https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18afbd49986cec4b42c624aab960f8a5.pdf b701a02bcdf13f67fb549fa6808691a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Wnęk, Maria (1922-2005 ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3161 Title A name given to the resource Wnęk Maria, Nowy Sącz, Skrytka Pocztowa 148 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.227-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska WNĘK MARIA NOWY SĄCZ, SKRYTKA POCZTOWA 148 Na t a k i adres m o ż n a pisać do m a l a r k i od w i e l u lat żyjącej w t y m m i e ś c i e , t a k i m też adresem poczto­ w y m z w y k ł a ona s y g n o w a ć swoje obrazy. M i e s z k a ń ­ com Nowego S ą c z a nieobca jest ta p o s t a ć , k t ó r a za­ r ó w n o w y g l ą d e m , j a k i zachowaniem zazwyczaj zwraca p o w s z e c h n ą u w a g ę . Natomiast nieliczni tylko w i e d z ą , że ta w ę d r u j ą c a ulicami kobieta, często dźwigająca t o b o ł k i , torby i p r z e s i a d u j ą c a c a ł y m i godzinami w k o ś ­ ciele — zajmuje się, też malarstwem. Malarstwo M a r i i W n ę k znane jest g ł ó w n i e w k r ę ­ gach m i ł o ś n i k ó w twórczości nieprofesjonalnej, a w i ę k ­ szość jej o b r a z ó w znajduje się w kolekcjach p r y w a t ­ nych. S w o i m i pracami z n a c z y ł a też miejsca, w k t ó r y c h przez pewien czas p r z e b y w a ł a (szpital), bądź często o d w i e d z a ł a (plebania w Paszynie), czy też p o z o s t a w a ł a w w i e l o l e t n i m kontakcie (Dom K u l t u r y Kolejarza w N o w y m S ą c z u ) . Pewna ich ilość została też w y w i e ­ ziona za g r a n i c ę , czego ślady odnajdujemy w kores­ pondencji osób z m a l a r k ą z a p r z y j a ź n i o n y c h . Natomiast w Muzeach Etnograficznych dorobek M a r i i W n ę k re­ prezentowany jest tylko w 3 p l a c ó w k a c h w K r a k o w i e , N o w y m Sączu i Warszawie. 1 Grono zainteresowanych malarstwem M a r i i W n ę k p o w i ę k s z a ł o w ciągu lat swój k r ą g ; nie bez znaczenia w t y m w y p a d k u b y ł fakt, iż obrazy jej eksponowano na w i e l u wystawach p o ś w i ę c o n y c h twórczości niepro­ fesjonalnej organizowanych z a r ó w n o w k r a j u , jak i za g r a n i c ą (w t y m jednej i n d y w i d u a l n e j w N o w y m S ą c z u w 1976 г . ) . Wielokrotnie b r a ł a też udział w k o n k u r ­ sach dia t w ó r c ó w a m a t o r ó w , o t r z y m u j ą c na w i ę k ­ szości z nich nagrody i w y r ó ż n i e n i a . 2 3 W literaturze przedmiotu m o ż n a informacji o malarce. znaleźć niewiele 4 Obrazy przez n i ą namalowane ( p o w s t a w a ł y one na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat) niezbicie ś w i a d ­ czą, iż motorem t w ó r c z e g o d z i a ł a n i a dla M a r i i W n ę k p o z o s t a w a ł y w e w n ę t r z n e p r z e ż y c i a i doznania duchowe, z drugiej strony zaś niepokoje i l ę k zrodzone z obawy nrzed otaczającą ją rzeczywistością. Jednak potrzeba „ w y p o w i a d a n i a " tych w ł a ś n i e p r z e m y ś l e ń nie sprowa­ dza się, w c a ł y m o m a w i a n y m okresie, l i tylko do obra­ zów. Od k i l k u lat b o w i e m na rewersach zdecydowanej większości prac p o j a w i ł y się rozbudowane teksty pisa­ ne, k t ó r e ona nazywa „ ż y c i o r y s a m i " . Dzięki n i m w ł a ś ­ nie uzyskujemy dodatkowe informacje dla p e ł n e g o i p r a w i d ł o w e g o odczytania treści obrazu, a r ó w n o c z e ś ­ nie s t a n o w i ą one kompendium wiedzy o malarce żyją­ cej jak gdyby na granicy d w ó c h ś w i a t ó w : rzeczywis­ tego i urojonego. W t y m d r u g i m dominuje p r z e ś l a d o w ­ czy lęk przed w y i m a g i n o w a n y m i w r o g a m i d y b i ą c y m i na jej życie i zdrowie. R ó w n i e ż dla samej M a r i i W n ę k „ ż y c i o r y s y " p e ł n i ą d w o j a k ą rolę, co z r e s z t ą czytelne jest w formie, j a k ą t y m zapisom nadaje. W p i e r w s z y m członie umieszcza zazwyczaj i n f o r m a c j ę o treści przedstawienia, nieod­ miennie z a c z y n a j ą c zdanie od słów: „Ten obraz przed­ stawia а n a s t ę p n i e mniej lub bardziej szczegóło­ wo opisuje zdarzenie, k t ó r e zamierza n a m a l o w a ć . W pozostałej części „życiorysu", znacznie obszerniejszej od poprzedniej, koncentruje u w a g ę na sprawach r e l i ­ g i i . W y s t ę p u j ą c w r o l i nie tylko o r ę d o w n i c z k i w i a r y , ale w r ę c z p o s ł a n n i c z k i Boga, ostrzega ś w i a t przed nie­ c h y b n ą z a g ł a d ą w w y n i k u wojen, upadku m o r a l n o ś c i i grzesznego życia. Tego rodzaju w y p o w i e d z i poprze­ dza zazwyczaj f o r m u ł ą : „Nagląca w i a d o m o ś ć przeka­ zana przez Pana Jezusa! Pan Jezus prosi: C ó r k o moja ogłoś ś w i a t u to moje p o s ł a n n i c t w o , nie bój się niczego, bo ja cię o b r o n i ę ; działaj szybko i to bardzo szybko...". Zakazy i nakazy jakie n a s t ę p n i e w y m i e n i a , podane w formie m o r a l i t e t ó w , p o c h o d z ą zapewne z nauk k o ś ­ cielnych, bo przecież M a r i a Wnęk nie czyta gazet, nie s ł u c h a radia i nie zajmuje się leż w y d a r z e n i a m i p o l i ­ tycznymi. Od napisania „ ż y c i o r y s u " malarka rozpoczyna p r a c ę nad k a ż d y m obrazem. Obrazy k t ó r y c h nie o p i s a ł a u w a ż a za „ n i e s k o ń c z o n e " , jest b o w i e m przekonana, iż te m o r a l i z u j ą c e teksty, w i e l e k r o ć przez n i ą powielane, są r ó w n i e w a ż n e jak samo malowanie, k t ó r e m u po­ ś w i ę c a się z t a k ą p a s j ą . 227 T �I I . 3. Madonna z Dzieciątkiem 71 X 50 cm i aniołkami, wym. M a r i a W n ę k nie tylko więc maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a ścisły z w i ą z e k zapisu z obrazem jest cechą, k t ó r a w y r ó ż n i a jej t w ó r c z o ś ć spośród i n ­ nych, jej podobnych. Jak już w s p o m i n a ł a m , wszystko co Maria W n ę k maluje jest swego rodzaju r e j e s t r a c j ą p r z e ż y ć i zda­ rzeń, przede w s z y s t k i m tych, k t ó r e z m i e n i ł y bieg jej życia. M a r i a W n ę k od p r z e s z ł o 20 lat mieszka w N o w y m Sączu, z a c h o w a ł a jednak silny z w i ą z e k z r o d z i n n ą w s i ą O l s z a n k ą ( w w o j . n o w o s ą d e c k i m ) , w k t ó r e j przysz­ ła na ś w i a t 16 czerwca 1922 г., jako jedna z k i l k o r g a dzieci w m a ł o r o l n e j rodzinie c h ł o p s k i e j . Do domu często z a g l ą d a ł głód; M a r i a W n ę k w w i e k u k i l k u ­ nastu lat zmuszona b y ł a p o d j ą ć p r a c ę z a r o b k o w ą . M i m o to okres d z i e c i ń s t w a j a w i się w jej p a m i ę c i jako n a j ­ szczęśliwszy. Przede wszystkim dlatego, że żyła w ó w ­ czas w atmosferze życzliwości, kochana przez rodzi­ ców. Przekonanie o miłości najbliższych (mimo suro­ w y c h metod wychowawczych stosowanych przez ojca), zdecydowanie łagodzi wspomnienia z d z i e c i ń s t w a . Czy już wtedy choroba pozostawiła t r w a ł e ślady w jej psy­ chice, trudno dociec, bo przecież chodziła do s z k o ł y ' (szczególnie lubiła, jak dziś utrzymuje, lekcje r y s u n ­ k ó w ) , a k o l e ż a n k i p o n o ć c h ę t n i e włączały j ą do zabaw. Potem p r a c o w a ł a , najpierw przy regulacji Dunajca, a później w kuchni wojskowej. Codziennie w r a c a ł a do domu, p o m a g a ł a w gospodarstwie. Wolny od zajęć czas p o ś w i ę c a ł a p r a k t y k o m r e l i g i j n y m . Wychowana w atmosferze głębokiej religijności (szczególnie „ ś w i ę t o b l i w a " b y ł a matka), w w i e k u 16 lat złożyła śluby czystości, a wszelkiego rodzaju p r a k t y k i 5 228 kultowe j a w i ł y się jej zawsze jako n a j w a ż n i e j s z e . P i l ­ nie p r z e s t r z e g a ł a więc uczestnictwa we mszach, do­ c h o w y w a ł a wszelkich p o s t ó w , b r a ł a też udział w p i e l ­ grzymkach i odpustach, nie szczędziła p i e n i ę d z y na msze za dusze z m a r ł y c h , j a k r ó w n i e ż w intencji znajo­ mych. Uciec od c o d z i e n n o ś c i jednak nie mogła, bo n a l e ż a ł a przecież do pewnej grupy s p o ł e c z n e j , w k t ó r e j rządziły o k r e ś l o n e prawa. Z relacji M a r i i W n ę k nie w y n i k a , aby i n t e r e s o w a ł y ją j a k i e k o l w i e k sprawy wioskowe, o ile jej b e z p o ś r e d n i o nie dotyczyły. Za życia r o d z i c ó w po­ m a g a ł a jedynie w gospodarstwie, a po ich ś m i e r c i zo­ stała p r a w o w i t ą w ł a ś c i c i e l k ą 69 a r ó w g r u n t u . W jej c h ł o p s k i e j m e n t a l n o ś c i ziemia ta j a w i się jako naj­ w y ż s z a w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c a r ó w n o c z e ś n i e o pozycji i s p o ł e c z n y m p r e s t i ż u c z ł o w i e k a . Z drugiej strony nigdy n a l e ż y c i e jej nie w y k o r z y s t y w a ł a , co z kolei w i e ś j e d ­ noznacznie negatywnie o c e n i a ł a W tej sytuacji wszel­ kiego rodzaju pomoc s ą s i e d z k a rodziła u M a r i i W n ę k obawy, iż w i e ś chce p o z b a w i ć ją p r a w do ojcowizny. Ziemia była nieustannym zarzewiem nieporozumienia, k t ó r e t r w a ł o przez wiele lat. Wieś nie r o z u m i a ł a M a r i i W n ę k , ona przecież tylko b r o n i ł a swojego słusznego prawa do rodzinnego m a j ą t k u . Praca zarobkowa oraz rozbudowane p r a k t y k i r e l i ­ gijne p o c h ł a n i a ł y w i ę k s z o ś ć jej czasu i dlatego też p r o ­ wadzeniem gospodarstwa z a j m o w a ł a się macocha, z k t ó r ą z a m i e s z k i w a ł a po ś m i e r c i ojca (matka z m a r ł a , gdy M a r i a m i a ł a 20 lat). W ostatmch latach te dwie k o b i e ­ ty z k t ó r y c h jedna b y ł a stara i n i e d o ł ę ż n a , a o d r u ­ giej, tzn. M a r i i , we w s i m ó w i o n o , że to t a k i „ m a n i j o k " (fanatyczka religijna?) żyły w w a r u n k a c h u r ą g a j ą c y c h wszelkim w y o b r a ż e n i o m , w w a l ą c y m się domu. Nic się pod t y m w z g l ę d e m nie z m i e n i ł o , gdy w 1960 r. M a r i a W n ę k po w y p a d k u w mleczarni, o s t a t n i m s w o i m miejscu pracy, p r z e s z ł a na r e n t ę i n w a l i d z k ą . Zaczęła w ó w c z a s d o r a b i a ć p o d e j m u j ą c się s p r z ą t a n i a m i e s z k a ń p r y w a t n y c h w N o w y m S ą c z u . I nie wiadomo jakby potoczyło się jej życie, gdyby na swej drodze nie s p o t k a ł a Ewy Harsdorf, a r t y s t k i m a l a r k i , k i e r u ­ j ą c e j w t y m czasie z e s p o ł e m plastycznym przy D o m u K u l t u r y Kolejarza w t y m m i e ś c i e (w n a w i ą z a n i u k o n ­ t a k t u p o m o g ł a siostra m a l a r k i , u k t ó r e j M a r i a W n ę k z n a l a z ł a zajęcie). Wraz z zezwoleniem na uczestnictwo w pracach zespołu o t r z y m a ł a r ó w n o c z e ś n i e szansę na rozpoczęcie nowego etapu w życiu. I z uzansy tej s k w a p l i w i e sko­ r z y s t a ł a , b i o r ą c nieprzerwanie u d z i a ł w pracach zes­ połu przez kolejnych 13 l a t . Nazywana przez wszyst­ k i c h „Nikiforką", bo tak p r z e d s t a w i ł a ją opiekun­ ka p o z o s t a ł y m c z ł o n k o m zespołu, szybko z y s k a ł a sobie powszechny szacunek i uznanie, C e c h o w a ł a j ą b o w i e m wielka p r a c o w i t o ś ć , dzięki k t ó r e j w stosunkowo k r ó t ­ k i m czasie zgłębiła t a j n i k i warsztatu malarskiego i w y ­ p r a c o w a ł a w ł a s n y styl malowania. J u ż w 1963 r. po raz pierwszy obrazki jej wysiano na w y s t a w ę do K r a ­ kowa, później Warszawy i tak rozpoczął się „pochód do s ł a w y " p o c z ą t k u j ą c e j m a l a r k i (często p r z e c i e ż w „ ż y c i o r y s a c h " pisze o sobie: „ M a l a r k a s ł y n n a po c a ł y m świecie"). Zaczęła m a l o w a ć stosunkowo późno, bo w w i e k u 40 lat, ale p r a c o w a ł a i n t e n s y w n i e , gdyż wiele chciała p r z e k a z a ć . B y ć m o ż e Ewie Harsdorf zawdzięczać na­ leży, iż n a k ł o n i ł a M a r i ę W n ę k do rejestrowania na ob­ razach tego, co aktualnie z a p r z ą t a ł o jej u w a g ę . Dziś Ewa Harsdorf t w i e r d z i , że nie m o g ł a w ó w c z a s p o ś w i ę ­ cać zbyt wiele czasu na długie rozmowy z M a r i ą W n ę k , k t ó r y c h ta nieustannie oczekiwała. Prawdopodobnie r ó w n i e ż pod w p ł y w e m inspiracji z z e w n ą t r z , pani M a r i a zaczęła z czasem o p a t r y w a ć swoje obrazy „życiorysa7 �m i ' ' . P r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , iż p o c z ą t e k t y m zapisom dało z a m ó w i e n i e na c y k l o b r a z ó w m a j ą c y c h i l u s t r o w a ć jej życie. Ewa Harsdorf wspomina, iż pozostawiono M a r i i W n ę k c a ł k o w i t ą s w o b o d ę d z i a ł a n i a , ona jednak podej­ m o w a ł a się r ó w n i e ż malowania m a r t w y c h natur, a r c h i ­ t e k t u r y ; t e m a t ó w , k t ó r e były ć w i c z e n i a m i dla człon­ k ó w zespołu plastycznego. Z a c h o w a ł y się n i e k t ó r e prace z tego okresu, jednak do najlepszych należą te obrazy, na k t ó r y c h r e j e s t r o w a ł a swoje bogate p r z e ż y c i a i doz­ nania duchowe. Z r e s z t ą sama M a r i a W n ę k zdaje się z u p e ł n i e nie p a m i ę t a ć o obrazach z a w i e r a j ą c y c h niereligijne treści. M u s i a ł a szybko o nich z a p o m i n a ć , bo nie p o b u d z a ł y jej w y o b r a ź n i , nie w y w o ł y w a ł y też ż a d ­ nych głębszych w z r u s z e ń . Niezmiennie n a j w a ż n i e j s z a pozostaje dla niej nadal tematyka religijna. Nawet wtedy, gdy rejestruje k o n k r e t n e zdarzenia, na obrazie umieszcza co najmniej jeden wizerunek świętej po­ staci. Dla j e j ś w i a t o p o g l ą d u najistotniejsza jest w i a r a w bożą wszechmoc i w boskie z a a n g a ż o w a n i e we wszystkie sprawy doczesne. M a r i a W n ę k utrzymuje, iż u m i e j ę t n o ś ć malowania posiadła z w o l i boskiej, k t ó r e j jest c a ł k o w i c i e podpo­ r z ą d k o w a n a . Obcuje na codzień ze ś w i ę t y m i , k t ó r z y j ą o d w i e d z a j ą b ą d ź tylko słyszy ich głosy. S ł u c h a j ą c p o u c z e ń stara się r ó w n o c z e ś n i e z a p a m i ę t a ć ich w y g ąd, aby później móc n a m a l o w a ć ich p o r t r e t y . Niekiedy otrzymuje polecenie w y k o n a n i a obrazu nie tylko o o k r e ś l o n e j treści, ale r ó w n i e ż informowana jest w j a k i sposób w i n n a go z a k o m p o n o w a ć . O t y m w s z y s t k i m m ó w i z g ł ę b o k i m przekonaniem, t w i e r d z ą c , że malo­ wanie jest jej o b o w i ą z k i e m , a r ó w n o c z e ś n i e formą 8 I r e w a n ż u za rozliczne dowody łaski boskiej, jakie w s w y m życiu o t r z y m a ł a . Do najczęściej przez n i ą malowanych postaci na­ leży M a t k a Boska, k t ó r ą różnie przedstawia, jako K r ó ­ l o w ą Polski, Ś w i a t a , p ł a c z ą c ą k r w a w y m i ł z a m i , z Dzie­ c i ą t k i e m b ą d ź m o d l ą c y m i się a n i o ł k a m i i t p . Podobnie z r e s z t ą wiele razy m a l o w a ł a Pana Jezusa (m.in. wize­ runek jego twarzy, k t ó r y nieodmiennie t y t u ł u j e Prze­ mienienie P a ń s k i e , serce Pana Jezusa, p o s t a ć jego w otoczeniu A p o s t o ł ó w itp.). M a l o w a ł a t a k ż e postacie ś w i ę ­ tych p a t r o n ó w (np. ś w . ś w . Franciszka, M i k o ł a j a , T a ­ deusza) oraz p a p i e ż y (Jan X X I I I , P a w e ł V I ) . C h ę t n i e zawsze s p r z e d a w a ł a swoje obrazy, bo stale b r a k o w a ł o jej pieniędzy, przy czym najczęściej naby­ w a l i je kolekcjonerzy. Oni też, pozostając z n i ą w nie­ przerwanym kontakcie, b y l i zazwyczaj dostarczycielami n i e z b ę d n y c h m a t e r i a ł ó w do malowania (papieru, t e k t u ­ ry, pilśni, sklejki, rzadziej płótna) i farb (temper, olej­ nych, l a k i e r ó w itp.). J e ż e l i o d c z u w a ł a b r a k i w t y m za­ kresie w ó w c z a s listownie ich a l a r m o w a ł a , w m i ę d z y ­ czasie m a l u j ą c na t y m co w ł a s n y m sumptem zdobyła (blacha, derma, siedzenia k r z e s e ł i in.). Zazwyczaj w takich wypadkach odpowiadano na jej p r o ś b y (nierzad­ ko p r z y w o ż ą c farby zza granicy), a ona korzystając z tych m a t e r i a ł ó w często zaznaczała na obrazie dla kogo jest przeznaczony. Z d a r z a ł o się też, że z wdzięcz­ ności za pomoc i opiekę o f i a r o w y w a ł a o k r e ś l o n e j oso­ bie swoją p r a c ę : „Proszę p r z y j ą ć obraz jako prezent n a j d r o ż s z a pani Ewa Harsdorf od M a r i i W n ę k " lub na i n n y m „ M a l a r k a ludowa s ł y n n a po c a ł y m świecie ofia­ r u j ę (L. Macakowi) jako podarunek na 6 grudnia na Mikołaja dla szanownego pana jako m a ł y prezencik, �aby mie szanowny pan moci objął opieką, jak do tej pory, bo jestem bez ż a d n e g o mieszkania i w brudzie chcę zgnić". Z w i ą z a n a była z O l s z a n k ą , do k t ó r e j codziennie wieczorem p o w r a c a ł a , tak długo jak żyła macocha (zmarła ona w 1972 г.), a praktycznie do połowy lat 70, t j . do c h w i l i gdy istniał dom rodziców, aby po jego pożarze ostatecznie z e r w a ć kontakt ze w s i ą . W m i ę ­ dzyczasie osiadła na stale w N o w y m Sączu gdzie otrzy­ m a ł a swoje pierwsze mieszkanie. Po paru latach w z g l ę d n i e spokojnego i uladzonego życia rozpoczęła się jej tragedia mieszkaniowa, t r w a j ą c a nieprzerwanie do c h w i l i obecnej i nie pozostająca bez w p ł y w u na możliwości pracy t w ó r c z e j . P o c z ą t e k jej dało w y k w a t e r o w a n i e M a r i i W n ę k (w połowie lat 70) z zajmowanego przez n i ą mieszkania, k t ó r e całkowicie ją z a d a w a l a ł o . O t r z y m a ł a w ó w c z a s lokal zastępczy. Ten jednak nie z a s p a k a j a ł o c z e k i w a ń m a l a r k i , podobnie zresztą jak i kolejne mieszkania, ja­ kie na przestrzeni lat kilkakrotnie jej oferowano. W swoich zabiegach o godziwe w a r u n k i bytowania nie pozostawała osamotniona, z n a j d u j ą c s o j u s z n i k ó w po­ śród z a p r z y j a ź n i o n y c h z n i ą m i ł o ś n i k ó w jej twórczości. K a ż d o r a z o w o o d w o ł y w a ł a się w i ę c od decyzji w ł a d z , w y r a ż a j ą c przy t y m swe niezadowolenie o d n o ś n i e l o ­ kalizacji aktualnie przydzielonego lokalu, jego m e t r a ż u lub k o m f o r t u . Przede wszystkim jednalk s k a r ż y ł a sio. na n i e p o m y ś l n e u k ł a d y z n o w y m i s ą s i a d a m i czy w s p ó ł lokatorami c z y n i ą c y m i , j a k t w i e r d z i ł a , nieustanne za­ kusy na jej życie i m a j ą t e k . Szeroko z r e s z t ą o t y m w o k ó ł r o z p o w i a d a ł a i n f o r m u j ą c też listownie r ó ż n e i n ­ stytucje i osoby z nią z a p r z y j a ź n i o n e . Stale też szukała bezpiecznego dla siebie schronienia, a z n a j d o w a ł a je 230 n o c u j ą c w k o ś c i e l e , u znajomych a nawet z d a r z a ł o się, że s y p i a ł a przez pewien czas w ubikacji. O d p o w i e d ź na pytanie czy słuszne były roszczenia mieszkaniowe M a r i i W n ę k (oczywiście n i e z a l e ż n i e od tego, co na ten temat w n o s z ą dokumenty), d a j ą zdjęcia w y k o n y w a n e w zajmowanych przez n i ą lokalach. Brud, p r y m i t y w n e s p r z ę t y z b a r ł o g i e m do spania — oto naj­ częściej p o w t a r z a j ą c y się widok Z d a w a ć by się mogło, iż problem mieszkania M a r i i •Wnęk ostatecznie r o z w i ą z a n o w 1982 г., kiedy to w y ­ r o k i e m S ą d u W o j e w ó d z k i e g o w N o w y m Sączu z o s t a ł a c a ł k o w i c i e u b e z w ł a s n o w o l n i o n a , a na przydzielonym jej opiekunie s p o ł e c z n y m (został n i m sołtys z Olszanki) spoczął o b o w i ą z e k zapewnienia malarce godziwych w a ­ r u n k ó w bytowania. Decyzja ta w z b u d z i ł a jednak głę­ boki jej sprzeciw. Nie zgadza się b o w i e m z odebrania prawa dysponowania z i e m i ą i nie godzi się r ó w n i e ż na w s p ó l n e zamieszkanie ze swoim opiekunem, a już z u p e ł n i e słyszeć nie chce o projekcie umieszczenia w zakładzie z a m k n i ę t y m . Jest głęboko nieszczęśliwa, bo dodatkowo g n ę b i o n a c h o r o b ą , co pewien czas trafia do szpitala (była w n i m już t r z y k r o t n i e i aktualnie tam przebywa). Nieustannie więc m y ś l i i mówi o powrocie do „ n o r m a l n e g o " życia, n i e K r ę p o w a n e g o przez nikogo. Na wolności, choć zaniedbana i osamotniona, jest j e d ­ nak szczęśliwa, bo wolna. W szpitalu, k t ó r y daje spokój i zapewnia unormowane, bezproblemowe życie czuje się zniewolona i marzy tylko o t y m , aby j a k najszybciej z niego uciec p r o s z ą c wszystkich w o k ó ł o pomoc w za­ ł a t w i e n i u jakiegokolwiek mieszkania, byle było ono w N o w y m Sączu. W ó w c z a s też najczęściej M a r i a W n ę k r o z p a m i ę t u j e swoją przeszłość, w r a c a j ą c m y ś l a m i do czasów młodości. �I I . 5. Pan Jezus z Apostołami idzie na Górą Tabor, w y m . 70 X 100 cm; i l . 6. Matka Boska Saletyńska bawi Dzieciątko, w y m . 39,5 X 37 cm Wszystkie „ t r a g i c z n e p r z e ż y c i a " z Olszanki, jak też k r z y w d y doznane w N o w y m Sączu, s t a n o w i ą zasadni­ czy m o t y w w i e l u o b r a z ó w , jaitie n a m a l o w a ł a w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Trudno ocenić p r a w d z i w o ś ć f a k t ó w przez m a l a r k ę podawanych, k t ó r e wiele razy powta­ r z a j ą c , wzbogaca lub zuboża w szczegółach, przeka­ zując je z r ó ż n y m z a b a r w i e ń . e m emocjonalnym w za­ leżności od aktualnego samopoczucia. W swoich o p i ­ niach i ocenach ludzi, z k t ó r y m i los j ą z e t k n ą ł , jest najczęściej niezwykle krytyczna, surowa i w r ę c z obse­ syjnie p r z y p i s u j ą c a większości złe intencje w stosunku do siebie. P r z y c z y n ę swoicn nieszczęść w i d z i w za­ wiści, chciwości i mściwości ludzkiej. W r o g ó w znajduje zawsze w najbliższym otoczeniu. Tak więc wspomnienia o domu r o d z i n n y m to cykl o b r a z ó w m ó w i ą c y c h o t y m jak sąsiedzi niszczą zabu­ dowania: „.Rozbiórka domu w n o c n ą godzinę przy k s i ę ­ życu i w nocy my m u s i a ł y u c i e k a ć pod gołe niebo, b y ł przy rozwalaniu (wymienia nazwiska s ą s i a d ó w . . . ) . Na i n n y m obrazie pisze: „ W n ę k M a r i i z r y w a j ą ze m ś c i w o ­ ści pape z dachu k i l k a k r o t n i e i dach zrywają...". W jej przekonaniu dom rodzinny podpalili r ó w n i e ż sąsiedzi: „Ten obraz przedstawia jak ja w mieszkaniu się palę przez czary uczynione od (wymienia nazwiska s ą s i a ­ dów)...". Na d r u g i m obrazie o podobnej treści odnoto­ w a ł a : „...jak pan N a w r o c k i z kolegą r a t u j ą po oparze­ niu w mieszkaniu jak jem sie paliła...". 9 Obawy przed u t r a t ą ziemi i systematycznie czy­ n i o n y m i zakusami na jej w ł a s n o ś ć w y r a z i ł a w takich przedstawieniach jak: „... (wymienia nazwisko s ą s i a d k i ) niesie z pola Zofii W n ę k (macochy) w y r w a n ą p s z e n i c ę z korzeniami we w o r k u u k r a d z i o n ą dla kóz i prosia­ k ó w dla siebie..." lub na i n n y m „... j a k ja jestem w mieszkaniu, śpię w nocy... w niedzielę rano o b u d z i ł a m się o p i ą t e j i p a t r z ę bo mnie coś niepokoi. P a t r z ę dy­ my okropne z mych k ó p zboża, widzę przy tych k o ­ pach (wymienia nazwiska podpalaczy z s ą s i e d z t w a ) , ale dla mnie jest Pan Bóg tak litościwy, że ten o g i e ń deszcz polewał...". Żali się r ó w n i e ż na u k ł a d y z s ą s i a ­ dami: „...jak t r a k t o r na jej ojcowiźnie zabiera z .pola M a r i i W n ę k i nie pozwoli robić w polu, żeby pole jej zabrali...". Ubolewa też nad t y m , że k i l k u s ą s i a d ó w buntuje gospodarzy z innych w s i : „...aby jej w polu n i k t nie robił, żeby leżało ugorem, żeby jej zabrali to pole (wymienia n a s t ę p n i e k i l k a nazwisk...". D o d a ć na­ leży, iż malarka l ę k a j ą c się utraty ojcowizny postano­ w i ł a w p e w n y m okresie p r z e z n a c z y ć j ą pod b u d o w ę kościoła w Olszance. Zamierzenia tego nigdy jednak nie z r e a l i z o w a ł a z powodu u b e z w ł a s n o w o l n i e n i a . Po­ z o s t a ł po niej jedynie ślad w postaci obrazu, k t ó r e m u n a d a ł a t y t u ł Ołtarz w Olszance. Sporadycznym p o w r o t o m do wsi (przed p o ż a r e m domu, a po ś m i e r c i macochy), gdy j e c h a ł a n a k a r m i ć pozostawione tam koty t o w a r z y s z y ł y w i e l k i e emocje, 231 I �232 �bowiem r e j e s t r u j ą c te „ w y p r a w y " maluje takie sceny jak: . P o d r ó ż w Olszance przez pola do domu, jak m y ś ­ l i w i i milicja i wojsko strzela za m n ą . O b ł a w a na moją osobę, aby mie z a m o r d o w a ć , abym o b r a z ó w nie malo­ w a ł a , aby się c h w a ł a Boża po c a ł y m ś w i e c i e nie roz­ chodziła... jestem w strasznej o b ł a w i e jak na zające...". Na i n n y m obrazie odnotowuje: „Ten obraz przedstawia jak milicjanci, tylko w jednej osobie n a m a l o w a ł a m , ale to wszyscy, nie dopuszczają abym k a r m i ł a ptaszki, bo m u s z ą ptaszki razem ze m n ą w y z d y c h a ć , razem z k o t a m i i psami, bo j e s t e ś m y na świecie niepotrzebni...". Lecz podczas tych w y p r a w Maria W n ę k d o ś w i a d ­ czała też „ c u d o w n y c h " o b j a w i e ń i tak też je malo­ w a ł a : „ C u d o w n a droga przez pola w Olszance do k o ­ tów..." lub „...jak j e c h a ł a m do Olszanki do mych zwie­ r z ą t na spalenisko, aby i m dać jeść, to w i d z i a ł a m s t r a s z n ą j a s n o ś ć od nieba białą, i s k r z ą c ą jak ten śnieg, a (w) tej błyszczącej bieli były trzy osoby: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty...". Później był Nowy Sącz i nowy c y k l o b r a z ó w , w k t ó r y m m a l o w a ł a tragiczne z r e g u ł y wydarzenia, z w i ą ­ zane przede w s z y s t k i m z p r o b l e m a m i mieszkaniowymi. Źle u k ł a d a j ą c e się, zapewne z r ó ż n y c h przyczyn, sto­ sunki z s ą s i a d a m i i w s p ó ł l o k a t o r a m i , Maria Wnęk zawsze i n t e r p r e t o w a ł a jednoznacznie. Maluje więc k o ­ l e j n ą p r z e p r o w a d z k ę ( „ w y r z u c a n i e z mieszkania"), a przy tej okazji okradanie j e j : „ . . . w y r y w a n i e d r z w i w mojej n i e o b e c n o ś c i (wymienia nazwiska) i wynoszenie T w mojej n i e o b e c n o ś c i na pole za dom pod sad, a w k o ń c u wszystko ukradzione (podaje listę rzeczy, aby później na obrazie s ł o w n i e oznaczyć)...". „ Ś m i e r t e l n e zastrzyki", sypanie trucizny, bicie i fizyczne n ę k a n i e — to też tematy, do któTych często powraca, podobnie, jak do przeżyć zamierzonego na niej g w a ł t u : „ T e n obraz przedstawia o b r o n ę swoją przed wrogami, swojej cnoty b r o n i ę do ostatniego (przed) dwoma krzywdzicielami mojej cnoty nienaruszonej (dalsza relacja dotyczy p r z y ­ czyn i przebiegu zajścia)". Z opresji tej w y s z ł a jednak o b r o n n ą r ę k ą i w p o d z i ę c e maluje obraz jak: „ M a t k a Boża ratuje M a r i ę W n ę k przed n i e s z c z ę ś c i e m odebra­ nia cnoty". Prócz tych tragicznych z d a r z e ń były w życiu M a r i i W n ę k r ó w n i e ż momenty radosne, a n a l e ż a ł y do nich m.in. odwiedziny w instytucjach k u l t u r a l n y c h , g ł ó w n i e z okazji wystaw. Tematem dla jednego z p r z e d s t a w i e ń było пр.: „ P o w i t a n i e M a r i i W n ę k i wprowadzenie M a r i i W n ę k przez pana D y r e k t o r a który m i ę trzyma za r ę k ę i drugi pan K i e r o w n i k m i ę trzyma za d r u g ą r ę k ę i tak m i ę panowie w p r o w a d z a j ą na salę... i p r z e d s t a w i a j ą m i ę na sali wszystkim gościom., jako m a l a r k ę nowo­ s ą d e c k ą , k t ó r e j obrazy chodziły za granicą..." (było to przyjęcie autorki w K D K „Pod B a r a n a m i " w K r a k o w i e z okazji wystawy). Na i n n y m obrazie komponuje r ó w ­ n o c z e ś n i e dwie sceny: „Gościna w K r a k o w i e z p a ń ­ stwem derektorstwem przy stole w czasie wystawy M a r i i W n ę k " oraz „ P r z e d s t a w i e n i e M a r i i W n ę k p u ­ bliczności na sali w K r a k o w i e " . �I I . 10. Do słupa przywiązany Pan Jezus w środku 70 X 49,5 cm, 1976 r. Na t r w a ł e do jej w s p o m i i i e ń w p i s a ł y się t a k ż e nie­ k t ó r e w i z y t y s k ł a d a n e znajomym np. z okazji i m i e n i n : „ M a r i a W n ę k usadzona w g o ś c i n n y m pokoju przez ks. proboszcza N i t k ę na plebanii w Paszynie z w i e l k i m szacunkiem wprowadzona...". Jest jeszcze jeden temat, do k t ó r e g o malarka po­ wraca nie tylko w rozmowie, przy k a ż d e j n a d a r z a j ą c e j się okazji, ale r ó w n i e ż z a r e j e s t r o w a ł a go na w i e l u j u ż obrazach. Był to p a r a l i ż , o k t ó r y m mówi, too brak na to dowodu, że p r z y k u ł ją do łóżka na k i l k a miesięcy: Trzy miesiące sparaliżowana — oto t y t u ł jednego spoś­ ród nich. Z p r z y p a d ł o ś c i ą tą w i ą ż e cudowne uzdrowie­ nie „...z ciężkiego trzech miesięcznego s p a r a l i ż u wogóle niewyleczonego... było to 9 sierpnia 1924 r. ..." i dalej snuje h i s t o r i ę cudownego ozdrowienia, co umożliwiło jej pójście od razu ('miała wtedy dwa lata!) z k o m p a n i ą na K a l w a r i ę . Nie z a p o m n i a ł a r ó w n i e ż o wvpadkach przy pracy, m.in. gdy b y ł a zatrudniona przy regulacji Dunajca czy 234 piwnicy stojący, wym. w mleczarni; po ostatnim zresztą p r z e s z ł a na r e n t ę . M a l u j ą c scenę w szpitalu pisze: „ J e s t to sala operacyj­ na, na jednej części operuje lekarz pewnego mężczyznę, a na reszty sali jestem j a z bardzo dużo lek(arzami?)" — informacja n i e d o k o ń c z o n a . W c y k l u „ ż y c i o r y s ó w " mieszczą się t a k ż e obrazy-wspomnienia z u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , procesji, p i e l ­ grzymek w k t ó r y c h b r a ł a udział. M a r i a W n ę k maluje obrazy statyczne, na k t ó r y c h o ś r o d k o w o umieszczone postacie w y p e ł n i a j ą znaczne partie t ł a wzbogaconego rozbudowanym ornamentem r o ś l i n n y m . W p o c z ą t k o w y m okresie t w ó r c z o ś c i ten w ł a ś ­ nie sposób przedstawiania nie b y ł przypadkowy, bo przecież tak malowane obrazy zdobiły ściany jej r o d z i n ­ nego domu i mieszkania s ą s i a d ó w . Zapewne inspiracje p ł y n ą c e z z e w n ą t r z , j a k też systematyczne doskonale­ nie warsztatu malarskiego s p r a w i ł y , iż z czasem pojawił się nowy sposób ujęcia temaui, a mianowicie lokowanie �I I . 11. Podziękowanie Panu Bogu za cudowną przeprowadzkę 41 X 29,5 cm, 1974 r. na jednym obrazie k i l k u scen d o k u m e n t u j ą c y c h relacje m a l a r k i , b ą d ź rozbudowane, p e ł n e d y n a m i k i i ekspre­ sji sceny zbiorowe (np. M ę k a P a ń s k a , manifestacje i pochody 1-Majowe). Dla M a r i i W n ę k n a j w a ż n i e j s z y m elementem k a ż ­ dego obrazu, n i e z a l e ż n i e od jego treści, są postacie, a maluje je p ł a s k o w y d o b y w a j ą c z tła ciemnym, pogru­ b i o n y m k o n t u r e m . Postacie p e ł n i ą c e n a j w a ż n i e j s z ą w danym obrazie rolę są w i ę k s z e niż p o z o s t a ł e . Wszystkie są zazwyczaj nieruchome, p e ł n e godności, hieratyczne, umieszczone frontalnie, z w y r a ź n y m zaznaczeniem r y ­ sów twarzy ( i l . 11). Szczególnie przy t y m starannie opracowuje oczy, k t ó r e k s z t a ł t e m i wyrazem p r z y w o ­ dzą na m y ś l malarstwo ikonowe. Stara się przy t y m być konsekwentna w realistycznym t r a k t o w a n i u po­ staci, a wszystkie w t y m względzie o d s t ę p s t w a , defor­ macje, schematyzm ujęć są najczęściej niezamierzone, a powodowano zapewne z m i e n n o ś c i ą samopoczucia ma­ larki. księdza, wym. D u ż e znaczenie dla ekspresji o b r a z ó w ma kolor, k t ó r y malarka t r a k t u j e umownie. K o l o r e m nie tylko dodatkowo modeluje k a ż d ą f o r m ę , ale też często r ó ż ­ nicuje przestrzenie tła, a w kompozycjach o złożonych t r e ś c i a c h — poszczególne sceny przedstawieniowe. U ż y ­ wa ciepłej gamy barw o przewadze b r ą z ó w , żółci, czer­ w i e n i urozmaiconych bielą, c z e r n i ą , zielenią, b ł ę k i t e m . R o z k ł a d a je przy t y m p ł a s k o i w y r a ź n i e odgranicza od siebie. Konsekwentnie też stosuje p r z y j ę t ą przez siebie s y m b o l i k ę k o l o r ó w . Jasnymi, r o z b i e l o n y m i znaczy boskość, d o b r o ć i n i e w i n n o ś ć , zielonymi miłość, zaś k o ­ lorem czerwonym cierpienie i d r a m a t y c z n o ś ć sytuacji. Zdarza się też, że maluje r ó ż n e tematy, u ż y w a podob­ nych z e s t a w ó w b a r w z w y r a ź n ą p r z e w a g ą jednego lub d w u o k r e ś l o n y c h , co powoduje, iż pewne obrazy t w o r z ą grupy kolorystyczne. Ta spokojna i w s w y m wyrazie pogodna kolorystyka, przy swobodzie w u j m o w a n i u treści, sprawia, żc obrazy M a n i W n ę k p o s i a d a j ą r ó w ­ nież walor dekoracyjny. 235 �И. 12. Przemienienie Pańskie, Maria W n ę k w y p r a c o w a ł a pewien o k r e ś l o n y ka­ non w y r a ż a n i a swych p r z e m y ś l e ń stosując jeden sposób przedstawiania zdarzenia, postaci, malowania twarzy, komponowania przestrzeni. Wzorzec, j a k i przyjęła, k s z t a ł t o w a ł się przez lata, a to co u z n a ł a za najlepsze s t a w a ł o się dla niej r e g u ł ą . Zapewne nigdy nie za­ braknie jej t e m a t ó w do malowania, k t ó r e bierze z co­ dziennego życia. Maluje też nieustannie i jak twierdzi, nie w y o b r a ż a sobie życia bez tego zajęcia. S w o i m i ob­ razami wraz z „ ż y c i o r y s a m i " dostatecznie określiła już w ł a s n ą twórczość, a sposób w j a k i nas o t y m informuje stawia M a r i ę W n ę k w rzędzie tak uznanych już i n d y ­ w i d u a l n o ś c i jak N i k i f o r , M a r i a Wisznios czy K a t a r z y n a G a w ł o w a . Malowanie pozwala jej na w y r a ż e n i e boga­ tych, trudnych przeżyć, l ę k ó w , u n i e s i e ń religijnych. W l i p c u 1983 r. z o s t a ł a o t w a r t a w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e wystawa p o ś w i ę c o n a t w ó r ­ czości M a r i i W n ę k . W w y d a n y m z tej okazji katalogu opisano życic i t w ó r c z o ś ć m a l a r k i , zamieszczono zdjęcia z a r ó w n o o b r a z ó w , jak i jej samej w r ó ż n y c h momen­ tach życia. 236 w y m . 102 X 55 cm Autorom tego całościowego przedsięwzięcia, t j . ka­ talogu i w y s t a w y , p r z y ś w i e c a ł o generalne założenie nadania jednorodnego charakteru t y m d w u m rodzajom wypowiedzi. W w y p a d k u M a r i i W n ę k zdarzenia życio­ we i p r z e ż y c i a duchowe p o z o s t a j ą niezmiennie moto­ rem twórczości. W m y ś l tego założenia opracowany został katalog i w podobnie czytelny sposób opraco­ wana została koncepcja w y s t a w y . M a t e r i a ł ekspozycyjny umieszczono w d w ó c h sa­ lach, a każdej z n i c h nadano o d r ę b n y charakter. W pierwszej „ o p o w i e d z i a n o " o życiu M a r i i W n ę k w y k o ­ r z y s t u j ą c do tego zdjęcia z r ó ż n y c h o k r e s ó w jej życia. Opracowane w formie 23 f o t o g r a m ó w s t a n o w i ł y jak gdyby k r ó t k i r e p o r t a ż fotograficzny o malarce », k t ó r y wzbogacony został kilkunastoma obrazami r e j e s t r u j ą ­ cymi zdarzenia, j a k i c h na przeslrzeni lat d o ś w i a d c z a ł a . Fotogramy zestawiono w k i l k a grup b i o r ą c pod u w a g ę miejsca, w j a k i c h Maria W n ę k p r z e b y w a ł a w r ó ż n y c h okresach (Olszanka, Nowy Sącz, szpital w K r a k o w i e ) . Sytuacje te w i ą ż ą w całość zdjęcia wykonane w szpita­ lu, w k t ó r y m k i l k a k r o t n i e była leczona. 10 �U. 13. Redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", I s t o t n ą s p r a w ą b y ł a r ó w n i e ż oprawa plastyczna w y ­ stawy, w k t ó r e j j a k założono w i n n a b y ć czytelna oso­ b o w o ś ć t w ó r c z a m a l a r k i . P o n i e w a ż M a r i a W n ę k nie tylko maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a pisanie to jest nie mniej w a ż n e n i ż samo malowanie, bo znacz­ nie więcej pragnie p r z e k a z a ć niż w y r a z i ć może p ę d z l e m , dlatego też wszystkie d r u k i t o w a r z y s z ą c e wystawie, a mianowicie plakat, zaproszenie, o k ł a d k a katalogu za­ w i e r a ł y fragmenty jej „życiorysu". Podobny zamysł t o w a r z y s z y ł samej ekspozycji ukazanej na tle t e k s t ó w pisanych przez M a r i ę W n ę k . W sali „ r e p o r t a ż o w e j " , poza ś c i a n a m i w y t a p e t o w a n y m i „ ż y c i o r y s a m i " , w do­ d a t k o w y sposób p o d k r e ś l o n o istotę opisu w twórczości m a l a r k i , u m i e s z c z a j ą c dodatkowo k i l k a f o t o g r a m ó w na s p ł y w a j ą c y c h od sufitu szarfach p o k r y t y c h opisem. W sali drugiej obrazy zawieszone na ś c i a n a c h w y tapetowanych „ ż y c i o r y s a m i " , m i a ł y nieustannie p r z y ­ p o m i n a ć w i d z o w i j a k w a ż n y iest z w i ą z e k tego co M a r i a W n ę k maluje z jej przekonaniami r e l i g i j n y m i . Ponie­ waż tekstem pisanym na rewersach o b r a z ó w malarka nadaje r ó ż n e formy, przeto na jednej ze ścian poka­ w y m . 30 X 20 cm, 1974 т. zano k i l k a o b r a z ó w od strony r e w e r s ó w . Pisane na ca­ łej szerokości b ą d ź długości obrazu, niekiedy zakompo­ nowane w kolumnach i dodatkowo obrysowane piono­ w y m i kreskami teksty s t a n o w i ł y r ó w n i e ż swego rodzaju kompozycje. Wszystkie obrazy umieszczono za szkłem, a k i l k a ­ n a ś c i e spośród nich zawieszono w przestrzeni, d a j ą c t y m samym możliwość r ó w n o c z e s n e g o o g l ą d a n i a i od­ czytywania „życiorysów". O k o n i e c z n o ś c i takiego w ł a ś ­ nie sposobu eksponowania prac wspomina sama ma­ l a r k a w j e d n y m ze swoich z a p i s ó w : „Wsadzić m i ę d z y szyby, aby z jednej strony czytać, a z drugiej o g l ą d a ć " . Zapewne r ó ż n e b y ł y refleksje z w i e d z a j ą c y c h k r a ­ k o w s k ą w y s t a w ę , ale jednego m o g l i ś m y b y ć p e w n i — że chwila zadumy nad losem samotnego i opuszczonego przez wszystkich człowieka t o w a r z y s z y ć będzie k a ż d e ­ mu k t o o b e j r z a ł tę e k s p o z y c j ę . PRZYPISY Obrazy M a r i i W n ę k są w posiadaniu przede wszystkim trzech k o l e k c j o n e r ó w : B. Nawrockiego (ok. 180 prac) i L . Z i m m e r e r a (ponad 60) z Warszawy oraz 1 23T I �238 �I I . 16. Pochód 1 Majowy z muzykantami, L . Macaka (23 prace) z K r a k o w a . Od k i l k u do k i l k u ­ nastu jej o b r a z ó w stanowi w ł a s n o ś ć : Specjalistycznego Psychiatrycznego Z e s p o ł u Opieki Zdrowotnej w K r a k o w i e - K o b i e r z y n i e , gdzie b y ł a 4-krotnie leczona; Domu K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, z k t ó r y m przez wiele lat w s p ó ł p r a c o w a ł a oraz Plebanii kościoła r z y m ­ sko-katolickiego w Paszynie (woj. n o w o s ą d e c k i e ) , gdzie gromadzone są od lat w y t w o r y sztuki ludowej. N i e ­ liczne obrazy M a r i i W n ę k w z b o g a c i ł y też m.in. zbiory prywatne M . Surego, A . Stroriskiej i dr Loevensteina. Niezaprzeczalnym dowodem na to, iż obrazy M a r i i W n ę k znalazły się poza granicami k r a j u , jest list, j a k i n a d s z e d ł ze Szwecji do Muzeum O k r ę g o w e g o w No­ w y m Sączu od A . A l t m e j d a z L u n d . P r o s i ł on o na­ d e s ł a n i e noty biograficznej m a l a r k i , bowiem, j a k i n ­ formuje, posiada z n a c z n ą ilość o b r a z ó w jej autorstwa i zamierza w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y g o t o w a ć w y s t a w ę . Szczegółowej informacji o wystawach, na jakich eksponowane były obrazy M a r i i W n ę k dostarcza ka­ talog: Maria Wnęk, czlon,ek zespołu plastyCiznegj DKK, Malarstwo. D o m K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, 1976 wydany z okazji i n d y w i d u a l n e j wystawy m a l a r k i . Wielokrotnie obrazy j.e j eksponowane były z a r ó w n o w k r a j u (m.in, w K r a k o w i e , N o w y m Sączu, Rzeszowie, 2 w y m . 100 X 70 cm Szczecinie, Warszawie, W r o c ł a w i u ) , jak i poza g r a n i ­ cami (Berlin, Monachium, P a r y ż , Zagrzeb). O uczestnictwie M a r i i W n ę k w konkursach i w y ­ stawach zob. „Pol. Szt. L u d . " (Kronika) z lat 1970, 1973, 1974 i 1976. A. Jackowski, Obrazy na płótnie i papierze. Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, „Pol. Szt. Lud.", R. X X X I , 1977 nr 4, s. 209; t e n ż e , Miejsce i rola plastyki amatorskiej w naszej kulturze współ­ czesnej (w:) Plastyka nieprofesjonalna pod red. A. Jac­ kowskiego, Warszawa 1980, s. 51; M . R a i ń s k a , I Bien­ nale współczesnej twórczości ludowej województwa no­ wosądeckiego. Katalog konsursu i wystawy, Nowy Sącz 1981, s. 29; A . S t r o ń s k a , Tyle szczęścia dla szewców, Warszawa 1981, s. 156—183; w z m i a n k i o malarstwie M a r i i W n ę k znaleźć m o ż n a r ó w n i e ż w „ P o l i t y c e " (1970), „ M a g a z y n i e P o l s k i m " (1970) oraz w „Gazecie K r a k o w ­ skiej" (1982). Ostatnim, w m i a r ę p e ł n y m opracowaniem jest katalog E. K r a s i ń s k a , Malarstwo Marii Wnęk, K r a k ó w 1983, k t ó r y w y d a n y został z okazji otwarcia wystawy w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e . Maria W n ę k wspomina iż m i a ł a 7-ro r o d z e ń s t w a , ale p r z e ż y ł a tylko ona. Sąsiedzi z Olszanki nie p o t r a f i ą p o w i e d z i e ć ile było dzieci w tej rodzinie: „Rodziły się, 3 4 5 239 �I I . 17. Maria W n ę k przed swym domem rodzinnym w Olszance; i l . 18. M a r i a u m i e r a ł y , kto by tam w i e d z i a ł " i w przewadze t a k i m twierdzeniem k w i t u j ą k a ż d e pytanie. M a r i a W n ę k u k o ń c z y ł a w Olszance 4 klasy szkoły powszechnej, a u z u p e ł n i ł a w y k s z t a ł c e n i e podstawowe w szkole specjalnej dla d o r o s ł y c h w N o w y m S ą c z u w 1969 r. Odeszła z zespołu plastycznego z c h w i l ą rezyg­ nacji E. Harsdorf z kierowania pracami grupy, co zbieg­ ło się z r ó w n o c z e s n y m remontem D K K w N o w y m S ą ­ czu. P ó ź n i e j przez pewien czas „zachodziła" m a l o w a ć do Redakcji ,,Za i Przeciw". 6 7 Fot. J. Wnęk 5 Niestety, nie d o t a r ł a m do d w ó c h a l b u m ó w prze­ kazanych w t y m celu M a r i i W n ę k przez L . Zimmerera, ale w jego p r y w a t n e j korespondencji z m a l a r k ą znaj­ dujemy potwierdzenie, iż podjęła się ona tego zadania. Wszystkie przytoczone fragmenty „życiorysów" podaję w d o s ł o w n y m brzmieniu, z m i e n i a j ą c jedynie i n ­ t e r p u n k c j ę i o r t o g r a f i ę , aby uczynić teksty w pełni zrozumiałymi. A u t o r e m p r o j e k t u ekspozycji wystawy, plakatu, zaproszenia i opracowania graficznego katalogu b y ł Janusz Trzebiatowski. 9 1(1 Kubiena, il. 3—8, 12, 14, 15, 16; B. Nawrocki! il. 2, 17, 18; J . Swiderski, 1, 9- •11, 13 Ob.razy zi zbiorów B.Nawrockiego, il. 4—8, 16, 16 i L Zimmerera, il. 3, 14 �