https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcaeb80f7418344cd7534c48063ce6ab.pdf 5ff740aa5ef90ac4699e0c7e11650f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3504 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6; s.360-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek,Tomasz A.K. Reinfuss, Roman, Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A L B E R T F I E D L E R : DEUTSCHE VOLKSTRACHTEN. Wyd. Zentralhaus für Volkskunst, Lipsk 1954, str. 80, ilustr. barw. 30. Zainteresowanie strojem ludowym, k t ó r e po drugiej wojnie ś w i a t o w e j tak w y r a ź n i e zaznacza się w z m o ż o ­ ną a k c j ą w y d a w n i c z ą , posiada dwa aspekty: jeden naukowy, widoczny np. w czeskiej pracy D r a h o m i r y Stranskiej (Lidove kroje v Ceskoslovensku), s ł o w a c k i e j — S o ń i K o v a ć e w i ć o v e j (Ludowy odev v hornom Lipotove) czy w „ P o l s k i m atla­ sie s t r o j ó w l u d o w y c h " w y d a w a n y m przez Polskie Towarzystwo L u d o ­ znawcze, i drugi — praktyczny, ma­ j ą c y na celu zaspokojenie potrzeb coraz liczniejszych ludowych zespo­ łów amatorskich w y s t ę p u j ą c y c h na scenie w regionalnych ubiorach. T y p o w y m p r z y k ł a d e m tego rodzaju p u b l i k a c j i jest litewska praca M i kaliny G l e m ż a i t e ( L i e t u v i u t a u t i niai drabuziai), a t a k ż e liczne w y ­ dawnictwa albumowe i popularne w rodzaju znanego w Polsce a l b u ­ m u s t r o j ó w b u ł g a r s k i c h (Błgarski narodni noszi i szewici), r u m u ń s k i e j pracy T. Banateanu czy opraco­ wanego u nas przez J. Manugiewicza albumu z a t y t u ł o w a n e g o „ P o l ­ skie stroje ludowe". Wymieniona w n a g ł ó w k u praca Fiedlera należy r ó w n i e ż do drugiej kategorii publikacji. Wydana przez Centralny Dom Sztuki Ludowej NRD ma ona służyć jako popular­ ny p o d r ę c z n i k dla u ż y t k u zespołów amatorskich, w szczególności zaś tanecznych, k t ó r y c h w y s t ę p y do­ piero wtedy n a b i e r a j ą w ł a ś c i w e g o wyrazu, gdy w y k o n a w c y m a j ą na­ leżycie wykonane ludowe ubiory. Ten w ł a ś n i e cel ściśle praktyczny został przez autora zaraz na w s t ę ­ pie w y r a ź n i e p o k r e ś l o n y . Pisze on r ó w n i e ż o znaczeniu stroju jako w a r t o ś c i o w e g o dziedzictwa p r z e s z ł o ­ ści z a z n a c z a j ą c jednak, że wobec zmienionych w a r u n k ó w społecznych i gospodarczych jego dalsza egzy­ stencja związana jest wyłącznie z działalnością zespołów regional­ nych. W omawianej p u b l i k a c j i stroje zo­ stały podane w wyborze dokona­ nym z p u n k t u widzenia ich typowości i wartości estetycznych. W większości w y p a d k ó w oparto się na wzorach z p o ł o w y ubiegłego s t u ­ lecia u w z g l ę d n i a j ą c w materiale ilustracyjnym jedynie u b i ó r codzien­ ny czy ś w i ą t e c z n y , a p o m i j a j ą c strój obrzędowy. W osobnym rozdziale omawia au­ tor h i s t o r i ę s t r o j ó w ludowych w Niemczech w s k a z u j ą c na g ł ó w n e r y ­ sy rozwojowe i k r z y ż o w a n i e się w stroju r ó ż n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r o ­ wych p o c z ą w s z y od czasów ś r e d ­ niowiecza. W rozwoju s w y m ludo­ we ubiory niemieckie uległy daleko i d ą c e m u z r ó ż n i c o w a n i u regionalne­ m u ; np. t y l k o w o b r ę b i e T u r y n g i i jedna z badaczek znalazła aż 28 od­ mian s t r o j ó w ludowych. P r ó c z tego w ubiorze m i e s z k a ń c ó w wsi istnie­ ją znaczne r ó ż n i c e zależne od za­ możności, zawodu, stanu c y w i l n e ­ go, w i e k u w z g l ę d n i e sytuacji, w k t ó r e j strój się nosi. Szczególnie bo­ gate b y w a j ą zwykle stroje weselne. W X V I I I w . w Saksonii specjalne ustawy z a b r a n i a ł y c h ł o p o m u ż y w a ­ nia w stroju złota, srebra oraz jedwabiu. W połowie u b i e g ł e g o stu­ lecia w z w i ą z k u z rozwojem p r o ­ dukcji p r z e m y s ł o w e j ubiory ludo­ we zaczynają z a n i k a ć . Sprzyja temu r ó w n i e ż krzewienie się w ś r ó d spo­ ł e c z e ń s t w a idei liberalnych zmie­ r z a j ą c y c h do zacierania różnic sta­ nowych. W części szczegółowej omawianej t u pracy znajdujemy 26 b a r w n y c h plansz przedstawiających ubiory m ę s k i e i kobiece z r ó ż n y c h stron Niemiec oraz 4 plansze z detalami (czepce i haftowane w k ł a d y do gor­ setów). Każdą planszę objaśnia k r ó t k i tekst z a w i e r a j ą c y n i e z b ę d n e informacje — gdzie i kiedy przed­ stawiony na ilustracji strój b y ł no­ szony, podstawowe w i a d o m o ś c i o j e ­ go historii a wreszcie opis poszcze­ gólnych części s k ł a d o w y c h z poda­ niem m a t e r i a ł ó w , b a r w i ewentual­ nych ozdób. Plansze wykonane przez U r s u l ę Berger p o s i a d a j ą t ę zaletę, że wszy­ stkie potraktowane są pod w z g l ę d e m r y s u n k o w y m i malarskim dość jed­ nolicie a pod w z g l ę d e m etnograficz­ n y m — wiernie. Z p u n k t u widze­ nia estetycznego są raczej niecie­ kawe, co stanowi jeszcze jeden do­ w ó d , j a k trudno jest tego rodzaju zadanie r o z w i ą z a ć w sposób, k t ó r y obok w i e r n o ś c i etnograficznej za­ p e w n i a ł b y r ó w n i e ż odpowiedni po­ ziom artystyczny. W a r t o ś c i o w e u z u p e ł n i e n i e całości daje dosyć obszerny wykaz litera­ tury obejmujący zarówno prace ogólne, p o ś w i ę c o n e strojom ludo­ w y m (w rodzaju np. znanego dzieła Hottenrotha: Deutsche Volkstra­ chten), jak i te, w k t ó r y c h o m ó w i o ­ ne są ubiory ludowe jednego re­ gionu. Rss. TANCRED BANATEANU: PORTUL POPULAR DIN TARA OASULUI EDITURA DE STAT PENTRU L I T E R A T U R A SI ARTA. Bukareszt 1956. 20 str. tekstu, 40 ilustracji czarnobiałych, 3—barwne, 1 mapka. Tara Oasului (czyt. „ C a r a Uaszul i " ) to zapadły k ą t p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ niej R u m u n i i u zbiegu granic ZSRR i Węgier, k t ó r y nawet na tle boga­ tej i dobrze na ogół zachowanej k u l t u r y ludowej tego k r a j u w y b i j a się swym konserwatyzmem. Do dnia dzisiejszego u t r z y m u j ą się t a m stare formy drewnianej architektury, d a w ­ ne zwyczaje pasterskie, p r y m i t y w n e typy n a r z ę d z i rolniczych i strój l u ­ dowy noszony powszechnie, z a r ó w ­ no w dzień powszedni, j a k i w święto. Ten w ł a ś n i e s t r ó j , oparty na materiałach samodziałowych, płót­ nie, suknie i w ł o c h a t e j tkaninie na­ śladującej w y g l ą d e m barani kożuch, zdobiony bogatymi haftami i ś w i e ­ c i d e ł k a m i , został w y b r a n y przez dy­ rektora b u k a r e s z t e ń s k i e g o muzeum sztuki ludowej Tancreda Banateanu jako temat do opracowania p i e r w ­ 360 szego zeszytu świeżo z a p o c z ą t k o w a ­ nego w y d a w n i c t w a objętego w s p ó l ­ ną n a z w ą „Caiete de arta populara" (Zeszyty o sztuce ludowej). S ą d z ą c z pierwszego zeszytu w y ­ dawnictwo to będzie m i a ł o raczej charakter popularny, b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą i nie zostanie p r z e c i ą ­ żone nadmiernie tekstem. W recen­ zowanej pracy ogranicza się autor do k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego, po k t ó r y m n a s t ę p u j e zwięzły opis s t o s u n k ó w gospodarczych i ogólna charakterystyka sztuki ludowej w Tara Oaslui. Opis s t r o j u m ę s k i e g o i kobiecego stanowi w y c z e r p u j ą c y komentarz naukowy do zamieszczo­ nego w w y d a w n i c t w i e materiału ilustracyjnego. M a t e r i a ł ten, na k t ó r y s k ł a d a j ą się zdjęcia c z a r n o - b i a ł e i kolorowe, jest dobrany w ten sposób, że daje nie tylko zasadniczy obraz stroju m ę s k i e g o i kobiecego, ale pozwala r ó w n i e ż z o r i e n t o w a ć się w r ó ż n i ­ cach z a c h o d z ą c y c h m i ę d z y ubiorem dzieci i dorosłych czy s t a r c ó w , r o bocznym, ś w i ą t e c z n y m lub noszonym w czasie specjalnych okoliczności, j . np. wesele. Praca Banateanu z a r ó w n o dzięki przejrzystemu opracowaniu tekstu, jak i celowemu doborowi m a t e r i a ł u ilustracyjnego stanowi wartościo­ w y przyczynek do poznania u b i o r ó w górali karpackich. P o w a ż n y m b r a ­ kiem, w y n i k a j ą c y m zresztą z popu­ larnego charakteru wydawnictwa, jest p o m i n i ę c i e r y s u n k ó w k r o j u , co utrudnia p e ł n e wykorzystanie p u ­ b l i k a c j i do celów naukowych. Rss. �F R I E D R I C H SIEBER: BUNTE MÖBEL DER OBERLAUSITZ. Akademie-Verlag, Berlin 1955, 58 str., 1 mapa, 22 ilustracje, w tym 5 kolorowych. W czasie, gdy u nas w y d a w n i c t w a z zakresu sztuki ludowej natrafia­ ją na coraz w i ę k s z e t r u d n o ś c i skut­ kiem niezrozumienia przez czynni­ k i miarodajne naukowego i propa­ gandowego znaczenia tego rodzaju publikacji, u naszych bliższych i dalszych s ą s i a d ó w prace na temat ludowej t w ó r c z o ś c i artystycznej są wydawane c h ę t n i e , w d u ż e j ilości i . . . w p i ę k n e j oprawie ilustracyjnej s t a n o w i ą c tzw. „ c h o d l i w y t o w a r " z a r ó w n o na r y n k u wewnętrznym, j a k i zagranicznym. Ostatnio k i l k a tego rodzaju p u b l i k c j i u k a z a ł o się na terenie Niemiec (zarówno Wschodnich, jak i Zachodnich), w ś r ó d nich praca Siebera p o ś w i ę ­ cona m a l o w a n y m meblom, szcze­ gólnie nas i n t e r e s u j ą c a , gdyż do­ tyczy t e r e n ó w b e z p o ś r e d n i o s ą s i a ­ d u j ą c y c h z D o l n y m Ś l ą s k i e m , gdzie — j a k w i e m y '•— malowane meble stanowią najcharakterystyczniejszy akcent wiejskiego w n ę t r z a . Tematem pracy jest grupa mebli malowanych, w y s t ę p u j ą c y c h na G ó r ­ nych Ł u ż y c a c h w z d ł u ż osi L u b i n (Lobau) — Ż y t a w a (Zittau), k t ó r e w formie i dekoracji w y k a z u j ą licz­ ne analogie w s k a z u j ą c e na ich p o ­ chodzenie z tego samego ośrodka meblarskiego. Na podstawie posia­ danych materiałów historycznych Sieber wyklucza jednak, aby o ś r o d ­ kiem t y m mogła b y ć k t ó r a ś z w y ­ mienionych w y ż e j miejscowości, w y ­ s u w a j ą c przypuszczenie, że b y ł a n i m wiejska osada H e r r n h u t założona w r. 1722 na terenie d ó b r hr. Z i n sendorfa przez tzw. „ b r a c i czeskich", u c h o d ź c ó w z M o r a w . Osadnicy ci prócz innych rzemiosł t r u d n i l i się r ó w n i e ż stolarstwem p o c z ą t k o w o i n ­ dywidualnie a od r. 1734 t a k ż e we wspólnymi warsztacie, w k t ó r y m zorganizowani b y l i nieżonaci „ b r a ­ cia". W 30 lat później warsztat s t a n o w i ł j u ż w a ż n y o ś r o d e k meblar­ ski p r o d u k u j ą c y dla w a r s t w za­ m o ż n y c h mahoniowe, fornirowane komody, b i u r k a i inne s p r z ę t y k o n ­ k u r u j ą c e z w y c i ę s k o z meblami za­ granicznymi sprowadzanymi np. z A n g l i i . Oprócz tego nie stronili jednak „ b r a c i a " od r o b ó t „pro­ stych", przez k t ó r e w e d ł u g Siebera r o z u m i e ć należy s t o l a r k ę b u d o w l a ­ ną a t a k ż e meble w rodzaju szaf, s k r z y ń , stołów itp. w y r a b i a n y c h dla o d b i o r c ó w wiejskich. W pracowni tej z a p o z n a w a ł a się r ó w n i e ż z t a j ­ n i k a m i rzemiosła stolarskiego m ł o ­ dzież z bliższej i dalszej okolicy, k t ó r a po u k o ń c z e n i u n a u k i p o w r a ­ cała do wsi rodzinnych p r a c u j ą c sa­ modzielnie na u ż y t e k m i e s z k a ń c ó w . Jak w y n i k a z dat umieszczonych na s p r z ę t a c h , z p o c z ą t k i e m X I X w. stolarze z H e r r n h u t zaprzestali już wyrobu malowanych mebli, a z po­ c z ą t k i e m X X w s p ó l n a pracownia uległa c a ł k o w i t e j l i k w i d a c j i . Moment, w k t ó r y m p o j a w i l i się na terenie Ł u ż y c morawscy stola­ rze, b y ł dla rozwoju ludowego m e ­ blarstwa szczególnie korzystny. W w i e k u X V I I I k w i t ł o na Ł u ż y c a c h uprawiane na w i e l k ą s k a l ę tkactwo domowe, k t ó r e z a p e w n i a ł o miesz­ k a ń c o m w s i dosyć znaczne dochody i p r z y c z y n i a ł o się (szczególnie we wsiach stanowiących własność miast) do r o z k w i t u gospodarki pie­ n i ę ż n e j . Wzrost zamożności c h ł o p ó w ł u ż y c k i c h w p ł y w a ł m . i n . na roz­ wój ludowej architektury, lepsze wyposażenie wnętrz, wzbogacenie stroju i t p . Najbogatsi, np. kupcy h a n d l u j ą c y p ł ó t n e m , zaopatrywali się w s p r z ę t y w y k o n y w a n e w miastach przez sto­ larzy cechowych; jako przykład w y m i e n i ć t u m o ż n a barokowe w swym kształcie szafy z ł a m a n y m i gzymsami u szczytu i ściętymi k r a ­ w ę d z i a m i pionowymi na przedzie. Dla ogółu c h ł o p ó w meble te b y ł y zbyt drogie, t y m c h ę t n i e j w i ę c za­ k u p y w a l i oni t a ń s z e , mniej w y ­ m y ś l n e ale r ó w n i e ż malowane łóż­ ka, skrzynie, szafy czy k o ł y s k i w y ­ rabiane przez herrnhuckich „ b r a c i " , k t ó r z y zaopatrywali Ł u ż y c z a n w swoje w y r o b y przez całe niemal stulecie. W starszych meblach p o s i a d a ł y one p r z e w a g ę e l e m e n t ó w kreskowych, graficznych, k t ó r y m towarzyszyły jednak r ó w n i e ż partie traktowane w sposób bardziej malarski. G ł ó w n e akcenty ornamentalne w y s t ę p o w a ł y na drzwiach, w postaci d w u w y ­ malowanych jeden nad d r u g i m me­ dalionów — o kształtach późnogotyckich — obramionych m o t y w a m i r o ś l i n n y m i , w k t ó r y c h ś r o d k u (cza­ sem na s u r o w y m drzewie) umiesz­ czano napis (nazwisko właściciela lub j a k i ś tekst o tematyce r e l i g i j ­ nej) i d a t ę . Bogata kwiecista orna­ mentyka z m o t y w a m i t u l i p a n ó w i a s t r ó w zdobiła pionowe i poziome deski lica o b r a m i a j ą c e d r z w i . W późniejszych szafach pojawia się tło m a r m u r k o w e (podobne j a k w meblach dolnośląskich) oraz jeszcze bogatsza dekoracja k w i a t o w a . W e d ł u g Siebera opisane t u szafy s t a n o w i ł y we w n ę t r z u ł u ż y c k i m na­ bytek nowy, przyniesiony i roz­ powszechniony dopiero przez m o ­ rawskich p r z y b y s z ó w . Inne s p r z ę t y , j . np. skrzynie, b y ł y j u ż wcześniej na tych teTenach pospolite, jedynie dekoracja ich zbliżona do tej, k t ó r a w y s t ę p u j e na szafach, została w p r o ­ W ś r ó d zgromadzonego przez a u ­ wadzona przez herrnhuckich sto­ tora m a t e r i a ł u znajduje się k i l k a larzy. datowanych o k a z ó w wykonanych w W z a k o ń c z e n i u swej pracy zasta­ pierwszych latach po p r z y b y c i u nawia się autor, w jakiej mierze „ b r a c i " do nowej siedziby (szafy opisywane przez niego meble są z r. 1726, 1729, skrzynia z r. 1730, w y t w o r a m i sztuki ludowej, skoro k o ł y s k a z r. 1734). Analiza orna­ wykonane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w mentu wskazuje, że meble te spo­ i to obcego pochodzenia. W toku rządzili r ó ż n i stolarze i to p r a w d o ­ r o z w a ż a ń dochodzi do wniosku, że podobnie nie p r a c u j ą c y w j e d n y m l u d o w o ś ć tych s p r z ę t ó w jest nie­ w s p ó l n y m warsztacie. w ą t p l i w a , co m o t y w u j e w sposób W opisie s p r z ę t ó w koncentruje n a s t ę p u j ą c y : tereny p ó ł n o c n y c h M o ­ autor swoją u w a g ę głównie na m a ­ raw, s k ą d przenieśli się w y c h o d ź c y , lowanych szafach, k t ó r e w materiale s t a n o w i ą wraz z G ó r n y m i Ł u ż y c a jego są najliczniej reprezentowane. m i zachodni i wschodni cypel z a s i ę ­ Forma ich, we wszystkich p r z y ­ gu śląskiego t e r y t o r i u m plemienne­ padkach jednakowa, n a w i ą z u j e do go. Osadnicy nie p r z y b y l i więc w tradycji meblarskich z czasów goty­ okolice zupełnie dla siebie obce. k u : szafy p o s i a d a j ą k s z t a ł t prosto­ Pierwsi z p r z y b y s z ó w t r u d n i ą c y się p a d ł o ś c i a n u , k t ó r e g o front w y p e ł ­ stolarstwem reprezentowali typ niają d r z w i jedno- l u b d w u s k r z y ­ wszystko u m i e j ą c y c h „ m a j s t e r k ó w " , dłowe. W przypadku pierwszym k t ó r z y z w i ą z a n i b y l i silnie z t r a ­ d r z w i ujęte są między dwie sze­ dycjami k u l t u r y ludowej. Dopiero rokie deski ściany licowej stano­ w dalszym rozwoju produkcja ich w i ą c e r ó w n o c z e ś n i e nogi szafy; w w a r s z t a t ó w poszła dwoma t o r a m i , d r u g i m — m i ę d z y s k r z y d ł a d r z w i z k t ó r y c h jeden p r o w a d z i ł k u me­ w p r a w i o n a jest trzecia deska r ó w ­ blom stylowym, drugi zaś s t a n o w i ł y nież dosyć szeroka, dzieląca ścianę meble dla w s i , o d p o w i a d a j ą c e g u ­ f r o n t o w ą pionowo na dwie połowy. stom w z b o g a c a j ą c y c h się na tkac­ G ó r n e i dolne z a m k n i ę c i e ściany l i ­ twie chłopów. Ci ostatni o d d z i a ł u j ą c cowej t w o r z ą w starszych szafach s w ą opinią na p r a c ę stolarzy stawali poziome listwy, w nowszych zaś się niejako w s p ó ł t w ó r c a m i ich dzieł, część górną podkreśla w y d a t n y dzięki czemu w y r o b y pochodzenia gzyms. rzemieślniczego z m i e n i a ł y się w w y ­ t w o r y sztuki ludowej, co znajdo­ Odległe, ś r e d n i o w i e c z n e tradycje w a ł o r ó w n i e ż w y r a z w zakresie p o s i a d a ć ma r ó w n i e ż szata k o l o r y ­ formy (przesada w zdobnictwie, geostyczna, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się b a r ­ metryzowanie, upraszczanie etc). w y : czerwona, zielona, czarna i b i a ­ Malowane meble łużyckie oscylując ła. Do malowania u ż y w a n o spoiwa między gotykiem (konstrukcja) a r o ­ pokostowego m i e s z a j ą c je z zieloną kokiem (polichromia) n a b r a ł y swego ziemią, o c h r ą , sadzą z drzewa l i ­ w ł a s n e g o indywidualnego w y r a z u powego; czerwony kolor uzyskiwano plastycznego z a t r a c a j ą c cechy w ł a ś ­ z k r w i w o ł u . Po wierzchu m a l a t u r y ciwe stylowym meblom w a r s t w zapokryte b y ł y w a r s t e w k ą wosku. 361 �m o ż n y c h . W swej obecnej postaci stoją one poza f o r m a m i znanymi ze s t y l ó w historycznych, co z p u n k t u widzenia historii sztuki k w a l i f i k u j e je do w y t w o r ó w sztuki ludowej, W a ż n y m argumentem p r z e m a w i a j ą cym za l u d o w o ś c i ą omawianych meb l i jest w e d ł u g Siebera ich zgodność z wymaganiami środowiska znajdującego się na określonym stopniu rozwoju. I ta w ł a ś n i e w e w n ę t r z n a zgodność jest w e d ł u g niego n a j w a ż n i e j s z y m w a r u n k i e m , aby dzieło p r o d u k c j i rzemieślniczej mo- gło zostać uznane za dzieło sztuki ludowej. Praca Siebera jest n i e w ą t p l i w i e pozycją c i e k a w ą i w a r t o ś c i o w ą zarazem. P o m i n ą w s z y to, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e go w a ż n e g o dla b a d a ń nad meblarstwem śląskim, stanowi ona interesujący p r z y k ł a d u m i e j ę t n e g o operowania ź r ó d ł o w y m m a t e r i a ł e m historycznym, d z i ę k i czemu u d a ł o się a u t o r o w i w sposób niezwykle przek o n y w a j ą c y p r z e d s t a w i ć społeczne i gospodarcze tło, na k t ó r y m roz- w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a p r o dukcja herrnhuckich w a r s z t a t ó w , Zewnętrznie książka prezentuje się bardzo dobrze. Skromna bezpretensjonalna obwoluta, tekst i ilustracje siatkowe drukowane na k r e d o w y m papierze, offsetowe w k ł a d k i barwne (wykonane bez zarzutu) — s k ł a d a j ą się na całość ś w i a d c z ą c ą o wydawniczej kulturze, k t ó r e j brak tak często odbija się w sposób ujemny na analogicznych w y d a w nictwach naszych, Rss. P. J . MAKUSZENKO, Z. A. PETROWA: NARODNAJA ARCHITEKTURA ZAKARPATIA. Kijów 1956. Wyd. Akademii Architektury Ukr. S.S.R. Tekstu 55 str., ilustr. w tekście 57, poza tekstem 109. Jest to w y d a w n i c t w o o charakterze przede wszystkim ilustracyjnym, p o m y ś l a n e jako album o b r a z u j ą c y bogactwo ludowej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U k r a i n y do u ż y t k u arc h i t e k t ó w , budowniczych i szerokich sfer m i ł o ś n i k ó w ludowej sztuki. Szczupła stosunkowo część opisowa zaczyna się od k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego i n f o r m u j ą c e g o o dziejach U k r a i n y Zakarpackiej pod panowaniem w ę g i e r s k i m w okresie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej w ramach konstytucyjnej monarchii a u s t r o - w ę g i e r s k i e j a nas t ę p n i e r e p u b l i k i czechosłowackiej, Po k r ó t k i m epizodzie p o w t ó r n y c h r z ą d ó w w ę g i e r s k i c h w latach 1939— 1944 n a s t ę p u j e zjednoczenie Zakarpacia z r e s z t ą ziem u k r a i ń s k i c h w o b r ę b i e USSR, w z w i ą z k u z czym zachodzą doniosłe zmiany z a r ó w n o natury gospodarczej, j a k i k u l t u ralnej. Z i n i c j a t y w y w ł a d z zostaje roztoczona opieka nad b o g a t ą i wszechstronnie r o z w i n i ę t ą sztuką ludową. P r z e c h o d z ą c do części szczegółowej o m a w i a j ą autorzy na w s t ę p i e formy zasadnicze, k t ó r e na wysokogórskich obszarach (okręgi: w i e l i k o berezniański, meżgorski, wołoweck i i p ó ł n o c n a część rachowskiego) są jednodworcze, podczas gdy na żyźniejszych ziemiach p o d g ó r z a posiadają zwarty kszałt ulicówek. W rejonach w y s o k o g ó r s k i c h w okolicy Jasiny plan zagrody ma formę z a m k n i ę t e g o czworoboku (huculska „grażda"), na terenach zaś p o ł o ż o nych na z a c h ó d i p o ł u d n i e od wsi huculskich zagrody dzielą się na część m i e s z k a l n ą i oddzielnie s t o j ą ce pomieszczenia gospodarskie. B u d y n k i mieszkalne p o s i a d a j ą b ą d ź rozplanowanie symetryczne d w u i z bowe z sienią w p o ś r o d k u , b ą d ź izbę u m i e s z c z o n ą centralnie m i ę d z y sienią i k o m o r ą z a o p a t r z o n ą w wejście w i o d ą c e od pola. Na terenach Werchowiny (obszar g ó r s k i s ą s i a d u j ą c y od zachodu z z a k a r p a c k ą częścią Huculszczyzny) p r z e w a ż a ł y domy o jednej izbie mieszkalnej, bardzo często k u r n e lub p ó ł k u r n e .Jedynie najbogatsi posiadali c h a ł u p y z d w i e ma izbami rozdzielonymi sienią i dwiema komorami przy k a ż d y m szczycie po jednej. U uboższych 362 z d a r z a ł y się w y p a d k i , że pomieszczenia gospodarcze przybudowywano do b u d y n k u mieszkalnego. Czasem, gdy w a r u n k i terenowe w y m a g a ł y dla w y r ó w n a n i a poziomu wysokiej podbudowy, stajnie umieszczano pod częścią m i e s z k a l n ą , skutkiem czego budynek s t a w a ł się częściowo p i ę trowym. Stosunkowo obszernie o m ó w i o n a jest w recenzowanej pracy architektura sakralna, k t ó r a na U k r a i n i e Zakarpackiej w y s t ę p u j e w formie dość silnie z r ó ż n i c o w a n e j . Na terenie Huculszczyzny spotykamy cerk w i e o planie k r z y ż o w y m , poza t y m r e g u ł ą jest u k ł a d t r ó j c z ł o n o w y , w ramach k t ó r e g o w y t w o r z y ł y się r ó ż ne t y p y lokalne. Na Werchowinie (okręg w i e l i k o b e r e z n i a ń s k i ) w y s t ę p u j ą cerkwie o n a j w y ż e j wyniesionej części ś r o d k o w e j z oddzielnie stojącą d z w o n n i c ą . Na terenach bardziej zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a chodnich wieża wybudowana nad b a b i ń c e m łączy się w j e d n ą całość z b u d y n k i e m c e r k i e w n y m stwarzaj ą c s y w e t k ę a n a l o g i c z n ą j a k w cerkwiach ł e m k o w s k i c h w y s t ę p u j ą c y c h u nas w powiatach s ą d e c k i m i gorl i c k i m . Dla p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h o b s z a r ó w U k r a i n y Zakarpackiej (ok r ę g Kuszt i in.) charakterystyczne są cerkwie nakryte w y s o k i m d w u spadowym dachem z w i e ż ą w z n o szącą się nad b a b i ń c e m , z a o p a t r z o n ą w wysokie, s m u k ł e iglicowe zakonczenie niekiedy w y s t ę p u j ą c e w t o warzystwie czterech wieżyczek u mieszczonych po rogach u nasady iglicy. Po o m ó w i e n i u podstawowych form architektonicznych p r z e c h o d z ą autorzy do zagadnienia konstrukcji oraz do scharakteryzowania niezwykle bogatego na terenie Zakarpackiej U k r a i n y detalu architektonicznego, na k t ó r y s k ł a d a j ą się profilowane w ę g ł o w a n i a c e r k w i , podcienia wsparte na rzeźbionych słupach, stojące przed c h a ł u p a m i i przedsionkami cerkwi, dekoracyjnie szalowane szczyty, oryginalnie kształtowane obramienia o t w o r ó w okiennych i bogata snycerka w y s t ę p u j ą c a na otokach d r z w i i s o s r ę b a c h . W z a k o ń c z e n i u p o d k r e ś l a j ą autorzy d u ż e w a r t o ś c i artystyczne l u d o wej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U - krainy. B u d o w n i c t w o to, p o m i n ą w szy drobne naleciałości obce — w ę gierskie, niemieckie czy czeskie — z a c h o w a ł o swój ludowy i narodowy charakter i p o w i ą z a n e jest licznymi więzami z budownictwem ludowym innych ziem U k r a i n y , B i a ł o r u s i ' i Rosji. Z n a j o m o ś ć tradycyjnego b u downictwa Zakarpacia jest potrzebna dla a r c h i t e k t ó w , k t ó r z y p l a n u j ą c w s p ó ł c z e s n e b u d o w n i c t w o wiejskie p o w i n n i u w z g l ę d n i a ć lokalne potrzeby i w a r t o ś c i ; przy o ż y w i o n y m r u chu b u d o w l a n y m na tych terenach' istnieją szerokie możliwości w y k o rzystywania rodzimych f o r m w b u downictwie socjalistycznym, Na b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą oma-. wianej t u k s i ą ż k i s k ł a d a j ą się liczne i bardzo dobre r y s u n k i techniczne zawarte w tekście oraz fotografie reprodukowane na k r e d o w y m papierze. M a t e r i a ł fotograficzny daje x szeroki p r z e g l ą d z a g a d n i e ń poczyn a j ą ć od krajobrazu i f o r m osadniczych poprzez wszystkie w a ż n i e j s z e t y p y architektury świeckiej i sakralnej, łącznie z obficie u w z g l ę d n i a n y m detalem, Dla czytelnika polskiego recenzowana praca jest l e k t u r ą p o d w ó j n i e i n t e r e s u j ą c ą : po pierwsze dlatego, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u por ó w n a w c z e g o w zakresie i n t e r e s u j ą cych nas tak ż y w o z a g a d n i e ń karpackich, po w t ó r e — g d y ż pozwala z o r i e n t o w a ć się, j a k i jest na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego stosunek do ludowej k u l t u r y , a w szczególności do z a b y t k ó w drewnianej a r c h i t e k t u ry. Na p r z y k ł a d z i e tej k s i ą ż k i w y s t ę p u j e z całą j a s k r a w o ś c i ą , j a k powierzchownie traktowane jest u nas h a s ł o korzystania z w z o r ó w radzieckich. W czasie gdy U k r a i ń s k a A k a demia Nauk p r z y g o t o w y w a ł a do d r u k u p r a c ę o ludowej architekturze, w k t ó r e j przeszło 50Vo tekstu i i l u stracji p o ś w i ę c o n e jest b u d o w n i c t w u sakralnemu, v. nas na znacznych terenach Karpat od Popradu po S a r r ' analogiczna architektura niszczeje l u b już zniszczała, pozbawiona opieki z powodu ciasnoty u m y s ł o w e j lokalnych b i u r o k r a t ó w , k t ó r z y nie umieli oddzielić pojęcia zabytku k u l t u r y od obiektu k u l t u religijnego, Rss. �Z H I S T O R Y C Z N E G O A R C H I W U M DOMY MIESZCZAŃSKIE Z KAMIONKI, POW. LUBARTÓW (I p o ł o w a X I X w.) W z w i ą z k u z procesem hr. Jana Zamojskiego z mieszczanami z K a m i o n k i o zaległe czynsze zostało w r o k u 1828 k i l k u mieszczan zlicytowanych. A k t a komornika s ą d o w e go Walentego D ą b r o w s k i e g o zachow a ł y się w A r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Kamionce. I . Dom Stanisława L u s i a w s k i e g o, d ł u ż n i k a z a l e g a j ą cego 155 zł 26 gr na rzecz h r a biego, posiadacza jednego t y l k o • d o m u oraz ogrodu, p ó l i łąk. „Dom p r z y ulicy Stary Rynek zwanej w Kamionce pod nr 15 p o ł o żony z drzewa r ż n i ę t e g o od lat 14 budowany z sieni izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na sztagach s t a w i o n y m nad dachem m u r o w a n y m opatrzony — do k t ó r e g o dom u od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i proste na biegunie z tarcic robione. Z sieni zaś do izby prosto idąc d r z w i stare z tarcic robione na zawiasach żelaznych i hakach z k l a m k ą i k ó ł k i e m ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie ma. P u ł a p z tarcic na belkach i siostrzanie u k ł a d a n y . Okna mierne dwa, w k t ó r y c h 6 szybek szklanych strzaskanych a reszta całe bez okiennic. Piec o g r z e w a j ą c y t a k ż e chlebowy i k o m i n z k a p ą z cegły murowane. W izbie jest szafka na garnki ze trzema p ó ł k a m i w górze s t o j ą c e m i do ściany przybita. Z tej izby do k o m o r y d r z w i z tarcic zrobione na zawiasach i hakach ż e l a z nych z haczykiem t a k i m ż e . W tej I I . D o m B a r t ł o m i e j a S z n u r a ckiego: „ D o m p r z y R y n k u miasta K a m i o n k i pod n r e m 15tym położony, bardzo dawno budowany, stary, k t ó rego przyciesi i ściany pogniłe, dziurawe, w a l ą c e s i ę . K o m i n na sztagach do upadku nachylony, tak d a lece, iż ognia nawet a n i na kominie kuchennym, ani w piecu p a l i ć jest rzecz niebezpieczna dla całego m i a sta. Dach s ł o m ą dawno bardzo p o szywany, zgniły upada, przez co p u ł a p i ściany pogniły. Podatki p u bliczne i skarbu miejscowego zalegają. Do k t ó r e g o domu, od r y n k u w c h o d z ą c , u sieni d r z w i obszerne do w y j a z d u zdatne, na biegunie, stare, bez ż a d n e g o żelaza. Z a ś z sien i do izby po lewej r ę c e idąc, d r z w i t a k ż e stare na zawiasach i hakach żelaznych mniejsze z k l a m k ą zep s u t ą i haczykiem żelaznym. W izbie podłogi nie masz. P u ł a p na belkach i siostrzanie z tarcic u k ł a d a n y . Z przyczyny dachu dziurawego zgniły, Piec do ogrzewania t a k ż e chlebowy i k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły murowane. Okno z drobnych szybek szklannych w części trzeciej potłuczonych pojedyncze. Przy piecu ł a w k i przybite. T a k ż e przy ś c i a n a c h s ą dwie ł a w y . Z izby do komory d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W komorze p o d ł o g i nie ma. P u ł a p n a d g n i ł y z drzewa starego u k ł a d a n y , Z tej k o m o r y jest w y c h ó d na o g r ó dek, d r z w i a m i p r o s t y m i na biegunie opatrzony. si, w ziemię wlazły. D o m się na bok pochyla. S k ł a d a się z izby, k o m o r y i sieni z chlewem. B y ł dawno z drzewa r ż n i ę t e g o budowany. Od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i stare prostej roboty na zawiasach i hakach ż e l a z n y c h z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie masz. P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y , p o d o b n i e ż w k o morze. Piec o g r z e w a j ą c y i piec chlebowy, oraz k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły surowej dawno m u r o w a n y — stare, znacznie zepsute reperacji p o t r z e b u j ą c e . Okno t y l k o jedno na ulicę, obszerne, o k i e n n i c ą się zasuw a j ą c e , z drobnych szybek szklannych robione, dziurawe, d e s z c z u ł k a m i w części p o z a k ł a d a n e , reperacji lub nowego przerobienia potrzebujące. Przy ścianie przybite są p ó ł k i na garnki, stare, popsute, z p i ę c i u deseczek s k ł a d a j ą c e s i ę . Z tej izby do komory d r z w i t a k ż e stare, p^-oste, na zawiasach i hakiem ż e l a z n y m z w r z e c i ą ż e m i skoblem do zam y k a n i a . Dach s ł o m ą poszyty stary, reperacji p o t r z e b u j ą c y . K o m i n nad dach wywiedziony na sztagach, s ł o m ą z gliną pleciony. W t y m domu sam gospodarz z żoną i dziećmi mieszka. Ten dom stoi m i ę d z y m i e dzarni z jednej strony star. Herszka Abramowicza, a z drugiej strony J ę d r z e j a S k r z y p c z y ń s k i e g o . Stodoły nie ma i w i ę c e j z a b u d o w a ń . " (Uwaga: Leonard D u d z i ń s k i , j a k w y n i k a z dalszych Ukt, b y ł c z ł o w i e k i e m stosunkowo z a m o ż n y m , posia- komorze podłogi nie masz i okna. P u ł a p takiż j a k i w izbie u k ł a d a n y , Z tejże komory jest w y c h ó d na ogródek d r z w i a m i prostemi na b i e gunie i z a s u w ą d r e w n i a n ą opatrzony. L e ż y ten dom m i ę d z y miedzami od wschodu słońca p r z y placu Franciszka K u b i k a . Z drugiej od zachodu starozakonnego J u d k i Berkowicza. Stodoły ani o b ó r o d r ę b nych nie ma, t y l k o chlewek m a ł y przy t y m ż e domu p r z y t k n i ę t y . Z a ś ogrody, pola i ł ą k i do tego domu dopiero zajętego i opisanego należące na s a t y s f a k c j ę zaległego czynszu w y ż e j w y r a ż o n e g o zaległego po dzień świętego czyli po d z i e ń 23 k w i e t n i a 1821 r o k u w ilości z ł o tych 130 groszy 1 dudzież k o s z t ó w prawnych." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. Secundo. Stodoła za stawem w ulicy pierwszej bardzo dawno b u dowana, przez p o ł o w ę w w ę g ł y , a przez pół w słupy, długości s ą ż n i 8, a szerokości sążni 5 w sobie mająca. Ze starości w m i e s i ą c u marcu r.b. przez w i a t r z dachu ogołocona została, tak dalece, ani i n t r a t y czynić nie może, ani zboża w n i e j s k ł a d a ć bez reparacji p o przedzonej i łożenia ekspensy nie jest rzeczą p o d o b n ą , p o n i e w a ż same tylko ś c i a n y stoją, gdzie się znajdują, klepisko, podszopie, z o b ó r k ą razem i zapole." A k t s p o r z ą d z o n o 2 czerwca 1828 r. d a j ą c y m dość z n a c z n ą ilość zagospodarowanego pola.). A k t s p o r z ą d z o n o 7 czerwca 1828r. I V . Dom P a w ł a P u l i ń s k i e g o : „Dom pod nrem 1 p o r z ą d k o w y m , a pod nrem 162 p o d ł u g inwentarza, przy ulicy Grobelnej od lat 9 z drzewa r ó ż n e g o budowany, z sieni, izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n na sztagach, s ł o m ą z gliną w y p l a tany. Do k t ó r e g o d o m u w c h o d z ą c od ulicy s ą d r z w i stare na biegunie, Z a ś z sieni do izby d r z w i t a k ż e stare na biegunie z tarcic z k a b ł ą c z kiem ż e l a z n y m . Ta izba bez podłogi, P u ł a p z tarcic. Piec g r z e j ą c y , chleI I I . Dom Leonarda D u d z i ń - bowy piec i k o m i n kuchenny z k a s k i e g o: pą, stare z cegły murowane. Okno „ D o m ten stary obszerny, k t ó r e g o z szybek drobnych szklannych, 9 caściany, z powodu zgniłych przycie- łych, a z reszty w y b i t y c h s k ł a d a 2fi3 �jące się. Z izby do k o m o r y d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W tej komorze podłogi nie ma. P u ł a p t y l ­ ko część u k ł a d a n a . Z tej komory jest w y c h ó d na ogród d r z w i a m i p r o stemi opatrzony. Ten dom leży m i ę d z y miedzami od p o ł u d n i a pa­ stwiska miejskiego, a od północy Andrzeja S k r z y p c z y ń s k i e g o . Secundo. Stodoła bardzo stara z drzewa różnego w w ę g ł y dawno budowana. Przyciesi w części i s ł u ­ py w części w y g n i ł y . Dach na d w ó c h sochach wsparty bardzo stary, s ł o ­ m ą poszyty, dziurawy, w a l ą c y się t y l k o popodpierany. Jedno zapole na zboże a w d r u g i m zapolu k o m ó r k a i obórka. Klepisko jedno. D r z w i na p r z e s t r z a ł dwoje, stare i popsute. Dłużnik Paweł Puliński oświad­ czył, iż takowej należności nie jest w stanie ani w y p ł a c i ć ani odrobić. Oprócz tego oświadczył, iż ż a d n e g o b y d ł a czyli inwentarza do g r u n t u p r z y w i ą z a n e g o nie ma. T a k ż e i to powiedział, że pola przez siebie p o ­ siadanego i o g r o d ó w ani na z i m ę ani na w i o s n ę teraźniejszością nie siał, a t a k o w ą n i e r u c h o m o ś ć pod zajęcie poddaje." p u ł a p z r ó ż n e g o drzewa starego u k ł a d a n y . Dach nad tern domem s ł o ­ m ą poszyty jeszcze stary. Secundo. Stodoła od ulicy Ś r e d ­ niej, stara od lat 23. W części w i ę k ­ szej z drzewa tartego, a w części mniejszej z drzewa dartego. Z jed;nej strony w węgły, a z drugie] w s ł u p y budowana. Szerokości sążni 5 i pół, a długości sążni 8 i łokieć. Do k t ó r e j od ulicy w c h o d z ą c jest furtka d r z w i a m i prostemi na bie­ gunie, z jednem t y l k o k ó ł k i e m ż e ­ laznym opatrzona. D r z w i u tej sto­ doły na p r z e s t r z a ł dwoje. Jedne stare od ulicy ale całe jeszcze po­ służyć m o g ą . Z a ś drugie od ogroda bardzo popsute. Ś c i a n a jedna w c z ę ­ ści w ziemię w l a z ł a i dziurawa. W tej stodole klepisko obszerne. Spichlerzyk do chowania z podłogą i p u ł a p e m . D r z w i do tego spichlerzyka dobre na biegunie z z a s u w ą d r e w n i a n ą . Zapole jedno z o b o r ą p r z e g r o d z o n ą , nad k t ó r ą o b o r ą jest rusztowanie z o b l a k ó w i r ó ż n e g o drzewa dartego. P o d o b n i e ż nad k l e ­ piskiem część rusztowania w i ę k s z a z drzewa dartego. Dach s ł o m ą po­ szyty, dziurawy, w części się w a l i i pochyla. Popodpierany. P ł o t u p r z ę ­ sła d w a z o b l a k ó w i żerdzi starych od ulicy stawianego." (Jak z dalszych akt w y n i k a , b y ł to gospodarz zamożny, część pola w y d z i e r ż a w i ł , a część od 20 lat le­ (Z dalszego ciągu w y n i k a , że b y ł żała ugorem.) •to gospodarz z a m o ż n y , zalegał w p ł a c e n i u czynszu w sumie 171 zł A k t s p o r z ą d z o n o 11 czerwca 1828 r. 16 gr, p r z y b y ł e m u k o m o r n i k o w i oś w i a d c z y ł „Iż takowej zaległej na­ leżności ani teraz, a n i potem nie V. D o m Tomasza W a d o w ­ jest w stanie z a p ł a c e n i a . Dlatego s k i e g o : nieruchomy m a j ą t e k pod zajęcie poddaje.") „ D o m przy ulicy N o w y Rynek, A k t s p o r z ą d z o n o 13 czerwca 1828 r. pod n r e m p o r z ą d k c w y m 107 a pod nrem inwentarza 107 sytuowany. Z V I . D o m Magdaleny Furtak', drzewa tartego w węgły r o k u 1820 w d o w y po z m a r ł y m A n t o n i m . budowany, z sieni, izby i komory „ D o m bardzo stary z różnego s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na szta­ gach, słomą z gliną m i e s z a n ą sta­ drzewa w w ę g ł y budowany, pod wianym, nad dach wywiedzionym, dachem s ł c m ą poszytym, z sieni, opatrzony. L e ż y między miedzami, izby i k o m ó r k i w sieni s k ł a d a j ą c y z jednej strony od p o ł u d n i a B a r t ­ się. Pod nrem b i e ż ą c y m 110, z a ś łomieja Gregulczyka a z drugiej pod nrem i n w e n t a r z o w y m 68 przy strony Jacka Adamczyka od p ó ł n o ­ ulicy N o w y Rynek. Do k t ó r e g o od cy. Do k t ó r e g o z sieni w c h o d z ą c uiicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i p r o ­ d r z w i proste na biegunie z j e d n y m ste na biegunie z a s u w k ą d r e w n i a n ą Z sieni do izby k ó ł k i e m ż e l a z n y m . Z a ś z sieni do z a m y k a j ą c e się. izby, po prawej r ę c e d r z w i lepsze d r z w i lepsze na zawiasach i hakach na biegunie z k l a m k ą i haczykiem żelaznych z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W izbie z k a b ł ą c z k i e m ż e l a z n e m i do zamy­ podłogi nie masz. Okna dwa. Jedno kania. W izbie podłogi nie ma. P u ­ bardzo stare popsute a drugie od ł a p z r ó ż n e g o drzewa na b e l k u j e d ­ ogroda cokolwiek lepsze. Obydwa nem i siostrzanie u k ł a d a n y stary. z drobnych szybek szklannych r o ­ Nad sienią p u ł a p z dartego drzewa, bione. P u ł a p na belkach i siostrza­ cienkiego u k ł a d a n y . W izbie piec nie z tarcic u k ł a d a n y . Piec do o g r z e w a j ą c y , k o m i n kuchenny i piec ogrzewania z k a f l i zielonych na chlebowy z cegły murowane, stare. podmurowaniu z cegły stawiony. Z a ś Okno m a ł e jedno, w k t ó r y m jedna piec chlebowy i k o m i n kuchenny t y l k o szybka cała, a w części w i ę k ­ z k a p ą z cegły murowane. W k o ­ szej p o t ł u c z o n e . K o m i n na sztagach, minie jest blacha żelazna. Przy na dach wywiedziony słomą z gliną piecu ł a w k i przybite. Szafka popsu­ pleciony a nad dachem cegłą nadta na g a r n k i , do ściany przybita. murowany. Dach stary słomą p o ­ Z izby do k o m o r y d r z w i z tarcic szyty w części dziurawy. Stoi ten grubych na biegunie z haczykiem domek na c a ł y m placu. i kółeczkiem żelaznemi. W tej k o ­ Secundo. Stodoła m a ł a , stara, o morze podłoga i p u ł a p z różnego drzewa robione, dziurawe. Z tejże j e d n y m zapolu i klepisku pod da­ komory jest wychód na ogród chem słomą poszytym, jeszcze ca­ drzwiami prostemi, z z a s u w ą d r e w ­ łym, z drzewa r ó ż n e g o z jednej n i a n ą opatrzony. Nad sienią jest strony w w ę g ł y a z drugiej w s ł u p y budowana. Długości sążni 3, a sze­ 364 rokości sążni 5 m a j ą c a . W r o t a p o ­ d w ó j n e na p r z e s t r z a ł , stare, do k t ó ­ rej wchodzi się f u r t k ą m a ł ą . Przy jednych w r o t a c h jest w r z e c i ą ż cien­ k i , żelazny z z a t y c z k ą żelazną przy t y m . Przy stodole dotyka się chlew na b y d ł o . Stary z różnego drzewa, w słupy budowany m a ł y . Przy tejże stodole są dwa brogi z daszkami słomianymi." (Z dalszego ciągu wynika, że w d o ­ wa b y ł a uboga, p o s i a d a ł a niewiele pola i o g r o d ó w , zalegała z o p ł a t ą czynszu od 26 lat. W y s o k o ś ć zaleg­ łości w y n i o s ł a w dniu opisania 12 czerwca 1828 r. — 248 zł 12 gr. Przy czym o ś w i a d c z y ł a , że gotowa jest zapłacić l u b odrobić na rzecz d w o r u całą zaległość, lecz teraz „od lat czterech, b ę d ą c słabą nie jest w sposobie, ani w y p ł a c e n i a a n i od­ robienia".) V I I . Dom Katarzyny W i e r z c h o ń k i , w d o w y po zmar­ ł y m Jakubie Wierzchoniu po­ zostałej. „ D o m pod n r e m 173 przy ulicy Kościelnej położony, z drzewa r ż n i ę ­ tego dawno budowany, stary, p o ­ chylony, popodpierany, d u ż y w zie­ m i ę w l a z ł y pod dachem słomą po­ szytym, bardzo starym, d z i u r a w y m . K o m i n na sztagach s ł o m ą z gliną wyplatany nad dach wywiedziony, stary, dziurawy. D o m ten ż sieni, izby i k o m o r y s k ł a d a j ą c y się. Do k t ó r e g o od ulicy do sieni w c h o d z ą c są d r z w i obszerne do zajazdu zdat­ ne, stare, z tarcic na biegunie r o ­ bione bez żelaza. Z sieni zaś po prawej r ę c e do izby i d ą c d r z w i sta­ re na zawiasach i hakach żelaznych z k l a m k ą z e p s u t ą i haczykiem ż e ­ laznym. W izbie była podłoga przed­ tem, a teraz znajduje się w y g n i ł a . P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y . Okno j e d ­ no w m a ł e j części t y l k o z drobnych szybek 6. Z a ś w części w i ę k s z e j p o w y t ł u k a n e i d e s z c z u ł k a m i poza­ k ł a d a n e . Piec z k a f l i zielonych sta­ r y stawiany. K o m i n kuchenny z k a ­ p ą i piec chlebowy z cegły m u r o ­ wane, t a k ż e reperacji p o t r z e b u j ą c e . P ó ł k i na g a r n k i 5 do ściany przy­ bite. Z tej izby do komory drzwi proste stare na zawiasach i hakach żelaznych z w r z e c i ą ż e m i skoblem ż e l a z n e m i do zamykania. W tej k o ­ morze k a w a ł k i t y l k o p o d ł o g i w y gniłej znajduje się. Z tej komory jest w y c h ó d na p o d w ó r k o drzwiami prostymi na biegunie opatrzony. Secundo. Stodoła za stawem stara w w ę g ł y budowana. Dach pod s ł o ­ m ą stary, stodoła ta ma w sobie dwa zapola z klepiskiem, do k t ó r e j wrota na p r z e s t r z a ł , stare reperacji p o t r z e b u j ą c e . W tejże stodole znaj­ duje się poszopie, a w t y m poszopiu jest o b ó r k a , k o m ó r k a i spichlerzyk na chowanie zboża." (Jak z dalszych akt wynika, go­ spodyni b y ł a zamożna, a zaległości czynszowe w y n o s i ł y 415 zł 23 gr.) A k t s p o r z ą d z o n o 9 czerwca 1828 r. VIII. Na m a j ę t n o ś c i S t a n i s ł a w a Skrzypca leżał dług zaległych opłat czyn­ szowych w wysokości 187 zł. Zanim �przyszło do l i c y t a c j i dom zgorzał: „tylko się została stodoła o j e d ­ nym zapolu, klepisku i oborze b ę ­ dąca. Do k t ó r e j w c h o d z ą c od ulicy jest furtka dobrze z a m y k a j ą c a się na z a s u w ę d r e w n i a n ą . Ta stodoła jest z drzewa dartego, zdrowego, z przed lat 35. Z jednej strony w węgły, z drugiej strony w s ł u p y budowana. Szerokości ma s ą ż n i 5, długości ma sążni 7 i łokci 1. Ma w r o t a na p r z e s t r z a ł p o d w ó j n e z t a r ­ cic robione jeszcze w dobrym sta­ nie. Klepisko jedno, w k t ó r y m jest dołek na kartofle. Jest t a k ż e k o ­ mora z d r z w i a m i d o b r y m i na zasu­ w ę z a m y k a j ą c a się. W komorze jest podłoga, a na wierzchu p u ł a p do­ bry, u k ł a d a n y . Jest zapole jedno, obora z d r z w i a m i dobrze się zamy­ k a j ą c y m i . W oborze są dwie prze­ g r ó d k i na cielęta lub bydło. W tej oborze zamiast żłobu jest czółno na wysypywanie sieczki dla b y d ł a . Dach nad t ą stodołą ze słomy, d a w ­ no p o k r y t y , bardzo dziurawy, przez co ściany dobrze stawiane bardzo gniją. Ta stodoła reperacji dachu czyli poszycia p r ę d k i e g o potrze­ buje." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. N a d e s ł a ł Tomasz Rusek „LITERATURA LUDOWA" — nowy miesięcznik folklorystyczny. Redakcja Polskiej Sztuki L u d o w e j pragnie z a w i a d o m i ć swoich czytel­ ników, że w l u t y m 1957 r. u k a z a ł się wydany przez Polskie T o w a r z y ­ stwo Ludoznawcze pierwszy numer folklorystycznego m i e s i ę c z n i k a „ L i ­ teratura L u d o w a " p o m y ś l a n e g o — jak p o d k r e ś l a to we w s t ę p n y m ar­ tykule Redakcja — jako „ p i e r w s z a w dziejach naszej k u l t u r y p r ó b a czasopisma folklorystycznego", k t ó ­ re „ p r a g n i e zaspokoić potrzeby nauk o w o - s p o ł e c z n e , od dawna ż y w o od­ czuwane, a w t ó r n i e t y l k o d o c h o d z ą ­ ce do głosu w d u ż y c h organach l u ­ doznawczych". W „Literaturze Ludowej" ukazywać się m a j ą : 1. rozprawy i prace naukowe z za­ kresu l i t e r a t u r y ludowej i jej stosunku do narodowej; 2. oryginalne teksty ludowe w po­ staci p i e ś n i , g a w ę d , p o d a ń , bajejc, zagadek, p r z y s ł ó w i t p ; 3. m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e obyczajów T kultury wsi; ,*»~ . 4. recenzje wydawnictw polskich i zagranicznych zł zakresu f o l k ­ loru; 5. sprawozdania z działalności i n ­ stytucji z a j m u j ą c y c h się litera­ turą ludową; 6. k r ó t k i e charakterystyki i sylwety f o l k l o r y s t ó w d a w n y c h i dzisiej­ szych; 7. k r o n i k ę n a j w a ż n i e j s z y c h wyda­ r z e ń ną polu ludoznawstwa i in. Pierwszy numer p o ś w i ę c o n y f o l k ­ l o r o w i p o d h a l a ń s k i e m u przynosi w dziale rozpraw i prac naukowych obok referatu prof. J. K r z y ż a n o w ­ skiego p. t. „ F o l k l o r Podhala w l i ­ teraturze" — wygłoszonego we w r z e ś n i u ub. r. w Zakopanem na zjeździe P T L , k r ó t k i e wspomnienie R. Drojeckiej o drze Tytusie C h a ł u ­ b i ń s k i m oraz a l a r m u j ą c y w swej t r e ś c i głos prof. J. Gajka o zanie­ chanej z niewiadomych przyczyn tak w a ż n e j dla e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y ­ s t ó w sprawie reedycji dzieł K o l ­ berga. W dziale d r u g i m „ T e k s t y ludowe" czasopismo publikuje zapisane przez prof. W. Doroszewskiego „ O p o w i a ­ dania p o d h a l a ń s k i e " i „ Ś p i e w a n k i góralskie". W dziale n a s t ę p n y m zamieszczone są: recenzja k s i ą ż k i Andrzeja M e l i c h e r ć i k a p. t. „ J u r a j Janosik bohater w a l k i l u d u S ł o w a c k i e g o przeciw feod a ł o m " oraz notatki na temat w y ­ danego przez G d a ń s k i Dom T w ó r ­ czości L u d o w e j zbioru zagadek k a ­ szubskich p.t. „ O r z e c h e do uceche albo pół t e s ą c a kaszetoskich z a g ó d k " — i w y c h o d z ą c e g o w Cieszynie Cze­ skim m i e s i ę c z n i k a „ Z w r o t " , w k t ó ­ r y m znajduje się stały dział pt. „ Ż y ­ we teksty". Dział s p r a w o z d a ń zamieszcza — jako pierwsze — sprawozdanie Pra­ cowni T e k s t ó w L u d o w y c h P a ń s t w o ­ wego I n s t y t u t u Sztuki. W n a s t ę p ­ nych numerach u k a ż ą się sprawo­ zdania innych o ś r o d k ó w m. i n . Pra­ cowni L i t e r a t u r y L u d o w e j Instytutu B a d a ń Literackich, Pracowni D i a lektologicznej Z a k ł a d u J ę z y k o z n a w ­ stwa P A N oraz Z e s p o ł u Redakcyj­ nego p r a c u j ą c e g o przy P a ń s t w o w y m Instytucie W y d a w n i c z y m nad w y ­ daniem Nowej Księgi P r z y s ł ó w P o l ­ skich w oparciu o dzieło Adalberga. K r o n i k a zawiera n o t a t k ę o K o n ­ ferencji P o d h a l a ń s k i e j zorganizowa­ nej przez P T L we w r z e ś n i u ub. r. Polska Sztuka Ludowa w i t a p o ­ krewne czasopismo z t y m w i ę k s z y m zadowoleniem, że b ę d ą c pismem po­ ś w i ę c o n y m g ł ó w n i e sztuce ludowej niewiele miejsca p r z e z n a c z a ć m o g ł a na rozprawy z zakresu l i t e r a t u r y ludowej a jeszcze mniej na „ ż y w e teksty". W w y n i k u intensywnej pracy zfoierawczej w terenie rosły w ostatnim okresie gromadzone przez szereg p l a c ó w e k zbiory p i e ś n i oraz mate­ r i a ł y z zakresu prozy ludowej, nie­ jednokrotnie bardzo p i ę k n e i cie­ kawe, k t ó r e w większości w y p a d ­ k ó w zalegały p ó ł k i archiwalne i m i ­ mo istniejącego znacznego na nie zapotrzebowania społecznego, u k a ­ zywały się przeważnie bardzo rzadko. Fakt powstania specjalnego pisma, k t ó r e m . i n n y m i i te potrzeby za­ spokoić pragnie, n a l e ż y p r z y j ą ć z r a d o ś c i ą i uznaniem dla jego i n i ­ cjatorów. A . W. 3«5 �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U S Z T U K I W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26 SZTUKA I K R Y T Y K A , kwartalnik, ponad 200 str. druku, w tym kilkadziesiąt calostronicowyeh reprodukcji dzieł sztuki polskiej i obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, rocz­ na — 96 zł. B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł. roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, dwumiesięcznik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenu­ merata półroczna 54 zł, roczna — 108 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, ponad 90 str. druku, merata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenu­ MUZYKA, kwartalnik, około 170 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Prenumeratę przyjmuje: 1. Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", przy czym: a) osoby oraz instytucie i zakłady wpłacają prenumeratę przez urzędy pocztowe i listonoszy; b) instytucje i zakłady mające swą siedzibę w miejscowościach, w których znajdują się oddziały wzgl. dele­ gatury „Ruchu" — wpłacają prenumeratę w tych oddziałach; cl instytucje centralne zamawiające prenumeratę dla jednostek podległych oraz osoby prywatne zgłaszają prenumeratę w Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" w Warszawie, ul. Srebrna 12, PKO 1-6-100020. Termin zgłaszania przedpłat do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty Zlecenia na wysyłkę Wydawnictw za granicę przyjmuje Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydaw­ nictw Zagranicznych „Ruch", Warszawa, Wilcza 46. 2. Prenumeratę przyjmują również wszystkie większe księgarnie „Domu Książki" (m. jn. księgarnie wymienione w punkcie „Sprzedaż"), w każdym terminie, oraz 3. Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, ul. Długa 26, konto w NBP, V O/M, Warszawa, nr 1529-91-20, cz. 18, dz. 5, rozdz. 19. Prenumerator podaje wyraźnie swe nazwisko i adres oraz tytuł czasopisma. SPRZEDAŻ 1. Wszystkie czasopisma są do nabycia w następujących księgarniach „Domu Książki".' Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 7, ul. Piękna 31131, ul. Kredytowa 9, ul. Nowy Świat 49 ul. Puławska 1, ul. Mickiewicza 27. Białystok, ul. 1 Maja 24. Bydgoszcz, ul. 1 Maja 5. Gdańsk, ul. Grunwaldzka 8. Katowice, ul. 3 Maja 12, ul. Warszawska 11. Kielce, ul Sienkiewicza 30. Koszalin, ul. 1 Maja 15. Kraków, Rynek Główny 23, ul. Podwale 6, PI. Mariacki 9. Lublin, ul. Krak. Przedmieście 29. Łódź, ul. Piotrkowska 86, 102a, 47. Olsztyn, PI. Wolności 2/3. Opole, ul. Ozimska 8. Poznań, ul. Armii Czerwonej 69, ul. 23 Grudnia 20, ul. Marcinkowskiego 21. Radom, ul Żeromskiego 1. Rzeszów, ul. 3 Maja 2. Szczecin, ul. Wojska Polskiego 25. Toruń, ul. Rynek Staromiejski 31. Wrocław, ul. Rynek 14, ul. Kuźnicza 42. ul. Stalingradzka 33. Zako­ pane, ul. Krupówki. Zielona Góra, ul. Żeromskiego 16, ul. Karola Marksa 2. 2. Czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki „Ruchu". są również do nabycia w większych kioskach 3. Egzemplarze z lat ubiegłych można nabywać w sklepach z prasą antykwaryczną w War­ szawie, ul. Wiejska 14, ul. Puławska 108. Zamówienia spoza Warszawy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", Dział Sprzedaży Prasy Antykwarycznej w Warszawie, ul. Srebrna 12. 4. Egzemplarze aktualne i dawne są również do nabycia w Państwowym Instytucie Warszawa, ul. Długa 26. Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 2. W-wa, Podchorążych 39, Zam. 83. Pap. ilustr. kl. I I I 100 g A 1 + karton biały kl. I I I 220 g A 1. Nakład 3 500 egz. Sztuki, B-19. �