https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d594735c5823befb8a35b9795026ca.pdf 0ba6b244a3685e62cd16ace9c0b82239 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource biografie Chętnik, Adam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4395 Title A name given to the resource Mój życiorys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.179-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam M Ó J Chętnik Ż Y C I O R Y S Urodziłem się w Nowogrodzie 20 grudnia 1885 r. Dzieje mego życia o p r a c o w y w a ł e m niejednokrotnie — wojny zniszczyły wszystko. Życiorys, który teraz pi­ szę, jest najkrótszy, ale i najdokładniejszy. Rodzina moja pochodzi z Kurpiów. Piszą już 0 niej od trzystu kilkudziesięciu lat w starych k s i ę ­ gach i aktach, które b y ł y po parafiach i miejscowych urzędach do ostatnich wojen. Wśród miejscowych rodaków („swojaków") był znaczny procent przyby­ szów z ziem północno-zachodnich: Warmii, Kaszub, Prus a t a k ż e z Łużyc. Wielu ich pozostało na K u r ­ piach do dziś. Wszystko to drobni rolnicy, pszczela­ rze, rybacy, rękodzielnicy itp. W samym Nowogrodzie było przed 1939 r. około 70 nazwisk Chętników, a drugie tyle było po sąsiednich wioskach. Rodzina Chętników pochodziła z Nowogrodu, tu było g ł ó w n e ich „gniazdo", ojciec urodził się w s ą ­ siedniej wsi Mątwicy. W rodzinie mojej pełno bliżej 1 dalej Chętników, Flerów, Kisielów, Parzychów, Florczyków, P i a ś c i k ó w itd. Do lat dojrzałych ojciec i dziadek pracowali na roli, ciesiołki nauczył się ojciec u stryja swego Walentego Chętnika, a potem stolarki od dziadka Fliśkowiskiego, z którego córką, „piękną Stasia" ożenił się. Gospodarkę prowadził jeszcze k i l ­ ka lat w Nowogrodzie, co dobrze pamiętam. Dzieci miał dwanaścioro, z czego w y c h o w a ł o się siedem, a pięcioro zmarło. Poza gospodarstwem zajmował się w letnie miesiące różnymi rzemiosłami: ciesiołką, stolarką, mularstwem, tokarstwem, blacharstwem i in. (w czym p o m a g a ł e m mu, gdy dorosłem). Zimą zaś naprawiał różne instrumenty muzyczne (nawet organy), lub b u d o w a ł nowe, zwłaszcza skrzypce, na ktÓTych grał po weselach i zabawach. Wraz z nim grali także: G. Pardo na klarnecie, St. Lutrzykowski na harmonii, a ja na basetli lub bębenku. Robił wszystko dokładnie, a najlepiej to, co sam obmyślił; nie lubił, gdy m u kto zaglądał do roboty przed jej wykończeniem. J a śledziłem za wszystkim, co ojciec robił, nauczyłem się wielu rzemiosł (w najcięższe chwile wojenne p r a c o w a ł e m i pomagałem rodzeń­ stwu). Ojciec, matka i my — dzieci — należeliśmy do chóru kościelnego, pomagaliśmy szykować groby wielkanocne, ołtarze na B o ż e Ciało itp., ja zaś cho­ dziłem także po sąsiadach z „gwiazdą", w „Króla Heroda" itd. Oboje rodzice już nie żyją. Ojciec zmarł w 1935 r. mając lat 75, matka umarła w wieku lat 97 w 1956 r. Rodzice — prócz o g r o d ó w — posiadali w ł a s n y dom, najpierw przy ul. Ł o m ż y ń s k i e j (stara chałupa z bel­ kami i „tranem", potem, po sprzedaniu starego domu, w y b u d o w a ł ojciec przy kościele — nowy, gdzie miał swoje pracownie, budynki gospodarcze itp. Zawsze przy domu był sad owocowy i pasieka. Co do mnie to chodziłem do szkoły początkowej w Nowogrodzie (w 1892 r.), po kilku latach w mie­ siącach zimowych sam już byłem „nauczycielem", ucząc dzieci w szkołach tajnych czytać, pisać i histo­ rii kraju. P r a c o w a ł e m w ó w c z a s , pomagając ojcu w ciesiołce czy stolarce, w ogrodzie, ganiałem na paśnik krowę, pilnowałem pszczół, chodziłem na ryby (z w ę d ­ ką i sieciami), grzyby itd. Ojciec oddał mnie później na naukę do organisty, ale mi to nie odpowiadało, zwłaszcza nie lubiłem ś p i e w a ć na cmentarzu „za nie­ boszczykiem". Poszedłem w i ę c na p r a k t y k ę do pisa­ rza gminnego, po paru miesiącach zaś do powiato­ wego geometry, ale kiedym raz omal nie utonął w trzęsawisku — i ta praca przestała mnie zajmować. Brałem już w ó w c z a s udział w robocie politycznej, walcząc o polskość Mazur, o polski język i szkoły w „Towarzystwie Oświaty Narodowej" i w „Ludowym Z w i ą z k u Mazurskim." Ale przy różnych pracach wciąż chciałem się uczyć, zacząłem w i ę c chodzić na piechotę trzy razy na tydzień z Nowogrodu do Ł o m ­ ż y ucząc s i ę tam prywatnie, i tak, m a j ą c lat 20 u k o ń ­ czyłem 4 klasy gimnazjum. Zostałem w ó w c z a s na­ uczycielem gimnastyki. W 1908 r. w y j e c h a ł e m uczyć się do Warszawy i uczyłem się dwa lata na Warszaw­ skich Kursach Pedagogicznych, prowadzonych przez Macierz Szkolną. Nie m o g ł e m jednak znaleźć żadnej pracy, musiałem w i ę c uczyć s i ę języka rosyjskiego i pojechać do Petersburga, aby zdać tam egzamin na nauczyciela (1911 r.). P o z n a ł e m w tym czasie trochę północną Rosję, b y ł e m bowiem u brata w Kronszta­ dzie (wojsko), też na wystawie rolniczo-rybackiej w Carskim Siole i in. miejscach. Po przyjeździe z po­ wrotem do Warszawy zapisałem się n a Wyższe K u r s y Naukowe, na których b y ł e m 2 lata. Wykładali tam tak wybitni ludzie jak prof. Krzywicki czy Szober. P i s y w a ł e m już w ó w c z a s artykuły i książeczki jak np. Z wycieczek po kraju — wycieczka w piotrkow­ skie i kieleckie (1908), Musztra zastępu i plutonu (1909), różne artykuły w prasie ludowej, zwłaszcza „Zorzy". W 1912 r. uzyskałem koncesję na wydawa­ nie spółdzielczego pisma dla młodzieży wiejskiej. Była to „Drużyna", pismo ilustrowane, które wyda­ w a ł e m z przerwami 13 lat (w tym parę lat z Rozalią Brzezińską). W 1913 r. ukazała się nakładem „Księgarni P o l ­ skiej" pierwsza moja większa praca Puszcza Kur­ piowska, a w dwa lata później Chata kurpiowska. 179 �Książki te stanowiły rezultat współpracy z ojcem przy budowlach wiejskich i wieloletnich w ę d r ó w e k po Kurpiach, w czasie których robiłem zapiski i r y ­ sunki różnych obiektów. Była wojna. Pracowałem w ó w c z a s w Bibliotece m. st. Warszawy. W t y m ż e 1914 r. o ż e n i ł e m się w Grodnie z córką lekarza Zofią Klukowską, dawną koleżanką z Wyższych Kursów Naukowych, pobudo­ w a ł e m się. Przyszedł czas niespokojny przygotowań do plebiscytu na Mazurach, w i ę c brałem udział w tej pracy. W y d a w a ł e m w ó w c z a s (od 1916 r.) dla Kurpiów pismo „Gość Puszczański", a potem dla Kurpiów i M a ­ zurów „Goniec Pograniczny". W 1919 r. opublikowa­ łem książeczkę Jak się lud budził — 1904/1906 nakł. Księg. Ludowej oraz w wyd. M. Arcta O Kurpiach. Pracy nad utwierdzaniem świadomości narodowej ludu, zwłaszcza w okresie plebiscytu, zawdzięczam chyba, ż e w latach 1923—1927 zostałem wybrany g ł o ­ sami Związku Ludowo-Narodowego, stronnictwa „Wyzwolenie" i miejscowego „Związku Puszczańskie­ go" — posłem na Sejm. Broniłem tam interesów ludu kurpiowskiego, pomagając w przeprowadzeniu planu reform gospodarczych. P o m a g a ł e m też przy szacunku strat wojennych w pow. łomżyńskim, kolneńskim i w mieście Nowogrodzie. T Nie zaniedbywałem swoich zainteresowań ludo­ znawczych. Po wojnie podjąłem pracę u prof. E . F r a n ­ kowskiego w warszawskim Muzeum Etnograficznym (żona pozostała z dwojgiem dzieci w Łomży), mu­ zealnictwo zajmowało mnie coraz bardziej, studiowa­ łem różne jego zagadnienia tak w kraju, jak i pod­ czas zagranicznych w o j a ż y do Rumunii, Czechosło­ wacji, Bułgarii, Turcji, Finlandii i Szwecji. W tym ostatnim kraju szczególnie interesowała mnie orga­ nizacja tzw. skansenów. Czynnie p o m a g a ł e m też w utworzeniu (pracując bezinteresownie wraz z ojcem i członkami rodziny) Muzeum w Nowogrodzie. Otwar­ to je w 1927 r. jako „muzeum na wolnym powie­ trzu" — czyli taki właśnie „kurpiowski skansen", a ponieważ Polskie Towarzystwo Krajoznawcze nie dawało samo rady utrzymać placówki, w i ę c pomagały w tym zarówno sejmiki łomżyński i ostrołęcki, jak też ja i żona moja, która pracowała jako kustosz (ja byłem kierownikiem). O założeniu i losach tego Muzeum pisałem zresztą w książeczkach: Muzeum w Nowogrodzie (1934) i Prawda o Muzeum w Nowo­ grodzie (1937). W latach 1928-30 zakończyłem studia etnograficzne na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Frankow­ skiego. Przed drugą w o j n ą — pracując w Muzeum mog­ łem wiele jeździć, a ściślej m ó w i ą c przeważnie cho­ dzić po ziemi kurpiowskiej, w wyniku czego zebra­ łem obfite materiały dotyczące historii i etnografii. Ukazują się w i ę c moje prace: Kurpie (1924), Kościół i parafia w Nowogrodzie (1927), Bursztyniarstwo na Kurpiach (1927), Z kurpiowskich borów (1931), Spław na Narwi (1935) oraz Pożywienie Kurpiów (1936). Przed samą w o j n ą w z n o w i ł e m studia na Uniwersy­ tecie Warszawskim, a w czasie okupacji studiowałem na tajnym Uniwersytecie, jednocześnie pracując spo­ łecznie. Musiałem ukrywać się przed Niemcami, w i ę c nosiłem przybrane nazwisko Antoni Chojnowski. 180 Po wojnie na podstawie książki Pożywienie Kur­ piów uzyskałem na Uniwersytecie w Poznaniu u prof. Frankowskiego stopień doktorski. W tym samym 1946 r. habilitowałem się też tamże na docenta na podstawie pracy Bursztyniarstwo na Kurpiach oraz Zycie leśne Kurpiów (dawni strzelcy). Rozprawę 0 bursztynie w y d r u k o w a ł e m później pt. Przemysł 1 sztuka bursztyniarska nad Narwią w „Ludzie" (nad­ bitka wyd. P T L — Wrocław 1952). Dla P T L opraco­ w a ł e m też w serii „Atlasu strojów ludowych" — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. W sumie, w ciągu swego życia w y d a ł e m — poza wymienionymi tu — kilkadziesiąt książek i broszur oraz napisałem kilka­ set artykułów w prasie. Wiele czasu, energii i zdrowia poświęciłem organi­ zacji m u z e ó w na Kurpiach i w ogóle zagadnieniom muzealnictwa. Tak w i ę c pomagałem w powstaniu i organizacji: 1. Muzeum w Nowogrodzie — (kurpiowski skansen), 9 różnych budynków, ok. 3.000 eksponatów (znisz­ czyli Niemcy w czasie I I wojny). 2. Muzeum w Ostrołęce („puszczańskie"), zwiozłem do niego ok. 200 eksponatów, przyczyniając się do jego powstania. Muzeum spaliło się w czasie I woj­ ny (było w nim w ó w c z a s blisko 2 tys. eksponatów). 3. Muzeum w Łomży — w latach 1910—1914. Zwio­ złem z terenu ok. 100 okazów muzealnych. Zbiory rozkradziono w 1915 r. 4. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach (Warszawa), pracowałem tam po 1945 r. półtora roku organizując działy: kurpiowski i mazowiecki. 5. Muzeum w Łomży — organizacja na nowo, od po­ czątku (1947 r.). Otwarcie 1949 r. Urządziłem dział bursztyniarsbi i w y s t a w ę „jantaru" w 1950 r. 6. Muzeum Ziemi w Warszawie (geologiczne). Współ­ pracowałem przy organizowaniu działu bursztyniarstwa i wystawy „Jantar w Polsce" (1956-57). Pod tym tytułem urządziłem samodzielnie 3 wy­ stawy — w latach 1951, 1956 i 1957-58, przygoto­ w u j ą c po raz pierwszy mapy i prowadząc spec­ jalne badania terenowe, a także kursy doszkala­ jące dla bursztyniarzy. 7. Muzeum w Nowogrodzie — po wojnie organizacja od nowa, na zgliszczach dawnego skansenu. Teren zadrzewiono, zwieziono z terenu „Puszczy" zabyt­ kowe budynki. Dotychczas postawiono ich cztery, inne są zwożone w miarę posiadanych środków. P o n i e w a ż sam nie miałbym sił prowadzić budowy, zgodziłem się k i e r o w a ć pracą jako rzeczoznawca — robię w i ę c tylko to, czego inni już, albo jeszcze nie potrafią. (Od 1958 r. jestem na emeryturze). W 1950 r. zmarła moja żona. Ożeniłem się w kilka lat później powtórnie, a obecnie żona moja — Jadwi­ ga jest kierownikiem Muzeum w Łomży oraz w No­ wogrodzie. Młodsza ode mnie, ma jeszcze siły, aby placówki te z powrotem postawić na nogi. Pomagam jej, ile mogę, u w a ż a m bowiem s p r a w ę m u z e ó w za ważną, i to nie tylko dla rozwoju wiedzy, ale i dla samego ludu, który winien tu jak w zwierciadle w i ­ dzieć swoją przeszłość. �