Szubertowa, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka , praca referująca w y n i k i badań we w s i Istebnej (Śląsk); J . P. Dekowskiego, Zwyczaje weselne w pow. opoczyńskim ; S. Bąka, Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie . Na t y m kończą się pozy­ cje poświęcone specjalnie obrzędowości r o d z i n n e j . J a k w i d z i m y , n i e ma w l i t e r a t u r z e powojennej a n i jednej pozycji, która usiłowałaby dać zarys całościowy obrzędowości r o d z i n n e j w procesie j e j współczesnych przeobrażeń. Zainteresowanie młodzieżą wiejską było już w okresie międzywo­ j e n n y m bardzo żywe wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h i publicystów. Także dzisiaj jest to temat szczegółowy w studiach n a d rodziną wiejską, który m a na s w o i m koncie ogromną liczbę pozycji w przeważającej mierze o charakterze p u b l i c y s t y c z n y m . T o ­ też nie sposób i c h w s z y s t k i c h omówić. Poprzestanę więc na w s k a z a n i u najważniejszych. Są to następujące pozycje: J . Grabowicz i B . T r y f a n , Autorytety w oczach młodzieży ze Skrzyńska , oraz t y c h samych 86 87 88 89 P r a c e i Materiały 1, Łódź 1957. 8 3 nr 8 4 Seria 85 86 8 7 8 8 89 Muzeum Archeologicznego P r a c e i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o E t n o g r a f i c z n a , n r 5, Łódź 1961. ii E t n o g r a f i c z n e g o w . Łodzie i w Etnograficznego Łodzi, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5: 1963, s. 131—178. P r a c e ii Materiały E t n o g r a f i a z n e , t. 8—9, Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951, «. 597—616. P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e , t. 7, L u b l i n 1948/1949, s. 211—300. „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " , n r 18, W r o c ł a w 1958. „Wieś Współczesna", nr 1: 1962. s. 71—82. �DANUTA 144 MARKOWSKA •autorów „Konflikt pokoleń" czy „konflikt postaw"? ; T . H u n e k , Mło­ dzież techników rolniczych o sobie i o rolnictwie ; Z. I w a n i c k i , Zawód rolnika w opinii młodzieży wsi podłódzkiej . T u należą też liczne prace publicystyczne E. Jagiełło-Łysiowej, Zawód rolnika i nowoczesne środ­ ki oddziaływania kulturalnego w oczach młodzieży oraz O czym ma­ rzy młodzież . Dalsze pozycje z tego zakresu to J . Kraśniewski, Dziewczęta wybierają zawód ; A . Sianko, Młodzież o sobie oraz Mło­ dzi rolnicy o swoim zawodzie . Młodzieży w i e j s k i e j poświęcona jest część pracy zbiorowej pod redakcją T . R y c h l i k a , Wieś, gospodarstwo, młodzież . Sporo materiału dotyczącego młodzieży na t l e społeczności w i o s k o w e j zawiera m o n o g r a f i a M . B i e r n a c k i e j , Potakówka . 90 91 92 93 94 95 9 6 97 98 99 5. P l o n k o n k u r s u n a pamiętniki młodzieży wiejskiej W 1961 r . Związek Młodzieży W i e j s k i e j p r z y udziale L u d o w e j Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j i Zakładu Socjologii W s i P A N ogłosił k o n k u r s na pamiętnik młodego pokolenia w s i . W odpowiedzi napłynęło p r a w i e 5 500 pamiętników. I c h n a u k o w y m opracowaniem k i e r u j e prof. J . Chałasiński. T e n bogaty materiał służy w i e l u badaczom za źródło dociekań nad współczesną rodziną wiejską, n a d przeobrażeniami postaw młodzie­ ży, tak przejrzyście u c h w y t n y m i w k o n f r o n t a c j i z pamiętnikami okresu między w o j ennego. Polska h u m a n i s t y k a m a za sobą bogate t r a d y c j e posługiwania się materiałem a u t o b i o g r a f i c z n y m jako źródłem do analizy p r z e m i a n społeczno-kulturalnych. Niewątpliwie ważną pozycją w t y m d o r o b k u będzie opracowanie p l o n u ostatniego k o n k u r s u . L S W zapowiada serię p u b l i ­ k a c j i źródłowych opatrzonych k o m e n t a r z a m i specjalistów. Z okazji X X - l e c i a P R L ukazał się wstępny wybór p t . Awans pokolenia ° . Wstęp napisał prof. J . Ghałasiński pod z n a m i e n n y m tytułem Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. K i e d y w 1938 r . w y d a n o ówczesne Młode pokole­ nie, tenże p r o f . J . Chałasiński zaczynał komentarz teoretyczny od ana­ lizy r o d z i n y w i e j s k i e j i społeczności l o k a l n e j . Były to b o w i e m w ó w 1 0 9 0 „Wieś Współczesna", n r 8: 1962, s. 82—93. 9 1 „Wieś Współczesna", 9 2 9 3 n r 6: 1960, s. 42—56., „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 17: 1963 n r 1, s. 119—122. „Wieś Współczesna", n r 9: 1959, s. 48—65. 9 4 „Wieś 95 „Wieś Współczesna", n r 11: 1961, s. 65—72. 96 „Wieś Współczesna", n r 4: 1958, s. 139—142. 97 Współczesna", nr „Wieś Współczesna", n r 4: 1960, s. 3—21. T . 2, W a r s z a w a 1963. W a r s z a w a 1962. mo W a r s z a w a 1964. 9 8 99 12: 1959, s. 89—110. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 145 czas podstawowe d e t e r m i n a n t y życia młodego pokolenia wiejskiego. Dziś cały wstęp poświęcony jest rozważaniom n a d procesem autono­ m i z a c j i osobowości młodzieży w i e j s k i e j , dążnościom do autoekspresji, kształtowaniu się świadomości historycznej. „Dążenie do a u t o n o m i i oso­ by, to jest podstawowy element s t r u k t u r y w s z y s t k i c h pamiętników tego t o m u . I c h treścią są zawsze losy l u d z k i e pokazane o d s t r o n y emancypowania się i f o r m o w a n i a się osoby w j e j autonomiczności" . Z n a ­ m i e n n y jest również układ tego tomu, odpowiadający t e m u , co zawiera tytuł. Pierwsza część, „ W gospodarstwie r o l n y m " , poprzedzona jest rozważaniami E. Jagiełło-Łysiowej, Od chłopa do rolnika . Autorka o m a w i a proces profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a , proces p r z e m i a n wiodący od s y l w e t k i tradycyjnego chłopa do nowoczesnego rolnika-przedsiębiorcy, który n i e godzi się na to, b y odrębności jego zawodu miały go skazywać na niższość cywilizacyjną i kulturalną. D r u g a część, „ W n o ­ w y c h zawodach na w s i " , zawiera wstęp B . Gołębiowskiego, Organiza­ torzy urbanizacji wsi , omawiający szanse, jakie daje młodemu p o k o ­ l e n i u rozwój zakładów p r a c y pozarolniczych związanych f u n k c j o n a l n i e ze wsią czy też placówek nowoczesnych usług r o l n i c z y c h . Trzecią część, „ W mieście", o t w i e r a k o m e n t a r z F. Jakubczaka, Awans młodego poko­ lenia wsi w mieście , omawiający procesy m i g r a c j i i adaptacji mło­ dzieży w i e j s k i e j w mieście. Materiał pamiętnikarski został także w y k o r z y s t a n y w i n n y c h p u b l i ­ kacjach. J . Chałasiński napisał artykuł Młode pokolenie wsi w proce­ sach migracji i ruchliwości społeczno-kulturalnej . Z i n n y c h waż­ niejszych pozycji o p a r t y c h n a t y m zbiorze źródeł wymienić trzeba: F. Jakubczak, Perspektywy młodzieży wiejskiej w świetle zbiorów pamiętników ; B. Weber, Ideały życiowe pamiętnikarzy ; M. Trawińska-Kwaśniewska, Zmiany społecznych funkcji szkoły w środowisku wiejskim . Na szczególną uwagę badacza współczesnej r o d z i n y w i e j ­ skiej zasługuje artykuł F. Jakubczaka, Małżeństwo i rodzina w pa­ miętnikach młodego pokolenia wsi , gdzie autor o m a w i a nowe aspi­ racje i modele życia rodzinnego, wskazując na wzrost ekspresyjno-integracyjnej funkcji rodziny. 1M 192 103 104 105 106 107 108 109 101 Ibidem, s. 21. 1 0 2 Ibidem, s. 35—50. 103 Ibidem, s. 261—273. 104 Ibidem, s. 507—523. 1 0 5 „Wieś Współczesna", n r 6: 1963, s. 22—35. 1 0 6 „Wieś Współczesna", n r 3: 1962, s. 47—57. 1 0 7 „Wieś Współczesna", n r 1 0 8 „Wieś Współczesna", n r 10: 1963, s. 17—32. 1 0 9 „Wieś Współczesna", 10 - K t n o g r a f i a Polska, t. IX nr 12: 1963, s. 19—30. 7: 1963, s. 54—64. �DANUTA 146 MARKOWSKA Bogaty zbiór pamiętników jest zaledwie w n i e w i e l k i e j cząstce o p r a ­ cowany. Dalsze jego analizy dostarczą niewątpliwie 'bogatego materiału d l a w y b r a n y c h problemów życia rodziny, jak i dla całościowych ujęć. 6. Ogólnopolska konferencja poświęcona wiejskiej przeobrażeniom rodziny Dopiero w ostatnich latach d y s c y p l i n y zajmujące się życiem spo­ łecznym i kulturą w s i znalazły szeroką płaszczyznę do w y m i a n y myśli i doświadczeń. Z i n i c j a t y w y Zakładu Socjologii W s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i i Socjologii P A N w Warszawie organizowane są corocznie ogólnopolskie konferencje poświęcone określonym p r o b l e m o m w i e j s k i m , skupiające przedstawicieli różnych d y s c y p l i n : socjologów, etnografów, e k o n o m i ­ stów, demografów, geografów, planistów, publicystów 1 działaczy spo­ łecznych. W dniach 7—9 maja 1964 r. obradowała trzecia już tego t y p u konferencja, t y m razem poświęcona przeobrażeniom współczesnej r o ­ d z i n y w i e j s k i e j . Materiały t e j k o n f e r e n c j i w całości zamieszczono w „Rocznikach Socjologii W s i " . J a k k o l w i e k artykuły tego t o m u d a ­ łyby się zakwalifikować do różnych wyżej omówionych już typów opracowań, to jednak potraktowałam te prace oddzielnie, a t o z d w u powodów. Stanowią one m n i e j więcej pełny przegląd najnowszych studiów w t y m zakresie. Ponadto konferencja, j a k k o l w i e k skupiła przed­ s t a w i c i e l i różnych n a u k , doprowadziła do w i e l u wspólnych ustaleń. Na t y m o s t a t n i m zagadnieniu pragnę się dłużej zatrzymać. N a j p i e r w j e d n a k k i l k a u w a g o pracach z a w a r t y c h w t y m tomie. O t w i e r a go a r ­ tykuł B . Gałęskiego, Socjologiczna problematyka rodziny chłopskiej , w którym autor próbuje dać definicję t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, systematykę j e j cech podstawowych, wyróżniających ją o d i n n y c h r o ­ dzin, oraz zarysowuje k i e r u n k i j e j dzisiejszych p r z e m i a n . Wreszcie orzeka, n a c z y m polegać w i n n a socjologiczna p r o b l e m a t y k a badań n a d rodziną chłopską. A u t o r (konkluduje w zakończeniu: „Socjologiczna p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej sprowadza się zatem do 1) określenia odmienności w z o r u t e j r o d z i n y , odmienności, będącej konsekwencją istnienia gospodarki chłopskiej l u b szerzej — rodzinnego m o d e l u w y ­ twarzania, a znajdującej swoje rozwinięcie w f u n k c j a c h społeczności lokalnej, 2) prześledzenia związku między rodziną a gospodarstwem dla ustalenia systemu f u n k c j o n o w a n i a t e j całości spójnej, 3) prześledzenia z m i a n współcześnie w rodzinach chłopskich zachodzących, o p i s u za­ sadniczej rozbieżności między aspiracjami członków r o d z i n y a w y m o ­ g a m i gospodarstwa, f u n k c j a m i e k o n o m i c z n y m i i pozaekonomicznymi u 0 111 1 1 0 111 „Roczniki Ibidem. Socjologii W s i " , it. 2 : 1964, W a r s z a w a 1965. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 147 r o d z i n y chłopskiej — rozbieżności, która jest 'przyczyną dysharmonicznego w z o r u współczesnej r o d z i n y 'Chłopskiej, 4) określenia czynników wpływających n a z m i a n y współczesnej r o d z i n y chłopskiej oraz f o r m , w których następuje j e j adaptacja do społeczeństwa przemysłowego i zarysowują się d r o g i rozwiązania sprzeczności rodzinę tę dziś n u r ­ tujących". Drugą pozycją jest praca J . Turowskiego, Przemiany rodziny wiej­ skiej w warunkach industrializacji i urbanizacji kraju . Praca t a jest próbą usystematyzowania najważniejszych skutków procesu u p r z e m y ­ sławiania w dziedzinie życia rodzinnego. A u t o r opiera się n a pracach t e r e n o w y c h K a t e d r y Socjologii K U L , w y n i k a c h badań I n s t y t u t u M e ­ d y c y n y P r a c y i H i g i e n y W s i w L u b l i n i e i pamiętnikach nadesłanych na k o n k u r s czasopisma „Zorza", ogłoszony w 1962 r . A u t o r w y c h o d z i od cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i do n i c h odnosi dzisiejsze prze­ obrażenia. O m a w i a zanik czy ograniczenie f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h w r o ­ dzinach w i e j s k i c h powiązanych z przemysłem i zawodami p o z a r o l n i c z y m i , pisze o wzroście zadań w y c h o w a w c z y c h r o d z i n y oraz o procesie i n t e n s y f i k a c j i więzi uczuciowych w stosunkach wewnątrzrodzinnych. 112 Trzecia z k o l e i pozycja t o artykuł D . M a r k o w s k i e j , Kierunki prze­ obrażeń współczesnej rodziny wiejskiej . Jest to synteza studiów monograficznych, przeprowadzonych w czterech różnych (regionach k r a j u . A u t o r k a o m a w i a następujące zagadnienia: 1. Pozycja r o d z i n y w społeczności w i o s k o w e j , 2. Modele i w z o r y życia rodzinnego, 3. F u n k ­ cje r o d z i n y . F. Jakubczaka Kształtowanie się integracyjno-ekspresyjnej funkcji rodziny wiejskiej to następne s t u d i u m , oparte n a materiale pamiętni­ k a r s k i m i stanowiące rozwinięcie wyżej c y t o w a n y c h już opracowań autora. I n n y dział w t y m t o m i e o t w i e r a artykuł M . Czerniewsikiej, Budżety domowe rodzin chłopskich . Praca t a oparta jest na w i e l o l e t n i c h m a ­ teriałach u z y s k i w a n y c h o d i n d y w i d u a l n y c h gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość rolną (1300 gospodarstw). W pierwszej części przedstawiono strukturę budżetów idomowych r o d z i n chłopskich i robotniczych, j a k też dynamikę zarobków n o m i n a l n y c h i r e a l n y c h w gospodarce uspołecznionej oraz w gospodarstwach i n d y w i d u a l n y c h . D r u g a część o m a w i a dynamikę spożycia poszczególnych artykułów j a ­ d a l n y c h w rodzinach chłopskich w latach 1936/1937—1962/1963, j a k też poziom spożycia t y c h artykułów w zależności o d g r u p poziomu życio113 1 1 4 115 112 113 1 1 4 115 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. �DANUTA MARKOWSKA wego w latach 1961—1962. Nadto porównano spożycie artykułów j a ­ d a l n y c h w 1961/1962 r . w rodzinach chłopskich i r o b o t n i c z y c h na t l e n o r m wyżywienia dostatecznego. Następna pozycja to A . W y d e r k i , Zmiany w strukturze wieku lud­ ności rolniczej . Artykuł omawia te z m i a n y ujęte w t r z y kategorie: 1) głów r o d z i n , 2i) całej ludności zamieszkałej w gospodarstwach r o l ­ n y c h , 3) ludności w w i e k u p r o d u k c y j n y m zamieszkałej w gospodar­ stwach r o l n y c h . A n a l i z a obejmuje lata 1947—1957, a d l a jednego r e ­ j o n u k r a j u doprowadzona jest do 1962 r . „Starzenie się" głów r o d z i n n a j s i l n i e j notowane jest w rejonach uprzemysławianych, najsłabiej w r o l n i c z y c h , t y c h o t r a d y c y j n y m charakterze r o l n i c t w a , j a k i „nowo­ cześnie" r o l n i c z y c h . Rozważania nad strukturą w i e k u całej ludności rolniczej wskazują na wzrost udziału roczników najmłodszych i n a j ­ starszych, a malenie udziału roczników w w i e k u p r o d u k c y j n y m . Z k o l e i następuje praca J . Przychodzeń Dobór terytorialny i spo­ łeczny małżeństw wiejskich '. Jest to omówienie wyników badań P r a ­ c o w n i Socjologii W s i IER z 1957 r . Dane te wskazują, iż we w s z y s t k i c h t r a d y c y j n i e r o l n i c z y c h i zasiedziałych rejonach k r a j u w zasadach do­ b o r u małżonków u t r z y m u j e się bliskość pochodzenia t e r y t o r i a l n e g o oraz wybór p a r t n e r a z t e j samej l u b zbliżonej g r u p y obszarowej gospodar­ stwa. Konflikty małżeńskie na wsi w świetle spraw rozwodowych to p r a ­ ca J . G r a b o w i c z a . A u t o r w o p a r c i u o materiały sądowe stwierdza, iż przyczyną większości rozwodów jest brutalność współmałżonka. Wzrost rozwodów potwierdzałby owo dążenie do autonomiczności i o b r o ­ n y godności własnej, które t a k wyraźnie ujawniły omówione wyżej pamiętniki. W k o n k l u z j i J . Grabowicz stwierdza, iż wzrost rozwodów na w s i jest p r z e j a w e m k r y z y s u t r a d y c y j n e j r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e j . n e 117 11S Następna praca jest pióra etnografa, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j : Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej . A u t o r k a słusznie podnosi, iż na przykładzie pozycji dziecka n a j d o b i t n i e j ujawniają się aspiracje ludności w i e j s k i e j i przemiany k u l t u r o w e , jakie się już dokonały. A u t o r ­ ka stawia nowe p r o b l e m y badawcze i propozycje współpracy pomiędzy socjologami a etnografami. Daje też przegląd d o r o b k u e t n o g r a f i i t e r e ­ n o w e j w t y m zakresie. Artykuł D . Czauderny, Studia nad wiązią rodzinną w zapleczu wiej­ skim kombinatu tarnobrzeskiego ° , to omówienie wyników badań m o 119 12 116 Ibidem. 117 Ibidem. 118 Ibidem. 119 Ibidem. 120 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 149 nograficzinych w s i w zapleczu Tarnobrzegu. A u t o r k a o m a w i a t r a d y c y j n e f o r m y powiązań r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e w s i . A n a l i z u j e proces roz­ luźniania się l o k a l n y c h powiązań spowodowany p o d e j m o w a n i e m p r a c y pozarolniczej, a co za t y m idzie znaczną redukcją czasu wolnego, oraz nawiązywaniem n o w y c h kontaktów społecznych w m i e j s c u pracy. Omówieniem wyników badań m o n o g r a f i c z n y c h przysiółka wiejskiego Groohalowy Potok w s i Rzepiska na P o d h a l u jest artykuł R. Siemieńskiej, Tradycyjna rodzina spiska i jej powojenne przemiany . Autorka omawia rodzinę w t a k i c h w a r u n k a c h społeczno-ekonomicznych, które nie uległy r a d y k a l n y m z m i a n o m po w o j n i e . T r a d y c y j n e i n s t y t u c j e wiejskie zachowały t a m żywotność. A jednak społeczność ta ma świa­ domość ogólnospołecznego procesu p r z e m i a n w k r a j u i oczekuje, iż w najbliższej przyszłości także w j e j życiu nastąpią doniosłe z m i a n y . Następna pozycja t o T . Kukołowicz, Przypuszczalne kierunki prze­ mian rodzin chłopów-robotników zatrudnionych przy budowie kombi­ natu azotowego w Puławach . Jest to analiza na przykładzie 389 r o d z i n , powiązanych pracą zarobkową z nowo powstającym k o m b i n a t e m a z o t o w y m w Puławach. N a podstawie 'badań d a n y c h o b i e k t y w n y c h , j a k w i e k z a t r u d n i o n y c h , i c h sytuacja rodzinna, wielkość i charakter gospo­ darstwa rolnego, oraz badań o p i n i i , t j . motywów 'podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j i planów na przyszłość — stara się a u t o r k a przewidzieć p r o ­ cesy odchodzenia o d r o l n i c t w a oraz tendencje t r w a n i a p r z y n i m . Zmiany stosunku rodziny wiejskiej do szkoły związane z procesem uprzemysławiania się rejonu konińskiego , W . Galanta, to k o l e j n y artykuł. A u t o r przeprowadził badania w trzech wsiach tego okręgu, gdzie notował opinie rodziców o przydatności szkoły oraz p l a n y r o d z i ­ ców co do przyszłości zawodowej i c h dzieci. W o p i n i a c h mieszkańców w s i wykształcenie na poziomie szkoły podstawowej uznane jest jako m i n i m u m konieczne dla współczesnego człowieka w każdych w a r u n ­ kach. Jednocześnie uważa się wykształcenie podstawowe za w y s t a r c z a ­ jące d l a t y c h 'dzieci, które prowadzić mają w przyszłości gospodarstwo r o l n e . Kształcenie rolnicze n i e zyskało sobie jeszcze uznania jako n i e ­ odzowne d l a r o l n i k a i n d y w i d u a l n e g o . N a t om ia s t szkoła średnia ogólno­ kształcąca czy zawodowa pozarolniczą uważana jest za odejście o d r o l ­ n i c t w a . Także młodzież objęta ankietą zgłasza powszechnie aspiracje w k i e r u n k u zawodu pozarolniczego. m 1122 I23 Z. Tyszka w- a r t y k u l e Przeobrażenia społeczne rodziny związane z uprzemysławianiem i urbanizacją r e f e r u j e w y n i k i badań sondam Ibidem. '22 i b i d e m . 123 j b i d e m . Ibidem. 121 12i �DANUTA 150 MARKOWSKA żowych nad adaptacją r o d z i n pochodzenia wiejskiego z a t r u d n i o n y c h i zamieszkałych w mowo powstałym ośrodku przemysłowym Nowego K o n i n a . Z m i a n y w życiu t y c h r o d z i n rozważa w trzech płaszczyznach. 1. O m a w i a uczestnictwo poszczególnych członków r o d z i n y w życiu miasta i stwierdza, iż ogranicza się ono do r o l i zawodowej, co wskazuje na to, iż proces adaptacji przebiega p o w o l i . Jednocześnie r o d z i n y t e utrzymują ścisłe związki ze środowiskiem w i e j s k i m , z którego sią w y ­ wodzą. 2. Relacjonuje z m i a n y w standarcie życiowym t y c h r o d z i n . T u ofoserwuje się wyraźny awans w wyposażeniu m a t e r i a l n y m d o m u i k o ­ r z y s t a n i u z dóbr k u l t u r a l n y c h (radio, telewizor, prasaj). 3. A u t o r a n a l i ­ zuje z m i a n y stosunków wewnątrzrodzimmych. Wobec p r a c y zarobkowej mężczyzn poza domem k o b i e t y stają się f a k t y c z n y m i głowami r o d z i n . Ż y w y jest t r a d y c y j n y wzór 'podziału ról: mężczyzna zarabia na u t r z y ­ m a n i e r o d z i n y , kobieta zajmuje się prowadzeniem d o m u . Procesy a k t y ­ w i z a c j i zawodowej k o b i e t są słabo zaawansowane. I n n e zagadnienie porusza M . Trawińska w a r t y k u l e Model rodziny i małżeństwa w opiniach studentów I i IV roku studiów Wyższych Szkół Rolniczych . Jest to porównanie o p i n i i i aspiracji związanych z małżeństwem i rodzimą, zgłaszanych przez studentów I i I V r o k u studiów r o l n i c z y c h . Badana zbiorowość to w przeważającej mierze mło­ dzież pochodzenia chłopskiego, mającego w przyszłości podjąć pracę w środowisku w i e j s k i m . A u t o r k a o m a w i a : poglądy n a w i e k najodpo­ wiedniejszy do zawarcia małżeństwa, opinie co do o p t y m a l n e j liczby dzieci w rodzinie, poglądy na w y c h o w a n i e dziecka, w a r u n k i ułatwiające start młodemu małżeństwu, f u n k c j e społeczne małżeństwa i rodziny w opiniach rozmówców, wzór osobowy p a r t n e r a . Część artykułową z a m y k a L . M . Szwengrub Sytuacją zawodową ko­ biet w spółdzielniach produkcyjnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych^. A u t o r k a wskazuje, iż k o b i e t y w spółdzielniach p r o d u k c y j ­ n y c h i PGR-ach mają znacznie mniejsze niż mężczyźni szanse zdobycia r o l n i c z y c h k w a l i f i k a c j i zawodowych, co stwarza rozbieżność wykształ­ cenia i statusu zawodowego małżonków bądź powoduje 'bierność zawo­ dową kobiet. W s z y s t k i e prace zamieszczone w t y m tomie, j a k k o l w i e k podejmowane na różnym terenie i z pozycji różnych d y s c y p l i n n a u k o w y c h , zgodne są na ogół co do k i e r u n k u i głównych przejawów współczesnych przeobra­ żeń r o d z i n y w i e j s k i e j . Wskazano więc na rozwój pozarolniczych źródeł dochodu oraz powstawanie placówek usługowych na rzecz r o l n i c t w a j a k o na główne c z y n n i k i sprawcze w procesie p o w s t a w a n i a n o w y c h typów społeczno-ekonomiczmych r o d z i n . Jednakże zróżnicowanie zawo125 125 Ibidem. 128 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 151 dowe r o d z i n w i e j s k i c h n i e pociąga za sobą zróżnicowania typów k u l t u r y życia codziennego. Zbieżność s t e r e o t y p o w y c h aspiracji w zakresie go­ spodarstwa domowego, s t y l u życia codziennego, k a r i e r zawodowych dzieci jest uderzająca w e w s z y s t k i c h b a d a n y c h zlbiorowościach. "W ze­ s t a w i e n i u z w y n i k a m i badań A . Kłoskowskiej, w s p o m n i a n y m i wyżej, można mówić o zbieżności t y c h aspiracji z t y p o w y m i dążeniami l u d ­ ności robotniczej miasta. Powszechnie stwierdza się z a nik t r a d y c y j n e j r o d z i n y wielopokoleniowej, a w zakresie wewnętrznej organizacji r o ­ dziny nasilenie się typów e g a l i t a r n y c h małżeństw. Wyraża się to również dążeniem do „romantycznego" d o b o r u małżeńskiego i s t o s u n k a m i p r z y ­ jaźni, a nie s u b o r d y n a c j i w powiązaniach rodziców z dziećmi. Po­ wszechna jest też obserwacja o wzroście znaczenia codziennego s t y l u życia i f u n k c j i emocjonalno-ekspresyjnych w całokształcie więzi r o d z i n ­ n y c h . N a określenie tego zespołu cech czy aspiracji w k i e r u n k u takiego m o d e l u używa się w t y c h pracach określenia „Todzina nowoczesna" czy „rodzina p a r t n e r s k a " . O t w a r t e pozostaje natomiast p y t a n i e , czy prze­ m i a n y zachodzące dziś w rodzinie w i e j s k i e j upodabniają ją do jakiegoś określonego t y p u r o d z i n y m i e j s k i e j i do jakiego t y p u . B r a k 'bowiem dostatecznego rozeznania w s t r u k t u r z e i f u n k c j a c h r o d z i n y m i e j s k i e j czy różnych typów r o d z i n m i e j s k i c h , co nie pozwala na znalezienie układu odniesienia. W o m a w i a n y m tomie zwraca jeszcze uwagę, że większość prezentowanych studiów t e r e n o w y c h pochodzi z obszarów uprzemysławianych i siłą rzeczy o m a w i a rodzinę w procesie p r z e m i a n wywołanych industrializacją. Są to więc analogiczne czy podobne w a ­ r u n k i ekonomiczno-społeczne, j a k i e zrodziły socjologię r o d z i n y w n a u ­ kach zachodnich 2 połowy X I X w . Te relacje z badań t e r e n o w y c h n i e znajdują dostatecznej p r z e c i w w a g i w m a t e r i a l e z terenów nie objętych bezpośrednio procesem uprzemysławiania, gdzie jednak zachodzą ważne przeobrażenia życia rodzinnego zarówno pod wpływem ogólnospołecz­ n y c h procesów p r z e m i a n , j a k i w związku z modernizacją r o l n i c t w a i z m i a n a m i w środowisku c y w i l i z a c y j n y m w s i . IV. UWAGI KOŃCOWE Przedstawiony t u stan badań nasuwa k i l k a r e f l e k s j i ogólnych. P i e r w ­ sza z n i c h d o t y c z y typów studiów n a d rodziną wiejską. N i e chodzi p r z y t y m o t e c h n i k i i r o z m i a r y p r o w a d z o n y c h badań, lecz o sposób u j m o w a ­ n i a badanej rzeczywistości. Otóż można b y wskazać n a k i l k a nurtów t e o r e t y c z n y c h i metodologicznych, j a k i e się t u wyraźnie zarysowują. Pierwszy t y p to analizy k o n k r e t n o h i s t o r y c z n e , ujmujące rodzinę wiejską w procesie p r z e m i a n w ciągu trzech ostatnich generacji. T e n t y p studiów dominuje w e w s z y s t k i c h pracach t e r e n o w y c h etnogra­ ficznych. Podbudową teoretyczną do mich są niewątpliwie koncepcje �152 DANUTA MARKOWSKA szkoły K . Dobrowolskiego. W pracach tego t y p u odtwarza się jakiś o k r e ­ ślony odcinek procesu historycznego w e w s z y s t k i c h jego realiach cza­ sowych i przestrzennych, a współczesną rzeczywistość t r a k t u j e badacz jako ogniwo procesu historycznego. Dopiero porównanie w i e l u t a k i c h studiów małych społeczności l o k a l n y c h prowadzić ma do w y k r y c i a ogól­ niejszych prawidłowości. Wedle założeń tej koncepcji w i n n o się nadto szeroko uwzględnić analizę funkcjonalną, jednakże dotychczasowe m o ­ nografie charakteryzują się raczej przewagą stwierdzeń odnoszących się do d y n a m i k i przemian. Natomiast studia n a d współdziałaniem, p o ­ dejmowane przez łódzkie środowisko etnograficzne, zawierają w szer­ szym zakresie dociekania funkcjonalne i próby ujęć typologicznych. D r u g i m ważnym t y p e m badań są analizy podejmowane pod i n s p i ­ racją koncepcji socjologicznych, operujących p e w n y m m o d e l e m syste­ m u społecznego. Dociekania skierowane są t a m na ustalenie zasad f u n k c j o n o w a n i a tego m o d e l u . T a k i t y p analizy proponuje w s w y m a r t y ­ k u l e B . Gałęski. Rzecz jasna, modele te mają też charakter h i s t o r y c z ­ n y c h rozważań, ale nie są one obwarowane t a k i m i r y g o r a m i , co do r e k o n s t r u k c j i realiów historyczno-terenowych. T r z e c i m t y p e m dociekań są rozważania stawiające sobie za cel u k a ­ zanie z m i a n wywołanych industrializacją na przykładzie r o d z i n y . M o ­ żna b y zaryzykować twierdzenie, iż w y n i k i tego t y p u badań są w równej mierze p r z y c z y n k i e m d o t e o r i i rodziny, co do t e o r i i p r z e m i a n społecz­ n y c h w w a r u n k a c h i n d u s t r i a l i z a c j i . Można 'by t u jeszcze wymienić prace nie mające wyraźnych założeń teoretycznych, lecz służące rejestracji, oraz obserwacje publicystyczne, dostarczające Iwielu interesujących stwierdzeń czy stawiające hipotezy. D r u g a uwaga dotyczy procesu i n t e g r a c j i n a u k , a raczej tendencji, j a k a się w t y m zakresie 'pojawia. W p r a k t y c e oznacza to postulat b a ­ dań k o m p l e k s o w y c h . Rodzi się więc pytanie, na czym badania t a k i e w i n n y polegać. Na wspólnym 'podejmowaniu badań terenowych? N a w y m i a n i e doświadczeń badawczych? N a k o r z y s t a n i u z ustaleń z w e r y ­ f i k o w a n y c h już w i n n y c h dyscyplinach? Odpowiedzi na te p y t a n i a szu­ kano również w t o k u d y s k u s j i , jaką rozwinęła omówiona wyżej k o n ­ ferencja. Kompleksowość ujęcia —'• zdaniem B . Gałęskiego — polega na wspólnym w y p r a c o w a n i u przez przedstawicieli d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h jednego n u r t u teoretycznego, do którego mogłyby nawiązywać wszystkie prace n a w e t o charakterze d r o b n y c h przyczynków. Trzecia wreszcie k w e s t i a to możliwości i zadania etnografii w b a ­ daniach n a d rodzimą wiejską. W y d a j e się, iż etnografia w i n n a ujmować proces dzisiejszych przeobrażeń w kategoriach pojęciowych t e o r i i k u l ­ t u r y , podczas g d y socjolog ujmować je będzie w kategoriach systemu społecznego. Byłaby to nie różnica p r z e d m i o t u badań, ale sposobu jego �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ W I E J S K . \ 153 widzenia. I n n y jest chyba też dalekosiężny cel t y c h analiz. Poprzez generalizacje historyczne, j a k i e rodzą się w w y n i k u k o n k r e t n y c h s t u ­ diów terenowych, prace etnografów nawiązywać w i n n y do ogólnej t e o r i i r o d z i n y rozwiniętej i nadaj rozwijającej się w n a u k a c h e t n o l o gicznych. D o r o b e k t e j d y s c y p l i n y jest o g r o m n y , a tło porównawcze n i e z m i e r n i e szerokie: od społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h aż po t z w . „ludy p i e r w o t n e " . Analogicznie zresztą przedstawiciele i n n y c h d y s c y p l i n , j a k ­ k o l w i e k żywo uczestniczyliby w procesie badań k o m p l e k s o w y c h , w osta­ tecznym r a c h u n k u , na użytek r o z w o j u własnej d y s c y p l i n y nawiązywać będą do podstawowego zrębu stwierdzeń ściśle ogólnych, w y p r a c o w a ­ n y c h w i c h dyscyplinie. Ta w i z j a ogólniejszych nawiązań teoretycznych nie umniejsza p r a w d y , głoszącej, iż twórcze o d k r y c i a dokonywane są zazwyczaj n a s t y k u różnych n a u k . �