https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5715eb82805877998931095416b4864d.pdf ac3e8bf1db96baf6a2da0f08cbd96d7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:718 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.278-284 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polski", t. X V I z. 2 M O N G O L I A 1971 NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J 1 W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia, w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są — jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­ wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­ mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­ stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania. Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­ ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­ centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­ sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej, jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­ ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­ jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich (przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­ trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­ nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­ stwie, jest zgoła znikoma . 2 3 Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju 1 Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­ pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­ nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym). U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­ jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto". W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­ borach siły roboczej rzędu 20%. 2 8 �279 KRONIKA 4 przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­ nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­ cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­ wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­ darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­ strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu, co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów, powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­ na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­ wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­ czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­ wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej. Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­ stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej, m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­ cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­ tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­ dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy. W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­ lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące 5 4 Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­ rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­ ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­ w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­ cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza). Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969; Poland at the 8-th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968. 5 �280 KRONIKA z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­ nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę — w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie — kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­ czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­ misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­ leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­ kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­ turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­ kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­ giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­ tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­ chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji. Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­ cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­ re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­ dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­ noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz kulturowy. Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­ jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­ dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­ wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe, dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­ czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem. Jerzy Sławomir Wasilewski V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­ rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­ nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­ tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady. Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­ rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie. �KKONIKA 281 Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­ czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­ czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­ rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich rzemiosła i zajęcia codzienne ludności. Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­ we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny. Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­ jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­ pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców w terenie — dr Cvjetko Rithman, Problem autentyczności .zjawisk etnograficznych — mgr Marija Iśgum, Dobra i zła interwencja fachowców w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły folklory­ styczne w województwie bydgoskim i rola folklorystów w terenie — mgr Kalina Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji — doc. dr Káróly Gaál (Austria). Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­ nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym? — dr Anna Raf fay (Węgry), Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja filmowa w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański dokumentarny film o tematyce etnograficznej — prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­ dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja. Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­ raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym — dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie do gromadzenia ludowych materiałów muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje fol­ klor w regionie Użickim — prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po południu referat: Wędrowne elementy w środowisku miejskim — A. Zakarija (Jugosławia), oraz długa dyskusja. Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­ nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­ renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­ nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­ kloru jest jak najbardziej słuszna. Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­ cona i zmontowana do celów oświatowych. Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­ lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne �282 KRONIKA i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny i co to jest film etnograficzny. Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­ ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­ pie. Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­ świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­ dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące. Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu. Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­ zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­ kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica i był przedmiotem dyskusji na sympozjum. Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­ rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I 1972 r. Kalina Skłodowska-Antonowicz WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (III seminarium organizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem) Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­ chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia. Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­ nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­ gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­ stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów zachodzących na Warmii i Mazurach. Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­ wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­ winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­ czywistość. Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­ w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­ wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany. �KRONIKA 283 Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­ wej na tych terenach. Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­ ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­ szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano 10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­ wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­ szkańców wsi. Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­ leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­ reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­ ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie, Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­ ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­ była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­ mii — 50%. Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­ niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­ nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­ w a w c z o ś ć form tradycyjnych. W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­ no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­ nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­ no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­ nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­ ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne, struktura społeczno-zawodowa, instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e (struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane). Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­ sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­ niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­ nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za- �284 KRONIKA niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­ żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­ bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form. Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form. Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­ akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­ jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­ nicznej. Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­ cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­ terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz obrzędów rodzinnych i dorocznych). Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­ katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­ turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań: mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­ nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­ wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­ dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian. W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­ halańskich (dr M. Misińska). W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego. Małgorzata Orlewicz �