https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f0bb112ffbea84b2562bc1363affe9.pdf 4040e185a8315c7f7b1f9c71c9380514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:885 Title A name given to the resource Kultury etniczne w pluralistycznej cywilizacji amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R Y ETNICZNE W PLURALISTYCZNEJ CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ Jedna z dawniejszych tez głosiła, że naród amerykański formując się w t r a k c i e ciągłego procesu i m i g r a c j i n i g d y n i e ukształtował swej k u l t u r y n a r o d o w e j . W myśl t e j tezy rzeczywistość k u l t u r o w a U S A zawsze była i jest n a d a l heterogenicznym t w o r e m składającym się z różnorodnych elementów k u l t u r o w y c h w n i e s i o n y c h do Nowego Świata przez p r z y b y ­ szów. Wynikałoby stąd, że n a tę rzeczywistość kulturową składają się t y l k o k u l t u r y poszczególnych g r u p osadniczych, stanowiące w mniejszej l u b większej mierze mutacje s w y c h macierzystych k u l t u r europejskich, a z j a t y c k i c h czy afrykańskich. Całość tę łączyłaby zaś w a r s t w a kosmo­ politycznej k u l t u r y masowej, w której t r u d n o dopatrzyć się amerykań­ s k i c h wartości n a r o d o w y c h . Teza t a k a jest dziś n i e do u t r z y m a n i a w świetle rezultatów badań h i s t o r y c z n y c h i socjologicznych n a d kształtowaniem się amerykańskiego n a r o d u . Niezależnie od poglądów n a t e m a t c h a r a k t e r u tego procesu więk­ szość badaczy uznaje istnienie odrębnej i specyficznej k u l t u r y a m e r y ­ kańskiej , którą częściej n a z y w a się po p r o s t u cywilizacją . C y w i l i z a c j a ta, podobnie j a k i „amerykańska wspólnota n a r o d o w a " uformowała się p o d koniec X V I I I w . i n a początku X I X stulecia w o p a r c i u o względnie j e d n o l i t e w z o r y k u l t u r o w e anglosaskich i protestanckich kolonistów. 1 2 3 1 Charakterystyczne s к i e g o, jest który z j e d n e j tutaj niekonsekwentne stanowisko J. Chałasiń- s t r o n y t w i e r d z i , że n i e można mówić o u f o r m o w a n i u się n a r o d u amerykańskiego ze względu n a b r a k wykształconej świadomości narodowej, z drugiej wskazując zaś poświęca s w ą pracę amerykańskiej „kulturze n a r o d o w e j " p r z y t y m n a j e j rodowód i głębokie k o r z e n i e . Zob. Kultura wanie się kultury narodowej w Stanach Zjednoczonych amerykańska. Ameryki, Formo­ W a r s z a w a 1970, s. 535-538. 2 K r y j e się z a t y m t e n d e n c j a do p r z e c i w s t a w i a n i a c y w i l i z a c j i amerykańskiej cywilizacji europejskiej, Zjednoczonych do podkreślania i do a k c e n t o w a n i a wyjątkowej cywilizacyjnej t e c h n i c z n y c h aspektów k u l t u r y słowionych społeczeństw. Zob. C h . i M . B e a r d , Rozwój cywilizacji misji wysokouprzemyamerykańskiej, W a r s z a w a 1961. s H. K u b i a k , 6 — Etnografia Polska Rodowód XXIII narodu amerykańskiego, — Stanów K r a k ó w 1975, s. 16. �82 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI' Zauważył t o już zresztą jeden z najbardziej w n i k l i w y c h obserwatorów życia ówczesnych Stanów Zjednoczonych — A l e x i s de Tocqueville, p o ­ sługujący się pojęciem c y w i l i z a c j i angloamerykańskiej . Jednolitość t e j k u l t u r y n i e była j e d n a k zupełna, gdyż aż do W o j n y D o m o w e j istniał w A m e r y c e wyraźny podział n a kulturę elitarną i l u d o ­ wą (folk culture) co — n i e licząc k u l t u r y Murzynów — odpowiadało w dużej mierze k u l t u r o w e m u zróżnicowaniu Starego Świata. T e n p r o s t y dychotomiczny podział został zniszczony przez k o l e j n e fale i m i g r a c y j n e , zasadnicze z m i a n y s t r u k t u r a l n e w ekonomice k r a j u wynikające z p r z y ­ spieszonej i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i oraz przez pogłębiające się w s k u ­ t e k intensywnego r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h r o z w a r s t w i e n i e społeczne. Fala imigrantów wchłaniana była przede w s z y s t k i m przez śro­ dowiska w i e l k o m i e j s k i e , gdzie z l o k a l i z o w a n y był przemysł. W t y m m i l i e u kształtowały się podstawy amerykańskiej k u l t u r y p o p u l a r n e j . O d tego też okresu względnie homogeniczna k u l t u r a amerykańska poczęła z m i e ­ niać swe oblicze w zależności o d klasy, w a r s t w y , etnicznego pochodzenia i r e g i o n u . Odtąd możemy już mówić o k u l t u r z e amerykańskiej, a n i e angloamerykańskiej, mając n a uwadze f a k t , że j e j podłoże jest n a d a l anglosaskiego pochodzenia, ale późniejsze n a w a r s t w i e n i a posiadają już odmienne genealogie. Jeśli więc k u l t u r a amerykańska jest f a k t e m niezaprzeczalnym, t o c z y m w t a k i m razie są k u l t u r y etniczne poszczególnych g r u p i m i g r a c y j n e g o pochodzenia? Czy są t o przeszczepione n a g r u n t amerykański f r a g m e n t y r o d z i m y c h k u l t u r , segmenty k u l t u r y amerykańskiej, czy też rozwijające się w g własnych wewnętrznych p r a w k u l t u r o w e e n k l a w y izolowane za­ równo od k u l t u r y dominującej k r a j u zamieszkiwania, j a k i o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia. N a te p y t a n i a dawano dotychczas różne odpowiedzi w zależności od ideologicznej o r i e n t a c j i i narodowego pochodzenia b a ­ dacza. Z w o l e n n i c y t z w . a n g l o k o n f o r m i z m u , a więc obrońcy anglosaskiego c h a r a k t e r u A m e r y k i i j e j k u l t u r y , podkreślali z jednej s t r o n y nikły wpływ imigrantów n a kulturę Stanów Z j e d n o c z o n y c h , z d r u g i e j zaś — u b o ­ l e w a l i n a d n i e w i e l k i m oddziaływaniem a m e r y k a n i z a c y j n y c h i n s t y t u c j i n a przybyszów zamkniętych w granicach s w y c h społecznych i k u l t u r o w y c h gett. D l a n i c h k u l t u r a etniczna była j e d y n i e bezwartościowym zespołem przeżytków utrudniających awans k u l t u r a l n y imigrantów i i c h a s y m i ­ lację. 4 5 6 4 A. de s M. Novak, venties, 6 w Tocqueville, The rise O demokracji of unmeltable w Ameryce, ethnics. Warszawa Politics 1976, s. 262. and culture in the se­ N e w Y o r k 1972, s. 162. Poglądy minimalizujące wpływ kultur grup imigracyjnych utrzymują się U S A do dziś, m i m o że hasła a n g l o k o n f o r m i s t y c z n e n i e należą obecnie do p o p u ­ larnych i publicznie u j a w n i a n y c h . Zob. M. Fudali, w USA, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 1: 1975, n r 1, s. 70. Rozwój badań etnicznych �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 83 AMERYKAŃSKIEJ Rzecznicy t e o r i i t y g l a etnicznego ( m e l t i n g pot) przyjmujący tezę o ciągłym s t a w a n i u się „ n o w e j " j e d n o l i t e j k u l t u r y amerykańskiej w w y ­ n i k u syntezy „najlepszych" elementów w s z y s t k i c h k u l t u r uczestniczących w t y m procesie, k w e s t i o n o w a l i zarówno ustalony raz na zawsze charak­ t e r rodzimej c y w i l i z a c j i , j a k i o d m a w i a l i p r a w a k u l t u r o m e t n i c z n y m do samodzielnej egzystencji. Miały one wnieść swój wkład do ogólnonaro­ dowego n u r t u , a po spełnieniu tej m i s j i zniknąć z k u l t u r o w e j m a p y Sta­ nów Zjednoczonych. Kolejną po anglokonformizmie i t e o r i i t y g l a była koncepcja k u l t u r o ­ wego p l u r a l i z m u , którą h a r v a r d z k i filozof H . M . K a l l e n określił wstępnie już w r. 1915 j a k o „multiplicity i n a u n i t y " . N i e wdając się t u w analizę d o k t r y n y k u l t u r o w e g o p l u r a l i z m u zauważmy, że akceptowała ona i s t n i e ­ nie k u l t u r etnicznych j a k o s u b k u l t u r amerykańskiej c y w i l i z a c j i . W g r u n ­ cie rzeczy koncepcja t a przyjmowała p e w n e elementy zarówno t e o r i i a n g l o k o n f o r m i z m u , j a k i ideologii t y g l a etnicznego. Zakładała ona b o ­ w i e m realne istnienie anglosaskiego t r z o n u amerykańskiej c y w i l i z a c j i , który — wzbogacony następnie o wtręty k u l t u r imigrantów — ukształ­ tował się w nową wartość kulturową — jednolitą cywilizację amerykań­ ską w m a k r o s k a l i i w pluralistyczną mozaikę s u b k u l t u r w m i k r o s k a l i . W myśl tej d o k t r y n y k u l t u r y etniczne przestały być „obce". Zostały one słusznie uznane za zjawiska amerykańskie, choć p o d względem genetycz­ n y m wywodzące się ze Starego Świata. N i e była to t y l k o kwestia t a k i e j czy i n n e j koncepcji, gdyż w rzeczywistości a k u l t u r a c j a w dużym s t o p n i u dotknęła k u l t u r y etnicznych zbiorowości, przekształcając j e z k u l t u r i m i g r a c y j n y c h społeczności o mniejszościowym charakterze w s u b k u l t u r y amerykańskich zbiorowości etnicznych. Stopień i c h a u t o n o m i i w m i k r o planie jest różny, t a k j a k i różne są środowiska, w j a k i c h s u b k u l t u r y te realizują się. W e w s z y s t k i c h j e d n a k p r z y p a d k a c h znajdują się one p o d ciśnieniem' wzorów ogólnonarodowych, które nakładają amerykańskie piętno na elementy etniczne. Niełatwe jest zdefiniowanie współczesnej k u l t u r y amerykańskiej w j e j w y m i a r z e ogólnonarodowym. Składać się ona m u s i , t a k j a k każda i n n a k u l t u r a , z i d e i ( w a r s t w y symbolicznej), zachowań ( w a r s t w y b e h a w i o r a l ­ nej) i artefaktów ( w a r s t w y m a t e r i a l n e j ) . N i e ulega wątpliwości, że m a ­ t e r i a l n e podstawy c y w i l i z a c j i amerykańskiej są jednorodne i wynikają przede w s z y s t k i m z wysokiego stopnia uprzemysłowienia, u r b a n i z a c j i oraz r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i t r a n s p o r t u . Wspólna jest również s y m ­ b o l i k a narodowo-państwowa określana często j a k o „American civic r e ­ l i g i o n " oraz i m p o n d e r a b i l i a ustrojowe, które określają podstawowe p r a 7 8 7 H . M. Immigration 8 K a l l e n , Democracy as a factor Zob. n a t e n temat America, 1967, n r 1. versus in American interesujące the melting history, uwagi „Deadalus. J o u r n a l of A m e r i c a n pot, [w:] Englewood O. H a n d 1 i n [ed.], Cliffs, N J , 1959, s. 155. R. N. В e 11 a h a, Academy Civic religion in of A r t a n d S c i e n c e " , v o l . 9 6 : �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a i obowiązki obywatelskie. Chodzi t u więc o cały k o m p l e k s i d e i obda­ r z a n y c h z w y k l e m i a n e m „amerykanizmu". Łączy się z n i m również m i ­ tologia społeczno-polityczna posiadająca swe oparcie w sformułowanym w 1917 r. słynnym amerykańskim w y z n a n i u w i a r y (The A m e r i c a n ' s creed). D o tego dodajmy jeszcze u f o r m o w a n y przez historyczne doświad­ czenia specyficznie amerykański sposób myślenia ( A m e r i c a n w a y o f thought), który r z u t u j e n a t z w . c h a r a k t e r i osobowość amerykańską . 9 T a m a t e r i a l n a c y w i l i z a c j a i idee a m e r y k a n i z m u stanowią r a m y d l a amerykańskiego sposobu życia ( A m e r i c a n w a y o f life). Określają go w g znanego geografa k u l t u r o w e g o W. Zelinsky'ego t a k i e elementy ame­ rykańskiego etosu, j a k i n d y w i d u a l i z m , duża ruchliwość i akceptacja ciąg­ łych zmian, mechanistyczna w i z j a świata oraz silnie zaznaczające się ele­ m e n t y świeckiego i religijnego m e s ja niz m u . To właśnie głównie w sfe­ rze „American w a y of l i f e " znajduje się miejsce na „ethnic w a y of l i f e " , na akcentowanie s w y c h k u l t u r o w y c h powiązań z Polską, C h i n a m i czy Ukrainą, j a k o akceptowaną w w a r u n k a c h amerykańskich formę działal­ ności i n d y w i d u a l n e j i g r u p o w e j . Istotą współczesnego p l u r a l i z m u jest zatem jedność c y w i l i z a c y j n a Amerykanów bez względu n a i c h pochodze­ n i e i staż osadniczy w N o w y m Świecie p r z y jednoczesnej mnogości etnicz­ n y c h s u b k u l t u r świadczących o złożonej genealogii amerykańskiego n a r o ­ d u i odzwierciedlających różnorodne stopnie zaawansowania procesów a k u l t u r a c j i i asymilacji. Występowanie s u b k u l t u r w społeczeństwach złożonych (complex socie­ ties) jest z j a w i s k i e m całkowicie n a t u r a l n y m , gdyż wielowarśtwowości ży­ cia społecznego odpowiada t a m wielowarstwowość k u l t u r o w a . W społe­ czeństwie t a k i m m a m y więc n u r t k u l t u r y dominującej, n a którego t l e rysują się pewną odmiennością cech s u b k u l t u r y wydzielone najczęściej na podstawie płci, w i e k u , regionów i środowisk zawodowych. W t e n sposób wyodrębniono więc s u b k u l t u r y kobiece i młodzieżowe, p r o w i n c j o ­ nalne i robotnicze. Każda z n i c h n i e jest autonomiczna i krzyżuje się z pozostałymi w r a m a c h ogólnonarodowego systemu k u l t u r o w e g o . I0 Z taką sytuacją m a m y do czynienia w społeczeństwie etnicznie j e d ­ n o r o d n y m , natomiast k o m p l i k u j e się ona w p r z y p a d k u t z w . n o w y c h etnon a r o d o w y c h jednostek, które stanowią formę egzystencji t z w . t r a n s ­ p l a n t e d peoples" . Wówczas d o d a t k o w y m elementem zróżnicowania k u l ­ t u r o w e g o staje się c z y n n i k etniczny. W grę wchodzą t u n i e t y l k o treści przeniesione ze Starego Świata, ale i elementy k u l t u r o w e powstałe już w n o w y m środowisku, choć oparte n a dziedzictwie k r a j u pochodzenia. 11 9 H . S. thought 1 0 C o m m a g e r , and character W. Zelinsky, since The The American the 1880's, cultural mind. An interpretation New Haven—London geography of the of American 1962, s. V I I — V I I I . United States, Englewood Cliffs, N J , 1973, s. 40. 1 1 D. В i b e i г о, The Americas and civilization, New York 1972, s. 347. �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ 86 Te k u l t u r o w e w z o r y g r u p imigrantów, przetworzone następnie przez i c h potomków, stają się podstawą poszczególnych s u b k u l t u r etnicznych, których twórcami i nosicielami są w w a r u n k a c h amerykańskich poszcze­ gólne g r u p y i zbiorowości etniczne, czy j a k określił to Gordon „etniczne subspołeczeństwo" (ethnic s u b s o c i e t y ) . T e n sam autor zauważył słusz­ nie, że t y l k o w n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h o w o etniczne subspołeczeństwo t w o r z y jednorodną grupę społeczną, czy też jednostkę przypominającą europejskie mniejszości narodowe. W rzeczywistości coraz częściej zbio­ rowości etniczne U S A zróżnicowane są wewnętrznie w g przynależności w a r s t w o w e j , s y t u a c j i rezydencjalnej (miejskiej l u b wiejskiej) oraz regio­ nalnej l o k a l i z a c j i w r a m a c h amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h . T o zróżnicowanie m u s i także odzwierciedlać się w s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznej, której n i e można zatem traktować j a k o j e d n o l i t e j i d l a wszyst­ k i c h wspólnej. W j e j r a m a c h będą układały się więc w różnorodne k o n ­ figuracje elementy k u l t u r y l u d o w e j i narodowej k r a j u pochodzenia z ele­ m e n t a m i k u l t u r y p o p u l a r n e j , masowej i e l i t a r n e j k r a j u zamieszkiwania, w zależności o d społecznej s t r u k t u r y g r u p y , osiągniętego etapu a s y m i l a c j i i a k u l t u r a c j i oraz j e j u s y t u o w a n i a w k u l t u r o w y m krajobrazie Stanów Zjednoczonych. 12 Z a d a j m y sobie teraz p y t a n i e co do zasadności d o k o n y w a n i a analizy k u l t u r o w e g o zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego w kategoriach k u l t u r etnicznych, skoro są one t a k bardzo wewnętrznie niejednolite. Czy możemy w t e j s y t u a c j i podtrzymywać tezę o i s t n i e n i u k o n k r e t n y c h s u b ­ k u l t u r etnicznych w r a m a c h amerykańskiej cywilizacji? W y d a j e się, że na p y t a n i e t o można odpowiedzieć w sposób p o z y t y w n y , i to co n a j m n i e j z dwóch powodów. Po pierwsze — analizowanie amerykańskich s u b k u l t u r etnicznych z p e w n y m abstrahowaniem o d i c h wewnętrznego zróżnico­ w a n i a jest metodologicznie uzasadnione, jeśli p r z y j m i e m y za słuszną tezę o konieczności formułowania twierdzeń idealizacyjnych i i c h stopniowej k o n k r e t y z a c j i w t o k u dalszej analizy . Po d r u g i e — s u b k u l t u r y te, m i m o i c h heterogeniczności posiadają j e d n a k w r a m a c h całej zbiorowości etnicznej p e w n e m i n i m u m cech wspólnych, łączących się z etnicznością członków t e j g r u p y , do których zaliczyć należy z jednej s t r o n y wspólne elementy dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a d y c j i oraz s y m b o l i k i etnicznej, z d r u g i e j zaś — wspólny emocjonalny stosunek do t y c h k u l t u r o w y c h wartości. Pisząc zatem dalej o k u l t u r a c h etnicznych będziemy p o d t y m pojęciem r o z u m i e l i ponadregionalną subkulturę k o n k r e t n e j etnicznej zbio­ rowości w r a m a c h amerykańskiego społeczeństwa k u l t u r o w e g o p l u r a ­ lizmu. Mówiąc o k u l t u r a c h etnicznych w społeczeństwie amerykańskim uży13 M. M. G o r d o n , Assimilation in American and national origins, N e w Y o r k 1970, s. 38. 1 2 1 3 L. N o w a k , Wstęp do idealizacyjnej teorii life. nauki, The role of race, W a r s z a w a 1977. religion �86 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a m y tego określenia w o d m i e n n y m znaczeniu, aniżeli wynikałoby to z antropologicznych d e f i n i c j i k u l t u r y , które z w y k l e obejmują całokształt zachowań, wzorów, n o r m , artefaktów, c z y l i cały system a d a p t a c y j n y czło­ wieka, umożliwiający m u społeczną egzystencję w środowisku p r z y r o d ­ n i c z y m . Tymczasem k u l t u r a etniczna n i e obejmuje całej społeczno-kultur o w e j rzeczywistości k o n k r e t n e j g r u p y etnicznej stanowiącej segment narodowo-państwowego organizmu, a t y l k o te j e j f r a g m e n t y , które p o ­ siadają związek z etnicznością . W y d a j e się, że w t y m p r z y p a d k u ope­ r a t y w n i e j sza jest węższa definicja k u l t u r y j a k o bardziej adekwatna do s y t u a c j i społeczeństw złożonych. Chodzi t u o definicję, w myśl której rozdziela się sferę c y w i l i z a c j i techniczno-użytkowej o d t z w . k u l t u r y s y m ­ bolicznej, stanowiącej „zbiór w s z y s t k i c h upowszechnionych w niej reguł i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j [wymagających ze względu n a realizację swego sensu znajomości k o d u k u l t u r o w e g o — A P Z ] oraz zbiór akceptowanych w n i e j , związanych z o w y m i regułami porządków wartości" . Podobnego t y p u delimitację zaproponowała nieco wcześniej A . Kłoskowska zaliczając do k u l t u r y w węższym znaczeniu t y l k o te „czynności symboliczne, które w sposób bezpośredni są i n s t r u m e n t a l n e j e d y n i e w stosunku do i n n y c h czynności s y m b o l i c z n y c h l u b w ogóle n i e noszą bezpośredniego charak­ t e r u i n s t r u m e n t a l n e g o " , nabierając walorów autotelicznych. W p r a k t y c e badawczej t a k i e rozumienie k u l t u r y sprowadza się zazwyczaj do f o r m uczestnictwa w życiu i działalności k u l t u r a l n e j . Jednakże k u l t u r a etniczna z jednej s t r o n y w y k r a c z a poza t a k pragmatycznie rozumiane uczestnictwo w k u l t u r z e , obejmując n p . systemy wartości czy pewne zinternalizowane w z o r y zachowań, z d r u g i e j zaś posiada węższy charakter, ograniczając się t y l k o do t y c h f o r m uczestnictwa w k u l t u r z e , które są etnicznie o k r e ­ ślone, t j . są m o t y w o w a n e i determinowane etnicznie l u b też służą etnicz­ nie z o r i e n t o w a n y m celom. W t e n sposób w zakres s u b k u l t u r y etnicznej wchodzić będą przede w s z y s t k i m t a k i e elementy, j a k etniczna twórczość i odtwórczość artystyczna, etniczne f o r m y r o z r y w k i , etniczne wierzenia, w i e d z a i symbolika, etniczne zwyczaje i obchody uważane za „tradycyj­ n e " , uroczystości oraz rocznice etniczne, a także i n s t y t u c j e służące r e a l i ­ zacji t y c h etnicznych zainteresowań i t r a n s m i s j i etnicznych treści. Z problematyką k u l t u r etnicznych wiąże się także k w e s t i a d w u k u l turowości. N a p r o b l e m t e n zwrócił uwagę N . Glazer pisząc, że „ A m e r y ­ kanie mogą zachować podwójne obywatelstwo k u l t u r o w e , gdyż mogą uczestniczyć w k u l t u r z e s w y c h i m i g r a n c k i c h g r u p i krajów r o d z i m y c h oraz w ogólnej k u l t u r z e amerykańskiej" . Stanowisko to, dość t y p o w e 14 15 16 17 1 4 diach A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , etnicznych, 1 5 J. K m i t a , 16 A. Warszawa 1 7 N. Koncepcje etniczności w amerykańskich stu­ „ L u d " (w d r u k u ) . Wykłady Kłoskowska, z logiki i metodologii Społeczne ramy nauk, Warszawa kultury. Monografia 1973, s. 30. socjologiczna, 1972, s. 22. Glazer, The immigrant groups and American culture, „Yale Review", �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 87 AMERYKAŃSKIEJ dla badaczy amerykańskich, wzbudza j e d n a k pewne zastrzeżenia wobec ograniczania p r o b l e m a t y k i wyłącznie do pokolenia przybyszów oraz t r a k ­ t o w a n i a p a r t y c y p a c j i w dwóch k u l t u r a c h z b y t statycznie. D l a uniknięcia tego samego błędu odwołajmy się t u t a j do pożytecznego — ze względu na swą prostotę — m o d e l u procesu p r z e m i a n zbiorowości polonijnej za­ proponowanego przez A . K . P a l u c h a . M o d e l t e n w postaci graficznej przyjął kształt trzech kolejno przenikających się kół, z których pierwsze (A) reprezentuje kulturę k r a j u pochodzenia, d r u g i e (C) — kulturę etnicz­ ną wytworzoną na n o w y m t e r y t o r i u m i trzecie (B) — kulturę k r a j u za­ m i e s z k i w a n i a . Ciąg z m i a n przebiega t u j e d n o k i e r u n k o w o (od Ci do C ) zgodnie z regułami a k u l t u r a c j i i a s y m i l a c j i g r u p y , prowadząc od k u l ­ t u r y emigrantów, poprzez subkulturę etniczną do pełnego uczestnictwa w k u l t u r z e amerykańskiej. Nosi ono już t y l k o pewne ślady zachowań wywodzących się z k u l t u r y etnicznej, poprzez które zachowana zostaje łączność z kulturą k r a j u przodków. 18 19 2 Z powyższego schematu widać wyraźnie, że s u b k u l t u r a etniczna jest t w o r e m pośrednim, swego rodzaju pomostem między kulturą rodzimą a kulturą amerykańską. Jest ona także k a t a l i z a t o r e m ułatwiającym stop­ niową akulturację oraz c z y n n i k i e m , poprzez który może być realizowane uczestnictwo w dwóch k u l t u r a c h . Rozpatrzmy to zagadnienie bliżej, uwzględniając c z y n n i k i generacyjne. I t a k pierwsze pokolenie i m i g r a n ­ tów przyniosło do Nowego Świata elementy swej rodzimej k u l t u r y za­ równo w pamięci (zwie się to często „kulturą pamięciową" — m e m o r y c u l t u r e — w odróżnieniu od k u l t u r y „ ż y w e j " , t j . n p . nadal k u l t y w o w a ­ n y c h zwyczajów), j a k i w osobowości k u l t u r o w e j , ukształtowanej przez wartości i w z o r y k u l t u r y ojczystej. L u d z i e c i starają się w n o w y m śro­ d o w i s k u zrekonstruować swą kulturę w t a k i m stopniu, na j a k i pozwala system społeczno-kulturowy A m e r y k i . W t e n sposób tworzą z w y k l e p o d w a l i n y s u b k u l t u r y etnicznej, której i s t o t n y m n o w y m k o m p o n e n t e m są i n s t y t u c j e s u b s t y t u t y w n e , takie j a k parafia, k l u b y etniczne, o r g a n i ­ zacje etc. T a s u b k u l t u r a , związana z reguły z życiem w e t n i c z n y m get- 1959, n r 48, s. 393. 1 8 A. K. P a l u c h , Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, n r 2, s. 24-25. 1 9 Zbliżony pogląd odnośnie do k u l t u r y mniejszościowej t e r e n i e E u r o p y wyraził także dowej, B. S. K u n d a, Proces „Studia Socjologiczne", 1973, n r 1 (48), s. 79. grupy asymilacji narodowej mniejszości na naro­ �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI cié — choć zbudowana w dużej mierze z w y s e l e k c j o n o w a n y c h elemen­ tów k u l t u r y r o d z i m e j , s t a n o w i już j e d n a k fenomen czysto l o k a l n y , ame­ rykański, który n i e istnieje poza t y m k r a j e m . I n n a zatem będzie s u b ­ k u l t u r a etniczna P o l o n i i amerykańskiej i P o l o n i i f r a n c u s k i e j , choć w i c h skład w c h o d z i szereg t y c h samych elementów k u l t u r y r o d z i m e j . Jednak elementy t e w każdym k o n k r e t n y m p r z y p a d k u zostały u s t r u k t u r y z o w a n e w g o d m i e n n y c h reguł i połączyły się z o d m i e n n y m i treściami k u l t u r miejscowych. Zauważmy także, że początkowo i z o l o w a n i w s w y m getcie i m i g r a n c i m i e l i n i e w i e l k i e możliwości pełnego uczestnictwa w dwóch k u l t u r a c h , różnice b o w i e m między o b y d w o m a systemami k u l t u r o w y m i były z w y k l e z b y t duże. D o d a j m y do tego także n i s k i z reguły poziom wykształcenia imigrantów (co odnosiło się szczególnie do f a l i chłopskiej i m i g r a c j i sprzed 1925 r. z krajów E u r o p y Środkowej i Wschodniej), który także w znacznym s t o p n i u uniemożliwił i m uczestnictwo w l o k a l n y m ży­ c i u k u l t u r a l n y m . Stąd też w procesie adaptacji wychodźców do n o ­ wego środowiska ogromną rolę odegrała s u b k u l t u r a etniczna, w p r o w a ­ dzając i c h stopniowo w obręb amerykańskiej c y w i l i z a c j i p r z y zacho­ w a n i u i c h i n d y w i d u a l n e g o oblicza k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y się t u więc z dwukulturowością pierwotną, w której istotną rolę o d g r y w a pośredni charakter s u b k u l t u r y etnicznej mocno przesyconej n a t y m etapie a k u l t u r a c j i treściami r o d z i m y m i i obejmującej różnorodne sfery codziennego życia imigrantów. 2 0 2 1 Z klasyczną sytuacją dwukulturowości s p o t y k a m y się j e d n a k dopiero w d r u g i m pokoleniu. W t r a k c i e jego e n k u l t u r a c j i (socjalizacji) uczestniczą przecież z reguły i n s t y t u c j e wychowawcze różnych kręgów k u l t u r o w y c h . I t a k z jednej s t r o n y jest t o rodzina i m i g r a n c k a , w której z w y k l e za­ chowuje się najwięcej elementów rodzimej k u l t u r y (zespół A ) często w charakterze k u l t u r y pamięciowej, z d r u g i e j — są t o etniczne o r g a n i ­ zacje, t a k i e j a k parafia i szkoła niedzielna (Ci + C ł C ). Jednocześnie n a osobowość kulturową przedstawicieli t e j generacji oddziaływają i n ­ stytucje amerykańskie, t a k i e j a k szkoła, g r u p y rówieśnicze, mass media, wojsko etc. (B). Dzięki t e m u uzyskują o n i dostęp do o b u k u l t u r poprzez znajomość kodów k u l t u r o w y c h o b u systemów, w t y m przede w s z y s t k i m języków, s y m b o l i k i k u l t u r o w e j i wartości. I n t e r i o r y z a c j a wzorców m i e j ­ scowych czyni z n i c h Amerykanów. Natomiast mikroświat k u l t u r y e t n i c z 2 Świadczy 20 doczny do o t y m m . i n . n i k l y stopień w p ł y w ó w u l i c z n y c h reemigrantów sfery emigracji materialnego w życiu ze Stanów wyposażenia wiejskiej społeczności amerykańskiej Zjednoczonych, osobistego. polskiej, 3 Zob. В. kultury w i ­ które ograniczały się Konsekwencje G o l da, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, z. 1, s. 117. 2 1 W. Wrzesiński, ekonomicznego polonijnymi w XIX Przeobrażenia i XX (red. H . K u b i a k 1976, s. 138-141. w. i [w:] A. Stan Pilch), narodowościowe i potrzeby polskiego badań nad wychodźstwa zbiorowościami Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �89 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ n e j , w której l u d z i e c i wyrośli i w której n a d a l często tkwią, umożliwia i m dostęp do d o r o b k u k u l t u r o w e g o n a r o d u s w y c h rodziców . Pełne w y ­ korzystanie t e j możliwości zależy już w dużej mierze od świadomego w y ­ b o r u i k o n k r e t n y c h okoliczności biograficznych. 22 W t r z e c i m p o k o l e n i u kontekst k u l t u r o w y ulega z w y k l e zmianie. Więk­ szość i n s t y t u c j i socjalizacyjnych należy już do k u l t u r y miejscowej, choć w p ł y w środowiska rodzinnego, głównie poprzez ponadgeneracyjne k o n ­ t a k t y z p o k o l e n i e m imigrantów (dziadków), jest jeszcze w okresie wcze­ snego dzieciństwa znaczący. N i e m n i e j r o l a s u b k u l t u r y etnicznej ulega zmianie. Większość i n s t y t u c j i s u b s t y t u t y w n y c h staje się d l a trzeciej ge­ n e r a c j i p o p r o s t u niepotrzebna, gdyż t a jest już zintegrowana ze spo­ łeczeństwem amerykańskim, w r a m a c h którego zaspokaja swe potrzeby. Podobnie rzecz się m a z językiem. Z a n i k a n i e jego znajomości odlcina w dużym s t o p n i u to pokolenie o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia, uniemoż­ liwiając m u „pełne zrozumienie i współudział w t e j k u l t u r z e " . Pozo­ staje t y l k o świadomość pochodzenia oráz p e w n a orientacja n a treści k u l ­ t u r o w e , które mają związek z k r a j e m i kulturą przodków. S u b k u l t u r a etniczna przestaje być stopniowo d l a t y c h l u d z i codzienną rzeczywistością, a coraz bardziej nabiera walorów symbolicznych, emocjonalnych czy i n t e l e k t u a l n y c h , które uzewnętrzniają się „od święta", n p . w t r a k c i e p o l ­ skich zwycięstw s p o r t o w y c h , obchodów m i l e n i j n y c h czy uroczystości upamiętniających bohaterską śmierć Pułaskiego. O i l e w p i e r w s z y m p o ­ k o l e n i u s u b k u l t u r a etniczna była pomostem ułatwiającym wejście i m i ­ grantów do c y w i l i z a c j i amerykańskiej, t o w t r z e c i m p o k o l e n i u staje się ona przede w s z y s t k i m pomostem dającym pewne ograniczone możliwo­ ści dotarcia do k u l t u r y k r a j u pochodzenia. I s t n i e n i a t y c h możliwości d o ­ wiódł t z w . „biały r u c h e t n i c z n y " ( w h i t e ethnic movement), którego przedstawiciele na f a l i odrodzenia zainteresowań etnicznych poczęli r e ­ konstruować więzy ze swą kulturową przeszłością. Z j a w i s k o t o można t u określić j a k o dwukulturowość marginalną, która jest pochodną t z w . m a r g i n a l n e j etniczności . 23 24 8 2 T e n modelowy sytuacjach może ulec kompleks szczególnie wówczas, g d y g r u p a łeczną i terytorialną, dwukulturowości rozciągnięciu także drugiego n a dalsze etniczna zachowuje c e c h u j e się zachowawczością pokolenia generacje. Jest w pewnych to widoczne n a d a l swą dużą zwartość kulturową, żyje we spo­ względnej i z o l a c j i k u l t u r o w e j , u t r z y m u j e stałe i bezpośrednie k o n t a k t y z kulturą i środowiskiem kraju pochodzenia, a także j e s t s t a l e z a s i l a n a p r z e z n o w y c h imigrantów. Dobrym przykładem t a k i e j g r u p y są A m e r y k a n i e meksykańskiego p o c h o d z e n i a żyjący w p o łudniowo-zachodnich regionach USA, których status oscyluje między narodową mniejszością etniczną a amerykańską zbiorowością etniczną. 28 T. Ł e p k o w s k i , Mechanizmy polskich Emigrant migracji i członek zarobkowych Polonii. Wokół pojąć (red. C . Bobińska), i kategorii, Warszawa [w:] 1976, s. 171. 2 4 J . A. F i s h m a n, V. C. N a h i r n y , The ethnic group school and mother �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Zauważmy także, że amerykańscy e t n i c y — a więc członkowie zbio­ rowości etnicznych europejskiego pochodzenia, wchodzący głównie w skład t z w . klas średnich — uczestniczą w amerykańskim życiu k u l t u r a l n y m j a k o b i e r n i odbiorcy czy „publiczność pośrednia" zestandaryzowanych treści k u l t u r y masowej. Jednocześnie swą twórczą aktywność oraz p o ­ trzebę fizycznego zbliżenia i zespołowych przeżyć realizują w r a m a c h etnicznej s u b k u l t u r y i zbiorowości. Może się t o przejawiać w f o r m i e przynależności do g r u p y tanecznej, która k u l t y w u j e polskie tańce l u ­ dowe, w członkostwie w zespole t e a t r a l n y m wystawiającym polskie l u b polonijne sztuki, czy też w o r g a n i z o w a n i u imprez o charakterze f o l k l o r y styczno-bazarowym, połączonych z degustacją e t n i c z n y c h p o t r a w i p o ­ k a z a m i m a l o w a n i a pisanek czy p r z y s t r a j a n i a choinek. N i e czynią tego oczywiście wszyscy, gdyż w każdym środowisku e t n i c z n y m ujawniają się za&adnicze podziały na t y c h , którzy w sposób c z y n n y włączają się do zorganizowanego n u r t u etnicznej działalności, oraz t y c h , którzy swą akceptację różnorodnych f o r m k u l t u r y etnicznej ograniczają do b i e r n e j p a r t y c y p a c j i j a k o publiczność. Krąg k u l t u r y etnicznej dostarcza A m e ­ r y k a n o m nieanglosaskiego pochodzenia szerokiego wachlarza możliwości k r e a t y w n e g o włączenia się w n u r t k u l t u r y , pełnego uczestnictwa w świe­ cie różnorodnych dziedzin twórczości amatorskiej oraz bezpośredniego k o n t a k t u z niewymagającym, a wdzięcznym w i d z e m , d l a którego b a r ­ dziej istotne są symboliczne treści t e j działalności niż i c h rzeczywista wartość artystyczna czy oryginalność. Wśród szeregu czynników sprzyjających u t r z y m y w a n i u się elementów k u l t u r r o d z i m y c h i wzmacniających odrębność k u l t u r e t n i c z n y c h znajdują się również takie, które n i e są związane z dziedzictwem k u l t u r o w y m bezpośrednio, lecz głównie z n i e n a j l e p s z y m i doświadczeniami życiowymi w Stanach Zjednoczonych. Wymienić t u trzeba społeczną marginalizację połączoną z w y k l e z w s z y s t k i m i n e g a t y w n y m i k o n s e k w e n c j a m i k a p i t a l i ­ stycznej l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i — t a k i m i j a k niskie dochody, bezrobocie, b r a k k w a l i f i k a c j i , fatalna często sytuacja mieszkaniowa i zdrowotna, w y ­ soki wskaźnik przestępczości, dezorganizacja społeczna g r u p y etc. W odniesieniu do imigrantów z Puerto-Rico, p r o b l e m t e n ze szczegól­ ną ostrością p r z e d s t a w i l i Glazer i M o y n i h a n oraz Oscar L e w i s w s w y m słynnym, o p a r t y m n a b i o g r a f i c z n y c h materiałach s t u d i u m La vida o p u ­ b l i k o w a n y m w 1966 г., w którym ukazał a u t o r panoramę życia p o r t o r i 2 5 4 2 6 tongue maintanance, [w:] Language loyalty in the United States (ed. J . A . F i s h m a n ) L o n d o n — T h e H a g u e 1966, s. 96. 2 5 A. Kłoskowska, N. Glazer, Kultura masowa. Krytyka i obrona, W a r s z a w a 1964, s. 97. 2 6 Puerto Ricans, L o n d o n 1970. Jews, D. P. Italians Moynihan, and Irish Beyond of New the melting York City, pot. The Cambridge, Negroes, Mass. — �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 91 AMERYKAŃSKIEJ kańczyków w s l u m a c h ojczystego San J u a n i Nov/ego J o r k u . Ta książka w r a z z i n n y m i p u b l i k a c j a m i tego autora poświęconymi analizie w i e j s k i e j i m i e j s k i e j biedoty meksykańskiej stała się podstawą, na której L e w i s opracował swą głośną koncepcję „kultury ubóstwa" ( c u l t u r e of p o ­ v e r t y ) . Źródeł zbieżności systemów społeczno-kulturowych mieszkańców slumów upatrywał o n w i c h s y t u a c j i ekonomicznej, zwracając n a t o ­ miast niewiele u w a g i na k u l t u r o w o - e t n i c z n e aspekty odmienności p o ­ szczególnych g r u p . P r o b l e m t e n poruszam t u ze względu na koniecz­ ność ustalenia rozmiarów udziału z jednej s t r o n y k o m p l e k s u k u l t u r y ubóstwa, a z d r u g i e j — s u b k u l t u r y etnicznej w kształtowaniu się o d ­ rębności k u l t u r o w e j etnicznych gett U S A . 2 7 28 D l a O. L e w i s a k u l t u r a , a raczej s u b k u l t u r a ubóstwa jest „sposobem życia" (way of life) będącym zarówno s k u t k i e m egzystencji w nędzy, j a k i formą o b r o n y oraz reakcją mieszkańców slumów n a swą marginalną sytuację społeczną. Kładąc nacisk n a konieczność odróżnienia samej nędzy od „kultury ubóstwa", L e w i s podkreślał, że k o m p l e k s m a r g i n a l n e j sy­ t u a c j i społeczno-ekonomicznej wywołuje i u t r w a l a określone w z o r y za­ chowań, stosunki społeczne oraz systemy wartości, które przekazywane są następnie k o l e j n y m generacjom przede w s z y s t k i m poprzez socjalizację w rodzinie i w sąsiedzkich społecznościach getta nędzy. Jednocześnie b a ­ dacz t e n wskazał n a u n i w e r s a l n y charakter cech k u l t u r y ubóstwa, które w g niego występują wszędzie t a m , gdzie istnieje podobna sytuacja spo­ łeczna, ludzie marginesu, l u m p e n p r o l e t a r i a t , i m i g r a n c i o d e r w a n i o d s w y c h w s i i społeczności, którzy żyją w slumach w i e l k i c h m e t r o p o l i i k a p i t a l i ­ stycznego i trzeciego świata . 29 Koncepcja k u l t u r y ubóstwa znalazła w i e l u zwolenników i jeszcze w i ę ­ cej krytyków. C i ostatni w s k a z y w a l i głównie na m i s t y f i k a c y j n y cha­ r a k t e r p r o p o z y c j i Lewisa, który z etosu towarzyszącego dezorganizacji społecznej, wywołanej przez sytuację ekonomiczną najuboższych w a r s t w , uczynił wartość kulturową. W t e n b o w i e m sposób można byłoby tłuma­ czyć odmienność warunków życia l u d z i z marginesu społecznego j a k o pochodną u t r w a l o n y c h generacyjnie wzorów s u b k u l t u r y ubóstwa, które uniemożliwiają i m wydostanie się z lumpenproletariackiego g e t t a . N i e 3 0 2 7 Polski przekład tej p r a c y ukazał się pod z m i e n i o n y m ( W a r s z a w a 1976, 2 t.). T a m także w o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i u Nagie życie L e w i s omówił swoje tytułem założenia teoretyczne „światowej k u l t u r y u b ó s t w a " (s. 48-62). 2 8 Przegląd k o n c e p c j i „kultury ubóstwa" jest z a w a r t y m e n t a r z a c h L e w i s a do jego meksykańskiej, chłopa, 2 9 in Warszawa Warszawa O. Sanchez i jego 1964, s. 7-33; Rodzina The anthropology culture of poverty, przede dzieci. Martinezów. 1970, s. 5-42, 587-616, oraz Nagie Lewis, cultural książek [w:] życie Conformity wszystkim w ko­ Autobiografia Zycie rodziny meksykańskiego — zob. p r z y p . 27. and conflict. (ed. b y J . P. S p r a d l e y a n d D. W. M c C u r d y ) , Readings B o s t o n 1971 s. 206-216. 3 0 Zob. krytykę R. v o l . 8, n r 5 (1967), s. 490. Stavenhagena n a łamach „Current Anthropology", �92 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wdając się t u głębiej w analizę słuszności t y c h argumentów k r y t y k i , stwierdzić można, że w w i e l u p r z y p a d k a c h u t r z y m y w a n i a się k o m p l e k s u nędzy w r a m a c h współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego s p o t y ­ k a m y się z kombinacją zarówno elementów s y t u a c y j n y c h , j a k i wzorów t r a n s m i t o w a n y c h międzygeneracyjnie, co w sumie składa się n a k u l ­ turową odrębność czy specyfikę mieszkańców slumów. I n n y m i słowy rzec można, że t a m , gdzie w a r u n k i społeczno-ekonomiczne n i e ulegają większym zmianom, t a m w r a z z dziedziczeniem nędzy dziedziczy się rów­ nież w z o r y s u b k u l t u r y ubóstwa. Ulegają one w t e n sposób pewnej a u t o ­ nomizacji, stając się subkulturą w a r s t w m a r g i n a l n y c h , której trwałość j e d n a k uzależniona jest o d samej s t r u k t u r y klasowej i s y t u a c j i ekono­ micznej danego społeczeństwa. Dotychczas n i e poświęcono p r a w i e wcale u w a g i powiązaniom k u l t u r y ubóstwa z subkulturą etniczną w w a r u n k a c h północnoamerykańskich, m i m o że współczesne dzielnice nędzy, t a k i e j a k H a a r l e m n a M a n h a t t a n i e czy W a t t s w Los Angeles, zamieszkują najuboższe g r u p y etniczne: M u ­ r z y n i , portorikańczycy, M e k s y k a n i e i I n d i a n i e . Podobnie zresztą p r z e d ­ stawiała się sytuacja w dobie w i e l k i c h m i g r a c j i z a r o b k o w y c h n a p r z e ­ łomie stuleci, k i e d y t o w orbicie k u l t u r y ubóstwa znajdowały się etniczne getta słowiańskie, włoskie czy o r i e n t a l n e . W a r u n k i życia w t y c h środo­ wiskach, stopień społecznej dezorganizacji i niektóre w z o r y zachowań ówczesnych imigrantów w dużym s t o p n i u były zbieżne z m o d e l e m k u l ­ t u r y ubóstwa s k o n s t r u o w a n y m przez L e w i s a . M i m o że ludzie c i żyli w t y m s a m y m kręgu „kultury ubóstwa", t o j e d n a k różnili się nie t y l k o od klas średnich ( t j . głównego n u r t u społeczeństwa), ale i o d siebie n a ­ wzajem przede w s z y s t k i m odmiennością dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a ­ d y c j i — słowem kulturą etniczną. Splot t y c h dwóch k u l t u r (ubóstwa i etnicznej) jest często n i e z w y k l e t r u d n y do rozgraniczenia z tego choćby względu, że w szeregu przypadków k u l t u r a emigrantów z k r a j u pocho­ dzenia (np. n a Puerto-Rico) była również złączona o d k i l k u pokoleń z etosem nędzy. N i e bez znaczenia jest również fakt, że sytuacja m a r 31 3 2 3 1 O. H a n d l i n , The goals of integration, ..Daedalus. J o u r n a l of t h e A m e r i ­ c a n A c a d e m y of A r t s a n d S c i e n c e s " , v o l . 9 5 : 1966, n r 1, s. 283. 3 2 U k a z a l i to z n a c z n i e wcześniej L e w i s — W. Г. T h o m a s Warszawa (1918-1920) w i F. Z n a n i e c k i 1976, v o l . 5: Organizacja i dezorganizacja s k i c h imigrantów, analizując z j e d n e j równie (Chłop polski sugestywny w Europie w Ameryce) sposób co i Ameryce, n a przykładzie p o l ­ s t r o n y kształtowanie się „polsko-amerykań- skiego społeczeństwa n a r o d o w e g o " , z d r u g i e j zaś — towarzyszącą t e m u procesowi dezorganizację i m i g r a n t a n a s k u t e k d e m o r a l i z a c j i , b r a k u p r a c y , rozkładu małżeństwa, w z r o s t u przestępczości, s w o b o d y s e k s u a l n e j etc. W s k a z y w a l i niowo wspólnota jednej o n i p r z y t y m , że s t o p ­ „siły twórcze" zaczynają przeważać n a d siłami d e z o r g a n i z a c j i , dzięki c z e m u imigrantów wyzwala się z przejściowych z głównych p r z y c z y n a n o m i i społecznych s o w i pobytu w A m e r y c e (vol. 5, s. 214-217). trudności adaptacyjnych towarzyszących p i e r w s z e m u jako okre­ �93 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ g i n a l n a getta t w o r z y m e c h a n i z m selekcji t y c h treści rodzimej k u l t u r y , które w n o w y c h w a r u n k a c h i m i g r a n c k i e g o życia ulegają najłatwiej adap­ t a c j i . W t e n sposób poszczególne k u l t u r y etniczne upodobniają się do siebie p o d względem f u n k c j o n a l n y m , choć różnią się zasadniczo w w a r ­ s t w i e treściowej n a d a l głęboko tkwiącej w dziedzictwie k u l t u r o w y m . Błędne byłoby j e d n a k twierdzenie, że sytuacja nędzy i towarzysząca j e j „kultura ubóstwa" są p r o d u k t e m etniczności, choć w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h etniczność t a może mieć p e w i e n drugorzędny w p ł y w n a w a r u n k i życia i możliwości i c h z m i a n y . Decydujące są j e d n a k bez wątpienia c z y n ­ n i k i ekonomiczno-społeczne, które określają miejsce oraz możliwość m a ­ n e w r u każdej w a r s t w y i k l a s y społecznej bez względu n a j e j etniczną prowienencję, cechy rasowe i afiliację religijną W każdym społeczeń­ s t w i e p o d z i e l o n y m n a k l a s y s p o t y k a m y się z sytuacją wielowarstwowości k u l t u r y odzwierciedlającej stratyfikację społeczną. M a m y więc kulturę ludową, c z y l i chłopską, elitarną, robotniczą, a także kulturę ubóstwa środowisk l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h . T e n w e r t y k a l n y podział rzeczywistości k u l t u r o w e j zostaje przecięty w społeczeństwie p l u r a l i s t y c z n y m przez p o ­ dział h o r y z o n t a l n y poszczególnych k u l t u r etnicznych. Powstała w t e n sposób siatka s u b k u l t u r etniczno-rasowych odpowiada istniejącym w t y m społeczeństwie „etnoklasom", c z y l i siatce podziałów e t n i c z n o - w a r s t w o w y c h . Jeśli s u b k u l t u r y etniczne opierają się głównie n a h i s t o r i i , n a swej k u l t u r o w e j przeszłości, t o s u b k u l t u r y klasowe — stanowiąc w myśl ekologicznej t e o r i i k u l t u r y systemy adaptacyjne — znajdują swe uza­ sadnienie w bieżącej s y t u a c j i ekonomicznej i społecznej . W p i e r w s z y c h fazach a s y m i l a c j i imigrantów, i c h adaptacji do n o w y c h warunków c y w i l i z a c y j n y c h , poszczególne g r u p y etniczne były p o d wzglę­ d e m k l a s o w y m jednorodne zarówno z p u n k t u w i d z e n i a i c h s y t u a c j i spo­ łecznej na terenie k r a j u pochodzenia, j a k i k r a j u zamieszkiwania. Stąd też tworzyły one z reguły etnoklasowe segmenty amerykańskich środo3 3 3 4 35 3 3 J. Provinzano, Two views of ethnicity, [w:] Ethnicity in the Americas (ed. b y F . H e n r y ) , T h e H a g u e — P a r i s 1976, s. 387-398. 3 4 Koncepcję tę rozwinął szerzej Gordon, Assimilation..., s. 30-54, który w p r o ­ wadził pojęcie „ethclass" d l a o z n a c z e n i a segmentów społeczeństwa powstałych n a s k u t e k skrzyżowania wego pluralizmu. W społeczeństwa kulturowych 3 5 the s. G. się s t r u k t u r y społecznej amerykańskiego z systemem kulturo­ t y m układzie „etnoklasa" j e s t t a k i m w a r s t w o w y m (subculture). De Vos, perspective Social stratification of psychological 446; E . E a r n s , J . G o o d e, and ethnic anthropology, On Lewis pluralism. An culture of poverty concept, v o l . 11: 1970, no. 4-5, s. 479, n a t e m a t ekologicznej zob. także Posern-Zieliński, A. współczesne problemy, kultury współczesnej Amerykańska antropologia „ L u d " , t. 6 1 : 1977, s. 40-41; t e n ż e , t. 4 4 : 1978 z. 1, s. 141-155. antropologii overview from „Race" ( L o n d o n ) v o l . 1 3 : 1972, n r 4, Anthropology", we segmentem (subsociety), które c h a r a k t e r y z u j e się również odrębnością c e c h s u b - amerykańskiej, kulturowa Ewolucja „Przegląd „Current teorii k u l t u r y i i jej adaptacja Antropologiczny", �94 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w i s k p r o l e t a r i a c k i c h i l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h , których rzeczywistość k u l ­ turową można byłoby określić j a k o „etniczną kulturę ubóstwa". W p r z y ­ p a d k u imigrantów z krajów E u r o p y Wschodniej i Środkowej, w t y m także i Polaków, k u l t u r a t a opierała się n a elementach l u d o w e j k u l t u r y chłopskiej adaptowanych do amerykańskich warunków życia najuboż­ szych w a r s t w p r o l e r i a t u . Dopiero w miarę stabilizacji P o l o n i i , j e j k r z e p ­ nięcia materialnego i społecznego różnicowania się na skutek mobilności pionowej oraz napływu n o w y c h f a l imigrantów niechłopskiego pochodze­ nia, sytuacja k u l t u r y etnicznej zaczęła również ulegać z m i a n o m p r o w a ­ dzącym do j e j h e t e r o g e n i z a c j i . 36 Zbliżając się do końca rozważań na temat niektórych aspektów p l u ­ r a l i z m u k u l t u r o w e g o amerykańskiego społeczeństwa zwróćmy uwagę na zróżnicowanie poszczególnych kompleksów s u b k u l t u r o w y c h . Widoczne jest ono w i c h specyfice etniczno-rasowej, językowej, r e l i g i j n e j , w róż­ norodności h i s t o r y c z n y c h doświadczeń poszczególnych g r u p i co obecnie najważniejsze — w odmienności z a j m o w a n y c h współcześnie p o z y c j i i sy­ t u a c j i społecznych. Najdogodniejszą formą skrótowej prezentacji tego zróżnicowania jest k l a s y f i k a c j a s u b k u l t u r etnicznych, której propozycję, uwzględniającą i c h pięć p o d s t a w o w y c h k a t e g o r i i , p r z e d s t a w i a m y poniżej. 1. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u transoceanicznej i m i g r a c j i . Rszwijały się one w dużej izolacji od s w y c h r o d z i m y c h obsza­ rów pochodzenia, zachowując nadal graniczne podziały etniczne, które odpowiadały zróżnicowaniu k u l t u r o w e m u w S t a r y m Świecie w okresie największej eksplozji e m i g r a c y j n e j . W t e j grupie mieszczą się s u b k u l t u r y białych europejskich g r u p etnicznych — w t y m n a t u r a l n i e i P o l o n i i — oraz t z w . g r u p o r i e n t a l n y c h (azjatyckich). Zespół zjawisk i procesów określających powstanie i dalsze przeobrażenia t y c h s u b k u l t u r określić można skrótowo j a k o klasyczny k o m p l e k s i m i g r a c y j n y . 2. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u u f o r m o w a n i a się w obrębie Stanów Zjednoczonych dużych skupisk ludności l a t y n o a m e ­ rykańskiej, hiszpanojęzycznej. Rozwijały się one w w a r u n k a c h stałych, bezpośrednich kontaktów ze s w y m i m a c i e r z y s t y m i t e r e n a m i , zachowując w i e l e cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla k u l t u r mniejszościowych g r u p n a ­ r o d o w y c h z rejonów pogranicza etnicznego. W t e j g r u p i e mieszczą się s u b k u l t u r y meksykańskiego pochodzenia n a Południowym Zachodzie oraz karaibskiego pochodzenia (kubańskiego i portorikańskiego) n a Po­ łudniu i na W s c h o d n i m Wybrzeżu. W t y m p r z y p a d k u zespół czynników i s t o t n y c h d l a t r w a n i a t y c h s u b k u l t u r można nazwać k o m p l e k s e m i m i g r a c y j n y m bliskiego sąsiedztwa. 3. S u b k u l t u r y etniczne o charakterze r e g i o n a l n y c h s u b k u l t u r etno3 6 culture Bliżej and collectivities n a t e n t e m a t żob. folk tradition in the USA), in A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , the American society (on „Ethnologia P o l a n a " , v o l . 4 : 1978. the Ethnicity example — of ethnic Polonia �KULTURY ETNICZNE W 95 CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ graficznych, które wyodrębniły się z anglosaskiego tła i n a d a l są z n i m mocno związane. Uformowały się one w w y n i k u różnic k u l t u r o w y c h między poszczególnymi g r u p a m i anglosaskiego t r z o n u etnicznego n a s k u ­ t e k absorpcji przez niektóre z n i c h sporej dozy obcego żywiołu etnicznego (głównie germańskiego), specyfiki historycznego r o z w o j u poszczególnych amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h , i c h c h a r a k t e r y s t y k i geograficzno-gospodarczej, względnej izolacji i u t r z y m y w a n i a się d a w n y c h , t j . w y ­ wodzących się z okresu poprzedzającego Wojnę Domową t r a d y c j i l o k a l ­ n y c h k u l t u r l u d o w y c h . Wspomnieć t u można o „białej" l u d o w e j k u l t u r z e Południa, o związanej z pionierską tradycją k u l t u r z e Zachodu, a także po części o k u l t u r z e r e g i o n u zamieszkanego przez Mormonów (stan U t a h i obszary ościenne). Z analizy i s t o t n y c h elementów procesu kształtowania się t y c h odrębności w y n i k a kluczowe w t y m p r z y p a d k u znaczenie regio­ n a l i z m u . Dlatego też możemy t u mówić o s u b k u l t u r o w y m kompleksie prowincji. 4. S u b k u l t u r y etniczne amerykańskich M u r z y n ó w , których korzenie sięgają w p r a w d z i e afrykańskich źródeł, lecz i c h f o r m o w a n i e odbywało się wyłącznie na k o n t y n e n c i e amerykańskim w t r a k c i e procesu etnogenezy tej rasowo-etnicznej g r u p y „second class" Amerykanów, wyłonionych z amorficznej niegdyś zbiorowości różnoplemiennych niewolników p l a n ­ t a c y j n y c h . Te historyczne doświadczenia, a przede w s z y s t k i m kolejno — n i e w o l n i c t w o , r a s i z m i m i g r a c j a ze w s i do miast, ukształtowały w a r ­ tości i i n s t y t u c j e wspólne d l a większości „Czarnych" a różniące się w sposób wyraźny od k u l t u r y białych Amerykanów. Procesy decydujące 0 narodzinach „czarnej k u l t u r y " (black c u l t u r e ) nazwać t u można skró­ towo k o m p l e k s e m r a s o w o - n i e w o l n i c z y m . 5. Indiańska s u b k u l t u r a etniczna, której kształtowanie się n a d a l t r w a . W znacznym stopniu z a k u l t u r o w a n e k u l t u r y plemienne I n d i a n zamiesz­ kujących r e z e r w a t y nie należą j e d n a k do t e j k a t e g o r i i , gdyż n i e były one 1 n a d a l n i e są s u b k u l t u r a m i amerykańskiej c y w i l i z a c j i . Izolacja miesz­ kańców rezerwatów od amerykańskiego społeczeństwa jest przyczyną częściowej separacji i c h k u l t u r , które uznać można za k u l t u r y m n i e j ­ szościowych g r u p etnicznych. Dopiero wyjście I n d i a n z rezerwatów, i c h m i g r a c j a w p o s z u k i w a n i u p r a c y i lepszych warunków życia do m i a s t stworzyły p o d w a l i n y procesu n a r o d z i n nowej panindiańskiej świadomości etnicznej i howej panindiańskiej k u l t u r y , przyjmującej c h a r a k t e r t u b y l 37 38 3 7 U ż y w a m t u świadomie l i c z b y mnogiej, t u r a n i e j e s t j e d n o l i t a , gdyż co n a j m n i e j czarnego 3 8 rican Południa i subkulturę c z a r n y c h gett J. A s c h e n b r e n n e r , Americas..., a b y podkreślić, że t z w . „czarna" można w s. 334; R . anthropology. Humanism B l a u n e r , Contemporary J . F . S z w e d ) , N e w Y o r k 1970, s. 52. Black in w i e l k i c h metropolii black culture: perspectives, niej wydzielić ludową culture, myth (ed. by [w:] or reality, N. kul­ kulturę północy. Ethnicity [w:] E . Whitten in the Afro-Ame­ J r . and �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI czej s u b k u l t u r y amerykańskiej . Ze względu n a k l u c z o w y charakter okresu p r z y m u s o w e j izolacji tubylców w t w o r z e n i u się podstaw k u l t u r y panindiańskiej możemy t u mówić o kompleksie p o s t r e z e r w a t o w y m . Choć powyższa k l a s y f i k a c j a uwzględnia pięć zasadniczych typów zbiorowości etnicznych i odpowiadających i m s u b k u l t u r t o — upraszcza­ jąc sprawę — współczesne l i n i e podziału przebiegają przede w s z y s t k i m między nieanglosaskimi, białymi s u b k u l t u r a m i e t n i c z n y m i imigrantów i i c h potomków z krajów europejskich a s u b k u l t u r a m i hiszpanojęzycznych i k o l o r o w y c h mieszkańców współczesnych gett. Podstawowe różnice między n i m i tkwią w odmiennej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej o b u t y c h k a t e g o r i i oraz w kontekście różnic a d a p t a c y j n y c h do życia w w a r u n ­ k a c h amerykańskiej c y w i l i z a c j i i n d u s t r i a l n e j i w o l n e j k o n k u r e n c j i n a r y n k u pracy. W okresie, k i e d y a n t y i m i g r a c y j n e r e s t r y k c j e (przed 1925 r.) nie ograniczały l i c z b y wychodźców z b i e d n y c h i zacofanych regionów E u r o p y , zdecydowana większość ludności murzyńskiej mieszkała jeszcze na Południu, I n d i a n i e zamknięci b y l i n a d a l w rezerwatach, M e k s y k a n i e z Południowego Zachodu żyli poza ogólnym n u r t e m ekonomicznego życia k r a j u , a portorikańczycy n i e myśleli jeszcze o opuszczeniu swej ojczystej w y s p y . Wszystkie te g r u p y uaktywniły swą migracyjną mobilność dopiero po I I w o j n i e światowej, a więc w okresie, g d y i m i g r a n c i wschodnioeuro­ pejscy z n a j d o w a l i się już w zaawansowanym s t a d i u m i n t e g r a c j i . W znacz­ nej mierze należeli o n i już do klas średnich, podnieśli poważnie swój poziom wykształcenia i k w a l i f i k a c j i zawodowych, m i e l i także już za sobą etap dezorganizacji społecznej towarzyszący p i e r w s z e m u p o k o l e n i u i m i ­ grantów. Stopniowo również przełamywali b a r i e r y e t n i c z n y c h gett, z m i e ­ niając wraz z awansem społecznym miejsce swego zamieszkania. Te wszystkie c z y n n i k i posiadały bezpośredni w p ł y w na przekształcenia k u l ­ t u r o w e , które z k u l t u r y rodzimej emigrantów wiodły k u k u l t u r z e etnicz­ n y c h gett i dalej k u s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznych, b y w końcu uformować cienką warstwę etnicznej t r a d y c j i świątecznej. 3e W y d a j e się, że n a t e j samej drodze znajdują się również k u l t u r y „ k o ­ l o r o w y c h " g r u p etnicznych, choć w w i e l u p r z y p a d k a c h są one jeszcze na j e j początku. Tempo z m i a n w t y m p r z y p a d k u jest również odmienne, gdyż decydują t u takie c z y n n i k i , j a k n p . niezacieralność odmienności rasowej i trwałość uprzedzeń rasowych w społeczeństwie amerykańskim, ciągłość kontaktów z t e r e n a m i o j c z y s t y m i , charakter t r a n s k o n t y n e n t a l n y c h i wewnątrzamerykańskich m i g r a c j i , czy wreszcie wykazująca w d u ­ żym s t o p n i u cechy trwałości m a r g i n a l n a sytuacja społeczna. M i m o t y c h w s z y s t k i c h różnic można już obecnie dostrzec w przekształceniach t y c h 39 M. Posern-Zielińska, consolidation Anthropological 1978, s. 9-18. in the and United States, Ethnological Main [w:] factors Poland Sciences, of the American at 10th International Indians' ethnic Congress of Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 97 AMERYKAŃSKIEJ s u b k u l t u r te same tendencje, j a k i e zaważyły n a dzisiejszym kształcie białych s u b k u l t u r etnicznych. Wskażmy więc t u na zakończenie najważ­ niejsze z n i c h . Na każdym k r o k u s p o t y k a m y się z k o m e r c j a l i z a c j ą t r a d y c j i , prowadzącą do j e j zubożenia i przekształcenia w a t r a k c y j n y element roz­ r y w k i . Własna odrębność k u l t u r o w a staje się c h o d l i w y m t o w a r e m d l a żądnych egzotyki turystów, poszukujących w świecie s w y c h w a k a c y j n y c h wojaży p o t w i e r d z e n i a stereotypowych obrazów. Przykładem mogą t u być „autentyczne" w i o s k i indiańskie, organizowane nawet przez samych t u ­ bylców na uczęszczanych szlakach t u r y s t y c z n y c h , n p . n a F l o r y d z i e , czy też wzdłuż dawniejszego szlaku pionierów — „Oregon t r a i l " . 40 Z komercjalizacją wiąże się ściśle f o l k l o r y z a c j a treści k u l t u r o ­ w y c h polegająca n a t a k i m i c h p r z e t w o r z e n i u , które zapewniałoby i c h akceptację przez niewymagającą i obcą k u l t u r o w o publiczność. T a k a f o l ­ kloryzacja staje się często środkiem, który umożliwia g r u p i e manifestację swej s p e c y f i k i k u l t u r o w e j i wartości własnego „wkładu do c y w i l i z a c j i amerykańskiej". Dobrą ilustracją tego procesu mogą być t z w . „pseudo- e v e n t s " , c z y l i inscenizacje wydarzeń h i s t o r y c z n y c h (np. przemarszu hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Coronado, który d l a M e k s y k a nów Południowego Zachodu jest symbolem i c h związków z przeszłością t y c h ziem), l u b też organizowanie „ludowych" świąt i zwyczajów (np. meksykańska fiesta bądź indiańskie ceremonie r e l i g i j n e ) . 41 42 Ważnym elementem z m i a n jest również proces i n s t y t u c j o n a l i ­ z a c j i k u l t u r y etnicznej przejawiający się poprzez stopniowe p r z e j m o ­ w a n i e f u n k c j i nośnika t r a d y c j i , j a k i m była rodzina i społeczność l o k a l n a przez wyspecjalizowane i n s t y t u c j e , t a k i e j a k szkoły etniczne, zespoły a r ­ tystyczne, l o k a l n e ośrodki k u l t u r y etnicznej, organizacje społeczno-kultur a l n e i r e l i g i j n e , czy wreszcie względnie elitarne u n i w e r s y t e c k i e w y ­ działy studiów etnicznych w rodzaju „Chicano Studies" czy „Black S t u ­ dies". W r a z z instytucjonalizacją s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m m a r g i n a ­ lizacji k u l t u r y etnicznej, która jest coraz i n t e n s y w n i e j w y p i e r a n a z życia codziennego przez kulturę masową i „American w a y o f l i f e " . M i e j ­ s k i t r y b życia, sytuacja społeczno-ekonomiczna i oddziaływanie „mass m e d i a " stale ograniczają zasięg k u l t u r y etnicznej, spychając ją d o r a n g i 4 0 Np. S e m i n o l e Okalee Indian Village w południowej części półwyspu, gdzie t u r y s t o m p r z e d s t a w i a się „totemy" z Północno-Zachodniego Wybrzeża, tańce i stroje z obszaru Prerii oraz ozdoby i biżuterię Indian Navajo, a także szereg innych „atrakcji" podnoszących w a l o r y t u r y s t y c z n e tego m i e j s c a . 4 1 -events 4 2 nych Określenie to wprowadził D. J . В о ог in America, s t i n, The image: A guide to pseudo- N e w Y o r k 1961. M i e j s c e m t a k i m jest np. W i s c o n s i n D e l l s , gdzie w m a l o w n i c z e j s c e n e r i i s k a l ­ z w i e t r z e l i n i kanionów d l a białych turystów. 7 —'-Etnografia Polska XXIII odbywają się l a t e m „ceremonialne" tańce indiańskie �98 i ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI k u l t u r y świątecznej, ujawniającej się coraz częściej t y l k o w t r a k c i e w a k a c j i , weekendów, obchodów rocznicowych oraz i n n y c h uroczystości etnicznych i ogólnonarodowych. Odwołać się t u można n p . do organizo­ w a n y c h coraz częściej wśród m i e j s k i c h I n d i a n festiwali-konkursów t a ­ necznych „ p o w w o w " , w trakcie których zarówno w i d z o w i e , ják i a k t y w n i uczestnicy łączą się poprzez pieśń, taniec, muzykę bębnów i stroje ze swą utraconą bezpowrotnie przeszłością, wzmacniając t y m s a m y m poczucie swej identyczności, co z pewnością ułatwia i m życie w z u n i f i k o w a n y m świecie amerykańskiej c y w i l i z a c j i przemysłowej. W związku z nasilającymi się r u c h a m i e t n i c z n y m i , które występują p r z e c i w k o d y s k r y m i n a c j i rasowej i ekonomicznej, n a t y w i s t y c z n y m ste­ r e o t y p o m i tendencjom a m e r y k a n i z a c y j n y m , ubóstwu i p o l i t y c z n e m u ubezwłasnowolnieniu, pojawiła się tendencja określana przez niektórych badaczy j a k o „ p o l i t y z a c j a " k u l t u r y e t n i c z n e j . Jest ona widoczna w t a k i c h r a d y k a l n y c h ruchach, j a k n p . „Black P o w e r " , „Black M u s l i m s " , „Chicano M o v e m e n t " czy „American I n d i a n M o v e m e n t " , a także w r u ­ chach etnicznego odrodzenia potomków europejskich imigrantów. T e n ­ dencja t a polega n a posługiwaniu się w y b r a n y m i e l e m e n t a m i etnicznej k u l t u r y i h i s t o r i i j a k o p o l i t y c z n y m i a r g u m e n t a m i w k o n f l i k c i e z „esta­ b l i s h m e n t e m " . Wzmacnia się w t e n sposób etniczność identyfikacyjną g r u p y , t w o r z y się nowe wartości j a k o przeciwwagę wzorów ogólnoamerykańskich, r e k o n s t r u u j e się przeszłość, znajdując w niej ideologiczną zachętę do w a l k i o równe p r a w a i respektowanie własnej odrębności. 43 Wreszcie trzeba t u także wspomnieć o s y m b o l i z a c j i kultury etnicznej, która z rzeczywistości i n t e g r a l n i e związanej z życiem codzien­ n y m , r o d z i n n y m i sąsiedzkim staje się coraz bardziej zewnętrzną cechą i d e n t y f i k a c j i etnicznej. Zestandaryzowane elementy k u l t u r y etnicznej, w y r w a n e ze swego dawnego k o n t e k s t u , przekształcają się w etniczne symbole, które służą podkreślaniu etniczności i a k c e n t o w a n i u odmiennego k u l t u r o w e g o pochodzenia s w y c h nosicieli. Mogą t o być f r y z u r y „ a f r o " u Murzynów, długie włosy u I n d i a n czy meksykańskie wąsy u Chicanos, t u b y l c z a biżuteria l u b p e w n e elementy „indiańskiego" s t r o j u , a także język etniczny oraz niektóre gesty . 44 Wszystkie w y m i e n i o n e wyżej tendencje stanowią r e z u l t a t a m e r y k a n i ­ zacji, której ciągły proces n i e może być i g n o r o w a n y bez względu n a obserwowane w latach ostatnich zjawisko renesansu zainteresowań e t ­ n i c z n y c h i narastania r a d y k a l i z m u etników. W t y m procesie k u l t u r y G . R o s e n , The Chicano c i t y " , v o l . 1: 1974, n r 3, s. 279. 4 3 movement and the politization of culture, „Ethni- W sposób l a p i d a r n y z j a w i s k o to ujął G . D e V o s pisząc, że istotą e t n i c z n e j i d e n t y f i k a c j i jest „the s u b j e c t i v e s y m b o l i c use of a n y aspects of c u l t u r e as d i f f e r ­ ent 'VnK ">4 cue's grcvp t h r o u g h a u n i q u e c o m b i n a t i o n of d i s t i n g u i s h i n g features". S o c i a l stratification and ethnic pluralism: An overview from the perspective of psychological anthropology, „ R a c e " ( L o n d o n ) , v o l . 13: 1972, n r 4, s. 442. 4 4 �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 99 AMERYKAŃSKIEJ etniczne odgrywają bardzo ważną rolę t o przyspieszając go, to znów w y ­ raźnie opóźniając. Stały k o n t a k t k u l t u r o w y (jak w p r z y p a d k u m e k s y ­ kańskim i portorikańskim) oraz odmienność rasowa (u Murzynów, I n d i a n , częściowo także u ludności latynoamerykańskiej) tworzą c z y n n i k i sprzy­ jające u t r z y m a n i u się s u b k u l t u r . Natomiast oderwanie i znaczne odda­ lenie od k r a j u przodków, którego n i e mogą zniwelować wakacyjne w i ­ z y t y oraz fizyczna nierozpoznawalność białych etników europejskiego pochodzenia, stanowią elementy utrudniające zachowanie odrębności i w efekcie przyspieszające amerykanizację. W t y c h środowiskach k u l t u r a etniczna staje się coraz bardziej ideologią dziedzictwa k u l t u r o w e g o , a sa­ m i etnicy j a k o p o t o m k o w i e imigrantów przekształcają się w „Heritage-Americans" — t j . Amerykanów zachowujących świadomość swego pochodzenia i pewną znajomość wartości dziedzictwa k u l t u r o w e g o p r z o d ­ ków. 4 5 Aleksander Posern-Zieliński ETHNIC CULTURES IN THE PLURALISTIC AMERICAN CIVILIZATION S u m m a r y Taking the A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n a s h i s s t a r t i n g point, t h e a u t h o r reconsiders the e s s e n t i a l c h a r a c t e r i s t i c of e t h n i c s u b c u l t u r e s ( E S C ) c r e a t e d f r o m c u l t u r a l p a t t e r n s of i m m i g r a n t s a n d t h e i r descendants. A c c o r d i n g to h i m , e a c h E S C c o m p r i s e s c o m m o n e l e m e n t s of a c u l t u r a l heritage, tradition, and ethnic symbolism, as ^ e l l as the c o m m o n e m o t i o n a l attitude to those c u l t u r a l v a l u e s . I n consequence, a n y E S C does not c o v e r the w h o l e s o c i a l a n d c u l t u r a l r e a l i t y of t h e r e s p e c t i v e e t h n i c group, b u t o n l y those of its f r a g m e n t s An w h i c h a r e r e l e v a n t for t h e e t h n i c i t y of its m e m b e r s . E S C is t h e bridge between catalyzer facilitating gradual the native and American culture and the a c c u l t u r a t i o n ; i t also p e r m i t s for p a r t i c i p a t i o n i n t w o different c u l t u r e s . H o w e v e r , b i c u l t u r a l i s m i s m a n i f e s t e d differently i n e a c h generation. T h e i m m i g r a n t g e n e r a t i o n is m a r k e d b y p r i m o r d i a l b i c u l t u r a l i s m , i n w h i c h a n e s s e n ­ t i a l r o l e is p l a y e d traits extending by the intermediate on multiple domains c h a r a c t e r of t h e E S C , s t i l l f u l l of of e v e r y d a y represented b y t h e second generation, for w h o m their knowledge of both b i c u l t u r a l , because an awareness life. native Classical biculturalism is both c u l t u r e s l i e open, because of c u l t u r a l codes. T h e t h i r d g e n e r a t i o n is o n l y marginally t h e E S C i s no longer a n e v e r y d a y r e a l i t y for t h e m , b u t r a t h e r of origin, d e t e r m i n i n g t h e i r s y m b o l i c , e m o t i o n a l or i n t e l l e c t u a l a t t i ­ tudes to selected contents of t h e i r E S C . T h u s , the E S C s h a d f a c i l i t a t e d t h e a d j u s t m e n t of immigrants to t h e A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n , b u t for their third generation they r e m a i n to b e o n l y a v a g u e p o s s i b i l i t y of access to t h e i r c u l t u r e s of origin. T h e author analyses the relations between E S C a n d the s u b c u l t u r e of I n e a r l y p h a s e s of a d j u s t m e n t a n d a c c u l t u r a t i o n , e t h n i c groups, as groups in t h e i r c l a s s compositions, h a v e e l e m e n t s of E u r o p e a n folk 4 5 T h . F . M a g n e r, created ethnic subcultures of poverty, poverty. uniform based on c u l t u r e s adopted to t h e A m e r i c a n conditions of life of The rise and fall E d u c a t i o n " , v o l . 2 5 : 1974, n r 4, s. 254, 264. of the ethnics, „The J o u r n a l of G e n e r a l �100 the ALEKSANDER poorest s t r a t a adjustment bringing of of t h e w o r k i n g POSERN-ZIELIŃSKI class. t h a t s o c i a l differentiation It was only i n the f u r t h e r about t h e i n h e r e n t p o l a r i z a t i o n of E S C s . A s a r e s u l t s o c i a l e t h n i c groups involves phases w i t h i n e t h n i c groups h a s b e e n t a k i n g the discrepancy between of place, advancement E S C and the subculture of p o v e r t y a n d i t s ethos. V a r i o u s A m e r i c a n e t h n i c g r o u p s a r e i n v a r i o u s p h a s e s of i t s process of t r a n s f o r m a t i o n . T h e author classifies t h e m into f i v e categories: 1) E S C s h a p e d a s a r e s u l t of t r a n s o c e a n i c i m m i g r a t i o n f r o m E u r o p e a n d A s i a ; 2) E S C of the L a t i n A m e r i c a n population groups i n the U S A ; 3) r e g i o n a l ethnographic sub­ c u l t u r e s s o r t e d out frorn t h e A n g l o s a x o n m a i n s t r e a m , b u t s t i l l s t r o n g l y l i n k e d w i t h i t ; 4) E S C of t h e B l a c k A m e r i c a n s ; 5) t h e p a n - I n d i a n E S C w h i c h h a s b e e n s h a p e d outside of t h e t r a d i t i o n a l t r i b a l c u l t u r e s . A t t h e e n d , t h e a u t h o r offers a d e s c r i p t i o n of t h e m a i n t r e n d s o b s e r v e d i n t h e process of t r a n s f o r m a t i o n and its consequent of a l l E S C . T h e s e a r e : 1) c o m m e r c i a l i z a t i o n of t r a d i t i o n impoverishment a n d a b u s e as e n t e r t a i n m e n t ; 2) folklorization of c u l t u r e traits, f a c i l i t a t i n g i t s a c c e p t a n c e b y u n s o p h i s t i c a t e d a n d often culturally a l i e n a u d i e n c e ; 3) i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n of E S C a s s p e c i a l i z e d agencies t a k e c a r e of t h e p r e s e r v a t i o n of t r a d i t i o n ; 4) m a r g i n a l i z a t i o n of E S C as i t is p u s h e d out f r o m daily life into t h e d o m a i n of p l a y a n d f e s t i v i t i e s ; 5) p o l i t i z a t i o n of E S C as selected e l e m e n t s of e t h n i c c u l t u r e a n d h i s t o r y a r e u s e d as a r g u m e n t s i n conflicts w i t h t h e e s t a b l i s h ­ m e n t for e q u a l r i g h t s a n d t o l e r a n c e ; 6) s y m b o l i z a t i o n of E S C , w h e r e b y c u l t u r e t r a i t s are transformed into e t h n i c s y m b o l s , s e r v i n g to e m p h a s i z e e t h n i c b a c k g r o u n d . A l l - these t e n d e n c i e s r e s u l t f r o m A m e r i c a n i z a t i o n a n d t h e y l e a d to deep t r a n s f o r m a t i o n s of ESCs develop s i n c e t h e latter t u r n i n t o ideologies o r c u l t u r a l heritage, into Heritage-Americans retaining a certain knowledge of their ancestors' culture. the a w a r e n e s s of as t h e e t h n i c s their origins and �