https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9da1bec7a542bf625e09175393416c8.pdf deb78fc25041b701e79540beeed2f7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:966 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:888 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.153-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŻNIAK M A Ł Ż E Ń S T W A CHŁOPSKIE W X V I I I - W I E C Z N E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ 1 S Y T U A C J A NOWO ZAŁOŻONEJ RODZINY W e w s i pouwłaszczeniowej m o m e n t zawarcia małżeństwa otwierał w p r a w d z i e n o w y etap w życiu młodych l u d z i , n i e oznaczał j e d n a k b y n a j ­ m n i e j samodzielności gospodarczej i społecznej. Z a n i m małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało często przez w i e l e l a t w r a m a c h s t r u k t u ­ r a l n y c h r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j . Rodzina t a k a składała się z zamiesz­ kujących wspólnie 3 l u b więcej generacji, t j . s t a r y c h rodziców, i c h p o ­ żenionych dzieci, wnuków i e w e n t u a l n i e prawnuków. Prowadziła ona niepodzielone gospodarstwo r o l n e i domowe, którego głową i p r a w n y m właścicielem był ojciec — przedstawiciel najstarszej generacji. Jeszcze w początkach bieżącego stulecia n a K u r p i a c h nowo założona rodzina czę­ sto pozostawała w e wspólnocie gospodarczej z r o d z i c a m i przez 10-15 l a t . N o w a rodzina miała w p r a w d z i e — pisze D . M a r k o w s k a — „Swoje własne z i n d y w i d u a l i z o w a n e m i e n i e w postaci posagu żony oraz zapowiedź o k r e ­ ślonych rozmiarów ziemi, jaką będzie dziedziczył mąż, lecz wszystkie dobra pozostawały częścią składową funkcjonującą w organizmie w i e l o ­ pokoleniowego g o s p o d a r s t w a " Podobnie przedstawiała się sytuacja w w y p a d k u wspólnego gospodarowania ojca z d w o m a żonatymi s y n a m i . W czasie t r w a n i a t a k i e j wspólnoty gospodarczej wszystko, co zostało n a ­ b y t e wysiłkiem całej rodziny, stanowiło własność wspólną. Własnością indywidualną p a r y małżeńskiej było t y l k o to, co zostało zakupione z e w e n t u a l n y c h zarobków poza gospodarstwem rodziców. Konieczność spłat r o d z i n n y c h (np. d l a p o w y d a w a n y c h za mąż sióstr) wymagała n i e ­ k i e d y znacznych, j a k n a ówczesne możliwości gospodarstwa chłopskiego, ilości gotówki. Pozostawanie w rodzinie w i e l o p o k o l e n i o w e j oszczędzało w i e l u wydatków n a i n w e s t y c j e związane z założeniem nowego gospo2 1 Artykuł poniższy s t a n o w i drugą część o p r a c o w a n i a ; część p i e r w s z a d r u k o w a n a była w „Etnografii P o l s k i e j " , t. X X I I , z. 1: 1978. 2 Kurpie. D. M a r k o w s k a , Puszcza Zielona, Rodzina wiejska na terenie dawnej t. I I I , W r o c ł a w 1965, s. 116-117. Puszczy Zielonej, [w:] �154 ANDRZEJ WOZNIAK darstwa, co p r z y n i s k i m poziomie codziennej k o n s u m p c j i i zasadzie samożywienia w e własnym gospodarstwie, pozwalało n a szybsze zgroma­ dzenie koniecznych n a spłaty pieniędzy. Właśnie o w a taniość takiego sposobu b y t o w a n i a powodowała, że w i e l o l e t n i e gospodarowanie z r o d z i ­ cami, „wysługiwanie gospodarki u ojców", było w znacznej mierze a k ­ ceptowane przez młodszą generację i należało do zjawisk powszechnych. Z przytaczanych przez D . Markowską materiałów a n k i e t o w y c h w y n i k a , że/w niektórych wsiach k u r p i o w s k i c h jeszcze w r o k u 1962 ponad 5 5 % małżeństw w 6-10 l a t po ślubie pozostawało w e wspólnym z j e d n y m l u b d w o j g i e m rodziców g o s p o d a r s t w i e . 3 W X V I I I - w i e c z n e j w s i mazowieckiej zasadniczą formą r o d z i n y chłop­ skiej była rodzina d w u p o k o l e n i o w a . Rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a występo­ wała t a m , szczególnie w porównaniu z czasami pouwłaszczeniowymi, stosunkowo rzadko. Z przeszło 700 r o d z i n chłopskich w 47 wsiach z róż­ n y c h terenów Mazowsza, w s t o s u n k u do których źródła zawierały względ­ nie dokładne dane dotyczące r o d z i n y , j e d y n i e 8 , 7 % stanowiły r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e . Te 47 w s i można ze względu n a i c h przynależność podzielić n a t r z y g r u p y . Wielką własność ziemską (oczywiście biorąc pod uwagę stosunki mazowieckie) reprezentują należące do Radziwiłłów dobra nieborowskie, składające się z 8 w s i oraz graniczące z n i m i i bę­ dące w dzierżawie emfiteutycznej u t e j samej r o d z i n y starostwo b o l i m o w ­ skie (miasteczko Bolimów i cztery wsie). D o średniej i mniejszej wła­ sności ziemskiej zaliczyć można grupę 20 w s i rozsianych na obszarze n i e m a l całego M a z o w s z a . Leżące w p a r a f i i Winnickiej (okolice Płocka) 15 n i e w i e l k i c h w s i to przeważnie charakterystyczna d l a Mazowsza wła­ sność cząstkowa. Między t y m i trzema g r u p a m i w s i występują znaczne różnice co do ilośoi zamieszkujących w n i c h r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . W dobrach n i e b o r o w s k i c h łącznie ze starostwem b o l i m o w s k i m , z których dane źródłowe są najdokładniejsze, r o d z i n y wielopokoleniowe stanowiły 9 , 8 % ogółu (357 rodzin). W g r u p i e d r u g i e j , reprezentującej głównie śred­ nią własność ziemską, j e d y n i e 3 , 6 % (ogółem 253 rodziny), co j e d n a k traktować należy z p e w n y m i zastrzeżeniami. W trzeciej wreszcie g r u ­ pie — własności cząstkowej — 1 7 , 3 % (ogółem 98 rodzin). 4 3 8 z M a r k o w s k a , obojgiem rodziców dejmowania racje, a w op. cit, s. 117-119. W ( 2 5 % małżeństw) w y p a d k u wspólnego kierownictwo gospodarowania gospodarstwem i prawo d e c y z j i e k o n o m i c z n y c h było już j e d n a k podzielone między obie przypadku gospodarowania po­ gene­ z j e d n y m z rodziców f a k t y c z n y m k i e r o w n i ­ k i e m g o s p o d a r k i był p r z e d s t a w i c i e l g e n e r a c j i młodszej. 4 D l a uproszczenia nie wprowadzam z dwojgiem żali taką, w t u podziału n a małżeństwa i z j e d n y m z rodziców. Z a rodzinę wielopokoleniową której chociaż j e d n o z rodziców mieszkało gospodarujące będziemy wspólnie z uwa­ pożenionymi dziećmi. 5 Z pewnymi zastrzeżeniami Bazylego Walickiego, zowieckiej. z a l i c z o n y został należącego w owym do tej g r u p y klucz czasie do najzamożniejszej łęczeszycki szlachty m a ­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 165 W. Nasuwa się pytanie, co jest p o w o d e m t y c h różnic? W p r z y p a d k u w s i d r u g i e j g r u p y , j a k już wsponiniano, z p e w n y m i zastrzeżeniami należy traktować same materiały źródłowe . Stanowią j e inwentarze dóbr z l a t 1718-1785, w większości j e d n a k z I połowy X V I I I w . I n w e n t a r z e w s i z I I połowy X V I I I w . ujęte są n a ogół w formę tabelaryczną, sporządzone starannie, a wiadomości o rodzinach chłopskich są w n i c h dość dokładne (tak n p . w i n w e n t a r z u z dóbr łęczeszyckich istnieje specjalna r u b r y k a n a u w a g i , gdzie podawane są m . i n . informacje dotyczące losu l u d z i starych, n i e mieszkających z r o d z i n a m i ) . Znacznie m n i e j starannie spo­ rządzane były i n w e n t a r z e z I połowy X V I I I w . Jest zresztą p r a w d o p o ­ dobne, że p r z y opisie r o d z i n chłopskich pomijano n i e k i e d y s t a r y c h r o ­ dziców, szczególnie jeśli n i e b y l i już z d o l n i do pracy, stąd też być może i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w t y c h i n w e n t a r z a c h jest n i s k i . M n i e j natomiast prawdopodobne w y d a j e się przypuszczenie, że m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d z i n y chłopskiej zacho­ dzącymi w ciągu X V I I I w., t j . w t y m w y p a d k u ze zwiększaniem się w I I połowie stulecia ilości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h . 6 Interesujące dane n a t e m a t częstotliwości występowania r o d z i n w i e ­ l o p o k o l e n i o w y c h zawierają wyjątkowo dokładne i n w e n t a r z e dóbr niebor o w s k i c h i starostwa bolimowskiego z I I połowy X V I I I w . Posiadają one m . i n . osobne r u b r y k i , w które w p i s y w a n o mieszkających z gospodarzami i c h ojców i m a t k i . W o b u t y c h dobrach łącznie r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o ­ w e stanowiły 9 , 8 % ogółu. Jeśli j e d n a k będziemy rozpatrywać j e o d ­ dzielnie, to okaże się, że w samych dobrach n i e b o r o w s k i c h n a ogólną liczbę 244 r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h było 6,6%, zaś w liczących 113 r o ­ d z i n czterech wsiach starostwa bolimowskiego (w t y m j e d n a wieś w o l ­ n y c h budników) — 15,5%. W dobrach n i e b o r o w s k i c h r o d z i n y w i e l o ­ pokoleniowe występowały przede w s z y s t k i m w g r u p i e 104 gospodarstw k m i e c y c h , gdzie stanowiły 14,4%. W 41 rodzinach zagrodniczych było i c h 2,4%, a wśród 84 r o d z i n rzemieślników i komorników t y l k o 1,2%. Po­ dobnie przedstawiała się sytuacja w starostwie b o l i m o w s k i m oraz w oma­ w i a n y c h wcześniej wsiach reprezentujących średnią własność ziemską. Obliczenia 6 Podstawę częstotliwości źródłową do występowania obliczeń stępujące materiały źródłowe: 1. A G A D wum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta wielkości rodzin rodzin (Archiwum Gosp. wielopokoleniowych chłopskich stanowiły na­ Główne A k t D a w n y c h ) : Archi­ S t a r s z e ) , p. 30 I I n w e n t a r z e p. 4-5, A r c h i w u m z Małej W s i I A/115; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 17, k. 230-234v, r. 1718; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 34, k. 805-806, r. 1741; C a s t r . C i e c h a n . r e i . I I 53, k. 35-38v, r. 1732, k. 195-196, X V I I I w . ; C a s t r . Z a c r o c z . , r e i . 16, k. 627-629v, r. 1729; C a s t r . ' Z a c r o c z . r e i . 33, k. 637-638, r. 1739; C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694, r. 1759 ( D o b r a n i e borowskie borskim, w i 20 w s i w przasnyskim, Płocku: L i b e r powiatach: c i e c h a n o w s k i m , grójeckim, n o w o m i e j s k i m , wyszogrodzkim, baptisatorum zakroczymskim). et mortuorum ab a n n o 2. A r c h i w u m 1768-1831 p a r o c h i a e censis, s y g n . 1297, k. 72 i nast. (15 w s i w o k o l i c a c h Płocka). niedz- Diecezjalne Winni - �156 ANDRZEJ WOZNIAK w 15 wsiach p a r a f i i Winnickiej dokonano n a podstawie Regestru parafianów Winnickich... z 1.783 r. Regestr... zawiera w p r a w d z i e i n f o r m a c j e dokładne, ale jednocześnie jednostronne, bo dotyczące wyłącznie s t r u k ­ t u r y i liczebności r o d z i n chłopskich bez określenia wielkości czy cho­ ciażby k a t e g o r i i i c h gospodarstw. W s p o m n i a n o już, że dążąc do zwiększenia ilości pańszczyzny dwór starał się osadzać młode małżeństwa chłopskie n a gospodarstwach wkrót­ ce po ślubie, n i e k i e d y n a w e t w b r e w i c h w o l i . Możliwość osadzenia n a gospodarstwie zależała o d tego, czy dwór posiadał rezerwę w o l n e j z i e m i i wystarczającą ilość środków m a t e r i a l n y c h n a zagospodarowanie mło­ dego małżeństwa, t j . danie m u załogi, zasiewku, w y r e m o n t o w a n i e l u b n a w e t w y b u d o w a n i e b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych. Największe możliwości w t y m względzie miały oczywiście dobra należące do m a g n a t e r i i i bogatej szlachty — najmniejsze — szlachty cząstkowej, co mogłoby tłumaczyć n i e w i e l k i odsetek r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h w dobrach n i e b o r o w s k i c h i stosunkowo w y s o k i w e wsiach z okolic Płocka. Z k o l e i f a k t , że w starostwie b o l i m o w s k i m r o d z i n y wielopokoleniowe występowały częściej niż w dobrach n i e b o r o w s k i c h , można p r z y n a j m n i e j częściowo tłumaczyć niechęcią właścicieli ziemskich do większych i n w e s t y c j i w d o ­ b r a c h dzierżawionych. Zastanawiając się n a d zagadnieniem częstotliwości występowania r o ­ d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , d l a uproszczenia n i e wydzieliłem dotychczas r o d z i n gospodarujących z j e d n y m l u b d w o j g i e m s t a r y c h rodziców. D l a uzupełnienia dodać j e d n a k należy, ¿e w większości przypadków najstar­ szą generację reprezentowało t y l k o jedno z rodziców — najczęściej m a t ­ k a l u b teściowa. W y d a j e się jednak, że sam f a k t nieporównanie rzadszego niż w cza­ sach pouwłaszczeniowych występowania r o d z i n y w i e l o p o k o l e n i o w e j ńie jest najważniejszy. W i e l e p r z e m a w i a za t y m , że sam m o d e l t a k i e j r o ­ d z i n y znacznie różnił się o d tego, j a k i znamy z końca X I X w . i początków X X . Inaczej układały się w niej s p r a w y związane z k i e r o w a n i e m gospo­ d a r s t w e m , i n n a była pozycja poszczególnych j e j członków. Wśród odno­ t o w a n y c h w źródłach r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h j e d y n i e w n i e l i c z n y c h p r z y p a d k a c h gospodarzami b y l i przedstawiciele najstarszej generacji. N a t e m a t s y t u a c j i młodego małżeństwa mieszkającego wspólnie z r o ­ d z i c a m i kierującymi gospodarstwem m a m y j e d y n i e k i l k a skąpych p r z e ­ kazów źródłowych, przeważnie ze wschodniej części ówczesnego w o j . mazowieckiego, zawierających w z m i a n k i dotyczące i n d y w i d u a l n e g o m i e ­ n i a młodej p a r y (przede w s z y s t k i m b y d ł a ) i o d r a b i a n i a przez nią za 7 8 7 Liber 8 W i e ś K o s t k i w z i e m i n u r s k i e j , r. 1788, Z rontem szawę s. baptisatorum (zeznania 216; w . oskarżonych Czerzniewo s y g n . 86, k. 58. et mortuorum... (wł. z lat kapituły k. 21 i n a s t . 1787-1794), płockiej), marszałkowskim opr. Z . przez War­ Turska, Warszawa 1961, r. 1780, Liber revisionum..., ADP, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 157 W. rodziców pańszczyzny , a więc w y k o n y w a n i a prac najcięższych. N i e miało t o j e d n a k c h a r a k t e r u „wysługiwania" gospodarstwa — n i e będą­ cego przecież własnością rodziców — było t o raczej w y c z e k i w a n i e n a moment, k i e d y rodzice n i e będą już z d o l n i do jego prowadzenia. Ponie­ waż jednak, j a k w y n i k a z o m a w i a n y c h wcześniej materiałów źródłowych, w większości r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h gospodarzami b y l i młodzi mał­ żonkowie, przekazywanie i m gospodarstwa musiało następować przeważ­ nie wkrótce po ślubie. Ciekawą wzmiankę o p r z e k a z y w a n i u gospodar­ stwa zięciowi zawiera księga r e w i z j i dóbr kapituły pułtuskiej: „Stanisław K a n i a osiadł chałupę po W a l e n t y m Kobusie, którego m a córkę za sobą i r o l i d l a niego ustąpił... t y l k o z pszczół ż y j e " . 9 l 0 W w a r u n k a c h w s i pańszczyźnianej, k i e d y gospodarstwo w r a z z więk­ szością i n w e n t a r z a żywego i m a r t w e g o stanowiło własność d w o r u , jego p r z e k a z y w a n i e było przede w s z y s t k i m przenoszeniem n a dzieci p r a w a do zarządzania n i m . Były gospodarz, o i l e mieszkał nadal w r a z z dziećmi, pozostawał n a i c h łaskawym chlebie l u b , jeżeli siły m u jeszcze n a t o pozwalały, starał się znaleźć, j a k ów W a l e n t y Kobus, i n n e źródło u t r z y ­ mania. W sprawach gospodarstwa mógł s y n o w i czy zięciowi najwyżej coś doradzić, lecz n i e rządzić — okres jego aktywności gospodarczej kończył się w r a z z utratą pełni sił fizycznych, a więc znacznie wcześniej niż w e w s i pouwłaszczeniowej, k i e d y trwał o n jeszcze wówczas, g d y o j ­ ciec — właściciel gospodarstwa, w y k o n y w a n i e większości robót p r z e k a ­ zywał dzieciom, sobie pozostawiając przede w s z y s t k i m zarządzanie n i m . J . R u t k o w s k i w s w o i c h Studiach nad położeniem włościan w Polsce w XVIII w. wyróżnia d w a sposoby wchodzenia w posiadanie gospodar­ s t w a : „przez swojego r o d z a j u odziedziczenie, na co musiał w p r o s t l u b milcząca zgodzić się dwór, albo przez nadanie ze d w o r u " . Podkreślić należy, że nadane m u gospodarstwo chłop musiał przyjąć w r a z ze wszyst­ k i m i związanymi z n i m powinnościami, choć n i e j e d n o k r o t n i e n i e był w stanie i m podołać. Szczególnie t r u d n a była n p . sytuacja gospodarstwa objętego przez n i e d a w n o ożenionego parobka, posiadającego n i e w i e l e wła­ snego d o b y t k u i środków m a t e r i a l n y c h , koniecznych do zagospodarowa­ n i a się. Trudności, które napotkało n o w o założone gospodarstwo, wiązały się n i e t y l k o z niedostatkiem narzędzi, i n w e n t a r z a i pieniędzy, lecz również — a może n a w e t przede w s z y s t k i m z b r a k i e m t a k i e j ilości rąk do pracy, która wystarczałaby do odrobienia pańszczyzny i p r a c y w e własnym gospodarstwie. u • W. oskarżają. K r z e c z k o w o -W y b r a n o w o , Wieś osiemnastowieczna z. nurska, w mrokach r. 1758, Z . kronik Turska, sądowych, Oskarżeni Warszawa I960, s. 79. 1 0 W . Górki, r. 1779, Liber 1 1 J. Rutkowski, 1956, s. 171. revisionum..., Studia z dziejów A D P , s y g n . 86, k. 22. . wsi polskiej XVI-XVHI w., Warszawa �158 ANDRZEJ WOZNIAK Trudności związane z zagospodarowaniem rozwiązywało w pewnej mierze, choć n i e całkowicie, t z w . zapomaganie przez dwór. Rodzinie przydzielano przeważnie chałupę i b u d y n k i gospodarcze, n i e zawsze zresztą n o w e czy chociażby w y r e m o n t o w a n e . Dawano ziarno n a zasiewek i t z w . załogę zróżnicowaną p o d względem wielkości w różnych dobrach. W j e d n y c h ograniczała się ona do siły pociągowej (para wołów), w i n ­ n y c h dawano również konie, bydło, świnie, podstawowe narzędzia r o l ­ nicze. N i e zawsze jednak^ dwór przydzielał załogę jednocześnie z gospo­ d a r s t w e m , n i e k i e d y zaś dawał ją n a początek niepełną. N a w e t w w y p a d k u o t r z y m a n i a całej załogi w j e j najbardziej rozbudowanej f o r m i e , n o w e gospodarstwo mogło jeszcze przez p e w i e n czas odczuwać niedostatek niektórych narzędzi, sprzętów czy i n w e n t a r z a . W p r z y p a d k u młodej r o d z i n y złożonej z dwóch osób najbardziej wszakże i s t o t n y m pozostawał p r o b l e m siły roboczej. W początkowym okresie własne gospodarstwo wymagało szczególnie dużych nakładów pracy. Pola długo n i e u p r a w i a n e , często zarośnięte były k r z e w a m i czy n a w e t lasem, a t y l k o w niektórych dobrach trzebiono j e n a koszt d w o r u . Jeżeli n a w e t były u p r a w i a n e za opłatą t z w . czynszu zagonowego przez i n n y c h użytkowników, t o n i e d b a ­ ła u p r a w a doprowadzała j e do takiego wyjałowienia, że przez dłuższy czas jeszcze n i e dawały plonów choćby zbliżonych do przeciętnych . W niektórych dobrach chłop musiał sam l u b n a własny koszt dokonać r e m o n t u b u d y n k u mieszkalnego i gospodarczych, jeżeli były one w złym stanie. Oczywiście oprócz tego gospodarstwo musiało jeszcze odrabiać pańszczyznę i świadczyć szereg i n n y c h powinności na rzecz d w o r u . N i e k i e d y (ale wiadomości na t e n t e m a t są rzadkością) z w a l n i a n o mło­ d y c h gospodarzy n a krótki okres z połowy pańszczyzny, a w wyjątko­ w y c h w y p a d k a c h , w p i e r w s z y m r o k u n a w e t z całej . W niektórych dobrach młodych gospodarzy zaliczano początkowo do niższej k a t e g o r i i , z c z y m wiązał się m n i e j s z y w y m i a r pańszczyzny. W dobrach łęczeszyck i c h Bazylego Walickiego młodzi (bezdzietni l u b mający małe dzieci) gospodarze zaliczani b y l i przeważnie do k a t e g o r i i zagrodników, co ozna­ czało j e d y n i e mniejszą, w porównaniu z k m i e c i a m i i wyłącznie pieszą pańszczyznę oraz b r a k załogi, gdyż wielkość gospodarstwa była t a k a sama i wynosiła 1 w ł ó k ę . B r a k niestety danych, n a podstawie których można byłoby stwierdzić, j a k i okres dawano t a m chłopom n a zagospodarowanie się p r z y zmniejszonej pańszczyźnie. W l a t a c h 5 0 - t y c h X V I I I w . w e w s i 12 13 u 15 1 2 N p , w d o b r a c h W a l i c k i c h c z y Radziwiłłów. 1 3 P o r . n p . artykuł z „Monitora" pt. Uciążliwe, danych..., [...] Próby reform włościańskich w niesprawiedliwe Polsce XVIII wieku. powinności Wybór pod­ źródeł, w y d . S . Inglot, W r o c ł a w 1952. 1 4 O t a k i e j p r a k t y c e w s p o m i n a i n w e n t a r z s t a r o s t w a piaseczyńskiego z r o k u 1722, A G A D , A r c h . G o s p . W i l a n o w s k i e — A n t e r i o r a 165. 15 Inwentarz dóbr Lęczeszyc, Woli i Wólki, osiadłości ich załóg i majątków..., z r. 1785, A G A D , A r c h . M.W.I A/115. poddaństwa, powinności, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII W. 159 Jeziora (w końcu stulecia stanowiącej własność B . Walickiego), okres t e n n i e przekraczał prawdopodobnie 3 l a t . Rozwiązywanie p r o b l e m u n i e d o s t a t k u siły roboczej przez n a j e m cze­ l a d z i n i e j e d n o k r o t n i e przekraczało możliwości młodych gospodarzy. Cze­ l a d z i trzeba było n i e t y l k o płacić, sprawiać przyodziewek, ale i dbać ° 3 J wyżywienie bardziej niż w w y p a d k u członków własnej r o d z i n y . Ponieważ do o d r a b i a n i a pańszczyzny wysyłano przeważnie czeladź, zda­ rzało się, że p o b i c i przez ekonoma parobcy opuszczali służbę. O trudnoś­ ciach z u t r z y m a n i e m czeladzi w gospodarstwie chłopskim pisał w b r o ­ szurze O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i : „ G d y kmieć m a czworo l u b pięcioro dzieci, czeladź wysławszy n a pańszczyznę, z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. N i e c h n i e m a dzieci, n a i c h miejsce czeladź trzymać m u s i , a co kosztuje czeladź i prze­ t o ubożeje... Dzieci wybaczą w niedostatku, czeladź się dopomina w s w y m czasie" . 1 6 e 11 T a k więc dopiero odpowiednio „ludna" r o d z i n a chłopska mogła p o ­ dołać w s z y s t k i m obowiązkom pańszczyźnianym i utrzymać własne go­ spodarstwo. Posiadanie dzieci było wśród ludności w i e j s k i e j n i e t y l k o obowiązkiem wynikającym z u t r w a l o n y c h przez tradycję, a jednocześnie głoszonych przez Kościół poglądów n a Istotę małżeństwa, ale także k o ­ niecznością gospodarczą. Chociaż w i n w e n t a r z a c h dóbr n a ogół bardzo s k r u p u l a t n i e o d n o t o w y w a n o ilość dzieci w poszczególnych rodzinach chłopskich, t o j e d n a k przydatność t y c h d a n y c h do naszych celów jest dosyć ograniczona. Są to b o w i e m dane mówiące j e d y n i e o liczbie dzieci w rodzinie w momencie sporządzania inwentarza, a więc j e d y n i e w p e w ­ nej fazie j e j r o z w o j u , n i e zaś n a przestrzeni całego czasu t r w a n i a mał­ żeństwa. Zresztą n a w e t i one n i e są pełne, gdyż większość i n w e n t a r z y w y k a z u j e j e d y n i e potomstwo mieszkające a k t u a l n i e z rodzicami. P o m i ­ jane są n a ogół dzieci oddane n a służbę, pożenieni synowie, p o w y d a w a n e za mąż c ó r k i . N a podstawie t y c h niepełnych danych możemy wyciągnąć pewne w n i o s k i dotyczące wielkości r o d z i n chłopskich i l i c z b y dzieci mieszka­ jących z rodzicami. Materiały źródłowe z I I połowy X V I I I w . pozwalają wnioskować, że przeciętna liczba członków r o d z i n y zamieszkujących 1S 1 6 w W r o k u 1759 p o p r z e d n i właściciel J e z i o r y , M . Wyszyński t a k pisał do b r a t a liście dotyczącym n o w o osadzonego chłopa: „przychodzi do m n i e żaląc się żem go podał n a t r z y d n i [odrobku — A . W.], co być n i e mogło, ponieważ n i e z a s i a n o m u tylko n a d w a dni... J e s z c z e tedy t e n K a l i x t n i e może być do t r z y d n i o w e j pociągniony roboty póki r o k t r z e c i n i e w y n i j d z i e i z a s i e w k u należytego n i e odbierze i załogi...", A G A D , A r c h . M . W. I A/57, r. 1759. " 1 8 Próby reform..., s. 123. Dokładniejsze d a n e n a t e m a t dzietności kobiet, śmiertelności niemowląt i d z i e ­ c i , można byłoby p r a w d o p o d o b n i e uzyskać p r z e z szczegółową analizę z a c h o w a n y c h ksiąg p a r a f i a l n y c h , a l e w y m a g a ł o b y to o s o b n y c h studiów. �160 ANDRZEJ WOZNIAK w j e d n y m gospodarstwie wynosiła wówczas około 4 osób. Różnice między d o b r a m i należącymi do różnych k a t e g o r i i własności -ziemskiej z trzech województw m a z o w i e c k i c h są stosunkowo n i e w i e l k i e . W należących do Radziwiłłów dobrach n i e b o r o w s k i c h (ziemia sochaczewska) przeciętna ilość osób w rodzinie chłopskiej wynosiła 3 , 7 1 - W k l u c z u łyszkowickim Księstwa Łowickiego (dobra a r c y b i s k u p s t w a gnieźnieńskiego) — 3,86, w s k i e r n i e w i c k i m — 3,64, a w zduńskim — 3,98 . Nieco wyższa była przeciętna w k l u c z u łęczeszyckim należącym do B . Walickiego (ziemia czerska) — 4,31 , czy w składających się z p a r u w s i i położonych w zie­ m i zakroczymskiej dobrach strzembowskich — 4 , 3 4 . Stosunkowo n a j ­ liczniejsze były r o d z i n y chłopskie w 15 wsiach szlachty cząstkowej z oko­ l i c Płocka, gdzie przeciętna ilość osób w rodzinie wynosiła około 4,63 . Przeciętna d l a w s z y s t k i c h -dóbr ilość dzieci w rodzinie wynosiła około 2. 19 го 21 22 2S i Najniższa była w dobrach n i e b o r o w s k i c h — 1,72, nieco wyższa w t r z e c h kluczach Księstwa Łowickiego: w łyszkowickim — 2,0, w s k i e r ­ n i e w i c k i m — 1,96, zduńskim — 2,0, wsiach z okolic Płocka — 2,35, w dobrach strzembowskich 2,40 i w dobrach łęczeszyckich — 2,60 ?*. Znacznie większe różnice i t o w obrębie j e d n y c h dóbr w y s t ę p o w a ł y między r o d z i n a m i chłopskimi poszczególnych k a t e g o r i i . T a k n p . w dob­ r a c h n i e b o r o w s k i c h przeciętnie w rodzinie kmiecej osadzonej t a m n a 1 włóce było 4,91 osób, dzieci zaś 2,74, w rodzinie zagrodniczej (1/2 w ł ó ­ k i ) odpowiednio 4,29 i 2,26, w komorniczej (łącznie z rzemieślnikami) 3,08 i 1,35. Podobne różnice między poszczególnymi k a t e g o r i a m i wystę­ powały również w dobrach łęczeszyckich i strzembowskich. W dobrach n i e b o r o w s k i c h najczęściej występowała rodzina k m i e c a z 2 dzieci, a zagrodnicza i k o m o r n i c z a z 1 d z i e c k i e m . Wśród k m i e c y c h , częściej niż w p r z y p a d k u pozostałych k a t e g o r i i , występowały r o d z i n y wielodzietne. N p . r o d z i n y posiadające 3-5 dzieci stanowiły w t e j g r u p i e około 4 5 % , w k a t e g o r i i zagrodników 3 9 % , a wśród komorników j e d y n i e około 1 5 % . 25 19 Inwentarz dóbr nieborowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D Arch. R a ­ dziwiłłów z N i e b o r o w a ( A k t a G o s p . S t a r s z e ) p. 30 I I n w e n t a r z e . • 3 0 J. Topolski, arcybiskupstwa Położenie gnieźnieńskiego, i walka Inwentarz dóbr Łęczeszyc, 22 Inwentarz dóbr Strzembowa 23 Liber 21 klasowa cfitopóio го XVIII w. w dobrach W a r s z a w a 1956. Woli i Wólki... z r. 1785, A G A D , A r c h . M . W. I A/115. baptisatorum z r. 1759, C a s t r . Z a c r o c z . r e i . 61, k. 676-694. et mortuorum... ABP, s y g n . 1297, k . 72 i n a s t . P o d o b n a była s y t u a c j a , choć ze względu n a fragmentaryczność danych trudno t u operować dokładnymi l i c z b a m i , w e w s i a c h d r o b n e j i cząstkowej s z l a c h t y n a w s c h o d n i m Ma­ zowszu. 2 4 P o r . p r z y p i s 20-22. 2 6 W wypadku r o d z i n z a g r o d n i c z y c h występuje z j a w i s k o t z w . bimodalności, t j . j e d n a k o w o często występują w tej g r u p i e r o d z i n y z j e d n y m i z t r o j g i e m wskazywałoby, że zbiorowość j e s t n i e j e d n o r o d n a . dzieci, co R o d z i n y z 1 d z i e c k i e m to p r a w ­ dopodobnie chłopi n i e d a w n o o s a d z e n i n a g o s p o d a r s t w a c h . �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 161 W. Rodziny z 6 i więcej dziećmi występowały n i e m a l wyłącznie w k a t e g o r i i k m i e c i , zaś bezdzietne najczęściej wśród komorników. Zastanówmy się, j a k i e były p r z y c z y n y t y c h różnic. W rodzinach k m i e c y c h zapotrzebowanie n a siłę roboczą było większe niż w i n n y c h , zarówno ze względu na większe gospodarstwo własne, j a k i wyższy w y ­ m i a r pańszczyzny. Córki i synowie k m i e c i przeważnie pozostawali w związku z t y m w r o d z i c i e l s k i m gospodarstwie i rzadziej szukali służby u i n n y c h gospodarzy czy w e dworze. Wśród zagrodników zapotrzebo­ w a n i e na siłę roboczą było nieco mniejsze, a ponadto więcej było r o d z i n prawdopodobnie n i e d a w n o osadzonych, t j . młodych małżeństw, bezdziet­ n y c h l u b z niewielką ilością małych dzieci. Prawidłowość t a k a występuje znacznie wyraźniej niż w dobrach nieborowskich, w starostwie b o l i m o w ­ s k i m i k l u c z u łęczeszyckim. 4 Stosunkowo najłatwiej, j a k się wydaje, wyjaśnić można mniejszą przeciętnie ilość dzieci w k a t e g o r i i komorników. Były t o z jednej s t r o n y r o d z i n y przeważnie niepełne — głównie w d o w y z dziećmi l u b samotne, z d r u g i e j zaś n i e t y l k o n i e istniała t a m gospodarcza konieczność z a t r z y ­ m y w a n i a dzieci w domu, lecz na odwrót, koniecznością było oddawanie ich, nieraz bardzo wcześnie, n a służbę. Wspomniano już, że obliczona n a podstawie d a n y c h źródłowych prze­ ciętna ilość dzieci w rodzinach chłopskich n i e odzwierciedla w pełni s t a n u faktycznego. Wziąwszy p o d uwagę, że źródła n i e wykazują na ogół dzieci przebywających poza gospodarstwem rodziców przyjąć należy, że p r z e ­ ciętna t a była nieco wyższa. Na t e m a t l i c z b y urodzeń n i e d y s p o n u j e m y żadnymi d a n y m i , ale p r a w ­ dopodobnie była ona n i e mniejsza niż w I I połowie X I X w . Znacznie natomiast wyższa, ze względu n a fatalne w a r u n k i higieniczne, niedoży­ w i e n i e i częste występowanie chorób epidemicznych, była śmiertelność niemowląt i d z i e c i . Sprawa t a wiąże się z zagadnieniem o p i e k i n a d niemowlętami, i c h żywienia, zabiegów h i g i e n i c z n y c h i p r o f i l a k t y c z n y c h mających n a celu uniknięcie schorzeń, t j . całym szeregiem czynności n a ­ leżących do f u n k c j i p r o k r e a t y w n y c h r o d z i n y . W X V I I I - w i e c z n y c h źród­ łach z t e r e n u Mazowsza wiadomości tego r o d z a j u b r a k n i e m a l zupełnie. W l i t e r a t u r z e publicystycznej tego okresu możemy znaleźć j e d y n i e parę fragmentów mówiących w sposób ogólnikowy o w a r u n k a c h higienicz­ n y c h , w j a k i c h przychodziły n a świat i wychowywały się dzieci chłop26 2 8 E k s p a n s j a demograficzna, w s z y s t k i m z e zmniejszającą konsekwencją j a k a nastąpiła po uwłaszczeniu, się śmiertelnością pewnego polepszenia wiąże się się w a r u n k ó w bytowych w s i polskiej, s z y m n a s i l e n i e m e p i d e m i i itp. Np. w l a t a c h 1768-1908 ludność M a z o w s z a się p o n a d d w u k r o t n i e , t j . z 1,8 do 3,7 m i n mieszkańców (por. I. A. Zahorski, J. Łukasiewicz, 1526-1914, W a r s z a w a 1968, s. 277). 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X I I I Cztery przede niemowląt i d z i e c i , co z k o l e i j e s t wieki Mazowsza. mniej­ zwiększyła G i e j s z t o r o w a , Szkice z dziejów �162 ANDRZEJ WOZNIAK skie, o b r a k u o p i e k i n a d n i m i ze s t r o n y przeciążonych pracą r o d z i c ó w . Sporo i n f o r m a c j i o w y c h o w a n i u dzieci w p i e r w s z y m okresie i c h życia podaje K i t o w i c z , ale j e d y n i e n i e w i e l k a i c h część odnosi się do dzieci chłopskich. Podobnie j a k współcześni m u publicyści, w s p o m i n a m . i n . K i t o w i c z o b r a k u o p i e k i n a d dziećmi w rodzinach chłopskich* o i c h n i e z d r o w y m i n i e h i g i e n i c z n y m , nawet według ówczesnych pojęć, ż y w i e ­ n i u . Stosunkowo bogate materiały do interesującego nas zagadnienia zawierają p u b l i k o w a n e dotychczas j e d y n i e w n i e w i e l k i c h f r a g m e n t a c h prace A d a m a Bućkiewicza. Wiadomości w n i c h zawarte, oparte n a o b ­ serwacjach autora z początku l a t 3 0 - t y c h X I X w., a uzupełnione m a t e ­ riałami z e b r a n y m i w l a t a c h 1856-1863 pochodzą głównie z mieszanych pod względem e t n i c z n y m , polsko-białoruskich terenów w okolicach So­ k ó ł k i . N a prace Bućkiewicza, choć n i e dotyczą one bezpośrednio M a ­ zowsza, powołamy się t u przede w s z y s t k i m dlatego, że materiały tego r o d z a j u z okresu przeduwłaszczeniowego są rzadkością, niezależnie o d t e r e n u z jakiego pochodzą. Zresztą, j a k można stwierdzić n a podstawie współczesnych badań etnograficznych, pod względem k u l t u r o w y m t e r e n t e n n i e w y k a z u j e z b y t w i e l k i c h różnic w stosunku do obszarów w s c h o d ­ niego Mazowsza. 27 2 8 29 W e w s i t r a d y c y j n e j kobieta w i e j s k a w okresie ciąży przestrzegać m u ­ siała w i e l u nakazów i zakazów mających zabezpieczyć z d r o w i e i pomyśl- 2 7 D o c i e k a w s z y c h należy f r a g m e n t dzeń nowe „Chłopek roztrząsanie do reformy zaś od m o m e n t u z anonimowej rządu krajowego urodzin w jednej b r o s z u r y pt. Starych służące, w y d a n e j z bydlętami uprze­ w r o k u 1790: smrodliwej chowa się rzadko po c h a c i e , czołgając się po z i e m i w i d z i t y l k o króliki l u b d o m o w e p t a c t w o , skończonym r o k u matkę, a d a l e k o m n i e j ojca, bo tego n o c s z a r a z d o m u n a p a ń ­ szczyznę wypędza, a n o c z n o w u c i e m n a upadłego z p r a c y n a siłach n a m o m e n t a l n y s p o c z y n e k p r o w a d z i . I t a k o w o najprzód d z i e c k o poddańca przepędziwszy w e łzach i samotnej nędzy p i e r w s z e szczerze w domu w i e k u s w o j e g o c h w i l e , p r z y c h o d z i aż do l a t 7 ; t u już r o d z i c o m albo k r e w n y m posługiwać z a c z y n a , a l e najwięcej w i s k i e m t r z o d y zajęty zostaje", Próby 2 8 J. K i t o w i c z , Opis reform..., obyczajów past­ s. 158. za panowania Augusta III, opr. R . P o l l a k , W r o c ł a w , 1951, s. 67-68. 2 9 Fragmenty ników (rękopis w z niedrukowanych Bibliotece skich do ich usamowolnienia wała L. Oknińska, prac Adama Bućkiewicza, prac Polskiej w (rękopis w Wychowanie Książka Bućkiewicza i Obrazki Bibliotece P A N dzieci „Przegląd s. 599-605 (określenie „litewski" w A. Paryżu) chłopów stanu w Krakowie) pańszczyźnianych Historyczno-Oświatowy", dla włościan rol­ litew­ opubliko­ w świetle R . 1 3 : 1970, n r 4, t y t u l e o z n a c z a t u białoruski — fragmentów p r a c Bućkiewicza, L . Oknińska podaje nieco wiadomości A . W.). Oprócz biograficznych o s a m y m a u t o r z e : A . Bućkiewicz (1810-1895) pochodził z d r o b n e j s z l a c h t y z o k o l i c Krynek na Uniwersytecie koło Sokółki. Studiował chcąc ( j a k p r z y p u s z c z a Oknińska) udziału ' w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m , r o b e k u chłopów Wileńskim. W roku 1831 n i e prawdopodobnie z p r z y c z y n ideologicznych pańszczyźnianych w mości wykorzystał w s w o i c h p r a c a c h . brać przerwał s t u d i a i p r z e z r o k pracował j a k o p a ­ s w o i c h o k o l i c a c h . Z e b r a n e wówczas wiado­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 163 W. ność j e j samej i dziecka. Liczne opisy ćwiczeń i czynności magicznych związanych z t y m okresem zawiera X I X - w i e c z n a i późniejsza l i t e r a t u r a etnograficzna. Niektóre z n i c h zachowały się zresztą do czasów obecnych. Wierzenia i p r a k t y k i tego rodzaju były niewątpliwie bardzo rozpowszech­ nione również w czasach pańszczyźnianych, z t e r e n u Mazowsza n i e p o ­ siadamy j e d n a k żadnych przekazów źródłowych n a t e n t e m a t . P r z y porodzie f u n k c j e położnej, t a k w X I X w . j a k i w okresie wcześ­ niejszym, spełniały powszechnie — j a k pisze K i t o w i c z — starsze, d o ­ świadczone k o b i e t y , t z w . „baby". Po przecięciu pępowiny kąpano n i e ­ mowlę w ciepłej wodzie z d o d a t k i e m w y w a r u z ziół i o w i j a n o w p i e l u c h y . Przez pierwsze parę d n i kąpiel powtarzano codziennie, później coraz rzadziej. Kąpanie dziecka było początkowo obowiązkiem babki-położnej, po p a r u d n i a c h robiła t o sama m a t k a l u b piastunka. 3 0 „Zaraz od u r o d z e n i a — p i s z e dalej Kitowicz — dziecię kładziono do k o l e b k i , w i e l e r a z y c h c i a n o , a b y spało, kołysano go, a w dzień to m u i kołysząc śpiewano, a b y prędzej usnęło. T a k n a u c z o n e dziecię i n a c z e j n i e usnęło, c h y b a długim płaczem zmordowane, kondycji g d y go l u b ubogich n i e miał k t o kołysać, j a k się to trafiało rodziców, g d y m a t k a p o d k a r m i w s z y dzieciom go piersią, s a m a prostej pracą z a t r u d n i o n a , l a d a gdzie d z i e c k o porzuciła, c z a s e m n a p o l u w bruździe p r z y żniwie, zasłoniwszy go s n o p k i e m od słońca" . s t Według Bućkiewicza z c h r z c i n a m i nowo narodzonego dziecka n i e wią­ zały się w czasach pańszczyźnianych żadne szczególne uroczystości. N a rodziców chrzestnych w y b i e r a n o gospodarzy z t e j samej w s i mających „pewne znaczenie p o d względem zamożności i k o n d u i t y " . Mężczyźni n i e przywiązywali większej w a g i do obowiązków k u m a . „... kobiety powinowactwa. z kumą nadawały kumie pewny przywilej w rodzaju pokrewieństwa — Duchowieństwo k a t o l i c k i e wyrobiło d l a k u m ó w t e n p r z y w i l e j . K u m nie mogli wchodzić w związki małżeńskie. Jeśli r o d z i c e dziecka pomrą, n a d sierotą przejmują opiekę r o d z i c e c h r z e s t n i . Jeśli dziecię z a m r z e , m a t k a c h r z e s t ­ n a j e s t w obowiązku towarzyszyć p o g r z e b o w i . K i e d y zaś m a t k a c h r z e s t n a u m r z e , z a j e j trumną obowiązana jest iść j e j córka c h r z e s t n a . M a t k a r o d z o n a kobietę i męż­ czyznę trzymających kumą albo k u m e m . T o jej dzieci do chrztu zowie i c h swoją k u m o s t w o zbliża te kobiety i r o b i j e zawisłymi od s i e b i e " . P r z y s p o t k a n i u w karczmie k u m o w i e częstowali się nawzajem, n a co dzień k u m a n i e mogła odmówić k u m i e pożyczenia sprzętów, narzędzi i t p . P r z y o d r a b i a n i u n o r m o w a n e j pańszczyzny, kobieta, która wcześniej skoń­ czyła robotę, starała się pomóc k u m i e . Również córka chrzestna pracując n p . w żniwa n a d w o r s k i m p o l u obok m a t k i chrzestnej po zżęciu swojego zagonu czuła się w obowiązku j e j dopomóc. Wracającej z j a r m a r k u matce chrzestnej wypadało przynieść małemu chrześniakowi czy chrześniaczce 3 0 ski, 8 1 O niektórych w i e r z e n i a c h związanych z o k r e s e m ciąży p i s z e Kultura ludowa XVII i XVIII К i t o w i с z, op. cit, s. 66. w. na ziemiach Polski B. środkowej, B a r a n o w ­ Łódź 1971. �164 ANDRZEJ WOŻNIAK gościniec w postaci n p . obwarzanka. K i e d y chrześniacy żenili sią, w i n n i b y l i zaprosić n a wesele rodziców c h r z e s t n y c h . D l a młodej r o d z i n y chłopskiej n i e mieszkającej z rodzicami, czy ro^ dzeństwem — a t a k i e sytuacje były n a w s i mazowieckiej najczęstsze — opieka n a d małymi dziećmi stanowiła dosyć poważny p r o b l e m . Wynajęcie dziewczyny, którą można b y wysłać zamiast gospodyni n a własne czy pańskie pole, przekraczało często możliwości młodych gospodarzy. O w i e ­ l e łatwiejsze było wynajęcie p i a s t u n k i do dzieci, które t o funkcje, speł­ niały k i l k u n a s t o l e t n i e , n i e k i e d y i młodsze d z i e w c z y n k i . Obowiązki t a k i e j p i a s t u n k i były zresztą n i e s k o m p l i k o w a n e i polegały głównie n a huśtaniu dziecka w kolebce czy n a rękach i śpiewaniu kołysanek. K a r m i e n i e dziec­ ka, a najczęściej także i p r z e w i j a n i e należało do m a t k i , która musiała znaleźć wolną chwilę, a b y o d czasu do czasu zajrzeć do niego. A b y uchronić niemowlę o d t z w . „przełamania" przez nieletnie p i a s t u n k i czy wywoływanej długotrwałym płaczem p r z e p u k l i n y pępkowej, o w i j a n o j e ściśle o d stóp do r a m i o n długim płóciennym pasem . O d m o m e n t u , k i e d y dziecka n i e k a r m i o n o już wyłącznie piersią, jadło ono t o samo co rodzice: 32 33 „ubogie m a t k i i proste chłopianki dzieciom s w o i m co s a m e jadły: groch, kapustę, k l u s k i , przeżuwając dząc d m u c h a n i e m . Niektóre m a t k i , j a k i pchały toż s a m o wprzód w s w o j e j trunek same w gębę, gębie i s t u ­ piły, n a przykład gorzałkę, takiego i dziecięciu kosztować podawały mając to u p r z e d z e n i e , że gdy tego t r u n k u kosztować będzie z dzieciństwa, p o t e m to w i e l k a n i e p r a w d a : g d y dorośnie brzydzić się n i m będzie. A l e w y r a s t a l i z t a k i c h d z i e c i główni [tj. w i e l c y — A . W.] pijacy i pijaczki" . 3 4 Odzież k i l k u l e t n i c h dzieci w i e j s k i c h składała się zazwyczaj wyłącznie z k o s z u l i i resztek znoszonej odzieży dorosłych, „a p o w i e l u miejscach — w s p o m i n a dalej K i t o w i c z — napatrzeć się można było dzieci l a t dziesiątka dorastających, chłopców i dziewczyn, nagich j a k p a s t e r n a k i wedle pieca stojących, albo w zimie po lodzie.ślizgających się" . 3S F u n k c j e wychowawcze r o d z i n y chłopskiej wiążą się ściśle z obsługą gospodarstwa stanowiącego podstawę j e j egzystencji. W y c h o w a n i e dziec­ k a w sensie najbardziej ogólnym, t j . w p a j a n i a m u e l e m e n t a r n y c h n a w y ­ ków i uczenia m o w y , zaczyna się już w p r a w d z i e w okresie niemowlęcym, jednakże niezbędną do życia w w a r u n k a c h gospodarki chłopskiej wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e łącznie z n o r m a m i m o r a l n y m i i zasadami postę­ powania, p r z y s w a j a sobie dziecko chłopskie w procesie pracy. Odnosi się t o w równej mierze do w s i pouwłaszczeniowych j a k i do pańszczy­ źnianych. W e w s i pańszczyźnianej jednakże proces w y c h o w a n i a dziecka Książka dla 8 3 Obrazki z życia dzieci Wychowanie dzieci..., włościan...). Tamże, s. 69. s. 602 (fragment z pracy B u ć k i e w i ­ rolników). Oknińska, " K i t o w i c z , 35 Wychowanie Oknińska, 3 ! cza, op. cit., s. 67-68. s. 603 (fragment pracy Bućkiewicza, �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 165 W. ściślej jeszcze ograniczał się do r a m r o d z i n y i społeczności l o k a l n e j . Rza­ dziej uczestniczyli w n i m obok rodziców dziadkowie, ale niewątpliwie, w p r z y p a d k u r o d z i n w i e l o p o k o l e n i o w y c h , o d g r y w a l i znaczną rolę. Koś­ ciół, j a k wspomniano wcześniej, odgrywał wówczas w t e j dziedzinie rolę stosunkowo niewielką . Szkolnictwo parafialne n a naszym terenie i s t n i a ­ ło raczej w t e o r i i niż w p r a k t y c e i j a k o c z y n n i k w y c h o w a w c z y n i e miało żadnego znaczenia. W żadnej z przeszło 200 w s i mazowieckich, w sto­ s u n k u do których d y s p o n u j e m y materiałami źródłowymi, n i e udało się stwierdzić istnienia czynnej szkółki p a r a f i a l n e j . ' Wśród tego, co p i s a l i n a t e m a t w y c h o w a n i a dzieci chłopskich w cza­ sach pańszczyźnianych ksiądz P i o t r Šwitkowski, a u t o r podręczników r o l ­ n i c z y c h i p u b l i c y s t a z I I połowy X V I I I w., czy c y t o w a n y już wcześniej A d a m Buckiewicz, w y b i j a się na p l a n p i e r w s z y zagadnienie p r z y g o t o w a ­ n i a do zawodu r o l n i k a . Obaj też podkreślają wyłącznie p r a k t y c z n y cha­ r a k t e r tej n a u k i . P. S w i t k o w s k i stwierdza пр., że chociaż chłop uczy się r o l n i c t w a od wczesnej młodości: 36 „ale pospolicie n i e u c z y się o n więcej, j a k t y l k o roboty ręcznej i m a n i p u l a c j i : powiedzą m u , a b y pole różnych czasów orał, a b y różne g a t u n k i zboża j e d n o t a k , drugie inaczej zasiewał i żeby bydłu pewnych czasów koniecznie jeść dawał; n a u c z y się p o t e m rozeznawać rośliny, które służą bydłu, a które m u szkodzą i w i e które m u dawać, a które odrzucać. A l e n i e w i e p r z y c z y n , c z e m u się to i owo d z i e j e t y m , a n i e i n n y m sposobem. I n i e m a , to c z a s u , to ochoty, a j e s z c z e częściej sposobności, żeby mógł i c h dociec. N i e postępuje o n t e d y d a l e j a odbywa swoje gospodarskie roboty, t a k j a k się nauczył, w tej wiadomości n i e myśląc, ani nie próbując n i g d y c z y b y n i e mógł robić lepiej i z większym d l a siebie z y s k i e m " . 3 7 Znacznie bardziej szczegółowo pisze o sposobach wdrażania chłopaka wiejskiego do różnych czynności gospodarskich A . Bućkiewicz. S t w i e r d z a o n n a wstępie, że w y c h o w a n i e chłopców było „praktyczne i zastosowane do przyszłości i warunków życia, pośrodku których będzie zostawać", n a ­ stępnie zaś o m a w i a różnego rodzaju prace i umiejętności gospodarskie, których chłopiec w k o l e j n y c h okresach swego życia musiał się nauczyć. T a k więc n p . już p a r o l e t n i chłopcy pasali owce i trzodę chlewną. W czasie „pasionki" u c z y l i się o d nieco starszych od siebie pastuchów skręcać bicze, robić f u j a r k i , koszyki, p l e c i o n k i ze świeżej słomy, z których szyto następnie kapelusze n a lato d l a całej r o d z i n y . Nieco starsi chłopcy rąbali d r e w n o n a opał, r o b i l i miotły, jeździli z ojcem pilnować nocą pasących się n a wspólnym p a s t w i s k u k o n i . W p r a w i a l i się t a m do nocnego c z u w a ­ nia, obehodzenia się z końmi, i c h pętania i t p . W t y m okresie chłopcy u c z y l i się także o d ojców bronowania, grabienia siana i u s t a w i a n i a go w k o p k i , posługiwania się sierpem i kosą. Następną, dużo trudniejszą umiejętnością, M O niedostatkach w y c h o w a n i a J. P a w l i k o w s k i , 87 Wybór religijnego w b r o s z u r z e : O poddanych wiadomości gospodarskich, skiego w W a r s z a w i e 1786, s. 2-3. dzieci polskich, t. I , d o k o n a n y chłopskich pisze również 1788, b.m., s. 48-49. przez X . Piotra Switkow- �166 ANDRZEJ WOŻNIAK 'której ojciec uczył syna, była orka. P r z y nauce w s z y s t k i c h t y c h c z y n ­ ności ojciec n i e dawał s y n o w i żadnych wskazówek teoretycznych, gdyż sam tego rodzaju w i e d z y n i e posiadał: „każe t y l k o patrzyć, j a k o n t r z y m a kosę, j a k u j m u j e rękojeść sochy, j a k k i e r u j e koniem l u b wołami zaprzężonymi do s o c h y . Chłopak wpatruje się w e wzór, jest w robotę o j c a i próbuje t y c h s a m y c h robót, i t a k długo p o w t a r z a s w o j e to próby, aż ją j a k o t a k o dokona. W s z e l a k o ojciec m i m o niezdolności wyłożenia teorii, jednakże wskazuje synowi, n a c z y m dobra się potrzeba, a b y z roboty rolnej o r k a , dobre cięcie t r a w y kosą zależy, o co starać można spodziewać się należytego pożytku. On n i e wytłumaczy a g r o n o m i c z n i e , dlaczego się o d w r a c a r o l a i każda cząstka m u s i być odwrócona, ażeby była zdolną do w y d a n i a odwróceniu s k i b y n i e p o w i n n y obfitego p l o n u , a l e m u z a l e c i , że p r z y być c a l i k i , to j e s t r o l a n i e n a r u s z o n a sochą i n i e odwrócona. Toż s a m o i p r z y n a u c e w s z e l k i c h robót g o s p o d a r s k i c h " . W t e n sam sposób chłopak uczył się reperować, a 'niekiedy r o b i e niektóre narzędzia i sprzęty, naprawiać chałupę czy b u n d y n k i gospodar­ skie . Całą konieczną d l a przyszłego samodzielnego prowadzenia go­ spodarstwa wiedzę nabywał zatem przez p r z y p a t r y w a n i e się p r a c y ojca, krewnego' czy sąsiada i naśladowanie i c h , a to, w j a k i m s t o p n i u wszystkie te czynności opanował, zależało już o d jego i n d y w i d u a l n y c h zdolności. Podobnie p r a k t y c z n y charakter miało w y c h o w a n i e dziewcząt. „ R o ­ dzice o d n a j p i e r w s z y c h d n i dziecka sposobią je, jeśli to jest d z i e w c z y n ­ k a — pisał Bućkiewicz — n a przyszłą matkę, żonę i gospodynię w go­ spodarstwie w i e j s k i m " . W y c h o w a n i e m dziewcząt zajmowała się przede w s z y s t k i m m a t k a . O n a też, l e d w o dziecko zaczynało chodzić i mówić uczyła j e pacierza. N i e w i e l e później m a t k a zaczynała uczyć córkę n a j ­ prostszych czynności związanych z opieką n a d niemowlętami, o c z y m szerzej wspomniano już wcześniej. Oprócz o p i e k i n a d młodszym rodzeń­ s t w e m do obowiązków k i l k u l e t n i e j d z i e w c z y n k i , podobnie j a k i chłopca, należało pasienie wołów i t r z o d y c h l e w n e j . W nieco późniejszym okresie, czynności gospodarskie, w których dzieci pomagały rodzicom, zróżnico­ wały się coraz wyraźniej n a męskie i kobiece. W lecie n p . m a t k a uczyła córkę pielenia w ogrodzie, zimą przędzenia l n u i k o n o p i , później zaś żęcia zboża sierpem i grabienia siana, w i e c z o r a m i zaś — t k a n i a ; początkowo rzeczy o najprostszych splotach, j a k n p . k r a j k i , następnie zaś bardziej s k o m p l i k o w a n y c h , j a k płótno czy t k a n i n y wełniane. Później dziewczyna uczyła się f a r b o w a n i a przędzy, szycia koszul, t r u d n i e j s z y c h prac zwią­ z a n y c h z oporządzaniem i c h o w e m d r o b i u i t r z o d y chlewnej i t p . Poważ­ n y m bodźcem do p r z y s w a j a n i a sobie możliwie szybko różnych umiejęt­ ności gospodarskich były z jednej s t r o n y pochwały starszych, z d r u g i e j zaś żarty i k p i n y rówieśników, a szczególnie rówieśnic, z t y c h , którzy n i e p o t r a f i l i t y c h czynności opanować . 38 1 S9 Oknińska, Oknińska, Wychowanie Wychowanie dzieci..., dzieci..., s. 604-605 (Bućkiewicz, Obrazki...). s. 603-604 (Bućkiewicz, Obrazki...). �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 167 W. Dotychczas mówiliśmy głównie o t e j części procesu wychowawczego, która wiązała się z p r z e k a z y w a n i e m w i e d z y ściśle związanej z gospo­ d a r s t w e m . Zarówno sposoby t r a n s m i s j i — charakterystyczne zresztą d l a w s z y s t k i c h t z w . k u l t u r t r a d y c y j n y c h , j a k i same treści k u l t u r o w e były podobne do t y c h , które z n a m y z okresu pouwłaszczeniowego; jednakże treści te były j e d y n i e częścią bagażu k u l t u r o w e g o , j a k i przekazywano dzieciom w procesie w y c h o w a n i a . Wspomniano już wcześniej, że wiedzę i n a w y k i p r o d u k c y j n e przyswajało sobie dziecko chłopskie łącznie z n o r ­ m a m i m o r a l n y m i , zasadami postępowania i sposobem bycia. W e w s i pańszczyźnianej n a d całą sferą zachowań i n o r m m o r a l n y c h w znaczniej­ szy sposób zaciążyło poddaństwo, a stosunek chłopa do d w o r u znalazł również odbicie w sposobie w y c h o w a n i a dzieci. W Obrazkach stanu włościan... pisze Bućkiewicz, że dziecko chłop­ skie o d najwcześniejszego dzieciństwa straszono w d o m u panem. G d y płakało „grożono m u , że oto p a n p r z y c h o d z i i ciebie zabierze. K i e d y podrósł, biegał po u l i c y i b a w i ł się z rówieśnikami, n a to hasło »pan idzie!« i c h o j c o w i e i m a t k i k r y l i się do c h a t y i w całej w s i powstawała j a k b y t r w o g a . I l e r a z y e k o n o m stanąwszy p o d o k n e m krzyknął: »masz iść do pana!« widziała d z i a t w a cały kłopot s w e g o o j c a i całą trwogę s k u t k i e m t a k i e g o w e z w a n i a w y w o ł a n ą . N i c t e d y że położenie poddanego włościanina zrobiło c h a r a k t e r jego s k r y t y m , i' c h y t r y m . Ż e zaś k a j d a n y skuwały którzy n o s i l i siermięgę i o d b y w a l i solidarność. P o t r z e b a wszystkich w jednym natężeniu, w s z y s t k i c h pańszczyznę, więc też wyrodziła się między n i m i i c h nagliła do o b r o n y wspólnej można było widzieć, j a k m a t k a i ojciec p r a c o w a l i zrobić s k r y t y m i p r z e d dziwnego, podejrzliwym każdym, k t o c h o d z i w od wspólnych w r o g ó w . Stąd nad swoimi dziećmi, a b y i c h s z l a c h e c k i m odzieniu...". G d y n p . zjawił się w e w s i ksiądz, dzieci chłopskie dotąd odnosiły się do niego z zaufaniem, dopóki n i e zaczął mówić „ o p a n u , o dworze, 0 i c h ekonomie — w n e t w całej gromadzie można było dostrzec r a p t o w ­ ną zmianę" . W Książce dla rolników Bućkiewicz zastanawiając się n a d p r z y c z y ­ n a m i , z p o w o d u których chłop poddany n a w e t w e własnym gospodarstwie p r a c u j e niechętnie i niedbale, dochodzi do w n i o s k u , że w i n i e n jest t e m u sam system pańszczyźniany: 40 „ w którym włościanie zapominają o t y m , co mają sobie d a n e od d w o r u , a t y l k o rachują swoją pracę. Ż e zaś z a nią n i e biorą zapłaty w gotowiźnie, więc łatwo nabierają tego p r z e k o n a n i a , że każdy z n i c h robotę w e d w o r z e d a r m o robi, a z a t e m że może ją a b y j a k odrobić. Z w y k l e powania młodszych fałszywym nawet p r a c o w i t y c h do niedbałego w y k o n y w a n i a dości p r z y robotach s t a r z y zachęcają rzeczy wystawieniem postę­ umieją nakłonić pańszczyzny. T a k zaś uwykając od m ł o ­ pańszczyźnianych, włościanin 1 pracowitszym u siebie w do t a k o w e g o z łatwością nasz nie umie czynnościach około własnego być p i l n i e j s z y m gospodarstwa" . 4o Zasada, że na pańskim można i należy pracować niedbale, wpajana przez starszych młodszemu p o k o l e n i u , była j e d n y m ze sposobów o b r o n y 4 0 Oknińska, 41 Tamże, s. 601. Wychowanie dzieci..., s. 600-601. �168 ANDRZEJ WOŹNIAK chłopa wobec systemu pańszczyźnianego. Pracując b o w i e m „pod w y m i a ­ r e m " n a pańskim od świtu do zmierzchu, poddany musiał w pracę wkła­ dać j a k n a j m n i e j wysiłku, a b y uniknąć całkowitego fizycznego w y c z e r ­ pania. Przekazywanie młodszym przez starców u t r w a l o n y c h w i c h p a ­ mięci wiadomości n a t e m a t wymiarów obowiązków pańszczyźnianych, granic gruntów chłopskich, d a w n y c h korzystniejszych d l a w s i m i a r , w o ­ bec częstych z m i a n n a niekorzyść w s i , j a k i e w t e j dziedzinie zachodziły, spełniało podobną r o l ę . I l u s t r a c j e stanowić t u mogą zeznania s t u l e t ­ niego przeszło Matjasza Szczepaniaka ze w s i Ziąbki w Księstwie Łowic­ k i m , występującego j a k o świadek w sporze o łąkę graniczną, j a k i zaist­ niał między administracją k l u c z a kompińskiego Księstwa Łowickiego a starostą b o l i m o w s k i m . Szczepaniak twierdząc, że łąka należy do Ziąbek, wspomniał o istniejących t a m niegdyś, a później rozoraných kopcach granicznych. P y t a n y , skąd o n i c h w i e , opowiedział j a k jego s t r y j , równie długowieczny j a k o n sam, w i e l o k r o t n i e pokazywał m u miejsce, gdzie były owe kopce, mówiąc k t o i k i e d y j e zaorał i przykazywał m u , a b y sobie to wszystko zapamiętał . Poruszając zagadnienie r o l i l u d z i s t a r y c h w procesie w y c h o w a n i a dzieci dotknąłem jednocześnie szerszego zagadnienia: i c h a u t o r y t e t u w k u l t u r z e chłopskiej. A u t o r y t e t t e n o p a r t y był n a i c h stosunkowo d u ­ żym w w a r u n k a c h k u l t u r y chłopskiej zasobie w i e d z y t r a d y c y j n e j , d o ­ świadczeń i obserwacji o charakterze gospodarczym i społecznym, n a ­ g r o m a d z o n y m w ciągu długich l a t życia. Charakterystyczne, że w okresie, którym się zajmujemy, ze względu n a ograniczoną n i e t y l k o w k u l t u r z e chłopskiej rolę pisma, oddziaływanie a u t o r y t e t u l u d z i s t a r y c h w y k r a ­ czało często poza r a m y społeczności w i e j s k i e j . P r z y r e w i z j i i n w e n t a r z y „na g r u n c i e " , t j . w e w s i , w sporach o granicę, t a k i c h j a k wyżej w s p o m ­ n i a n y , n a pamięć w i e j s k i c h starców n i e j e d n o k r o t n i e powoływali się rów­ nież właściciele ziemscy. W X V I I I w . świadectwo l u d z i s t a r y c h , cieszą­ cych się w s w o i m środowisku powszechnym poważaniem, poparte p r z y ­ sięgą, posiadało w w i e l u w y p a d k a c h wagę n i e mniejszą od d o k u m e n t u pisanego. Właśnie dzięki t e m u m o g l i o n i odgrywać pewną rolę j a k o obrońcy interesów w s i w j e j sporach z dzierżawcami czy d w o r s k i m i o f i ­ cjalistami. N i e o m a w i a m t u szerzej zagadnienia autorytetów w k u l t u r z e chłop­ skiej, któremu zresztą w l i t e r a t u r z e etnograficznej poświęcono w i e l e m i e j s c a . Chodziło j e d y n i e o zwrócenie u w a g i n a p e w n e c h a r a k t e r y 42 43 44 4 2 Por. W. 4 8 AGAD, K u l a , Miary Arch. i ludzie, Radziwiłłów z W a r s z a w a 1970. Nieborowa — Akta Gosp. (Starsze), p. 4 - 5 , r. 1750. s 4 4 grafia Por. np. J . S. B y s t r o ń , Polski, d y c y j n a , [w:] Warszawa Studia Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 6-8, K . D o b r o w o l s k i , nad życiem społecznym 1947; t e n ż e , Etno­ Chłopska k u l t u r a t r a ­ i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 89-90. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W X V I I I 169 W. styczne d l a okresu pańszczyźnianego treści, których nosicielami b y l i l u ­ dzie starzy i które p r z e k a z y w a l i w procesie w y c h o w a n i a młodszemu p o ­ koleniu. RODZINA A GOSPODARSTWO W p r a c y o rodzinie w i e j s k i e j n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Z i e ­ lonej D . M a r k o w s k a p r z y j m u j e , że r o d z i n a osiąga fazę pełnego r o z w o j u na etapie, k i e d y „jej s t r u k t u r a jest już określona, a baza gospodarcza u s t a b i l i z o w a n a " . W t r a d y c y j n e j rodzinie k u r p i o w s k i e j z przełomu X I X i X X w . etap t e n przypadał n a okres 15 do 20 l a t p o z a w a r c i u małżeń­ stwa. R o z m i a r y gospodarstwa i jego wyposażenie osiągały wówczas swój p u n k t szczytowy. Okres rozrodczości był już w zasadzie zakończony, a d o ­ rastające i dorosłe, bezżenne dzieci w większości przypadków pozosta­ wały jeszcze w e wspólnocie gospodarczej i domowej z r o d z i c a m i . W o k r e ­ sie t y m małżonkowie u z y s k i w a l i pełnię samodzielności gospodarczej, t z w . p r a w o własności w s t o s u n k u do z i e m i i zagrody oraz p r a w o k i e r o w a n i a gospodarstwem, a rodzina spełniała wobec swoich członków najszerszy zakres zadań. Poza f u n k c j a m i gospodarczymi szczególnie ważne i w i e l o ­ stronne były j e j f u n k c j e zabezpieczające i wychowawcze; z okresem t y m wiązała się m i a n o w i c i e konieczność zapewnienia środków u t r z y m a n i a s t a r y m rodzicom, p r z y g o t o w a n i a wyposażenia materialnego d l a dzieci mających wstąpić w związki małżeńskie. Posiadając zazwyczaj dużą l i c z ­ bę dzieci o znacznej rozpiętości w i e k u rodzina pełniła w t y m okresie zarówno elementarne f u n k c j e opiekuńcze, j a k i w y c h o w a w c z e w pełnym tego słowa znaczeniu oraz f u n k c j e kształcenia z a w o d o w e g o . Nasuwa się p y t a n i e , czy fazę pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w e w s i pańszczyźnianej wyznaczały te same m o m e n t y , co w e w s i pouwłaszczeniowej? Objęcie gospodarstwa przez młodą rodzinę, j a k już w s p o m ­ niano, następowało wówczas przeważnie wkrótce p o z a w a r c i u związku małżeńskiego. Używam t u t a k nieprecyzyjnego określenia, gdyż p r a w o decydowania o momencie przekazania czy objęcia gospodarstwa n i e leżało w k o m p e t e n c j i r o d z i n y chłopskiej, lecz należało do d w o r u i było uzależ­ nione od jego a k t u a l n y c h potrzeb i możliwości gospodarczych. Przejęcie gospodarstwa przez młode małżeństwo n i e było wówczas, t a k j a k w e w s i pouwłaszczeniowej, poprzedzone w i e l o l e t n i m „wysługi­ w a n i e m " go u rodziców, n a w e t jeśli o n i b y l i tego gospodarstwa d o t y c h ­ czasowymi posiadaczami. Przeważnie odbywało się ono w t r y b i e j e d n o ­ razowego a k t u ze s t r o n y d w o r u — nadania czy raczej nakazu objęcia gospodarstwa, w r a z z pełnym p r a w e m do k i e r o w a n i a n i m . W 2-3 l a t a po jego objęciu rodzina otrzymywała całkowitą, ale dosyć zróżnicowaną w poszczególnych dobrach co do wielkości załogę, która w myśl i n t e n c j i 45 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 138-139. �170 ANDRZEJ WOŻNIAK d w o r u w i n n a w r a z z d o b y t k i e m własnym chłopa stanowić wyposażenie jego gospodarstwa. Jednakże, jeśli n a w e t p r z y j m i e m y , że w r a z z o t r z y ­ m a n i e m załogi następował rzeczywiście etap pewnej stabilizacji bazy m a t e r i a l n e j r o d z i n y , to ze względu n a zapoczątkowany dopiero okres rozrodczości, nieustabilizowana pozostawała j e j sytuacja demograficzna, co w k o n s e k w e n c j i oznaczało niewystarczającą d l a jednoczesnej p r a c y w e własnym gospodarstwie i o d r a b i a n i a pańszczyzny ilość siły roboczej. O p r o b l e m i e t y m oraz o s k u t k a c h ekonomicznych, które powodowała w gospodarstwie chłopskim konieczność wynajęcia czeladzi pisaliśmy już szerzej w p o p r z e d n i m rozdziale. Ponieważ osiągnięcie stabilizacji demo­ graficznej określone jest c z y n n i k a m i b i o l o g i c z n y m i i m a miejsce n a j ­ wcześniej kilkanaście l a t po z a w a r c i u małżeństwa, faza pełnego r o z w o j u r o d z i n y chłopskiej w okresie pańszczyźnianym następowała znacznie póź­ n i e j , niż objęcie przez nią gospodarstwa. Sytuacja, w której rodzina chłopa pańszczyźnianego n i e stanowiła jeszcze pełnego zespołu roboczego, a b r a k siły roboczej musiała uzupeł­ niać n a j m e m czeladzi, powodowała n i e j e d n o k r o t n i e zachwianie równowagi gospodarstwa. Z d a w a l i sobie z tego sprawę p r z y n a j m n i e j niektórzy p r z e d ­ stawiciele szlachty folwarcznej i w dobrach, gdzie chłopi d z i e l i l i się n a k i l k a k a t e g o r i i — n p . k m i e c i , zagrodników, chałupników, komorników — na gospodarstwach k m i e c y c h , obciążonych wysoką, n i e k i e d y sześciodnio­ wą pańszczyzną s t a r a l i się osadzać chłopów mających dorosłe, zdolne do pracy dzieci . Charakterystyczną notatkę n a t e n t e m a t zawierają r a c h u n k i z eko­ n o m e m w s i Belsk, należącej do B . Walickiego. Sprawa dotyczyła n i e j a ­ kiego K a z i m i e r z a Korczaka, którego m i a n o osadzić na gospodarstwie. M i e j s c o w y wójt zaręczał za n i m „że może być d o b r y m gospodarzem, bo m a b r a c i do służby z d a t n y c h i dzieci m u nadrastają" . W większości j e d n a k w s i m a z o w i e c k i c h w X V I I I w . ó w podział n a kategorie n i e był z b y t mocno r o z b u d o w a n y . Chłopi d z i e l i l i się zazwyczaj n a „gospodarzy" (osadzonych przeważnie n a 1/2 włóki — „półwłóczników") i komorników, a osadzania i c h w zależności od wielkości i s t r u k t u r y r o d z i n y , n a różnych p o d względem obszaru i obciążeń pańszczyźnianych' gospodarstwach, n i e p r a k t y k o w a n o . W y d a j e się ponadto, że tego r o d z a j u postępowanie c h a 4 6 47 48 4 6 P r z e z stabilizację b a z y m a t e r i a l n e j r o d z i n y chłopskiej r o z u m i e m y t u j e d y n i e m o m e n t , w którym j e s t już o n a wyposażona w niezbędne środki p r o d u k c j i , co n i e o z n a c z a j e s z c z e osiągnięcia s t a b i l i z a c j i gospodarczej. 4 7 „... K m i e c i a m i p e w n i e panowie zastawiać się będą, a l e jakichże ludzi n a k m i e c i wybierają — pisał J . P a w l i k o w s k i w b r o s z u r z e „ O p o d d a n y c h p o l s k i c h " — oto którzy d z i e c i mają dorosłe, bo i n a c z e j odrabiając d w o j g i e m l u d z i i d w o j g i e m p a r sprzężaju przez cały tydzień niewystarczyłby sobie na siebie", Próby reform..., s. 123. N o t a do rachunków z p. C z a r n o c k i m , e k o n o m e m 1800, A G A D , A r c h . M . W . I A/35. 4 8 bełskim a d 24 j u n i i anno �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 171 W. r a k t e r y s t y c z n e było raczej d l a większych i stosunkowo dobrze zagospo­ d a r o w a n y c h dóbr. Średnia i d r o b n a szlachta mazowiecka, posiadająca niewielką ilość poddanych, dążyła przede w s z y s t k i m do uzyskania możli­ w i e największej ilości „ d n i " pańszczyźnianych, bez względu n a dalsze konsekwencje. Konsekwencją zaś osadzania n a obciążonych wysoką pań­ szczyzną gospodarstwach młodych, n i e posiadających wystarczającej, ilości rąk do p r a c y r o d z i n było, częste w dobrach o bardziej r o z b u d o w a n y m podziale chłopów n a kategorie, zjawisko t z w . „opadania" — n p . k m i e c i do k a t e g o r i i zagrodników , a w większości w s i m a z o w i e c k i c h po p r o s t u podupadania gospodarstw chłopskich, i c h pustoszenia i zbiegostwa chło­ pów. 49 Przejdę teraz do omówienia f u n k c j i r o d z i n y chłopskiej w fazie peł­ nego r o z w o j u . Jej f u n k c j e p r o k r e a t y w n e były już wówczas w zasadzie zakończone. P o m i n i e m y t u również rozległe w t y m okresie zadania w y ­ chowawcze r o d z i n y , które omówiono w p o p r z e d n i m rozdziale, i o g r a n i ­ c z y m y się do f u n k c j i zabezpieczających i gospodarczych. Wśród f u n k c j i zabezpieczających do najważniejszych należą te, które mają n a celu zabezpieczenie członkom r o d z i n y e l e m e n t a r n y c h potrzeb w zakresie pożywienia, warunków p r a c y i odpoczynku, p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość oraz zapewnienie u t r z y m a n i a sta­ r y m r o d z i c o m ustępującym z gospodarstwa. W e w s i pouwłaszczeniowej do najważniejszych zadań r o d z i n y chłop­ skiej należało p r z y g o t o w a n i e dzieciom zabezpieczenia n a przyszłość, przede w s z y s t k i m zaś wyposażenie dzieci wstępujących w związki małżeńskie. D o elementów tego wyposażenia poza gotówką należały: ziemia, b u d y n k i mieszkalne i gospodarcze, i n w e n t a r z żywy i m a r t w y , sprzęty domowe, odzież i ozdoby, pościel i t p . W pańszczyźnianej w s i mazowieckiej X V I I I w., j a k wiadomo, ziemia, a przeważnie również i zabudowania, n i e stanowiły własności chłopa, nie mogły zatem być przekazywane p o t o m s t w u . Znaczną, a n i e k i e d y przeważającą część wyposażenia osadzonej n a gospodarstwach r o d z i n y stanowił ż y w y i m a r t w y i n w e n t a r z d a w a n y i m przez dwór w r a m a c h załogi. W niektórych p r z y p a d k a c h własnością d w o r u były n a w e t pewne e l e m e n t y bardzo wówczas skromnego wyposażenia d o m u mieszkalnego 5 0 4 9 „ G d y kmieć n i e m a d z i e c i , n a i c h m i e j s c e czeladź trzymać m u s i , a co k o ­ s z t u j e czeladź, i przeto ubożeje, i n a zagrodników mienią się", ski, 5 0 O poddanych Prawo takie polskich, mieli jedynie z a k u p n y c h . Jednakże i w administracja [w:] Próby reform..., nieliczni tym wypadku klucza skierniewickiego w J. P a w l i k o w ­ s. 123. na Mazowszu posiadacze gospodarstw b y w a ł o ono p r z e z d w ó r o g r a n i c z a n e . N p . Księstwie Łowickim zabroniła w I I po­ łowie X V I I I w . t a m t e j s z y m chłopom z a k u p n y m d a w a n i a w posagu ról i łąk córkom wychodzącym z a mąż do S k i e r n i e w i c i „wsi p o s t r o n n y c h " , por. c y t o w a n y już I n ­ wentarz generalny miast i wsiów w G o s p . P r y m . P o n i a t o w s k i e g o 92, r. 1772. całym k l u c z u s k i e r n i e w i c k i m . . . A G A D , Arch. �172 ANDRZEJ WOŻNIAK (np. ławy, p r y m i t y w n e stoły „krzyżaki"). W sumie wyposażenie, j a k i e m a z o w i e c k i chłop pańszczyźniany mógł dać dzieciom wstępującym w związki małżeńskie, ograniczało się do jednej l u b co najwyżej p a r u sztuk i n w e n t a r z a żywego, odzieży, n i e k i e d y ozdób (np. k i l k u sznurów k o r a l i ) , pościeli, p e w n e j , z reguły n i e w i e l k i e j ilości pieniędzy. P r a w d o ­ podobnie dawano również dzieciom narzędzia i sprzęty domowe, lecz z t e r e n u Mazowsza, poza cytowaną już wcześniej wzmianką u Gołębiow­ skiego, n i e posiadamy n a t e n t e m a t żadnych wiadomości źródłowych. Podkreślić j e d n a k należy, że w e w s i pańszczyźnianej n a w e t b r a k tego dawanego przez rodziców wyposażenia, czy też niektórych jego elemen­ tów n i e uniemożliwiał młodemu małżeństwu objęcia nadanego przez dwór gospodarstwa, chociaż n a pewno pogarszał jego sytuację gospodarczą w p i e r w s z y m , szczególnie t r u d n y m okresie. W j e d n y m z artykułów za­ mieszczonych w „Monitorze" z 1767 r . z n a j d u j e m y następujące zdanie n a t e n t e m a t : „Poddany co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, t y l k o n a sobie t o odzienie, które wysłużył p a r o b k i e m będąc, "zaraz zwykł bywać do osiadania g r u n t u p r z y m u s z a n y " . Chociaż uogólnianie tego r o d z a j u s y t u a c j i można p o p r o s t u uznać za jeden ze środków sto­ sowanych przez XVIII-wieczną publicystykę w walce o polepszenie s y ­ t u a c j i chłopa, to świadczy ono jednak, że t a k i e w y p a d k i się zdarzały. 51 1 W okresie pouwłaszczeniowym przejście s t a r y c h rodziców n a doży­ wocie i przekazanie przez n i c h dzieciom p r a w a własności do z i e m i i za­ g r o d y łączyło się zazwyczaj z uroczyście d o k o n y w a n y m odpisem n o t a ­ rialnym Świadczenia dzieci n a rzecz przechodzących n a dożywocie rodziców były n a ogół ściśle określone i obejmowały zapewnienie i m m i e ­ szkania, wyżywienia i odzieży. N a d wypełnianiem t y c h zobowiązań czu­ wała cała społeczność wioskowa, a w poważniejszych p r z y p a d k a c h i n t e r ­ weniował sołtys, n a j s i l n i e j s z y m jednakże a r g u m e n t e m s t a r y c h rodziców wobec o p o r n y c h dzieci była groźba cofnięcia z a p i s u . P r a w o własności do z i e m i i zagrody dawało zatem l u d z i o m s t a r y m w e w s i pouwłaszczen i o w e j gwarancję względnie zabezpieczonego b y t u w okresie, g d y n i e b y l i już z d o l n i do p r a c y . Tego r o d z a j u zabezpieczenia b y t u l u d z i s t a r y c h b r a k było w X V I I I -wiecznej w s i mazowieckiej, w której chłopi p r a w a do dysponowania ziemią z reguły n i e posiadali. Jeśli n a w e t dzieci dawały r o d z i c o m dach n a d głową i u t r z y m a n i e , co j e d n a k wcale n i e było regułą, to uzależnione było t o j e d y n i e o d i c h dobrej w o l i i a k t u a l n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . N i e działały t u żadne sankcje w r o d z a j u w y c o f a n i a zapisu gospodarstwa, a i o p i n i a wioskowa, j a k się w y d a j e , n i e potępiała z b y t surowo t y c h , 5 2 53 51 Próby 5 £ D. kowskiej, 5 3 reform..., s. 46. M a r k o w s k a , Rodzina W r o c ł a w 1964, s. 77; t e j ż e , Markowska, Rodzina w. środowisku Rodzina wiejska..., wiejskim. wiejska..., s. 156-157. Studium s. 156. wsi podkra­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 173 W. którzy n i e b y l i w stanie utrzymać s t a r y c h rodziców. Biorąc p o d uwagę niską wydajność gospodarstwa pańszczyźnianego, u t r z y m y w a n i e jednej czy dwojga osób n i e z d o l n y c h do pracy, stanowić mogło d l a r o d z i n y chłop­ skiej poważne obciążenia, a n i e k i e d y wręcz przekraczać j e j możliwości. Stosunkowo często spotykane jeszcze w X V I I w . po w s i a c h i miastecz­ k a c h t z w . „szpitale", spełniające rolę domów d l a starców, w X V I I I w . znajdowały się w u p a d k u . Źródła z t e r e n u Mazowsza zawierają n i e k i e d y w z m i a n k i o „włókach s z p i t a l n y c h " w niektórych wsiach, ale czynne szpitale istniały wówczas przeważnie w miastach i miasteczkach -— n p . Rawie, Sochaczewie, B o l i m o w i e . Szpitale te, nieliczne i stale cierpiące n a b r a k funduszów, mogły zapewnić n a pół głodową egzystencję n i e ­ w i e l k i e j liczbie pensjonariuszy. Większość l u d z i s t a r y c h , o c z y m będzie jeszcze m o w a , musiała o żebraczym k i j u szukać środków do życia. 1 5 i F u n k c j e zabezpieczające r o d z i n y chłopskiej stanowiące w okresie p o uwłaszczeniowym jedno z j e j najważniejszych zadań, realizowane były w znacznej mierze n a bazie p r a w a własności do ziemi. Wyraźne o g r a n i ­ czenie t y c h f u n k c j i w mazowieckiej w s i X V I I I w . wiązało się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , że chłop pańszczyźniany w większości wypadków p r a w t a k i c h n i e posiadał oraz ze s k u t k a m i gospodarczymi, j a k i e t e n stan rzeczy za sobą pociągał. Wszystkie w y m i e n i o n e wcześniej f u n k c j e rodzina chłopska realizuje w ścisłym związku z działalnością gospodarczą, stanowiącą podstawę u t r z y m a n i a d l a j e j członków. T z w . t r a d y c y j n a r o d z i n a chłopska jest za­ razem wytwórcą i głównym k o n s u m e n t e m w y t w a r z a n y c h przez siebie dóbr. Charakteryzując gospodarkę t r a d y c y j n e j w s i k u r p i o w s k i e j przełomu X I X i X X w . D . M a r k o w s k a określa ją j a k o „samowyżywieniową", t j . taką, w której „rodzina chłopska p r o w a d z i w s w o i m gospodarstwie wszyst­ k i e te k i e r u n k i p r o d u k c y j n e , które dostarczają j e j niezbędnych a r t y k u ­ łów żywnościowych" . M i m o że podstawowe cechy t r a d y c y j n e j gospo­ d a r k i chłopskiej — połączenie zakładu p r o d u k c y j n e g o z r o d z i n n y m gospodarstwem d o m o w y m czy też zasada „gospodarki samowyżywieniow e j " odnoszą się w ogólnej mierze również do w s i pańszczyźnianej, t o gospodarstwo chłopa pańszczyźnianego w s w o i m sposobie f u n k c j o n o w a n i a w y k a z u j e w i e l e cech specyficznych. 55 Gospodarstwo chłopskie w u s t r o j u folwarczno-pańszczyźnianym — j a k pisze W . K u l a — było działką wyżywieniowo-reprodukcyjną. Podział o w y c h f u n k c j i r e p r o d u k c y j n y c h między gospodarstwa różnych rozmiarów był n a ogół nierównomierny. Powodowało to niechęć chłopów do o b e j ­ m o w a n i a większych gospodarstw, gdyż świadczenia, j a k i m i były one 54 Ilustracja województwa rawskiego 1789, w y d . Z . Kędzierska, W a r s z a w a 1971, s. 4, 74, 148. 5 5 M a r k o w s k a , Rodzina wiejska..., s. 140. �174 ANDRZEJ WOZNIAK obciążone, oraz ilość i n w e n t a r z a , jaką musiały utrzymywać, były t a k w i e l k i e , że w rezultacie gospodarstwo t a k i e często n i e zapewniało użyt­ k o w n i k o m a n i wyższej stopy życiowej, a n i możliwości j a k i e g o k o l w i e k „dorobku". „Nieodłączną cechą takiego gospodarstwa, p r z y uwzględnie­ n i u znacznych z r o k u n a r o k wahań wydajności pracy, musiało 'być powstawanie nadwyżek w j e d n y m , a niedoborów w d r u g i m r o k u . W w y ­ p a d k u nadwyżek wszystko skłaniało do konsumpcyjnego i c h zużycia. W w y p a d k u niedoborów — do prób przerzucenia n a dwór i c h cięża­ ru" . 5e J a k widać już w t y c h k i l k u zdaniach, którymi W. K u l a rozpoczyna rozważania n a t e m a t gospodarki chłopa pańszczyźnianego, dają się^zauważyć p e w n e j e j specyficzne cechy, a m i a n o w i c i e : poziom życia r o d z i n y chłopskiej był wówczas uzależniony n i e t y l e od wielkości gospodarstwa, co o d wysokości świadczeń, którymi było ono obciążone, zaś gospodar­ s t w o chłopskie, m i m o p e r m a n e n t n i e zachwianej równowagi, mogło f u n k ­ cjonować, przerzucając w l a t a c h gorszych część s w o i c h niedoborów n a dwór. N i e trzeba udowadniać, że sytuacja w e w s i pouwłaszczeniowej przedstawiała się całkowicie odmiennie. R o z m i a r y posiadanego gospodar­ s t w a stanowiły zasadniczy c z y n n i k określający sytuację materialną i spo­ łeczną r o d z i n y i ona też sama ponosiła konsekwencje w s z e l k i c h okreso­ w y c h wahań wielkości p r o d u k c j i tego gospodarstwa. W. Kula, Teoria s z a w a 1962, s. 70-71. 5 4 ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ �