https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. �