https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d40469384dcaee575f620902015ffac.pdf 0f06558ec8b9ad5eb90fa14643cc5c02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:710 Title A name given to the resource Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.185-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brykczyński, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 P I O T R BRYKCZYÑSKI KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY RRZEDKOLUMBIJSKIEJ MEZO A M E R Y K I Formy architektoniczne kształtują się pod wpływem wielu czynni­ ków, wśród których niemałą rolę odgrywały nieraz czynniki kulturowe. Wyróżnić można dwa rodzaje ich w p ł y w u na formy architektoniczne: 1) kodowanie w strukturze budowli informacji o świecie wchodzących w skład systemów ideologicznych oraz 2) przystosowywanie budowli do struktury społecznej tych systemów. Architektura jest szczególnie podat­ na na wpływ zwłaszcza tej symboliki religijnej, która dostarcza ludziom układu orientacji przestrzennej w świecie. Wpływ ten manifestował się oczywiście przede wszystkim w budowlach sakralnych. Na genezę k u l ­ tową niektórych form architektonicznych różnych kultur zwracają uwagę m. in. religioznawcy. Mircea Eliade mówi пр., że „symbole i obrzędy, dotyczące świątyń, miast, domów — wywodzą się w ostatecznej i n ­ stancji od pierwotnego doświadczenia świętej przestrzeni" Związki budownictwa z kultem, o jakich t u mowa, a m. in. także kultowe uwa­ runkowania form tego budownictwa, pojawiają się jeszcze przed roz­ winięciem się cywilizacji zurbanizowanej. Jak mówi Eliade, architektu­ ra sakralna „podejmuje tylko i rozwija symbolikę kosmologiczną obecną już w strukturze siedzib prymitywnych" Należy jednak wyraźnie od­ różnić formy uwarunkowane kultowo od form, które mają wtórne zna­ czenie symboliczne. Wiele z form, o których mówią religioznawcy i inni badacze architektury sakralnej, należy do tej drugiej grupy. 2 Pierwsze budowle monumentalne w Mezoameryce miały zapewne charakter wyłącznie kultowy. Dostosowując się do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, przy niskim poziomie rozwoju sił wytwórczych i świeckiej hierarchii społecznej, architektura Mezoameryki była szczególnie podatna na w p ł y w tych pierwszych. 1 2 M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 90. Tamże. �186 PIOTK BRYKCZYÑSKI Z kultowymi uwarunkowaniami form architektonicznych w Mezoameryce zaczynamy mieć do czynienia w sposób uchwytny dopiero w okresie przedklasycznym w związku z rozwojem kultury tzw. Olmeków — twórców pierwszych znanych dotąd na t y m terenie budowli mo­ numentalnych. Początki cywilizacji olmeckiej sięgają ostatnich wieków drugiego tysiąclecia p.n.e. Materiał architektoniczny, jakim dysponuje­ my dla następnych ok. 2500 lat, t j . do podboju hiszpańskiego, jest bardzo obfity i z różnych epok i rejonów mamy przykłady różnych typów uwa­ runkowania kultowego form architektonicznych. Ponieważ w niniejszej pracy chcę tylko zasygnalizować niektóre z tych typów uwarunkowania, a nie omawiam dokładniej całej związanej z t y m problematyki, przyją­ łem uporządkowanie danych według kryterium tematycznego. W architekturze Mezoameryki znalazł odbicie m. in. pogląd o pię­ trowej budowie wszechświata, którego górna część składać się miała w kosmologii mezoamery kańskiej z 13 lub 9 nieb. Być może starsza była koncepcja druga. W każdym razie w okresie konkwisty poświadczone są obie. Obecność koncepcji 9 nieb zdają się potwierdzać niektóre pirami­ dy, które mają 9 kolejnych segmentów, jak np. niektóre z piramid w Tikal czy piramida Świątyni Inskrypcji w Palenque. Ixtlilxóchitl do­ nosi, że Nezahualcóyotl zbudował w Texcoco piramidę również o 9 seg­ mentach, na szczycie której wzniósł świątynię dla Tloque Nahuaque. Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu więc do czynienia z symboliką tzw. góry kosmicznej, która symbolizuje związek nieba i ziemi. Mezoamery kań­ skie „piramidy'' spełniały m. in. t ę samą funkcję, co mezopotamskie „zikkuraty", świątynia zaś w wierzeniach Indian mezoamerykańskich była zawsze mieszkaniem bóstwa, jak to obrazują m. in. modele świątyń, gdzie postać bóstwa często zastępuje cały budynek na szczycie piramidy lub jest w niego wkomponowana. Pod wieloma piramidami mezoamerykańskimi znaleziono grobowce. Zjawisko to okazało się daleko powszechniejsze, niż do niedawna sądzo­ no. Znaleziska Thompsona z Chichén-Itzá i Alberto Ruz'a z Palenque nie są już bynajmniej pod t y m względem odosobnione. Pierwsze piramidy-grobowce występują już w okresie przedklasycznym, np. w Kaminaljuyú. Сое sugeruje nawet, że kompleks świątynia-piramida być może rozwinął się ze starożytnego zwyczaju wznoszenia kurhanów grobo­ w y c h , Landa omawiając obrządki pogrzebowe pisze: „Co się tyczy l u ­ dzi szlachetnego urodzenia i dużego autorytetu, oni palili ich ciała i umieszczali ich prochy w wielkich urnach, i budowali świątynie ponad nimi, jak np. te znalezione w Izamal, które świadczą, że było to prakty­ kowane w dawnych czasach" . Tozzer w komentarzu dodaje: „Urny ze 3 4 8 M. С о е , Mexico, London 1967, s. 87. D. d e L a n d a , Relación de las Cosas de Yucatán, Papers of the Museum of American Archaeology and Ethnology, Cambridge 1941, s. 130. 4 Peabody �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 187 spalonymi szczątkami, wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, zosta­ ły znalezione we wnętrzu wielu struktur piramidalnych. Z niewielkimi wyjątkami, gdziekolwiek zbadano dokładnie jakąś piramidę pod świąty­ nią, wszędzie znajdowano te obiekty". Następnie Tozzer wymienia sze­ reg przykładów, a m. in. znaleziska ze Świątyni Wojowników w Chichén-Itzá, z Uaxactún i z Holmul . Niedawno znaleziono grobowiec pod świątynią nr 1 w T i k a l . Na niektórych terenach pierwsze platformy ziemne pod budowlami mogły być wznoszone dla ochrony przed zalewami, a dopiero później otrzymało to interpretację kultową. Na problem kultowych uwarunkowań kształtu piramid mezoamerykańskich ciekawe światło rzucają najnowsze badania w La Venta. Oka­ zało się, że najwyższa piramida na tym stanowisku miała przypuszczal­ nie kształt nie ostrosłupa o podstawie prostokątnej, jak dotychczas są­ dzono, lecz stożka o pofałdowanej powierzchni. Archeolodzy sugerują, że architekci olmeccy chcieli w ten sposób, z nie znanych nam względów, naśladować kształt pobliskich stożków wulkanicznych; podobieństwo jest rzeczywiście uderzające . W konstrukcji podstaw piramidalnych istotny element stanowiły z konieczności schody. Były one prawdopodobnie interpretowane jako droga w górę do najwyższego nieba, zgodnie z symboliką góry kosmicz­ nej. Z drugiej strony, sposób ich konstrukcji w niektórych budowlach z kręgu kultury Teotihuacán i Totonaków wskazuje, że architekci starali się jednocześnie podkreślić ciągłość poszczególnych pięter. W piramidzie niszowej w El Tajin nisze biegną nieprzerwanie pod schodami na wszyst­ kich sześciu „piętrach". „Poręcze" (tzw. alfardas), biegnące wzdłuż scho­ dów niektórych przynajmniej budowli w Teotihuacán, mają w regular­ nych odstępach występy w postaci pojedynczego schodka na poziomie górnego gzymsu każdego segmentu podstawy piramidalnej. To zjawisko dostrzeżono w trakcie wykopalisk w tzw. Pałacu Quetzala-Motyla i w i n ­ nych miejscach w Teotihuacán (stan Meksyk) oraz w Cholula (stan Pue­ bla) i w Tepeapulco (stan Hidalgo), jak również na kamiennych mode­ lach piramid, znalezionych w T e o t i h u a c á n . Co do symboliki piramid mezo amerykańskich, to warto jeszcze raz wspomnieć piramidę niszową w El Tajin, której nisze symbolizują za­ pewne 365 dni roku zwrotnikowego. Kultowo uwarunkowana mogła być także struktura całych sanktua5 6 7 8 5 Tamże, s. 131. A. S. T r i k , The Splendid Tomb of Temple I at Tikal, Guatemala Expedi­ tion, vol. 6, nr 1, 1963, s. 3-19. M. С о е , Americas First Civilization. Discovering the Olmec, New York 1968, s. 70. J . А с о s t a, El Palacio de Quetzalpapalotl, Meksyk 1964, fig. 2, 5-8. 6 7 8 �188 PIOTR BRYKCZYÑSKI riów. W kręgu kultury Teotihuacán, od okresu klasycznego aż do pod­ boju hiszpańskiego, który położył kres kulturze ostatnich spadkobierców Teotihuacán — Azteków, sanktuaria dzieliły się przeważnie na patio przed piramidą oraz dwa kolejne pomieszczenia w e w n ą t r z samej świą­ tyni na szczycie piramidy. Należy zwrócić uwagę na funkcjonalną rolę tego układu, który odpowiadał zróżnicowaniu uprawnień kultowych w omawianych społecznościach indiańskich. Przechodząc do problematyki samych świątyń, przede wszystkim na­ leży zwrócić uwagę na symbolikę kierunków świata, która w pewnych wypadkach również mogła determinować formy budowli, zwłaszcza w Mezoarr.eryce, gdzie spełniała ona tak istotną rolę w systemach ideo­ logicznych. Tak np. niektóre świątynie miały cztery pomieszczenia zo­ rientowane według kierunków świata i posiadały wystrój wewnętrzny związany z symboliką odpowiednich kierunków. W wielu miastach Meksyku przedkolumbijskiego znajdowały się świą­ tynie okrągłe. Landa, opowiadając o założeniu Mayapan, mówi m. in.: „'[...] zbudowano także inny budynek, okrągły z czterema drzwiami". Tozzer w komentarzu dodaje, że okrągłe świątynie znajdują się także w Chicheń-Itza, Ake, Tihoo i innych miastach. Dalej Tozzer mówi: „Thompson w swojej pracy przedstawionej na M e k s y k a ń s k i m Kongresie Amerykanistów w 1939 r. wskazuje różnicę, zwykle niedostrzeganą, jaką Motolinia robi między wysokimi okrągłymi świątyniami [...], które są dedykowane Quetzalcoatlowi jako bogu wiatru, i okrągłymi budowlami, które są opisywane jako niskie i po­ siadające wejście przedstawiające dolną szczękę paszczy jakiegoś monstrum. Do tego drugiego typu należy •[...] okrągła świątynia w Malinalco [...]. Jest jeszcze trzeci typ budowli, które posiadają tzw. w e j ś c i e w kształcie otwartej paszczy i jest on przez Selera [...] łączony z kultem Quetzalcoatla. Thompson słusznie uwa­ ża, że tylko wysokie okrągłe budowle, o których m ó w i Motolinia, są związane z kultem Quetzalcoatla"». Wspomniana świątynia w Malinalco związana była zapewne z kultem solarnym i ее związkami (zakonami) rycerzy orłów i ocelotów i posiada oprócz charakterystycznego wejścia i okrągłego kształtu jeszcze szereg innych form architektonicznych niewątpliwie uwarunkowanych kultowo. Wejście w kształcie paszczy w jednej ze świątyń Tenochtitlan opisuje np. Bernal Diaz del Castillo następującymi słowami: „W pewnej odle­ głości od wielkiej świątyni stała mała wieżyczka będąca równocześnie siedzibą bożków i istnym piekłem, wejście bowiem do niej stanowiła straszliwa paszcza, jaką malują wyobrażając piekło, paszcza otwarta, uzbrojona kłami, aby pożerać dusze" . 10 9 L a n d a , op. cit., s. 25. D. B. d e l C a s t i l l o , Pamiętnik Żołnierza Korteza, storia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962, s. 246. 1 0 czyli prawdziwa hi­ �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 189 Inne godne wspomnienia elementy architektoniczne to typowe dla niektórych rejonów blanki (merlony), umieszczane na szczytach świątyń i murów. Ich kształt był nieraz związany z kultem. W Tenoehtitlan świą­ tynia Tlaloka miała blanki w kształcie przeciętych muszli, świątynia zaś Huitzilopochtliego — w kształcie m o t y l i . Bardzo różnorodne kształty blanków stosowane były w Teotihuacán. Na zakończenie wymienić można szereg takich elementów, jak fila­ ry w kształcie atlantów (Tula, Hidalgo), ogrodzenia wokół świątyń z sym­ bolami czasu (wąż Xiuhcoatl), jak słynne Coatepantli w Tula i Tenochti­ tlan oraz wiele innych. Te i inne szczegóły wspomina wielu kronikarzy, a znaleźć je można także na rysunkach w kodeksach indiańskich i w pracach hiszpańskich kronikarzy (Sahagún, Duran). Osobną kategorię budowli sakralnych stanowiły tzw. tzompantli — miejsca, gdzie składano czaszki ofiar, oraz boiska do gry w pelotą — zwane tlachtli — w których zakodowana była symbolika mezoamerykańskiej mandoli. Początki gry w pelotą sięgają kultury olmeckiej, a ostat­ nie badania w La Venta doprowadziły do odkrycia budowli interpreto­ wanej jako boisko do gry. Spośród ogromnej ilości przykładów w p ł y w u czynników kultowych na kształtowanie się form architektury mezoamerykańskiej wymienione zostało tylko kilka najbardziej ewidentnych. Zostały one tak dobrane, aby przyczynić się jak najwięcej do oddania specyfiki tej architektury, która — jak się okazuje — stanowi ważny dokument nie tylko mezoame­ rykańskiej techniki i sztuki, ale także głębokiej nieraz myśli religijnej. Jak mówi Laurette Séjourné: „Czym wytłumaczyć fascynację, jaką '[...] wywołują starożytne centra religijne Meksyku, jeśli nie obecnością pier­ wiastka duchowego, który kierował ich konstrukcją i który promieniuje z ich r u i n " . n 12 11 12 I. M a r q u i n a , Arquitectura Prehispanica, Meksyk 1964, s. 190. L . S é j o u r n é , La pensée des anciens Mexicains, Paryż 1966, s. 14. �