https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b43fe94b4919fb463f2533c33dc73c0.pdf ee12d168527c281144a175aa11c53e1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3169 Title A name given to the resource Sztuka naiwnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.13-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SZTUKA NAIWNYCH my Pierwsze p y t a n i e , k t ó r e n a l e ż y r o z s t r z y g n ą ć d o t y c z y feno­ sami, o d b i o r c y tej s z t u k i . To m y d e c y d u j e m y co jest naiwne a co m e n u n a i w n o ś c i . Czy istnieje coś takiego j a k niezmienna k a t e ­ d o j r z a ł e . To m y t w o r z y m y s z u f l a d k i , do k t ó r y c h w p y c h a m y bogu goria n a i w n o ś c i ? O t ó ż s ą d z ę , że skoro przez n a i w n o ś ć b ę d z i e m y ducha w i n n y c h m a l a r z y czy r z e ź b i a r z y , s p i e r a j ą c się o to pojmowali p o g l ą d y na świat, k t ó r e grupa „ n a z y w a j ą c a " J e d y n y m dowodem na istnienie „ n a i w n y c h " j e s t e ś m y czy jeszcze s ą l u d o w i czy j u ż n a i w n i , u ł a d z e n i przez k u l t u r ę czy od niej n i e z a l e ż n i , j a k c i , k t ó r y c h J e a n D u b u f f e t zalicza do ka­ dążeń ogółu, związane z sądami wartościującymi, O b i e k t y w n e k r y t e r i a „ n a i w n o ś c i " t r u d n e są do ustalenia. cych w k u l t u r z e s p o ł e c z e ń s t w a , w jego p o g l ą d a c h n y m c h ł o p , w i e r z ą c y iż w noc w i g i l i j n ą z w i e r z ę t a m ó w i ą l u d z k i m wartościowania. g ł o s e m . N a i w n y m w y d a się w ł a d c a , k t ó r y od h o r o s k o p u u z a l e ż n i a wypowiedzenia wojny, hippis, anachoreta, buddyjski m n i c h . A l e dla niego w ł a ś n i e m y j e s t e ś m y n a i w n i , z n a s z ą p o g o n i ą za d o b r a m i m a t e r i a l n y m i , niszczeniem p r z y r o d y , w i a r ą w nieo­ graniczony p o s t ę p nauki. Są to wszystko s p r a w y filozofów, e s t e t y k ó w , j a c h c i a ł b y m t y l k o z w r ó c i ć u w a g ę na j e d e n aspekt zagadnienia — n a s z ą p e w n o ś ć siebie, nasze poczucie w y ż s z o ś c i . M ó w i m y : dzicy, p r y m i t y w n i , n a i w n i . A t a m : w i e l k i e sztuka Beninu, Gabonu, symbolizm kultury, sztuki tana- t r y j s k i e j , d o ś w i a d c z e n i e mistyczne i n d i a n m e k s y k a ń s k i c h , zadzi­ wiające światy Nikifora, Monsiela czy jugosłowiańskiego Bosilja. S t ą d w i ę c s k r u p u ł y i n i e c h ę ć przed t a k ą Tlj i klasyfikacją. N i e c h ę ć , w y n i k a j ą c a z r e s z t ą przede w s z y s t k i m z p e j o r a t y w n e j o t o c z k i , k t ó r ą m a u nas o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " . O k r e ś l e n i e ? E p i ­ tet ! T o t e ż g d y zachodzi potrzeba, w o l a ł e m w swojej d z i a ł a l n o ś c i z a s t ą p i ć jo i n n y m , nie d e z a w u u j ą c y m „inni", „samorodni", człowieka. S t ą d nazwy: „nieprofesjonalni". Ale u n i k nio l i k w i d u j e p r o b l e m u . P r z y j m u j ą c wszelkie po­ p r a w k i z w i ą z a n e z r e l a t y w i z a c j ą zjawiska, trzeba p r z e c i e ż do­ to i sposobach N a i w n o ś ć , j a k o kategoria, estetyczna, b ę d z i e więc zawsze w stosunku do c z e g o ś , do zastanych czy p a n u j ą c y c h wypowiedzi. „Naiwność" Venus z Lespugues, sposobów obrazów Dirka Boutsa czy G i o t t a w s w o i m czasie b y ł a n o r m ą czy w r ę c z o d k r y w ­ c z o ś c i ą . S p o s ó b przedstawiania p e j z a ż u , selekcji e l e m e n t ó w , i c h hierarchizacji, w y d a w a ł się na tle ó w c z e s n e j p r a k t y k i n a t u r a l n y (podczas g d y n a i w n o ś ć wydaje się n a m o d e j ś c i e m o d tej n a t u r a l ­ ności). K i e d y na obrazach K a t a r z y n y G a w ł o w e j p o s t a ć k s i ę d z a j e s t niemal t a k w i e l k a j a k k o ś c i ó ł , przed k t ó r y m s t o i — odbie­ r a m y to j a k o efekt n a i w n o ś c i . A l e g d y G i o t t o m a l o w a ł ś w . F r a n ­ ciszka znaczonego s t y g m a t a m i w tej samej skali co bazylikę S a n t a - С г о с е we F l o r e n c j i , b y ł o to n a t u r a l n e , p r z y j m o w a ł b o w i e m p e r s p e k t y w ę i n t e l e k t u a l n o - h i e r a r c h i c z n ą , a nie z w i ą z a n ą ze z ł u d ­ n ą fizjologią w z r o k u . A l e w ó w c z a s ten s p o s ó b m y ś l e n i a b y ł n o r m ą , podczas gdy d z i ś wydaje się efektem „ n a i w n o ś c i " , b y nie rzec — infantylizmu czy n i e d o r o z w o j u . Czym jest dzisiaj n a i w n o ś ć ? Co k o j a r z y m y z t y m p o j ę c i e m 1 K t o w y d a się n a m n a i w n y ? O t ó ż n a i w n e są w n a s z y m odczuciu strzec istnienie c z e g o ś takiego j a k n p . kategoria n a i w n o ś c i w este­ dzieci, ludzie, którzy t y c e , sztuce. Mało p r e c y z y j n a , jeszcze nie oswojona, nie postępowania, nie zdefi­ nie t a k a n a i w n o ś ć i s t n i a ł a i istnieje, n i e z a l e ż n i e od z m i a n z a c h o d z ą ­ Z a l e ż ą b o w i e m od k u l t u r o w e g o k o n t e k s t u . D l a nas b ę d z i e naiw­ wspaniała które z n a j d u j ą potwierdzenia w brutalnej konkretyzacji życia — t e g o r i i I'art brut. datę uważa za anachroniczne, i n f a n t y l n e , dziwaczne, sprzeczne z k i e r u n k i e m odrzucają dążą do powszechnie sukcesu, uznane materialnych normy wartości. niowana do k o ń c a , ale p r z e c i e ż b u d z ą c a zainteresowania este­ N a i w n e s ą i d e a ł y i s ł o w a , k t ó r e z d a j ą się n a m na miejscu t y l k o t y k ó w , k r y t y k ó w sztuki. Poświęcił jej c y k l konwersatoriów Ro­ wtedy, gdy padają z ambon kościołów: miłosierdzie, szlachetność, m a n I n g a r d e n , o n a i w n o ś c i p i s a ł a M a r i a G o ł a s z e w s k a , za g r a n i c ą p o k o r a , d o b r o ć , w z n i o s ł o ś ć . . . Z w r ó ć m y u w a g ę , te s ł o w a b r z m i ą Bihalji-Merin, Keleman, Jakovsky. j u ż podobnie s t a r o ś w i e c k o j a k s u r d u t , honor, r a p t u l a r z , g e t r y . 13 �Zresztą s p r ó b u j m y jeszcze inaczej określić sferę n a i w n o ś c i , przez wymienienie p o j ę ć , k t ó r e odczuwamy jako o d w r o t n o ś ć naiwności. Oto pierwsze z n a s u w a j ą a y c h się n a m y ś l : t r z e ź w o ś ć , dojrzałość, rozsądek, spryt, zapobiegliwość, koniunkturalizm, racjonalność, b r u t a l n o ś ć . Zdecydowanym przeciwstawieniem n a i w n o ś c i w y d a j ą s i ę więc nam te pojęcia, k t ó r e w i ą ż ą się z tzw. realizmem ż y c i o w y m , te zachowania, które p r z y n o s z ą wymierne korzyści. W opozycji: idealizm — realizm, n i e w ą t p l i w i e ten pier­ wszy wyda nam się b l i ż s z y naiwnośoi. Podobnie, gdy zastano­ wimy się nad (traktowanymi opozycyjnie) p o j ę c i a m i : romantyzm — pozytywizm, d z i e c i ń s t w o — wiek dojrzały. Ś w i a d o m i e rzeoz sprowadzam do kategorii etyoznej. Naiw­ n o ś ć bowiem jako w a r t o ś ć estetyczna jest tylko p o c h o d n ą na­ iwnej postawy. Naiwnej, a więc przed-rozumowej, intuicyjnej, w y w o d z ą o e j się z wiary, z prostyoh o d r u c h ó w c z ł o w i e c z y c h . Naiwna jest bowiem nie kreska czy k s z t a ł t wyoiosany n i e p o r a d n ą ręką — ale z a m y s ł , realizowany d o s t ę p n y m i sobie ś r o d k a m i . Naiwni oswajają ś w i a t na miarę swych m o ż l i w o ś c i , w n o s z ą w e ń i n n ą z a s a d ę p o r z ą d k o w a n i a , selekcji. Nawet wtedy, gdy pilnie p r z y p a t r u j ą się p e j z a ż o w i czy p o o z t ó w c e interpretują je zgodnie z w ł a s n ą hierarchią z a i n t e r e s o w a ń . Malują nie tylko to, co w i d z ą , ale i to, co w i e d z ą . L a s przedstawiony w oddali zachowuje d o s ł o w n o ś ć widzenia n a odległość ręki. K a ż d y listek namalowany jest oddzielnie, z w i e r z ą t k o , którego nie mamy prawa z tej per­ spektywy z o b a c z y ć , na obrazie widoczne jest d o k ł a d n i e . Bo jest w a ż n e , podczas gdy efekty fizjologii wzroku s ą c z y m ś nie­ istotnym, niegodnym analizy. N a i w n o ś ć jest więo konoepcją w y o b r a ż e n i a r z e c z y w i s t o ś c i , s z c z e g ó l n ą p o e t y k ą ; i chociaż jest ona uzalożniona od psychicznych i manualnych m o ż l i w o ś c i malarza etanowi c o ś w i ę c e j niż tylko n i e u d o l n o ś ć , n i e z a m i e r z o n ą prymitywizację. Naiwni t w o r z ą w ł a s n y ł a d , w ł a s n y p o r z ą d e k , w ł a s n ą formę opisu ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o czy w e w n ę t r z n e g o . Nie mieszajmy więo ich poetyki z nieporadnośoią prymitywa, z n i e u d o l n o ś c i ą pozbawionego talentu amatora. N a i w n o ś ć — jako w a r t o ś ć po­ z y t y w n a — w y r a ż a się bowiem w koncepcji, w o s o b o w o ś c i artysty a nie w katalogu rzeczy, k t ó r y c h nie zna, nie umie, ozy u w a ż a za nieistotne. H e r ó d e k m i a ł trudności z w y r z e ź b i e n i e m rąk, jego r z e ź b y są w oczywisty s p o s ó b w y p a d k o w ą ograniczeń manualnych i wizji, które w tych warunkach realizował. R a c j ę m i a ł Goethe; artysta realizuje się w pokonywaniu o g r a n i c z e ń , nawet gdy są one tak drastycznie „ d a n e " j a k w t y m przypadku. H e r ó d e k m.in. właśnie dlatego nie m ó g ł w y r z e ź b i ć Matki Boskiej czy A n i o ł ó w , j a k by to u c z y n i ł w p e ł n i sprawny snycerz-rzemieślnik, zmuszony b y ł s t a r a ć się o u o g ó l n i e n i a , o podkreślenie t y c h oeoh postaci, które u w a ż a ł z a n a j w a ż n i e j s z e . Ledwo zaznaczona w szczapie drewna twarz Matki Boskiej w y w o ł u j e ogromne w r a ż e n i e , trudno z a p o m n i e ć p e ł n y c h w y r a z u oczu. C z y m o ż n a b y ł o z n a c z ą c w drew­ nie tak niewiele, w y r a z i ć więcej t Widzimy j a k ograniozenie w y z w o l i ł o w rzeźbiarzu w y o b r a ź n i ę , wręoz z m u s i ł o go do znale­ zienia ekwiwalentu emocjonalnego na m i a r ę tematu, k t ó r y chciał w pokorze i miłości w y r a z i ć . „ J a k u m i a ł e m " — p i s a ł n a swych p ł ó t n a o h V a n E y c k . T o samo m ó g ł b y u o z y n i ć H e r ó d e k , gdyby u m i a ł pisać. Zadziwiająca prawda s z t u k i ! D z i e ł o beskidzkiego kaleki, zrodzone z cierpienia i wzruszenia sprowadzone do naj­ prostszego znaku zdolne jest w y w r z e ć n a widzu g ł ę b o k i e w r a ż e n i e , nie mniejsze n i ż r z e ź b y ozy obrazy n i e p o r ó w n a n i e bardziej skomplikowane i d o s k o n a ł e warsztatowo. D l a mnie, na p r z y k ł a d . Matka Boska z Dzieciątkiem H e r ó d k a r ó w n i e jest w a ż n a j a k Ma­ donny — Cimabue czy Simone Martini. Ale t u w grę w c h o d z ą nie tylko estetyczne kryteria, ale i zdolności przebicia się treści, ujrzenia na nowo, z oalą m o c ą , istoty p r z e ż y c i a , k t ó r y m jest fenomen Matki Boskiej. P r z y prostocie tej r z e ź b y , nawet mis­ trzostwo formalne m o ż e się w y d a ć k o k i e t e r i ą , odejściem od spraw n a j w a ż n i e j s z y c h . Więo zaskoczenie. Że tak m a ł o — znaozy tak wiele, że i tak m o ż n a , że z trudem r y t y zarys oozu — uet — twarzy tak silnie m o ż e działać na n a s z ą w y o b r a ź n i ę . Zaskoczenie. I n n o ś ć . O tych ozynnikaoh nie wolno zapora- U nieć, analizując działanie sztuki naiwnej. Stają s i ę , szczególnie w k o n t e k ś c i e naszej kultury, w a r t o ś c i a m i estetycznymi. Posze­ rzają horyzont w y o b r a ź n i , p o m a g a j ą p r z e c i w s t a w i ć się n a t ł o k o w i o b r a z ó w , informacji, s z u m ó w — wszystkiomu co g ł u s z y , wypa­ cza a nawet zabija o s o b o w o ś ć . Jest to z r e s z t ą zaskoczenie nie mistrzostwem, nie fantas­ t y c z n ą p r e c y z j ą , lecz k o n s t a t a c j ą , ż e i tak m o ż n a . Zaskoczenie, jakiego doznajemy, kiedy k t o ś w prostej p r z y p o w i e ś c i u ś w i a d a ­ mia nam p r a w d ę , istota k t ó r e j zda się n a l e ż e ć do r o z w a ż a ń teologa ozy filozofa. W przypadku H e r ó d k a n i e p o r a d n o ś ć zmusza go wręoz do znajdowania e k w i w a l e n t ó w zdolnych s t a ć się n o ś n i ­ kiem treści emocjonalnyoh. N i e u d o l n o ś ć s t a ć s i ę więc m o ż e pod­ n i e t ą dla oryginalnych ujęć. P o n i e w a ż obok niej jest jeszcze coś innego — o s o b o w o ś ć rzeźbiarza, jego wiara, wrażliwość, dobroć, niezależność od otoczenia. Zakrawa to n a paradoks, ale w ł a ś n i e n i e u m i e j ę t n o ś ć rzeźbienia tak j a k inni, stała się w t y m przy­ padku źródłem w ł a s n e j formy z m u s z a j ą c e j nie do p o w t ó r z e n i a wzoru, ale do w y r a ż e n i a jego istoty. Ł a t w i e j b y ć szczerym i n a p r a w d ę s o b ą , gdy s i ę jest „ p o z a " ś r o d o w i s k i e m , gdj nie m o ż n a p o s ł u ż y ć się r o z w i ą z a n i a m i już i s t n i e j ą c y m i . P o n i e w a ż szczerość i w y p o w i e d ź r z e c z y w i ś c i e w ł a s n a , k s z t a ł t o w a n a „ o d ś r o d k a " bliższe są sferze natury niż kultury. T a szczerość wypowiedzi, m ó w i e n i a o sobio stanowi j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h cech sztuki naiwnyoh. Nie boją się ś m i e s z n o ś c i , nie boją s i ę tego, że k t o ś ich przezwie naiwnymi. P o n i e w a ż nie w i e d z ą , ż e nimi s ą . r T a szczerość jest c e c h ą o s o b o w o ś c i . R z e ź b i ą , m a l u j ą aby o s w o i ć ś w i a t , aby go z r o z u m i e ć i u k a z a ć i n n y m . A b y r o z w i k ł a ć sprawy, które ich dręczą. Czasem n a tej zasadzie, k t ó r ą u w a ż a m y za t y p o w ą dla d z i a ł a ń magicznych. Oto dwa p r z y k ł a d y . 1. W ę g i e r s k i malarz „ n a i w n y " Csontvary. Przez wiele lat u w a ż a ł za s w ą p o w i n n o ś ć i n f o r m o w a ć Cesarza Franciszka J ó z e f a o w a ż n i e j s z y c h wydarzeniach swego ż y c i a . „ N a j j a ś n i e j s z y Panie — p i s a ł — moja grypa m a się k u k o ń c o w i . W k r ó t c e znowu zabiorę się z a malowanie...". Ale Cesarz nigdy nie o d p o w i e d z i a ł . Po śmierci malarza znaleziono jednak w ś r ó d setek obrazów jeden, n a k t ó r y m w i d n i a ł w paradnym mundurze sam Cesarz, pochylony nad k a r t k ą listowego papieru. G ę s i m p i ó r e m , d u ż y m i , kaligra­ ficznymi literami p i s a ł : ,,M6j drogi Csontvary...". 2. Nikifor. W ś r ó d t e m a t ó w , które p o d e j m o w a ł wielokrot­ nie, w r ó ż n y c h okresaoh swego ż y c i a , kilka powtarza się stale, przez lata. Oto Nikifor-Malarz przychodzi do c z y j e g o ś miesz­ kania, do c h a ł u p y , willi, kuchni D o m u Zdrojowego — a wszyscy z radością go w i t a j ą , w y c i ą g a j ą k u niemu ręce... Drugi cykl — uczty Malarzy. Po śmierci, t ł u m a c z y ł , malarze z o s t a n ą zapro­ szeni do P a ń s k i e g o s t o ł u , s i e d z ą więc obok siebie, wszyscy (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i Nikifora) w czarnych pelerynach, kapelu­ szach z d u ż y m rondem, fontaziami z a w i ą z a n y m i na k o ł n i e r z y k u koszuli. P o n i e w a ż — j a k wierzył — malarze z n a j d u j ą się W hie­ rarchii ś w i a t a przed innymi l u d ź m i . I m bowiem d a ł P a n z d o l n o ś ć tworzenia. I trzeci temat — wymierzanie kary tym, k t ó r z y go skrzyw­ dzili. Nikifor staje (czasem w stroju archimandryty) przy oł­ tarzu i r ę k ą skazuje na p o t ę p i e n i e . I d ź do p i e k ł a ! ! A kośoiół j a k sala teatralna. Po lewej stronie w „ l o ż a c h " c i , k t ó r z y z a s ł u ­ żyli n a niebo, po prawej — w ś r ó d j ę z y k ó w ognia — p o t ę p i e n i . N a jednym z o b r a z k ó w kościół obwieszony jest k i e ł b a s k a m i . Skazana — kobieta. „ O n a mnie o s z u k a ł a n a wadze!" m a m r o t a ł Nikifor, gdy go p r o s i ł e m o interpretację tej dziwnej sceny" Zmiany proporcji, selekcja e l e m e n t ó w , hieratyzacja — wszystko to s ł u ż y koncepcji dzieła. Sytuacje, które naszemu d o ś w i a d c z e n i u z d a d z ą się „ n a i w n e " w y n i k a j ą z innych k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . T o , co w a ż n e jest duże. Ale czasem w a ż n y bywa w ł a ś n i e szczegół. V i v i n precyzyjnie n a m a l o w a ł k i e d y ś Partenon, d o k ł a d ­ nie licząc kamienie, k t ó r e w y r a ź n i e z a z n a c z a ł czarnym konturem. Model nigdy nie jest w e d ł u g naszych p o j ę ć zgodny ze swoim wi­ zerunkiem, ale dla malarza czy rzeźbiarza jego p o d o b i e ń s t w o jest oczywiste. Nikifor, gdy p o p r o s i ł e m go, by zrobił m ó j portret, usiadł przy ł ó ż k u ( l e ż a ł e m chory), i wciąż p o p a t r u j ą c n a mnie �I I . 3. Nikifor, akwarela na kartce z zeszytu, ok. 1928—30 starannie r y s o w a ł szkic. P ó ź n i e j , śliniąc p ę d z e l , m a l o w a ł . G d y W a ż n e b y ł o nie to, oo malarz w i d z i a ł , ale to oo — i j a k — ohoiał s k o ń c z y ł p o d a ł mi swe dzieło. Т а к , to b y ł e m j a , s t a ł e m sztywny p r z e d s t a w i ć . Co w i e d z i a ł . T a k w i ę o Tomasz T e r e ń , gdy m a l o w a ł w czarnym garniturze, w czerwonym krawacie, koło pieca, obok gospodarstwo, na prostokąoie p ł ó t n a umieścił widziane — j a k regalu z k s i ą ż k a m i . Jedna ręka oparta b y ł o o biurko, w drugiej z lotu ptaka — dom mieszkalny i dwie obory. Ale same budynki, trzymałem zeszyt czy k s i ą ż k ę . N a u c z y ł e m się j u ż p o z n a w a ć a t a k ż e to, co w nich się z n a j d o w a ł o , p r z e d s t a w i ł z innego punktu portrety Nikifora, relacje m i ę d z y nimi a osobami, k t ó r e przed­ widzenia. C z y tylko dlatego, że nie m ó g ł sobie poradzić z perspek­ s t a w i a ł y . Zawsze różnił je zestaw e l e m e n t ó w , które Nikifor uznał t y w ą ? Nie, nie tylko, najważniejsze b y ł o bowiem za istotne w charakterystyce postaci. Okulary, broda, linia za­ by p o k a z a ć wszystko, oo u z n a ł za w a ż n e , lekoe sobie w a ż ą o dla niego, rostu, k s z t a ł t g ł o w y , atrybut zawodu. Obserwaoja m i a ł a o o z y w i ś - takie drobiazgi, j a k w y b ó r i prawda punktu z k t ó r e g o patrzy nio znaczenie, ale s t a n o w i ł a tylko punkt w y j ś c i a dla dzieła. n a to gospodarstwo. O n nie p a t r z y ł na nie, on je p r z e d s t a w i a ł . 15 �I I . 4. N i k i f o r , Amcłyka , a k w a r e l a n a papierze, w y m . 3 4 x 2 7 c m . II. 5. Nikifor przyszedł, akwarela na ok. 1955 r. papierze, �II. 6. N i k i f o r , Uczta malarzy' akwarela na papierze N a j w i ę k s z ą t r u d n o ś ć sprawia „ n a i w n y m " uchwycenie r u c h u postaci, osiągnięcie m i ę d z y postaciami. wierności Dlatego budowy anatomicznej, t e ż , m i m o iż rysunek relacji Nikifora, Ociepki, Chajca czy Kaweckiego sam w sobie jost z n a k o m i t y , w sensie realistycznego sposobu opisu zawodzi zdecydowanie. 1 „ s t w o r z y ł e m sobie w c i ą g u l a t w ł a s n ą t e c h n i k ę i z: , p ó ź n o j u ż , b y m j ą m ó g ł z m i e n i ć " . K t o zna pierwszy obraz mistrza, przechowywany w muzeum francuskiego j .'g > i ż n u n i a (w Laval, we F r a n c j i ) zdaje sobie s p r a w ę j a k dlugę. d r o g ę m u s i a ł on prze­ b y ć o d nieudolnie realistycznego l o r e m . T y m na ogół p o s ł u g u j ą się ze s w a d ą t w o r z ą c d z i e ł a w r ę c z Pierre L o t i . Z a r ó w n o Rousseau j a k i nasz N i k i f o r czy Ociepka zdumiewająco r z e c z y w i ś c i e s t w o r z y l i sobie w t o k u pracy w ł a s n ą f o r m ę w y ­ doskonałe (Nikifor, Rybkowski, Michałowska, Płonkowa). „Zaklinaczkę wężów"' b i t w y po za­ chwycającą Wnękowa, Wojtowicz, „Yadwigę", przedstawienia Cechuje to z r e s z t ą n a i w n y c h nie t y l k o u nas. Inaczoj jest z k o ­ czy portret powiedzi. N i o w a d y czy ograniczenia m o ż l i w o ś c i w y r a z o w y c h s t a n o w i ą I c h s t y l powstaje j o d n a k z u p e ł n i e inaczej niż a r t y s t y pro­ jednak o charakterze prac n a i w n y c h a r t y s t ó w , lecz u m i e j ę t n o ś ć fesjonalnego. tworzenia j e d n o l i t y c h s t r u k t u r a l n i e d z i e ł , k t ó r e p r z y r ó ż n o r o d ­ c y c h k i e r u n k ó w , p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h , m ó d , toehnik. L'prasz- T o n o s t a t n i t w o r z y go b o w i e m ś w i a d o m istnieją­ Każdy c z a j ą e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w y b i e r a s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w o ś c i . bowiem z prawdziwie utalentowanych „ n a i w n y c h " wypracowuje N a t o m i a s t n a i w n y musi w y j ś ć od w ł a s n y c h , s z c z e g ó l n y c h i ogra­ i doskonali sobie t y l k o w ł a ś c i w ą t e c h n i k ę . H e n r i Rousseau, g d y niczonych d y s p o z y c j i . N i o szuka — lecz znajduje. N i o zasta­ mu nawia się, j a k b y t u tak m a l o w a ć , aby osiągnąć własny „ e h a r a k - ności postaw i ś r o d k ó w m a j ą swój i n d y w i d u a l n y s t y l . zarzucano, iż maluje podobnie wszystkie obrazy odparł: 17 �ter pisma", ale dochodzi do swej t e c h n i k i sam, przez mniej czy p o n i e w a ż w t e n s p o s ó b m o g l i się w y p o w i e d z i e ć , a czuli tego po­ bardziej u ś w i a d o m i o n e w y k o r z y s t a n i e w ł a s n y c h m o ż l i w o ś c i . t r z e b ę . K a ż d y z nieh m a s w ó j w ł a s n y ś w i a t , z d e t e r m i n o w a n y M a l u j e p r z y t y m lub r z e ź b i nie po to, aby b a d a ć p r o b l e m y przede w s z y s t k i m o s o b o w o ś c i ą , rodzajem w y o b r a ź n i , dyspozycja­ a r t y s t y c z n e , t w o r z y ć nowe w a r t o ś c i czy d o s k o n a l i ć w a r s z t a t — m i p s y c h o - f i z y c z n y m i . K e ż d y z n i c h jest i n n y —• i w ł a ś n i e Iocz po to by p o w i e d z i e ć i n n y m o t y m , co u w a ż a za istotne, p i ę k n e , i n n o ś ć o d s z t u k i „ u c z o n e j " sprawia, że w i d z i m y ich j a k b y poza ważne. czasem a c z ę s t o i poza p r z e s t r z e n i ą . Interesują go zagadnienia egzystencjalne, etyczne, ta czym jest ś w i a t ? czym ż y c i e ? P o j ę e i a ogólne p r z e k ł a d a j e d n a k Nie dostrzegamy m i ę d z y n i m i z a l e ż n o ś c i , -wpływów — tepo na j ę z y k n a r r a c j i , s y m b o l i k i , opowiada prostodusznie j ę z y k i e m wszystkiego co t a k charakterystyczne d l a p o d r ę c z n i k ó w h i s t o r i i b a j k i , ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . T r u d n o t u z r e s z t ą o u o g ó l ­ s z t u k i . Odniesieni© do nienia. I s t o t ą t w ó r c z o ś c i istotnie naiwnej jest b o w i e m t o , że nie w s z c z e g ó l e , w r e k w i z y t a c h p a m i ę c i . Oto czasu historycznego p o j a w i a się stanowi żadnego p r ą d u , żadnego kierunku, żadnej Ucieczka do tylko Egiptu konwencji. N i k i f o r a . Ś w i ę t a R o d z i n a p ł y n i e na l o d z i , k t ó r e j d z i ó b m a kszt łt N a i w n i r ó ż n i ą się b o w i e m od siobie cechami o s o b o w o ś c i , dyspo­ g ł o w y o s i o ł k a . Morze, niebo, k r w a w y z a e h ó d s ł o ń c a , a w c h m u r a c h z y c j a m i , d o ś w i a d c z e n i a m i ż y c i o w y m i . I to ich r ó ż n i od regional­ aeroplan, jeszcze t a k i j a k przed I w ' j n ą ś w i a t o w ą . A u E d m u n d a nej s z t u k i ludowej (stroju, z d o b n i c t w a , snycerki), a z b l i ż a Monsiela: f a n t a s t y c z n y , g r o ź n y ś w i a t oczu, s z p i e g u j ą c y c h zjawisk m a r g i n a l n y c h i s z c z e g ó l n y c h w r z e ź b i o Właśnie różnorodność postaw frapuje do nas —• n a k a z u j ą c y c h — p i l n u j ą c y c h . Oczy Boga. I w tej g ę s t w i n i e a ż ludowej. najbardziej pulsującej tymi tylko jedon ś l a d genoralny O N Z — H a m m e r s k j o l d . W i ę c p i s z ą c o sztuce n a i w n e j nieprzydatno W i ę k s z o ś ć z nas żyje c u d z y m i p r a w d a m i , w i e d z ą , k t ó r e j nawot h i s t o r i i s z t u k i , b u d o w a n a na koncepcji r o z w o j u linoarnego czy nie p r ó b u j e m y k o n t r o l o w a ć . Żyje niejako na k r e d y t . A oni s ą sami spirali. Abraham spłodził Izaaka, Izaak Jakuba, Jakub Józefa. dla siebie p r a w o d a w c a m i , m a l u j ą i r z e ź b i ą t a k j a k i m to d y k t u j e A t u nic z tego. Rozsypmy r e p r o d u k c j e d z i e ł s z t u k i „ o f i c j a l n e j " w y o b r a ź n i a , ich r z e c z y w i s t o ś ć w e w n ę t r z n a . J e ś l i element „ n a i w ­ — d r o g ą logicznej d e d u k c j i z r e k o n s t r u u j e m y i c h c h r o n o l o g i c z n ą n o ś c i " t o w a r z y s z y t o m u , to w ł a ś n i e w t y m sensie, że dajo i m k o l e j n o ś ć . A l o d o w o l i m o g ę t a s o w a ć reprodukcje o d w a g ę b y c i a s o b ą . I s t o t ą zjawiska jest b o w i e m z d o l n o ś ć w y p o ­ P o m i j a j ą c „ g n i a z d a " t a k i e j a k H l e b i n e , nie d o s t r z e ż e m y z w i ą z ­ wiedzenia swych k ó w m i ę d z y n i m i , s ą b o w i e m w istocie poza m o d a m i , p r ą d a m i wizji, przeżyć kulturowych. — Łączy niezależnie więc ich od wpływów podobieństwo r o z w i ą z a ń : nie s t y l , z k t ó r y m się i d e n t y f i k u j ą (jak t o m a miejsce chronologie, filiacje, sekretarz ś w i a t a n i e z a l e ż n ą od t r a d y c j i , w p ł y w ó w — a n a w e t w z o r ó w . środowiskowych, będą zginął czasu s z t u k i z a r ó w n o uczonej, j a k i l u d o w e j . wizję zarys s a m o l o t u , w k t ó r y m naszego teraźniejszego T y m , że kreuje — oczami raz w t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h . Interesuje nas t y m , ż e jest t a k inna od tradycyjna metoda „naiwnych". a r t y s t y c z n y m i , poza czasem. J e d y n i e dostrzec m o ż n a pogłos ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o , z k t ó r e g o się w y w o d z ą . Z w ł a s z c z a g d y w k u l t u r z e l u d o w e j ) lecz z d o l n o ś ć i potrzeba t w o r z e n i a w ł a s n e j jest ono p r ę ż n o i o d r ę b n e od i n n y c h . D l a t e g o tak w y r a ź n i e rysuje w i z j i a r t y s t y o z n e j . K a ż d y z n i c h jest skazany na samogo siobie, się g r u p a „ n a i w n y c h " w y r a s t a j ą c y c h z podglebia k u l t u r na p i e k ł o czy niebo, k t ó r e jest w n i c h . B r a k i m s p r a w n o ś c i , skich. chłop­ k t ó r a pozwala łatwo s z u k a ć , n a ś l a d o w a ć , m a l o w a ć w r ó ż n y c h N i k t nie jest i z o l o w a n y szczelnie od ś w i a t a . Z niego czerpie konwencjaoh. Z r e s z t ą n a w e t nie s z u k a j ą w o k ó ł siebie, łecz d r ą ż ą . cegiełki w y o b r a ź n i , c h o ć m o ż e z n i c h p o t e m w y b u d o w a ć g m a c h I d ą w g ł ą b w ł a s n ą d r o g ą . Nie w y b i e r a l i swego losu, p r z y j ę l i go, nie p o d o b n y do i n n y c h . N a i w n y u r o k o b r a z ó w G a w ł o w e j zwraca 18 �П . 7. S t a n i s ł a w K a r u l a k , Obrona Częstochowy, o l e j ; i l . 8. J a n P i l a r s k i , Złocisty n a s z ą u w a g ę w s t r o n ę dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j : w i a r y , legend o ś w i ę t y c h , a zarazem n a w y k ó w w y o b r a ź n i — u p o d o b n i a do b a r w c z y s t y c h , j a s k r a w o zestawianych, r o z w i ą z a ń k o m p o z y c y j ­ n y c h z a m k n i ę t y c h , z b u d o w a n y c h na zasadzie s y m e t r i i , r y t m i z a c j i e l e m e n t ó w , stosowaniu o r n a m e n t y k i r o ś l i n n e j . G a w l o w a nie posługuje się p e r s p e k t y w ą zbieżną, maluje p ł a s k o — t w o r z y w o k ó ł siebie na ś c i a n a c h swej i z b y , na k a r t o n a c h — niebo, a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h . Z podglebia ludowego w y r a s t a t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a , H e r ó d k a , S z c z y p a w k i - G o ł ę b i e w s k i e j , Szczepana M u c h y c h o ć jost t o t y l k o p u n k t w y j ś c i a , t o oo n a z w a ł e m c e g i e ł k a m i w y o b r a ź n i . Decyduje b o w i e m i c h o s o b o w o ś ć , w y o b r a ź n i a , rodzaj t a l e n t u , p r z y c z y n y dla k t ó r y c h t w o r z ą . A b y t o dostrzec wystar­ cza p o r ó w n a ć z jednej s t r o n y w ł a ś n i e G a w l o w ą , S z c z y p a w k ę czy H e r ó d k a — z d r u g i e j z a ś N i k i f o r a , W n ę k o w ą , M u c h ę . Pierwsi m ó w i ą o niebie, d o b r o c i . G a w l o w a z a c z ę ł a o d tego, że s w ą m a ł ą , z i m n ą i z b ę rozmalowala w b ł ę k i t nieba, a n i o ł y a d o r u j ą c e Matkę Boską wśród k w i a t ó w ; H e r ó d e k rzeźbił z klocków małe a n i o ł k i , k t ó r e u s t a w i a ł na k a m i e n i a c h w p o t o k u . I ona i o n sprowadzali niebo na z i e m i ę . A l e g d y i c h ś w i a t k o j a r z y się n a m z n i e b i e m , t w ó r c z o ś ć M u c h y czy W n ę k o w e j p r z y w i e d z i e na m y ś l raczej p i e k ł o , k a r y d l a g r z e s z n i k ó w , p o t ę p i e n i e z ł a , przestrogi dla l u d z k o ś c i , k t ó r a stacza się w o d m ę t p o t ę p i e n i a . Czasem nawet — j a k N i k i f o r czy W n ę k o w a w r ę c z w y m i e r z a j ą na s w y c h obrazach k a r ę t y m , k t ó r z y i c h s k r z y w d z i l i . Te i inne p o s t a w y m o ż n a dostrzec t a k ż e w t w ó r c z o ś c i l u d z i zo ś r o d o w i s k m i e j s k i c h . A l o odniesienia k u l t u r o w e nie zawsze s ą w ich pracach z a u w a ż a l n e , w k a ż d y m razie nie t a k w y r a z i ś c i e j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u l u d o w e j k u l t u r y . C z y m sil­ niejsza jost praca w y o b r a ź n i , t a m bardziej zaciera się p i e r w o t n e ź r ó d ł o samych w y o b r a ż e ń . Czasem trzeba z n a ć c z ł o w i e k a , w i d z i e ć j a k się ubiera, j a k mieszka, j a k pracuje a b y dostrzec ź r ó d ł a t a k i c h czy i n n y c h r o z s t r z y g n i ę ć w jego sztuce. I n t u i c y j n i -) o d c z u w a ł e m „ l u d o w o ś ć " b u k i e t ó w W o j t o w i e ż o w e j , ale dopiero g d y p o z n a ł e m j e j t r o s k i , niepokoje, g d y z o b a c z y ł e m j a k się ubiera — z y s k a ł e m tego potwierdzenie. Obrazy, b l u z k i , s u k i e n k i karp, olej na p ł . , w y m . 4 4 , 5 x 8 0 cm — t o b y ł t e n sam ś w i a t , h o r r o r v a c u i , g ę s t y splot b a r w — z t y m , żo na obrazach z a d z i w i a j ą c o kwiatów, doskonały. D l a R y b k o w s k i e g o ( k t ó r y podobnie j a k M i c h a ł o w s k a z a c z ą ł m a l o w a ć j u ż u s c h y ł k u ż y c i a ) t w ó r c z o ś ć n a w i ą z u j e do p r z e s z ł o ś c i , k l i m a t u d z i e c i ń s t w a . Jest w niej b a j k o w a f l o r a , fauna. Leśno zwierzątka bajek i owady zachowujące G r i m m a i zarazem rzeczywistość się j a k l u d z i e , ś w i a t zderzona z tą konwencją: Król Bambula II napada na Vietnam, Kongres Pokoju w Michałowska zaś wraca do pierwszych u c z u c i o w y c h dżungli. uniesień z l a t m ł o d o ś c i , do m a l a r s t w a o k t ó r y m p o d ś w i a d o m i e m a r z y ł a cało ż y c i e , i k t ó r e w i ą z a ł o się z o s o b ą j e j ukochanego, malarza- -amatora, j e ń c a rosyjskiego, k t ó r y m o p i e k o w a ł a się w s z p i t a l u podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . T w o r z y ś w i a t y , k t ó r y c h nio ада. Time p l a n e t y , lepsze, ale p r z e c i e ż i na n i c h spostrzega z ł o , k t ó r o kala ziemię. N a t o m i a s t Ociepka (podobnie j a k Monsiel) przede w s z y s t k i m k o m u n i k u j e i n n y m o rzeczach n a j w a ż n i e j s z y c h . Pokazuje, ostrzega. N a k a z a ł m u t o w czasie snu jego p r z y j a c i e l , k t ó r y przed l a t y w p r o w a d z a ł go w t a j n i k i w i e d z y tajemnej, t e o z o f i i . Ociepka n i g d y nie z a m i e r z a ł b y ć m i l a r z e m , s t a ł się n i m po t o , a b y głosić p r a w d ę , p o k a z y w a ć t o , co d l a i n n y c h jest u k r y t o . Patrzcie j a k i jest ś w i a t ! — zdaje się m ó w i ć . Lecicie w kosmos? to j a w a m p o k a ż ę j a k w y g l ą d a Człowiek Saturna czy Krowa na ksiqiycu. I pokazuje. A wio t o wszystko z k s i ą g teozoficznych. Postronnemu w i d z o w i z d a w a ć się m o ż e , że c o ś jest po p r o s t u s u r r e a l i s t y c z n ą k o m p o z y c j ą : ucho w y r a s t a z t u ł o w i a , oko znaj­ duje się na ł y d c o , r ę c e , n o g i dziwacznie s p l ą t a n e . A t o — t ł u ­ maczy Ociepka — s t a n o w i po p r o s t u d o w ó d na t o , że m u s i b y ć B ó g , k t ó r y d a ł w s z y s t k i e m u w ł a ś c i w y k s z t a ł t i miejsce. M a r k ­ siści m ó w i ą , że nie m a Boga? P r o s z ę , popatrzcie j a k b y w t e d y wyglądał świat... : Czasem zdarza s i ę , że m o t y w a c j e u l e g a j ą zmianie a n a w y k czy c h ę ć t w o r z e n i a zostaje. T a k i o sytuacje z r e g u ł y w i ą ż ą się z i n g e r e n c j ą c z y n n i k a z e w n ę t r z n e g o , z w ł a s z c z a z zaintoresowa- 19 �n i e m k o l e k c j o n e r ó w , a więc z b o d ź o a m i h a n d l o w y m i . T w ó r c z o ś ć , k t ó r a b y ł a p o t r z e b ą w e w n ę t r z n e j ekspresji staje się w ó w c z a s zawodem, k t ó r y się w y k o n u j e z w i ę k s z ą l u b m n i e j s z ą saty­ sfakcją. O c z y w i ś c i e zainteresowanie m o ż e w p ł y w a ć p o b u d z a j ą c o na t w ó r c z o ś ć . T a k się s t a ł o z G a w l o w ą czy S t a n i s ł a w e m Zagajew­ s k i m . A l e g d y liczba z a m ó w i e ń nadmiernie się z w i ę k s z a a f a k t n i e w y w i ą z a n i a się z obiotnic lub obaw% nie w y k o r z y s t a n i a szansy s p r z e d a ż y prac zaczyna c i ą ż y ć —- t w ó r c z o ś ć uloga stag­ n a c j i , zaczyna się (jak w ł a ś n i e u Ociepki, M a r i i K o r s a k , Zbignie­ w a W a r c z y g l o w y czy L u d w i k a Holesza) powielanie w ł a s n y c h p o m y s ł ó w . T w ó r c z o ś ć staje się r z e m i o s ł o m , p r o f e s j ą . Czasem z r e s z t ą na w y s o k i m poziomie, j a k n p . u Zonona Rj,dkogo. Z d a r z a się t e ż , że w p r a w a , k t ó r ą się uzyskuje w t o k u pracy sprawia, że malarz, pierwotnie „ n a i w i z u j ą e y " — ponieważ w t a k i sposób najlepiej m ó g ł się w y p o w i e d z i e ć , stajo wobec d y l e m a t u : j u ż u m i e m a l o w a ć „ j a k ż y w i " w i d o c z k i , c h c i a ł b y iść w t y m k i e r u n k u , ale w t e d y p r z e s t a ł b y b y ć uznawany za „ n i i w n g o " , a co za t y m idzie s p r z e d a w a ć . P r z ó d t a k i m wybor3na s t a n ę ł a n p . M a r i a K o r ­ sak. W y b r a ł a . Zaczęła p o w i e l a ć j u ż w y p r a c o w a n y przez siebio naiwny styl. K i e d y więc p a t r z y m y na zjawisko zwano s z t u k ą n i i w n ą , dostrzegamy dwa bieguny. Są n i m i : a u t e n t y z m i k o n w e n c j a ; a u t e n t y z m — c z y l i p e ł n e zespolenie c z ł o w i e k a z d z i e ł o m , skazonio 9 20 na f o r m ę w y p o w i e d z i , a z drugiej s t r o n y konwencja, s t y l , p r z y . j ę t y s p o s ó b m a l o w a n i a . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że s ą c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a r ó w n o jednej j a k i drugiej postawie t w ó r c z e j . P o p y t na „ n a i w n y c h " , z w ł a s z c z a g d y nie jest k o n t r o l o w a n y ś w i a d o m o ś c i ą odbiorcy, wiedzie do ich sztucznego r o z m n a ż a n i a . S t a j ą się j e d n ą z a t r a k c j i t u r y s t y c z n y c h , rodzajom l o k a l n y c h „ p a m i ą t e k " . W i d z i a ł e m w Spoleto, u r o c z y m miasteczku w ł o s k i m , w k t ó r y m o d b y w a j ą się co r o k u s ł y n n o festiwale, k i l k u n a s t u „ n a i w n y c h " f r y z j e r ó w , f o t o g r a f ó w , właścicieli t a w o r n . Jeden p o d p a t r y w a ł drugiego i t a k k s z t a ł t o w a ł się miejscowy „ s t y l naiwny". S t y l miejscowy powstaje z r e s z t ą t a m , gdzie d z i e ł o w y b i t n i e utalentowanego a r t y s t y staje s i ę wzorem dla i n n y o h , a i s t n i e j ą dostatecznie silne m o t y w y do zajęcia się tego r o d z a j u t w ó r ­ czością. N i e i n n y b y ł p r z e c i e ż m e c h a n i z m k s z t a ł t o w a n i a się s z t u k i l u d o w o j . Jost s p r a w ą miejscowych t r a d y c j i j a k tego r o d z a j u zjawisko n a z w i e m y . W J u g o s ł a w i i H l e b i n e u c h o d z i za c o n t r u m naiwnej s z t u k i , u nas j e d n a k , gdzie w c i ą ż ż y w a jest t r a d y c j a s z t u k i ludowej, podobne p r z e j a w y o k r e ś l a się m i a n e m w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej. M a m y w i ę c nowe „ l u d o w e " o ś r o d k i m a l a r s t w a na szkle (Podhale), o ś r o d k i r z e ź b y ludowej (Sierpc, Ł u k ó w , Paszyn, Ł ę c z y c a , R a d o m ) . tów 10 I s t n i e n i e w Polsce w c i ą ż ż y w y c h t r a d y c j i l u d o w y c h i r e l i k ­ dawnoj gospodarski c h ł o p s k i e j sprzyja t e m u , że w ś r ó d �П . 9. T e o f i l Ociepka, Mamut, olej na p ł . , w y m . 50 X 70 c m ; i l . 10. J ó z e f Szul ort, Spotkanie rodzinne, olej, s k l e j k a ; i l . 11. Tomasz T e r e ń , Pejzaż z krówkami, olej, w y m . 3 6 x 4 0 c m ; i l . 12. Seweryn O d r z y w o l s k i , Damy na dziulzińcu, olej na p ł y c i e , w y m . 6 1 x 7 3 c m ; i l . 13. W ł a d y s ł a w B y b k o w s k i , Zamek króla Jombego IV, olej, w y m . 66,5 x 86,5 c m ; i l . 14. M a r i a K o r s a k , Ogród Saski, olej na p ł . , w y m . 68 X 95 c m 14 21 �П. 15. J a n P ł a s k o c i ń s k i , Lew i antylopa, olej „ n a i w n y c h " silnio zaznacza się grupa t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się Oczywiście dla nas najbardziej z podglebia ludowego, a zarazem na mapie pojęć w y r a ź n i e od­ grupa „ a u t e n t y c z n y c h n a i w n y c h " , l u d z i , j a k ż e c z ę s t o z d o l n y c h dziela się granice tego co „ n a i w n e " o d togo co „ l u d o w e " . ( R ó ż n i ­ w y p o w i a d a ć s i ę t y l k o w jeden s p o s ó b , w ł a ś n i e „ n a i w n y " . N a ­ ca d o t y c z y stosunku j e d n o s t k i do otoczenia. W sztuce ludowej i w n o ś ć jest n i e m a l z r e g u ł y i c h w ł a s n ą f o r m ą opisu ś w i a t a , pro­ d z i e ł o j o d n o s t k i s t a n o w i w a r i a n t t w ó r c z o ś c i akceptowanej przez j e k c j ą ż y c i a w e w n ę t r z n e g o . C z ę s t o w y n i k a z izolacji c z ł o w i e k a , ś r o d o w i s k o , podczas g d y n a i w n i s ą poza ś r o d o w i s k i e m , osamot­ skazy psychicznej, poczucia p o s ł a n n i c t w a , z w y b i ó r c z e g o r o z w o j u n i e n i w n i m , i n n i , a i c h w y p o w i e d ź z w i ą z a n a jest przede wszyst­ o s o b o w o ś c i . Skaza, l e ż ą c a u ź r ó d ł a t w ó r c z o ś c i staje się w ó w c z a s k i m z osobowością, z indywidualnymi darem predyspozycjami). Moda na „ n a i w n y c h " s p o w o d o w a ł a j e d n a k , że ze zjawiska indywidualnego zaczyna się ono p r z e k s z t a ł c a ć w „ s t y l n a i w n y " . Ściślej m ó w i ą c , o b o k autentycznej t w ó r c z o ś c i n a i w n y c h powstaje malarstwo i r z e ź b a n a ś l a d u j ą c a naiwność. M a m y więc obecnie w naszej k u l t u r z e k i l k a zjawisk, o p a t r y w a n y c h e t y k i e t k ą „na­ i w n i " . S p r ó b u j m y je w y m i e n i ć . B ę d ą t o : 1. M a l a r s t w o i r z e ź b a nieudolne, p r y m i t y w n e w p e j o r a t y w n y m naiwności; interesującym p r z e ż y c i e , izolacja, c h ę ć d o z n a ń —• b o d ź c e m z j a w i s k i e m jest wyrażenia dla w y p o w i e d z i osobistej, swych niekorygowanej j ę k i e m p r z e d otoczeniem. N a koniec jeszcze dwie u w a g i . N i e k i e d y m ó w i s i ę , że sztuka n a i w n a jest w s p ó ł c z e s n ą „ s z t u k ą l u d o w ą " p e r y f e r i i m i e j s k i c h . N i e , „ s z t u k ą l u d o w ą " e p o k i i n d u s t r i a l n e j jest kicz. Zainteresowanie s z t u k ą n a i w n ą m a r ó ż n e ź r ó d ł a . Wynika cechom z a r ó w n o z tego, co w n o s i w s p ó ł c z e s n a s z t u k a j a k i z tego, czego c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla autentycznej s z t u k i naiwnej ( t a k i m niezdolna jest d a ć c z ł o w i e k o w i . W y d a j e m i się j e d n a k , że „ n a ­ jak i w n o ś ć " w naszyoh czasach s p e ł n i a przede w s z y s t k i m t a k ą r o l ę , znaczeniu np. tego słowa. zakłócenie Odpowiadające proporcji, błędy niektórym rysunku, rytmizacja f o r m y , n a r r a c y j n o ś e , z a t r z y m a n i e r u c h u , hieratyzaoja postaci), j a k ą dawniej o d g r y w a ł a e g z o t y k a . Rozszerza nasze alo pozbawiono w a r t o ś c i p o z y t y w n y c h t a k i c h j a k s t r u k t u r a l n a porusza j e d n o ś ć dziel;:, jego p o e t y c k i w y r a z i t d ; e g z o t y k a u t r a c i ł a s w ą a t r a k o y j n o ś ć , s p o w s z e d n i a ł a przez tele­ 2. N a i w n o ś ć inspirowana wzorcem, k s z t a ł t o w a n a na zasadzie wyobraźnię, odrywa od codzienności. doznania, O d czasu g d y w i z j ę , f i l m , i l u s t r a c j ę , m a s o w ą t u r y s t y k ę — n a i w n o ś ć w sztuce z b l i ż o n e j do m e c h a n i z m u r o z w o j u s z t u k i ludowej (w H l e b i n e z a c z ę ł a , po ozęśoi p r z e j m o w a ć j e j r o l ę . Zaspokaja — innym światem, barwnym, baśniowym, zredukowanym — jak będzio n i m m . i n . twórczość Generalicia, a w dalszym t ę s k n o t ę za jed­ k o m i k s y — do e l e m e n t ó w najprostszych, ale w o d r ó ż n i e n i u od np. k o m i k s ó w — p o z b a w i o n y c h zła, b r u t a l n o ś c i , k o n f l i k t ó w , n a p i ę ć . osobowości, raozej uspakaja n i ż bulwersuje. O d r y w a o d c o d z i e n n o ś c i , o d ż y ­ 4. N a i w n o ś ć ś w i a d o m i e k s z t a ł t o w a n a j a k o s t y l , przez a m a t o r ó w , w i e m y , iż jest to s z t u k a naiwna. N a t o m i a s t o n i , k t ó r z y t ę s z t u k ę planie inspiracjo m . i n . B r e u g h l e m , u nas: p r o p o z y c j a nostki przyjęta i rozwijana w licznych wariantach, w .Pfiszynie, o ś r o d k u sierpeckim czy ł u k o w s k i m ) ; 3. N a i w n o ś ć „autentyczna", stanowiąca wyraz proji k e j ę ś w i a t a w e w n ę t r z n e g o ; Sztuka naiwna, niezależnie od i n t e n c j i swych cia p r a w d z i w e g o , j a k b a j k a — dla d o r o s ł y c h . A l b o w i e m to m y p o d k s z t a ł c o n y c h p l a s t y k ó w a nawet i n s p i r u j ą c y c h się t y m t w o r z ą , c z ę s t o n a w e t nie w i e d z ą o t y m , iż istnieje c o ś takiego s t y l e m profesjonalnych j a k p o j ę c i e s z t u k i n a i w n e j , naiwnego artystów-plastyków. stylu. Kot.; S. D^ptuszewski, il. 8; A. Jackowski, il. ?; T. Kaźmierski, 11, 5; L . Sempoliński, il, 1, 15; J . Świderski, il. 3, 4, Г—H 22 twórców, �