https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed17e845bbcd82a6536c30ecdd4cc5da.pdf 160c9c8241222de57cb04e7102346f8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3160 Title A name given to the resource Eugeniusz Bąk - malarz i rzeźbiarz z Szopienic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.215-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska EUGENIUSZ BĄK - MALARZ I RZEŹBIARZ Z SZOPIENIC Przemiany k u l t u r o w e j a k i e n a s t ą p i ł y w okresie od k o ń c a X V I I I , w X I X i pierwszej p o ł o w i e X X w i e k u w centrum G ó r n e g o Śląska — z w a n y m dziś G ó r n o ś l ą ­ skim O k r ę g i e m P r z e m y s ł o w y m — s p o w o d o w a ł y p r o ­ ces zanikania tradycyjnej k u l t u r y ludowej w t y m re­ jonie. Jest rzeczą z u p e ł n i e o c z y w i s t ą , że w y t w o r y prze­ m y s ł o w e stosunkowo szybko w y p a r ł y elementy trady­ cyjnej k u l t u r y materialnej. Pod w p ł y w e m p r z e m y s ł u , zaczęły się też t w o r z y ć inne, nowe modele życia za­ m i e s z k u j ą c e j ten teren l u d n o ś c i . L u d n o ś ć ta skupiona dotąd w osadach wiejskich, wraz z p r z e k s z t a ł c e n i e m się ich w osiedla, a później w w i e l k o p r z e m y s ł o w e mias­ ta, z n a j d u j ą c p r a c ę w p r z e m y ś l e , stopniowo p o w i ę k ­ szała liczbę r o b o t n i k ó w i c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . I n n y charakter pracy, inny sposób uzyskiwania źródeł utrzymania, mieszkanie w wielorodzinnych do­ mach skupionych w o k ó ł k o p a l ń i z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o ­ wych, inny r y t m życia, zakres z a i n t e r e s o w a ń , wiedza oraz forma i czas odpoczynKu — d o s t o s o w a ł y d a w n ą obyczajowość i t r a d y c j ę społeczną do aktualnych w a ­ r u n k ó w . N i e b a g a t e l n ą też rolę o d e g r a ł y t u ś r o d k i maso­ wego przekazu. Trudno o m ó w i ć w t y m miejscu całość zmian jakie d o k o n a ł y się w kulturze ludowej tego regionu. M i m o iż nie d o p r o w a d z i ł y do c a ł k o w i t e g o jej zaniku, to jed­ nak stały się p r z y c z y n ą nie tylko zmian w sposobie 1 2 życia, lecz r ó w n i e ż w zakresie potrzeb, ocen społecz­ nych i g u s t ó w tutejszej l u d n o ś c i . Typowy jednak dla rodzin śląskich konserwatyzm, stał się p r z y c z y n ą zahewania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, o b r z ę d o w o ś c i , n o r m s p o ł e c z n o - o b y c z a j o w y c n . Zdobnictwo i plastyka ludowa uległy p o c z ą t k o w o wzbogaceniu, później prze­ tworzeniu pod w p ł y w e m w y r o b ó w pochodzenia fab­ rycznego (np. hafty, k o r o n k i , pasmanterie, jako obszy­ cia ozdobne w stroju l u d o w y m , później w dekoracji wnętrza). Górnictwo i przemysł uprzystępniły twórcom nowe t w o r z y w a w postaci o d p a d ó w blach ż e l a z n y c h , miedzianych, cynkowych, drutu, w ę g l a kamiennego, ł u p ­ k ó w w ę g l o w y c h , cegły szamotowej, pumeksu i t p . Zabu­ dowa p r z e m y s ł o w a i miejska z m i e n i ł y krajobraz i oto­ czenie. Z m i a n y w ś r o d o w i s k u k u l t u r o w y m z n a l a z ł y od­ bicie w tematyce r z e ź b y i malarstwa, k t ó r e dziś rzadko w swej f o r m i e n a w i ą z u j e do dawnej twórczości ludo­ wej (np. f i g u r k i szopkowe). Prócz nowego spojrzenia na o t a c z a j ą c y ś w i a t , t w ó r ­ ca ma do dyspozycji nowe, nieznane dawniej dla niego techniki malarskie j a k r ó w n i e ż daleko i d ą c ą pomoc w postaci możliwości uczęszczania na spotkania amato­ r ó w p l a s t y k ó w organizowane przez i s t n i e j ą c e przy za­ k ł a d o w y c h domach k u l t u r y zespoły. O p i e k u j ą się n i m i najczęściej a r t y ś c i plastycy p e ł n i ą c y rolę i n s t r u k t o r ó w . T w ó r c y , k t ó r z y t u się s p o t y k a j ą , są różnego w i e k u , 3 225 �I I . 3. Huta cynku Szopienice, tempera/papier, r ó ż n e j profesji, pochodzenia i w y k s z t a ł c e n i a . Dlatego zaciera się. tu granica m i ę d z y t w ó r c ą l u d o w y m a ama­ torem. Toteż trudno dziś, z a r ó w n o etnografom, j a k i teoretykom sztuki z a s z e r e g o w a ć i c h do j a k i e j ś jedno­ rodnej grupy. U ż y w a n e d o t ą d c k r e ś l e n i a nie są w y ­ s t a r c z a j ą c o ścisłe i jednoznaczne. M ó w i się o tych t w ó r c a c h , że są „ n a i w n i " , „ d y l e t a n c i " , „ a r t y ś c i dnia siódmego", „inni", „ n i e p r o f e s j o n a l n i " . Są w ś r ó d nich t w ó r c y r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż n y poziom artystyczny. O d ­ r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą w ś r ó d nich robotnicy, k t ó r y c h twórczości nie da się określić jako amatorskiej — ani jako l u d o w e j . Do tych w ł a ś n i e t w ó r c ó w n a l e ż a ł Eugeniusz B ą k (il. 1). Urodzony 23 p a ź d z i e r n i k a 1912 r o k u w Janowie, dziś dzielnicy Katowic, był synem g ó r n i k a z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . W a ż n ą s p r a w ą dla całej rodziny b y ł a muzyka. „ Z a i n t e r e s o w a n i e m u z y k ą było u nas w do­ m u od pradziada i ojciec mój u m i a ł g r a ć na wszyst­ k i c h instrumentach..." — wspomina B ą k . Ojciec sta­ ra! się p r z e k a z a ć z a m i ł o w a n i e do niej czworgu dzie­ ciom, z k t ó r y c h najzdolniejszym o k a z a ł się Eugeniusz. N a u c z y ł się g r a ć na skrzypcach m a j ą c 9 lat, g r a ł j u ż na weselach. Po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej umie­ j ę t n o ś ć ta stała się dla niego ź r ó d ł e m zarobku i w i e l k ą p r z y j e m n o ś c i ą . L u b i ł m u z y k ę . P o z w a l a ł a m u zapom­ n i e ć o atmosferze domu; biedzie, p r z e d w c z e ś n i e zmar­ łej matce i d w ó c h kolejnych macochach. M ó w i ł o t y m : „ m a c o c h a nasza nie u m i a ł a liczyć p i e n i ę d z y i p r ę d k o je w y d a w a ł a , to c h o d z i ł e m po weselach zamiast do 4 5 6 216 wym. 37 X 53 cm, 1962 r. szkoły..." W 1933 r o k u Eugeniusz B ą k ożenił się, a ma­ j ą c na u t r z y m a n i u s i e d m i o o s o b o w ą r o d z i n ę żony, nadal z a r o b k o w a ł g r ą na weselach. W 1939 r o k u po w y b u c h a wojny, t y l k o okresowo bezrobotni o t r z y m y w a l i zasiłek od okupanta. W k r ó t ­ k i m czasie przymusowo w y w o z i ć do Niemiec na robo­ ty. Dwudziestosiedmioletniego Eugeniusza B ą k a losy r z u c i ł y do k o p a l n i „ S a l z g u t e r " gdzie s p o t k a ł podobnych r o b o t n i k ó w „z całego ś w i a t a " . Było w ś r ó d nich w i e l u F r a n c u z ó w , od k t ó r y c h stosunkowo szybko n a u c z y ł się j ę z y k a . Z d o b y ł też z a w ó d kowala. Z Niemiec w r ó c i ł w 1941 r o k u chory na żołądek, p o d j ą ł jednak zaraz p r a c ę w f i r m i e budowlanej, a po u p ł y w i e pół roku, w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " w Szopienicach, gdzie p r a c o w a ł „za ciskacza" do 1945 r o k u . W z w i ą z k u z czasowym unieruchomieniem k o p a l n i pod koniec wojny i u t r a t ą pracy, p r z e n i ó s ł się do Z a k ł a d ó w C y n k o w y c h w s ą s i a ­ d u j ą c y c h z Janowem Szopienicach, p r a c u j ą c tu kolejno na r ó ż n y c h stanowiskach: robotnika, laboranta, maszy­ nisty k o l e j k i z a k ł a d o w e j , aż do przejścia na emery­ t u r ę . Za n a j c i e k a w s z ą uwaz.il c z t e r n a s t o l e t n i ą p r a c ę w laboratorium gdzie uczestniczył w wykonywaniu analiz chemicznych rudy c y n k u i o ł o w i u . 7 M a j ą c j u ż dobre, s t a ł e zajęcie, p o r z u c i ł granie na zarobek, ale o d c z u w a ł b r a k czegoś. P o c z ą t k o w o , „z n u ­ d ó w " zaczął r y s o w a ć . K i e d y ś przy r o b i e n i u analizy z g l i n k i szamotowej do w y r o b u m u f l i u l e p i ł dla zaba­ w y „ z w i e r z ą t k a " . P o w s t a ł w t e d y p o m y s ł wykonania 8 �I I , 4. Petrochemia II, tempera na kartonie, wym.41 X 27 cm, 1964 г.; i l . 5. „Wujek" wyra. 35 X 50 cm, 1969 r. szopki z f i g u r k a m i . Realizacja jego w y p a d ł a nadspo­ dziewanie dobrze. P ó ź n i e j szopkę, te, k t ó r a s t a ł a całe ś w i ę t a w domu w z b u d z a j ą c zachwyt rodziny i znajo­ mych, s p r z e d a ł koledze. Bąk w y k o n a ł jeszcze k i l k a po­ dobnych szopek na z a m ó w i e i r e k o l e g ó w , u z u p e ł n i a j ą c ich s p r z e d a ż ą b u d ż e t rodzinny. Praca przy w y k o n a n i u jednej szopki (z k t ó r y c h ż a d n a nie z a c h o w a ł a się do dziś) t r w a ł a około dwa tygodnie. F i g u r k i ulepione z g l i n k i szamotowej suszył w l a b o r a t o r i u m „na powie­ trzu", nie w y p a l a ł , n a s t ę p n i e m a l o w a ł f a r b ą olejną bez p o d k ł a d u , albo też n a j p i e r w p o k r y w a ł b i e l ą c y n k o w ą , a n a s t ę p n i e , po jej w y s c h n i ę c i u , m a l o w a ł t e m p e r ą uzys­ k u j ą c w ten sposób pastelowe kolory. O b u d o w ę do szopki w y k o n y w a ł z t e k t u r y lub d y k t y , p o k r y w a j ą c m a l a t u r ą o tematyce wschodniego p e j z a ż u malowanego z wyobraźni. Ł a t w a r z e ź b a , a w ł a ś c i w i e lepienie figurek z gliny (il. 17) nie d a w a ł y B ą k o w i p e ł n e j satysfakcji. Zaczął więc p r ó b o w a ć r z e ź b y w drewnie, w pc staci m a ł y c h figurek g ó r n i k ó w ( i l . 16). Rzeźbił też w w ę g l u niewielkie p l a k i e t k i — p ł a s k o r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e fragmenty chod­ nika kopalnianego. O t r u d n y c h p o c z ą t k a c h w y n i k a j ą c y c h z nieznajo­ mości m a t e r i a ł u i techniki jego o b r ó b k i , tak opowiada: „...jakech się z gliny p r z e r z u c i ł na w ą g i e l i zaczołech p r ó b o w a ć rzeźbić, to co napsulem m a t e r i a ł u , bo niew i e d z i a ł e c h z jakiego w ą g l a trza r o b i ć , że on musi b y ć we ś r o d k u cołki g ł a d k i . Л jc żech b r o ł taki w ą g i e l z w e n g l a r k i , a coch znalozl to w t y m rzeźbił i to zwy­ czajnym nożykiem...". Było to z r e s z t ą podstawowe na­ II, gwasz/brystol, rzędzie r ó w n i e ż w dalszej jego pracy r z e ź b i a r s k i e j . Później jeszcze doszedł nóż szewski i m a ł y ś w i d e r e k , ostrzone w trakcie pracy na k a m i e n i u ś c i e r n y m . K s z t a ł t k a w a ł k a w ę g l a d e c y d o w a ł o t y m co wykona, j a k i b ę ­ dzie temat r z e ź b y : „...jak się znajdzie p ł a s k i konsek, to się zrobi w n ę t r z e kopalni, i to się już więcej nie n a m y ś l a m . . . " Rysunku — p r o j e k t u r z e ź b y nigdy nie w y ­ k o n y w a ł . P r z y s t ę p u j ą c do r z e ź b i e n i a o b c i o s y w a ł n a j ­ p i e r w b r y ł ę „z w y r o s t ó w i n i e r ó w n o ś c i " scyzorykiem, później n a z n a c z a ł r y t e m części r z e ź b y , obrys k s z t a ł t ó w . P r z y s t ę p u j ą c do w ł a ś c i w e g o rzeźbienia, s t o s o w a ł tech­ n i k i : o d ł u p k o w ą , w i ó r o w ą , r y t , na koniec w y g ł a d z a n i e scyzorykiem, papierem ś c i e r n y m lub d ł o n i ą . O d ł u p a n y węgiel i miał zdmuchiwał. Pierwsze r z e ź b y B ą k a , to p ł a s k o r z e ź b y lub g ł ę b o k i e r y t y w k l ę s ł e , wykonane w n i e w i e l k i c h k a w a ł k a c h w ę g l a . Komplet p ł a s k o r z e ź b pod n a z w ą Wnętrza kopalni znaj­ d u j ą c y się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, zawiera m i ę d z y i n n y m i r z e ź b y : chodnik kopalniany, chodnik i wózek z w ę g l e m , lokomotywa, człowiek i koń w chodniku, wiertacz, ł a d o w a c z , ciskacz i inne ( i l . 9). K a ż d a z tych p ł a s k o r z e ź b to spłaszczony p r o s t o p a d ł o ś ­ cian lub trapez, k t ó r e g o p o d s t a w ę stanowi bok d ł u ż ­ szy, a lico nieco w c i ę t e w g ł ą b (1—2 cm) w y p e ł n i a t r e ś ć p ł a s k o r z e ź b y . W w y p a d k u gdy t w ó r c a chciał przedsta­ wić część chodnika kopalnianego i dopiero na jego tle j a k ą ś t r e ś ć — linie t w o r z ą c e belki stropu czy ścian za­ c h o w u j ą u k ł a d poprawnej perspektywicznej zbieżności. P o c z ą t k o w o r z e ź b y B ą k a były nieudolne, ale z cza­ sem n a b r a ł w p r a w y w y k o n u j ą c już nie tylko p ł a s k o 217 �I I . 6. Ściana ogniowa, gwasz, w y m . 40 X 30 cm, 1963 г.; i l . 7. W kopalni, cz. I I . , rzeźba łączona, w y m . 40 X 36 cm, 1968 г.; i l . 8. Kosmonautka Tiereszkowa, płasko­ rzeźba w w ę g l u , w y m . 12 X 2 X 15 cm, 1965 г.; i l . 9. Wnętrze Kopalni I, wym. 11 X 4,5 X 16 cm, p ł a s k o r z e ź b a w w ę g l u , 1965 г.; i l , 10. Górnik, węgiel, wys. 12 cm, 1965 r. �8 9 r z e ź b y lecz r ó w n i e ż r z e ź b y figuralne, t e m a t y k ą z w i ą ­ zane g ł ó w n i e z g ó r n i c t w e m . Były to jednak ciągle sztywne, pionowe postacie g ó r n i k ó w , j a k b y upozowanych, w d a w n y m stroju, z t r a d y c y j n ą l a m p k ą w dłoni (il. 10). Z a l e t ą tych prac jest jednak uporczywe t r z y ­ manie się jednej b r y ł y , w k t ó r e j t w ó r c a u s i ł o w a ł w y ­ k o n a ć całość rzeźby. T r u d systematycznego udoskona­ lania warsztatu t w ó r c z e g o , r ó w n o l e g l e realizowana pasja rysowania i malowania, u w i e ń c z o n e zostały m o ż l i w o ś ­ cią wykonania w 1968 roku dziewiętnastoosobowej Orkiestry górniczej, p i ę k n e j galerii t y p ó w ludzi w r o ­ boczych strojach, oddzielnie stojących z r ó ż n y m i i n ­ strumentami muzycznymi. W temacie t y m odżyły wspomnienia muzykanta weselnego i g ó r n i k a . P e ł n y m ekspresji, choć w zwartej bryle, m a ł y m r z e ź b o m „ m u ­ z y k a n t ó w " (do 14 cm), n a d a ł t w ó r c a t y t u ł y zgodne z n a z w ą ludowych i n s t r u m e n t ó w , п р . : Górnik z bandonią ( h a r m o n i ą ) , Górnik i muldanki (organki), Trombista (grający na t r ą b i e ) , Basista (wiolonczelista) itp. Rzeźby te z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Zabrzu. W twórczości B ą k a z n a j d o w a ł y t a k ż e odzwiercied­ lenie wydarzenia w s p ó ł c z e s n e , do j a k i c h n a l e ż a ł na p r z y k ł a d lot pierwszej kobiety-kosmonautki, k t ó r e j por­ tret Kosmonautka Tiereszkowa, w postaci p ł a s k o r z e ź b y w węglu, należy do szczególnie udanych jego prac (II. 8). B ą k nadal rzeźbił t a k ż e w drewnie (jesion, jawor, lipa) oraz w pumeksie, alabastrze i szamocie. Były to f i g u r k i r ó ż n y c h z w i e r z ą t lub fantaz} jne wazony. Rzeź­ by te z n a j d o w a ł y n a b y w c ó w w ś r ó d kolegów z tego samego co autor ś r o d o w i s k a . Do najciekawszych prac B ą k a n a l e ż ą p o m y s ł o w e o b r a z o - r z e ź b y . R o b i ł je w latach 1965 do 1968. Ł ą c z ą 9 219 �П. 11. Iryna do domu, olej/plótno w sobie p e j z a ż o w e malarstwo olejne lub temperowe z p o s t a c i o w ą i z w i e r z ę c ą r z e ź b ą w drewnie. Sam obraz stanowi t u jedynie tło dla sceny rodzajowej r o z g r y w a ­ nej przy pomocy drewnianych, polichromowanych rzeźb', we w n ę t r z u mieszkania robotniczego, na p o d w ó r k u , w osiedlu. P r z y k ł a d e m mogą być prace: Iryna do domu (il. 11), Burza domowa ( i l . 12), Podwórko i osada gór­ nicza i inne. Rzeźby rozmieszczone t u są w z d ł u ż dolnej ramy obrazu s t a n o w i ą c e j dla nich miejsce oparcia i przytwierdzenia. Z okien d o m ó w „ w y g l ą d a j ą " do po­ łowy wychylone postacie — rzeźbione i polichromowane popiersia. Eugeniusz B ą k tak zważający na p e r s p e k t y w ę i p r o p o r c j ę , tutaj nie przestrzega jej z w r a c a j ą c u w a g ę na ogólny efekt d z i a ł a n i a . C i e k a w ą f o r m ą p l a s t y c z n ą są też r z e ź b y postaciowe ł ą c z o n e z i n n y m m a t e r i a ł e m , j a k metal, d r u t , s k ó r a , węgiel, drewno. Zbijane i sklejane z sobą elementy w y ­ p e ł n i a j ą j a k w szopce p r z e s t r z e ń w pudle-kasetonie, i l u s t r u j ą c : p r a c ę g ó r n i k ó w , fragment k o l e j k i j a d ą c e j chodnikiem k o p a l n i a n y m u t w o r z o n y m z perspektywicz­ nie u ł o ż o n y c h p a t y c z k ó w , i m i t u j ą c y c h stemple. Ś c i a n ę w ę g l o w ą s t a n o w i ą c ą tło, w y k l e j o n o k a w a ł k a m i w ę g l a . W r ę k a c h figurek — postaci g ó r n i k ó w — m i n i a t u r o w e n a r z ę d z i a pracy. Obok wisząca torba s k ó r z a n a , pod stropem chodnika b i e g n ą d r u t y imitujące przewody elektryczne. B ą k w y k o n a ł w 1968 r o k u t i z y tego t y p u obrazor z e ź b y pod w s p ó l n y m t y t u ł e m W kopalni ( i l . 7) o w y ­ miarach 40 X 36 cm k a ż d a , s t a n o w i ą c e całość te­ 220 i drewno, w y m . 40 X 36 cm, 1966 r. m a t y c z n ą i n a w i ą z u j ą c e w swej k o n s t r u k c j i do szopek ludowych. W i e l o k i e r u n k o w a t w ó r c z o ś ć plastyczna B ą k a roz­ p o c z ę t a między 32 a 40-tym r o k i e m jego życia, zapo­ c z ą t k o w a n a w y r o b e m figurek do szopek, pod w p ł y w e m w y k o n y w a n e j pracy w z b o g a c i ł a się tematycznie i for­ malnie nie tylko w zakresie rzeźby. Stopniowo zamiast m a l o w a ć tło do szopek, m a l o w a ł „ t ł o " do r z e ź b i o n y c h scen rodzajowych (wspomniane obrazo-rzeźby). Z cza­ sem zainteresowania jego r o z s z e r z y ł y się na pejzaż przemysłowy. W s p o m i n a j ą c p o c z ą t k i swego malarstwa m ó w i ł , że r y s o w a ć lubił od dziecka, ale nigdy temu nie p o ś w i ę c a ł specjalnie czasu. Około 1958 r o k u , gdy m i a ł 46 lat, w y c z y t a ł w gazecie, że w Janowie (odległym od Szo­ pienic o 15 m i n u t drogi pieszej) w D o m u K u l t u r y k o ­ palni „Wieczorek", jest zespół a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , zaś na aktualnej wystawie p o k a z u j ą swe prace P a w e ł Wróbel, Ociepka i Stolorz. Wtedy B ą k namalował pierwszy obrazek, k t ó r y zaniósł p o k a z a ć do D o m u K u l ­ t u r y . C z ł o n k o w i e zespołu p l a s t y k ó w w y ś m i a l i go, toteż długi czas nie miał odwagi t u z a g l ą d a ć . Był skromny, z natury s k r y t y i nieufny, o b a w i a ł się nieżyczliwości ludzkiej. M i m o to z a b i e g a ł o k o n t a k t y z z e s p o ł e m , gdyż t w ó r c y do niego n a l e ż ą c y o t r z y m y w a l i z D o m u K u l t u r y papier, farby, pędzle, zaś od opiekuna zespołu, artysty plastyka Z y g m u n t a Lisa (który nigdy nie i n g e r o w a ł w ich twórczość), rady „...jak m i e s z a ć farby i co z tego wyniknie...". W 1960 r o k u B ą k zgłosił swe pierwsze prace na w y s t a w ę malarstwa i : zeźby amatorskiej orga- �I I . 12. Burza domowa, olej/płyta pilśń, i drewno, w y m . 40 X 36 o n , n i z o w a n ą w Katowicach przez W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Z w i ą z k ó w Zawodowych. P ó ź n i e j obrazy jego zostały w y t y p o w a n e na p o d o b n ą w y s t a w ę urządzaną przez C e n t r a l n ą R a d ę Z w i ą z k ó w Zawodowych w Warszawie, na k t ó r e j u z y s k a ł I I I - c i ą n a g r o d ę . Ośmieliło go to do uczestnictwa w spotkaniach w D o m u K u l t u r y . Czuł się tu coraz lepiej w ś r ó d ludzi o podobnych zaintere­ sowaniach, z k t ó r y m i k o n t a k t y p o b u d z a ł y do r y w a l i ­ zacji t w ó r c z e j . Zainteresowania B ą k a koncentrowały się w o k ó ł pejzaży p r z e m y s ł o w y c h ( i l . 1), pracy g ó r n i ­ k ó w w kopalni i scen rodzajowych z w i ą z a n y c h z ży­ ciem codziennym w osiedlach robotniczych. C h ę t n i e u c z e s t n i c z y ł teraz we wszystkich wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych u z y s k u j ą c w y r ó ż n i e n i a i n a g r o d y . A m b i c j ą B ą k a było s t w o r z y ć m a l a r s k ą i r z e ź b i a r ­ s k ą „ d o k u m e n t a c j ę " k o p a l ń śląskich i pracy g ó r n i k ó w . R e a l i z u j ą c te zamierzenia, p o d r ó ż o w a ł s z k i c u j ą c . Pow­ stały później z tego precyzyjne m a l u n k i t e m p e r ą lub w technice gwaszu, na kartonach jednakowego f o r m a ­ tu (50 x 75 cm). W ten sposób, w okresie od 1961 do 1969 r o k u , s t w o r z y ł c y k l prac pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Kopalnie ( i l . 3—5) s k ł a d a j ą c y się z około trzydziestu p o z y c j i , oraz szeregu ujęć scen rodzajowych ( i l . 13, 14) i pejzaży z C y n k o w n i w Szopienicach, a t a k ż e takie prace jak: Bieda szyby, Obrywka przodka, Wyjazd gór­ ników po pracy z kopalni Wujek, W y p ł a t a w kopalni i inne. P e j z a ż e z k o p a l n i ą są jednorodne. Malowane są w e d ł u g o k r e ś l o n e g o z góry schematu, o d d a j ą szczegóły p r z e m y s ł o w e j zabudowy. J ę s l tu w i ę c od f r o n t u duży 1 0 11 12 1967 r. budynek dyrekcji kopalni, w tyle za n i m w i e r z c h o ł k i szybów kopalnianych z widocznymi k o ł a m i w i n d y , b u ­ d y n k i w a r s z t a t ó w przykopalnianych, tak zwana „ m a r k o w n i a " (miejsce pobierania i zdawania n u m e r ó w gór­ n i k ó w zjeżdżających do kopalni), kominy, wodne w i e ż e ciśnień, piece koksownicze, czasem z dala widoczne fragmenty zabudowy osiedla robotniczego. Wszystko to ograniczone w y s o k i m k a m i e n n y m murem, za k t ó r y m fragmenty wolnej przestrzeni przecina kolejka k o p a l ­ niana. Na tle zwartej ściany b u d o w l i i u r z ą d z e ń prze­ m y s ł o w y c h , chodnikiem kroczy m a ł y , szary c z ł o w i e ­ czek lub k i l k a pojedynczych postaci, coś p r z e n o s z ą c y c h , gdzieś z d ą ż a j ą c y c h . Niebo ma koior zielono-niebiesko-szary, niekiedy r o z j a ś n i o n y r ó ż o w y m blaskiem nie­ widocznych p ł o m i e n i z koksowni czy hut. Budowle są w kolorach pastelowych, odcieniach czerwono-pomar a ń c z o w o - s z a r y c h , często p o d k r e ś l o n e cieniem z b i e l i . W jasnoniebieskiej tonacji utrzymane są te, gdzie w y ­ s t ę p u j ą konstrukcje z metalu. Są to na p r z y k ł a d obra­ zy: Petrochemia I — p l ą t a n i n a r u r i b ę b n ó w oraz Pe­ trochemia I I ( i l . 4) — gdzie t y l k o z daleka, za murem, na drugim planie, widoczne są metalowe giganty, a front obrazu w y p e ł n i a j ą czerwone wagoniki i s a m o c h ó d - k o parka p r z y p o m i n a j ą c e dziecinne zabawki, jako kontrast dla tych budowli. W obrazach takich jak: Wieszanie l u t o c i ą g u i Pod­ szybie, pracach wykonanych w 1961 roku, B ą k s t a r a ł się p o k a z a ć prace r z e m i e ś l n i k ó w z w i ą z a n y c h z g ó r ­ n i c t w e m i g ó r n i k ó w p r a c u j ą c y c h przy wywozie u r o b k u . Są t u w i e l k i e hale o głębokiej perspektywie, laborato- 221 i �222 �ryjnie czyste, w kolorach l i l i o w o - n i e b i e s k o - b r ą z o w y c h . Charakterystyczny jest t u r y t m i c z n y u k ł a d cegieł, k o ł ­ ków, k r a t i p r o g ó w w szynach kolejowych. Podobne cechy z a w i e r a j ą inne tego typu prace, w ś r ó d k t ó r y c h w y r ó ż n i a j ą się wspomniane juz Piece cynkowe z 1966 roku. Obrazy m a j ą c e w s p ó l n y t y t u ł Górnik w domu ma­ lowane są w innej k o n w e n c j i . Są j a k b y „ r o z m a z a n e " (il. 13), robi i w r a ż e n i e jakby je m a l o w a ł nie ten s a r i t w ó r c a . Daleko i m do precyzji pejzaży p r z e m y s ł o w y c h . Pejzaże p r z e m y s ł o w e i w n ę t r z a miejsca pracy, jako temat malarski lub r z e ź b i a r s k i , lepiej o d p o w i a d a ł y B ą k o w i . T u wiadomo było, że trzeba się t r z y m a ć o k r e ś ­ lonego r y t m u pionowych i poziomych l i n i i . Bąk t w o ­ rzył cyklami tematycznymi, gdyż ramy jednej pracy nie W3'starcz-ały m u na wyczerpanie tematu zawartego w kompozycji o charakterze syntetycznym. Z k r o n i ­ k a r s k ą , fotograficzną j a k b y d o k ł a d n o ś c i ą (przetwarza­ jąc jednak, (syntetyzując widziany pejzaż p r z e m y s ł o w y ) , w y k o n y w a ł swoje zamierzenia, w y p e ł n i a j ą c k a ż d y w o l ­ ny skrawek p r o s t o k ą t n e j płaszczyzny papieru. Realistyczne przedstawienia zabudowy z a k ł a d u czy sceny z życia r o b o t n i k ó w malowane są jednak przez człowieka n a w i ą z u j ą c e g o n i e ś w i a d o m i e do ludowej sty­ l i s t y k i . B ą k , jak k a ż d y t w ó r c a ludowy, w m a l u n k u sta­ r a ł się w y k o r z y s t a ć j a k najlepiej w o l n ą p r z e s t r z e ń . Zamiast „ d e k o r a c j i " np. k w i a t a m i , jak to m i a ł o nie­ gdyś miejsce w obrazach o tematyce sakralnej, prze­ strzeń w y p e ł n i ł d r o b n y m i postaciami, d o d a t k o w y m ele­ mentem krajobrazu, p r z y t w i e r d z o n ą do m a l u n k u r z e ź ­ bą (co z kolei n a w i ą z u j e do szopek). Prace malarskie B ą k a są nie tylko graficzno-mal a r s k ą p r e c y z y j n ą d o k u m e n t a c j ą i s t n i e j ą c y c h w terenie o b i e k t ó w , lecz są także odbiciem przeżyć w e w n ę t r z ­ nych i z a i n t e r e s o w a ń t w ó r c y , k t ó r e g o c e c h o w a ł a w i e l k a pracowitość i dokładność granicząca z drobiazgowością. S t ą d precyzja w w y k o n a n i u r y s u n k u , gdzie nie w y s t a r ­ czały walory malarskie przedmiotu czy pejzażu. K o n ­ strukcja e l e m e n t ó w , detale architektoniczne pierwszego i drugiego planu, są jednakowo d o k ł a d n i e oddane. W y ­ r a z i s t o ś ć ich została wydobyta c i e n k ą , c i e m n i e j s z ą lub j a ś n i e j s z ą linią, technicznie niemal d o s k o n a l ą . K s z t a ł t b r y ł p o d k r e ś l a zdecydowane z r ó ż n i c o w a n i e pastelowych odcieni barw poszczególnych elementów tworzących h a r m o n i j n ą , u p o r z ą d k o w a n ą całość. Nie wszystkie swe prace B ą k m a l o w a ł czy rzeźbił „z natury", ale też niewiele w ś r ó d n i c h jest „z f a n ­ tazji". Znakomita większość p o w s t a ł a z w y w o ł a n y c h z p a m i ę c i o b r a z ó w przeszłości, ale z przetworzonych dawnych szkiców w y k o n a n y c h w terenie. Nie m a l o w a ł prawie nic „na g o r ą c o " . Najlepsze swe p o m y s ł y szki­ cował, później r y s o w a ł cały obraz o ł ó w k i e m i dopiero potem p r z y s t ę p o w a ł do jego malowania. S t o s o w a ł t y l ­ ko trzy t e c h n i k i malarskie: t e m p e r ę , gwasz, rzadziej f a r b ę olejną. Obrazy malowane są p r z e w a ż n i e na bryst o i u i płycie p i l ś n i o w e j . Na p ł ó t n a c h m a l o w a ł tła pejza­ żowe do o b r a z o - r z e ź b , co czynił ze w z g l ę d ó w praktycz­ nych: „ l u d z i k i " i „ z w i e r z ą t k a " ł a t w i e j było p r z y t w i e r ­ dzić do ich ram, do płótna, przez przewleczenie d r u t u lub sznurka na o d w r o t n ą s t r o n ę obrazu. M a l u n k ó w na brystolu nie o p r a w i a ł , s k ł a d a ł je tematycznie razem i p r z e c h o w y w a ł w z w i ą z a n y c h , o w i n i ę t y c h w papier paczkach. M a l o w a ł swe obrazy ezę~ciowo „na i e ż ą c o " — na stole lub oparte na t e k t u r o w e j p o d k ł a d c e na zro­ bionych przez siebie sztalugach Warsztat malarski i r z e ź b i a r s k i B ą k a był zawsze doskonale u p o r z ą d k o w a n y . Ś w i a d c z ą o t y m pozostałe pędzle i szpachle, d ł u t a oraz inne akcesoria, z a t k n i ę t e każdy w osobnym otworze w u i e w n i a n y e h stojakach, na k t ó r y c h obok zamocowano liczne miseczki do roz­ rabiania farb, wykonane p o m y s ł o w o z metalowych kapsli od butelek. Oddzielne naczynia na w o d ę i gu­ mowy „ b a l o n i k " do jej miarkowanego dolewania do rozrabianych f a r b . W czasie malowania, czy to u sie­ bie, czy w domu k u l t u r y , B ą k u b i e r a ł się w swój u l u ­ biony strój — drelichowe spodnie, f l a n e l o w ą k o s z u l ę i granatowy beret. T w ó r c z o ś ć Eugeniusza B ą k a jest bogata ilościowo, gdyż p o ś w i ę c a ł na n i ą k a ż d ą w o l n ą chwilę. M ó w i ł na­ wet, że j a k wyjeżdża na wczasy, ta więcej pracuje niż w domu, bo ma więcej wolnego czasu na ma'owanie. W ostatnich latach swego życia, wszystko inne poza jego p a s j ą malowania, było na dalszym planie. J u ż w c h o d z ą c na schody p r o w a d z ą c e do j e g ) mieszkania mieszczącego się na pierwszym p i ę t r z e starej kamie­ nicy („familioka") w Szopienicach, oglądać m o ż n a ga­ lerię jego o b r a z ó w o tematyce z w i ą z a n e j z z a w o d o w ą p r a c ą t w ó r c y i jego zainteresowaniami. Są t u w i ę c ob­ razy p r z e d s t a w i a j ą c e : kopalnie, maszyny, lokomotywy i całe pociągi, pejzaże p r z e m y s ł o w e i wiejskie (rzad­ kie w jego twórczości i nie bardzo udane). W a r t o ś ­ ciowsze jego zdaniem prace wieszał w p o k o j u miesz­ k a l n y m i w m a ł y m k o r y t a r z y k u bez okna z w a n y m pra­ c o w n i ą . Z a w i e s z a ł je jedne obok drugich, tak, że za­ k r y w a ł y ś c i a n ę korytarzyka. L e ż a ł y też tutaj obrazy p o w i ą z a n e razem w paczki. Wiele z nich w y s ł a ł na wystawy, z k t ó r y c h nie p o w r ó c i ł y . Rozwojem twórczości B ą k a rządziły nie tylko jego zdolności i p r a c o w i t o ś ć lecz r ó w n i e ż różnego rodzaju bodźce z e w n ę t r z n e . Z lepienia z gliny, „dla zabawy", figurek z w i e r z ą t , później f i g u r e k do szopek, doszedł 1 3 223 T �do rzeźby o tematyce z w i ą z a n e j z miejscem pracy i oto­ czeniem. W y k o n y w a ł r z e ź b y m a ł e , o b a w i a j ą c się, że w i ę k s z e nie b ę d ą mogły b y ć tak d o k ł a d n i e wykonane. Do p o ś w i ę c e n i a w i ę k s z e j uwagi r z e ź b i e w ę g l o w e j za­ chęciły go konkursy organizowane przez Muzeum w Zabrzu i inne Muzea ś l ą s k i e . K o n k u r s o w i na „ P a m i ą t k ę ze Ś l ą s k a " (1965 rok) z a w d z i ę c z a ł k i l k a z a m ó w i e ń z C P L i A w K a t o w i c a c h . K o n t a k t ten b y ł jednak k r ó t k i , gdyż B ą k nie chciał w y k o n y w a ć seryjnych prac na za­ m ó w i e n i e . Natomiast konkurs i wystawa rzeźby w w ę g l u zorganizowane przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r o k u dały t w ó r c y wiele satysfakcji. O d t ą d często po­ k a z y w a ł w muzeum swoje prace, o p o w i a d a ł o planach t w ó r c z y c h i p r z e ż y c i a c h , a czasem urojonych niepoko­ jach z w i ą z a n y c h z r z e k o m y m „ k r a d z e n i e m " jego po­ m y s ł ó w przez i n n y c h . Z tego powodu, j a k m ó w i ł , wiele prac w y k o n y w a ł w domu, nie p o k a z u j ą c n i k o m u aż do w y s t a w y . B ą k cieszył się w y r ó ż n i e n i a m i z w y s t a w i k o n k u r s ó w , lecz najbardziej cenił sobie uznanie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a — rodziny i s ą s i a d ó w . M a l a r s t w o jego inspirowane było w p e w n y m sen­ sie t a k ż e przez fakt iż w rzeźbie nie p o t r a f i ł w y r a z i ć tego wszystkiego co w i d z i a ł w o k ó ł siebie. Malowanie d a w a ł o m u możliwość oddania szerszej treści, zaś ope­ rowanie kolorem pozwalało na w y r a ż e n i e ś w i a t a w y ­ o b r a ź n i , uczuć, nastroju i ś w i a t ł a . B ą k , j a k większość t w ó r c ó w ze ś r o d o w i s k robotniczych r e j o n ó w przemys­ łowych, p o d ś w i a d o m i e o d c z u w a ł p o t r z e b ę barwy, k t ó ­ rej brakuje w o t a c z a j ą c e j r z e c z y w i s t o ś c i . T e c h n i k i ma­ larskie p o z n a ł w czasie k o n t a k t ó w z z e s p o ł e m plasty­ k ó w przy domu k u l t u r y . S t y l tworzenia z a w d z i ę c z a ł jednak samemu sobie, swej p r a c o w i t o ś c i , precyzji w y ­ konania, d o s k o n a ł e j p a m i ę c i wzrokowej do szczegó­ łów, p r z e d m i o t ó w , pejzaży, w y d a r z e ń i ludzi, o czym u m i a ł o p o w i a d a ć . P o m o g ł y t u w ę d r ó w k i po weselsch, p o d r ó ż e po Ś l ą s k u i na w y s t a w y , na k t ó r y c h p o k a z y w a ł swoje prace. T w o r z y ł g ł ó w n i e dla siebie, choć nieraz s p r z e d a w a ł prace znajomym. Była to jednak n i e w i e l k a liczba, gdyż po jego ś m i e r c i , w czerwcu 1969 roku, po­ zostało w domu k i l k a d z i e s i ą t najlepszych prac. F u n ­ dusze uzyskane ze sprzedanych o b r a z ó w p r z e z n a c z a ł Bąk zawsze na kupno n o w y c h farb, pędzli, papieru, a czasem na u z u p e ł n i e n i e b u d ż e t u rodzinnego. Prace swe w y c e n i a ł nisko. Eliedy z n a l a z ł o d b i o r c ę w postaci muzeum, cen nie p o d w y ż s z a ł , lecz obniżał. Cieszył się, że obrazy i r z e ź b y „nie p r z e p a d n ą " , że znalazły „ d o b r e miejsce... na zawsze...". Wiele w z w i ą z k u z t y m prze­ k a z y w a ł w darze dla działu etnografii Muzem w Za­ brzu, m ó w i ą c , że n a j w y ż s z y m uznaniem jest dla niego fakt przekazania do muzeum: „...tu b ę d ą je ludzie w i ­ dzieć jeszcze przez lata...". I ehyba nadal ten w ł a ś n i e cel m u p r z y ś w i e c a ł , gdy już leżąc w szpitalu i p r z e w i ­ dując kres swego pracowitego życia, polecił n a j b l i ż ­ szej rodzinie p r z e k a z a ć wszystkie najlepsze prace do tegoż muzeum. D z i ę k i testamentowi Eugeniusza B ą k a , w śląskich zbiorach etnograficznych znalazła się k o ­ lekcja, k t ó r a jest p r z y k ł a d e m oryginalnego przejawu plastycznej twórczości robotniczej p o ł o w y X X w i e k u . PRZYPISY 1 G ó r n o ś l ą s k i O k r ę g P r z e m y s ł o w y (GOP) obejmuje 13 miast wydzielonych oraz s ą s i e d n i e tereny p r z e m y s ł o ­ we s t a n o w i ą c e zarazem ś r o d k o w ą część w o j e w ó d z t w a katowickiego i c e n t r u m G ó r n e g o Ś l ą s k a . Nazwa zosta­ ła p r z y j ę t a w 1953 r o k u od u c h w a ł y R z ą d u w sprawie założeń regionalnego planu zagospodarowania tego te­ renu. Etnograficzne badania terenowe prowadzone przez a u t o r k ę w latach 1962—1972 oraz badania zespołowe w 1966 r o k u , m a t e r i a ł y w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu i w posiadaniu a u t o r k i : E. Jaworski, Uwagi o współ­ czesnym stanie tradycyjnej kultury ludouiej w Górno­ śląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Za­ brza", 1967 z. 1, s. 18—56; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Z etnograficznych badań nad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1933 z. 2, s. 62—92 J. Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice 1964, s. 5—7; 222—235; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe w regionie przemys­ łowym. Na przykładzie Górnego Śląska (w:) Wartości społeczne kultury wiejskiej w epoce industrialnej, prac. zbiór, pod red. J. Damrosza, Warszawa 1983 (w druku). K . P i w o c k i , Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2. s. 5—7; M . Ż y w i r s k a , Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I V , 1949 nr 1—2; Tejże: Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959, s. 7—107; A . Jackowski, Pogranicze sztuki naiw­ nej i ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2, s. 30—35 i inne. zob. obszerne zdefiniowanie tej kategorii t w ó r ­ czości plastycznej (w:) I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Twór­ czość plastyczna w śroiUiwiskacli robotniczych. Górnego Śląska, „Rocznik Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y t o m i u ' ' Etnografia z. 8, 1983 (oprać- zwarte — w d r u k u ) . 2 3 4 5 II. 2H Hi. Górnik z książką, drewno, wys. 15 cm, 1968 r. �8 M a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych prowadzonych nad twórczością plastyczną w środowiskach robotniczych GOP-u w latach 1963—1972 w archiwum własnym a u t o r k i oraz w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu. „Ciskacz" — g ó r n i k p o p y c h a j ą c y w ó z k i z w ę g l e m . „Mufle" — komory piecowe z m a t e r i a ł u ognio­ t r w a ł e g o . Do ich w y r o b u stosuje się między i n n y m i g l i n k ę s z a m o t o w ą , w k t ó r e j rzeźbił B ą k . I . Bukowska-Floreńska, Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X V I I I , 1973 n r 2, s. 81—105 katalogi wystaw: Wojewódzka wystawa plasty­ ków amatorów, g r u d z i e ń 1960, W K Z Z , Katowice 1960, s. 1—16; Ogólnopolska wystawa amatorskich prac plas­ tycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych, m a l a r s t w o - g r a f i k a - r z e ź b a - f o t o g r a f i k a , Warszawa 1962, s. 1—52; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba. Ausstelung des Bergmanmschafens in Malerei und Bildhaurei, Z Z G , Katowice 1964, s. 1—28; A . Jackowski, Inni. Od Nikifora do Głowackiej, I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa 1965, s. 1—96; IV Wios­ na Opolska, Festiwal Artystyczny Ziem Zachodnizh i Północnych, Katowice 1966, s. 1—100; Wystawa Gór­ nośląskie Malarstwo Amatorskie, Stowarzyszenie H i ­ s t o r y k ó w Sztuki w K r a k o w i e , K r a k ó w 1968, s. 1—6; Ogólnopolska wystawa malarstwa, grafiki i rzeźby gór­ ników amatorów, g r u d z i e ń 1969 (słowo w s t ę p n e A. L i ­ gocki), Warszawa 1969, s. 1/24; „ P o l s k a " nr 10/86, W a r ­ szawa 1961, s. 8 — reprodukcja obrazu B ą k a z serii „Kopalnia". N i e k t ó r e w a ż n i e j s z e w y s t a w y w j a k i c h uczestni­ czył Eugeniusz B ą k podaję na podstawie danych uzys­ kanych z w y w i a d ó w i z k a t a l o g ó w wystaw, a t a k ż e 7 8 0 1 0 1 1 II. 17. Pies, z materiałów przez r o d z i n ę archiwalnych twórcy. (dyplomy) udostępnionych 1960 Wojew. Wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , K a t o w i c e ; Malarstwo i rzeźba amatorska, Warszawa, I I I na­ groda, 1962 I I Ogólnowojewódzka Przedkongresowa Wystawa Prac Amatorów Plastyków i Fotografików, Katowi­ ce, w y r ó ż n i e n i e ; Ogólnozwiązkowa Wystawa Ama­ tor. Prac Plastycznych i Fotograficznych z okazji V Kongresu Zw. Zawód., Warszawa, dyplom, 1964 K o n k u r s i wystawa dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Fes­ t i w a l u Arstyst. I I I Opolska Wiosna, I nagroda; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba, R F N ; Wystwa prac górników — malarstwo, rzeźba, Jugosławia, 1965 Inni — od Nikifora do Głowackiej, „Zachęta" Warszawa; Amatorska rzeźba w węglu konkurs i wystawa, Zabrze, I I nagroda, 1966 I V Opolska Wiosna, konkurs i wystawa w ramach Festiwalu A r t y s t . Z i e m Zachód, i P ó ł n o c n y c h , Opole, w y r ó ż n i e n i e , 1967 O g ó l n o p o l s k a wystawa plastyki amatorskiej, Fes­ t i w a l K u l t u r a l n y Z w . Z a w ó d . Warszawa, dyplom, 1968 Wystawa Górnośląskie Malarstwo Amatorskie, Kraków, 1969 Ogólnopolska wystawa malarstwa i rzeźby górni­ ków — artystów amatorów, Warszawa. 1 2 eksponaty w ilości 26 pozycji, zbiory działu etno­ grafii Muzeum w Zabrzu. zbiory w Muzeum w Zabrzu: M Z / E t 1189—1259 — zestaw n a r z ę d z i i sztalugi. 1 3 glinka szamotowa nie wypalana, wys. 10 cm, 1957 r. Fot.: S. Deptuszewski, il. 1, 4—6, 7, 9, 10, 12, 13, J6, 17; Z. Krasicki, i l . 8; St. Stępniewski, il. 2; J . Świderski, Obiekty na il. 1, 4—9, 11—13, 16 pochodzą ze zbiorów Muz. Etn. w Zabrzu il. 3, 11, 14, 15 �