https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b9ac72e901b9caa4ae1c5c909a2563d.pdf 1baf10a7881bc4d8fdae788fbca4755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:887 Title A name given to the resource Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.119-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI KUCZYŃSKI UDZIAŁ POLAKÓW W P O Z N A W A N I U SYBERII W X V I I W I E K U N A T L E S T A R O P O L S K I C H WIADOMOŚCI O L U D A C H ROSJI miło j e s t o b c o w a ć z społeczeń­ s t w e m p r z o d k ó w , uprzytomniać w p a ­ mięci d a w n y c h m ę ż ó w c z y n y i m o w y , i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l ­ k i m i dzieły" Jan „Wiadomo, że znajomość dziejów s t r o n n y c h , u mędrców p o c z y t a n a jak filozofia szlachetne rodzajowi serca żądzą i spraw tak domowych Długosz jako i po­ z a matkę cnoty i mistrzynię życia, n i e m n i e j s z e ludzkiemu zapala dawnych przynosi sławy korzyści [...] nieśmiertelnej; O n a ludzkie, a miło jest z społeczeństwem przodków, uprzytomniać w pamięci d a w n y c h zwłaszcza bowiem obcować mężów c z y n y i m o ­ w y i zastanawiać się z u w a g ą n a d w i e l k i m i dzieły". W t e n sposób przed 500 l a t y J a n Długosz w swych, z n a k o m i t y c h Dziejach polskich podkreślił społeczne znaczenie h i s t o r i i w świadomości narodowej. Minęło o d tego m o m e n t u parę stuleci, w których różnie kształtowały się dzieje Polski, aż do ponad stuletniej u t r a t y państwo­ wości. W t y m właśnie czasie wiedza historyczna odegrała rzeczywiście skuteczną przeciwwagę d l a wynaradawiającej p o l i t y k i zaborców . A l e h i s t o r i a n a r o d u to n i e t y l k o s p r a w y kształtowania się państwowości oraz społecznych i gospodarczych przemian. Jest nią również sprawa k u l t u ­ rotwórczej r o l i danego n a r o d u i jego wkładu do k u l t u r y ogólnoludzkiej. O i l e pierwsza z t y c h spraw t k w i w świadomości współczesnego społe­ czeństwa z b y t mocno, o t y l e d r u g a przedstawia się znacznie słabiej. M ó ­ w i o n o i pisano o t y m szeroko w R o k u N a u k i Polskiej (1973), podkreśla­ jąc że jego obchody 1 „[...] obok przynieść w roli nauki tradycji oddania efekcie i uczonych naukowej hołdu wielkim umocnienie w w w rocznicom świadomości historii narodu dziejach narodu [...] ma i wybitnym narodowej uświadomienie wielkie uczonym przekonania historycznej znaczenie dla powinny o ważnej ciągłości kształtowania świadomości i m o t y w a c j i młodego p o k o l e n i a " . 2 'S. K i e n i e w i c z , Nauki historyczne i świadomość narodowa — wczoraj, dziś i j u t r o , „Kultura", 5 l i s t o p a d 1975, s. 4. 2 R. J e z i e r s k i , 1973, s. 68. Partyjne zadania w Roku Nauki Polskiej, „Nowe Drogi", 2: �120 ANTONI KUCZYŃSKI Mówiąc o t e j ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j należy podkreślić, j a k waż­ n y m elementem był rozwój n a u k i polskiej w epoce zaborów i j a k w i e l e w y b i t n y c h Polaków pracując n a n i w i e n a u k i przynosiło korzyści t y m społeczeństwom, wśród których wypadało i m żyć. Jest to zjawisko spe­ cyficzne i t r u d n o o podobny przykład w dziejach całej n a u k i światowej. Pomijając inne obszary świata podkreślić należy, że t e n rodzaj działal­ ności n a u k o w e j Polaków zaznaczył się wyraźnie w dziejach Rosji. W epo­ ce zaborów w i e l u b o w i e m Polaków pracowało t a m n a p o l u geografii, geologii, archeologii i etnografii. Nazwiska t a k i c h badaczy, j a k B e n e d y k t D y b o w s k i , Aleksander Czekanowski, J a n Czerski, Józef K o w a l e w s k i , E d ­ w a r d P i e k a r s k i czy Wacław Sieroszewski związane są n a stałe z historią badań S y b e r i i . Poważny rozdział t e j p r a c y n a u k o w e j przypada n a b a ­ dania etnograficzne wśród B u r i a t o w, Ewenków, Itelmenów, Jakutów i i n ­ n y c h ludów Rosji. Powszechnie cenione przez współczesną naukę r a ­ dziecką w y n i k i t y c h badań poprzedzane są l i c z n y m i r e l a c j a m i etnogra­ f i c z n y m i pochodzącymi o d Polaków, którzy w X V I I i X V I I I s t u l e c i u znaleźli się w Rosji. D o d n i a dzisiejszego n i e dokonano j e d n a k oceny rozmiarów zainteresowań „etnograficznych", j a k i e były udziałem p e w n e ­ go kręgu społeczeństwa polskiego względem mieszkańców E u r o p y wschod­ niej i A z j i . Te p i e r w o c i n y e t n o g r a f i i polskiej łączą się z p r z e n i k a n i e m do nas rezultatów w i e l k i c h odkryć geograficznych, które następnie prze­ twarzane w k r a j u utrwalały w o p i n i i staropolskiej obraz zamorskich „ d z i w ó w " . K o m p i l a c j e z tego zakresu dominowały w naszej l i t e r a t u r z e X V I stulecia, chociaż i m y posiadamy t a k i e relacje podróżnicze zawie­ rające materiał etnograficzny, które powstały j a k o r e z u l t a t bezpośrednich obserwacji, często n a w e t wywiadów. N i e b r a l i w p r a w d z i e Polacy udziału w w i e l k i c h o d k r y c i a c h geograficznych, n i e m n i e j jednak dosyć wcześnie rozpoczęły się dzieje p o l s k i c h kontaktów z l u d a m i wschodniej E u r o p y oraz obszarami a z j a t y c k i m i . Przekazy historyczne z tego zakresu pozostają w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-politycznymi, które w róż­ n y c h okresach przybierały rozmaite f o r m y . Przełomowym m o m e n t e m w t y c h stosunkach był r o k 1241, k i e d y ziemie nasze najechali przybysze ze wschodnich stepów mongolskich. W i e l u mieszkańców dawnej P o l s k i s Znalazło to m . i n . w y r a z w p r a c y B e n e d y k t a J o a c h i m a 3 g o, Nowe wiele Ateny albo Akademia fantastycznych informacji talnej", „Androgyni obywatele wszelkiej w rodzaju: olim sciencyji pełna, C h m i e l o w s k i „Astemi l u d z i e bez u s t w afrykańscy obojej e- w której znaleźć można płci razem Inyi Orien­ męskiej łogłowskiej, p i e r s i p r a w ą m i e l i męską, a l e w ą białogłowską", c z y w r e s z c i e : i bia„Tonem P h o s e b y l i l u d z i e z a króla wenerujący" — t. I V , L w ó w 1756, s. 124, 126, 163. Z o b a c z także: 1973; J. Tazbir, A. modzielnej Rzeczpospolita dyscypliny naukowej s z l a c h e c k a w o b e c w i e l k i c h odkryć, Kształtowanie Posern-Zieliński, do 1939 г., [w:] się etnografii Historia red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk n a u, Materiały etnograficzne P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 291-301. w polskich czasopismach polskiej etnografii Warszawa jako polskiej, 1973, s. 29-113; I . XVIII wieku, sa­ pod Tur­ „Etnografia �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 121 SYBERII dostało się zapewne wówczas w j a s y r i powędrowało do państwa W i e l ­ kiego Chana. H o r d y mongolskie zniszczyły w i e l e ówczesnych grodów, aż po śląskie rubieże. W b i t w i e p o d Legnicą (1241) poległ H e n r y k Pobożny, książę Śląska i K r a k o w a . Nawała mongolska n a s k u t e k napotkanego opo­ r u zaniechała dalszego pochodu n a zachód E u r o p y . Odpłynęła stąd przez K a r p a t y do głównych swoich sił n a Węgry, a p o t e m dalej n a wschód. I n i c j o w a n e przez papiestwo próby zorganizowania w y p r a w y krzyżowej p r z e c i w najeźdźcom n i e przyniosły spodziewanych rezultatów. W t e d y za­ biegający o bezpieczeństwo chrześcijańskiego kościoła, w y b r a n y w 1243 r. energiczny papież I n o c e n t y I V postanowił wysłać poselstwo do władcy Mongołów. W r o k u 1245 przyjął o n n a a u d i e n c j i pożegnalnej w L i o n i e b r a t a zakonu francuszkańskiego Jana de Piano Carpiniego, który wkrót­ ce w t o w a r z y s t w i e innego m n i c h a , zwanego Stefanem z Czech, przybył do Wrocławia. T a m dołączył do poselstwa t r z e c i towarzysz reguły za­ k o n n e j , B e n e d y k t z w a n y Polakiem, który miał służyć za tłumacza, dzieląc pracę i t r u d y m i s j i . M n i c h Stefan z Czech zawrócił wkrótce z d r o g i , natomiast B e n e d y k t Polak dotarł z poselstwem w głąb A z j i . Z a d a n i e m m i s j i było zgromadzenie w s z e l k i c h możliwych wiadomości 0 państwie m o n g o l s k i m , a także uczynienie próby nawrócenia władcy mongolskiego n a chrześcijaństwo. Podróż do stolicy i m p e r i u m m o n g o l ­ skiego zajęła poselstwu d w a lata. Szlak jego wędrówki prowadził przez obszary Złotej O r d y , gdzie w k w a t e r z e n a d Wołgą przyjął mnichów wład­ ca m o n g o l s k i B a t u . Po przejechaniu k r a i n stepowych, wędrowali p o ­ słowie t e r e n a m i górskimi, leżącymi wzdłuż północnych stoków gór T i e n -szan i Ałatau a następnie przez t z w . Bramę Dżungarską i D ż u n g a r i ę d o t a r l i do M o n g o l i i i z a t r z y m a l i się w l e t n i e j r e z y d e n c j i W i e l k i e g o Cha­ n a n a d Orchonem. Goszcząc t a m około 4 miesiące, w g r u d n i u 1246 r . poselstwo udało się w drogę powrotną. Z a 6 miesięcy dotarło do K i j o ­ w a , natomiast jesienią 1247 r. przybyło do L i o n u , przywożąc papieżowi odpowiedź Wielkiego Chana n a jego l i s t oraz szczegółowe sprawozdanie z podróży. Zawierało ono szereg interesujących wiadomości o zwyczajach ; 4 1 obyczajach mongolskich, o k r a j a c h i l u d z i a c h zupełnie n i e znanych ówczesnej Europie, a także o u z b r o j e n i u Mongołów, i c h w o j s k u i t a k t y c e prowadzenia w o j e n . W tej r e l a c j i przekazali posłowie n i e t y l k o opis geo­ g r a f i c z n y k r a i n , przez które przejeżdżali, lecz również obszarów i m p r z y ­ ległych. Są więc t a m wiadomości o ziemiach należących do Rosjan, M o r d winów, Baszkirów; są wiadomości o l u d z i a c h k a u k a s k i c h i k r y m s k i c h , 4 N a t e r e n i e R u s i H a l i c k i e j doszło do s p o t k a n i a p o s e l s t w a z j e j władcami D a ­ n i e l e m i W a s y l k i e m , którzy o k a z a l i m u w i e l e uprzejmości. S p o t k a n i e to miało n a c e l u przyciągnięcie R u s i do Kościoła r z y m s k i e g o . N a t e m a t kontaktów p o l s k o - r u s k i c h zobacz też: S. M. Kuczyński, w a 1965; B . W ł o d a r s k i , Kontakty polsko-ruskie Polska w świetle O r i e n t a l i a " , t. 1: 1974, s. 51-77. Studia z dziejów Europy i Ruś 1194-1340, W a r s z a w a źródeł XVIII wieku, Wschodniej, 1966; F . Warsza­ S i e l i c k i , „Studia P o l o n o — S l a v i c a — �122 ANTONI KUCZYŃSKI t a k i c h j a k A l a n o w i e , Czerkiesi, G r u z i n i , O r m i a n i e , Kachetyńcy, T u r c y i Chazarowie. Opis t e n krążył w X I I I w . w p a r u odpisach, p o t e m docze­ kał się w i e l u wydań i przekładów n a różne języki e u r o p e j s k i e . J a k i był rzeczywisty wkład B e n e d y k t a Polaka w relację z podróży przedło­ żoną przez Carpine'a, t r u d n o jest obecnie ustalić i nagromadziło się wokół tego w i e l e o p i n i i . W każdym razie n a podstawie o d k r y t e g o ostat­ n i o w Stanach Zjednoczonych obszernego t e k s t u przypisywanego Bene­ d y k t o w i P o l a k o w i , r o l a jego udziału w podróży znacznie wzrosła. Tekst t e n zawiera szczegółowe i n f o r m a c j e o h i s t o r i i , pochodzeniu i e t n o g r a f i i Mongołów i dorównuje późniejszym opisom R u b r u k a i Marco P o l o . Wiadomości te o dużej randze poznawczej sprawiły, że w y p r a w a t a s t a ­ n o w i w dziejach poznawania A z j i przez Europejczyków początek „nau­ k o w e g o " penetrowania j e j wnętrza. D l a nas natomiast postać wrocław­ skiego m n i c h a B e n e d y k t a Polaka jest ważna, b o w i e m był o n p i e r w s z y m podróżnikiem p o l s k i m . 5 8 7 O d tego czasu datuje się też działalność m i s j o n a r z y k a t o l i c k i c h wśród Tatarów k r y m s k i c h z południowo-wschodnich wybrzeży M o r z a Czarnego. P r z e b y w a l i t a m również zakonnicy polscy, którzy z n a l i język tubylców. Były to b o w i e m czasy, k i e d y w klasztorach dominikańskich uczono już wówczas języków wschodnich. Według niektórych źródeł przebywał t a m n i e j a k i Ladislaus (Władysław). Był o n przełożonym m i s j i franciszkań­ skiej n a K r y m i e w 1287 r . i sądząc z i m i e n i a pochodził prawdopodobnie z Polski. O d okresu azjatyckiej podróży B e n e d y k t a Polaka upłynęło p o ­ n a d 300 l a t , z a n i m następni mieszkańcy z i e m p o l s k i c h p o j a w i l i się na n o w o na wschodzie, żaden j e d n a k z n i c h n i e pozostawił pisemnego p r z e ­ kazu. Jednak przyłączenie R u s i Czerwonej do Polski, a następnie zawar­ cie u n i i z Litwą, spowodowało, że p o d koniec X V stulecia m o n a r c h i a jagiellońska stała się bezpośrednim sąsiadem Złotej O r d y . Bliskość T a ­ tarów i częste z n i m i k o n t a k t y — raz w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h , k i e d y indziej z n o w u n a p o l u w a l k i — spowodowały, że zaczęto się w Polsce interesować i c h kulturą. W w i e k u X V I odnotować należy pojawienie się k i l k u naprawdę „...doskonałych opisów Tatarszczyzny, które w t y c h cza­ sach n i e miały sobie równych n a zachodzie E u r o p y " , a ponadto stano­ wiły one interesujące źródło w i e d z y o „Moskowii". 8 5 Tłumaczenia t a k i e istnieją w języku włoskim, f r a n c u s k i m , h o l e n d e r s k i m , a n ­ g i e l s k i m , r o s y j s k i m i p o l s k i m . Tłumaczenie p o l s k i e p o s i a d a P o r a z p i e r w s z y opublikował j e M . t. 2, W a r s z a w a w książce Sybir. 6 O 1840, s. 208-233. P o t e m sprawach Pamiętniki tych z pobytu i odkrywcy, B. Relation, je na Sybirze, dokładnie wiele błędów. literatury I. polskiej, D a n i e l e w s k i , Chełmno 1864. Wacław Słabczyński G . D. P a i n t e r , The Winland Map N e v H a v e n — L o n d o n 1965. B a r a n o w s k i , Łódź 1950, s. 24. jednak Historia W a r s z a w a 1973, s. 10-29. R . A . S к e 11 o n, T h . E . M a r s t o n , and the Tartar 8 Polaków przedrukował pisał ostatnio b a r d z o w książce P o l s c y podróżnicy 7 W i s z n i e w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 123 SYBERII Zgodnie z chronologią, n a p i e r w s z y m miejscu postawić należy książkę profesora U n i w e r s y t e t u w K r a k o w i e Macieja z Miechowa, która ukazała się p t . Tractatus de duabus Sarmatiss, Asiana et Europiane et de contentis in eis (Kraków 1517) . Stała się ona dużym w y d a r z e n i e m n a u k o ­ w y m w ówczesnej E u r o p i e wzbudzając zainteresowanie w różnych śro­ dowiskach umysłowych i kręgach społecznych. A u t o r tego dzieła n i e zwiedził opisanych w n i m krajów. Skrzętnie natomiast zebrał dostępne m u wiadomości i poddał j e k r y t y c z n e m u opracowaniu. T e n renesansowy t r a k t a t s t a n o w i pierwszą polską książkę naukową, która s t a w i a autora w rzędzie czołowych uczonych polskiego Odrodzenia. Jest ona zarazem p i e r w s z y m w ogóle z b i o r e m i n f o r m a c j i o E u r o p i e wschodniej — a ści­ ślej — o t e r y t o r i u m obecnie t a k określanym, a które wówczas dzielone było n a Sarmację Azjatycką i Europejską. A u t o r , uczony jeszcze śred­ niowiecznego s t y l u , prezentuje sumę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o o b u Sarmacjach i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowia­ nach, Tatarach, T u r k a c h i i n n y c h . Dostarcza sporej ilości szczegółów etnograficznych o różnej wartości źródłowej, dotyczących k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j , obyczaju, organizacji społecznej i państwowej. Starał się o n zrekonstruować w zarysie historię o p i s y w a n y c h przez siebie ludów. Oczy­ wiście te rozważania etnograficzne oparte n a złudnych podobieństwach e t y m o l o g i c z n y c h są bardzo n a i w n e . Odzwierciedlają one j e d n a k obraz ówczesnych poglądów historiozoficznych, dotyczących przebiegu i r o l i najazdów m o n g o l s k i c h czy etnogenezy Słowian. 9 T r a k t a t Macieja z M i e c h o w a był w początkach X V I w . głównym źródłem w i e d z y o „Moskowii" i cieszył się dużą poczytnością. Ukazywał on b o w i e m geografię i kulturę krajów leżących n a wschodzie E u r o p y , t a k mało wówczas znanych. Praca M i e c h o w i t y była wielowątkowa i prze­ jawiły się w n i e j wiadomości historyczne, geograficzne, demograficzne, ekonomiczne, etnograficzne i przyrodnicze. Spójrzmy zatem n a p e w i e n f r a g m e n t t e j p r a c y charakteryzujący W i e l k i e Księstwo Moskiewskie, 0 którym a u t o r pisał, że jest t a m „[...] w i e l e p u s z c z , lasów, w ó d i r z e k , r y b i zwierząt, t y l e s a m o co n a L i t w i e , t y l k o że z i e m i a t a j e s t b a r d z i e j z i m n a i b a r d z i e j północna od L i t w y . Dlatego 1 trzoda jest t u niewielkiego wzrostu i pozbawione bydło rogów z p o w o d u ciągle panują­ cego z i m n a , a l u d z i e są p o s t a w y w y s o k i e j i s i l n e j , piją wodę, napój z m i o d u i k w a secz, czyli sfermentowane soki. Orzą drewnianymi l e m i e s z a m i bez użycia a bronują z a s i e w y gałęziami z d r z e w a ciągnionymi p r z e z k o n i e . [...] żelaza, Z a Księstwem M o s k i e w s k i m są k r a i n y i l u d y między północą i w s c h o d e m n a krańcu A z j i Północ­ nej, c z y l i S c y t i i , podległe księciu m o s k i e w s k i e m u i podbite Perm, Baszkiria, Czeremizja, Jugra, Karelia. Nazwa tego nazwę tej z i e m i w y m a w i a się d w u s y l a b o w o 9 z z p r z e z księcia I w a n a P e r m jest jednosylabowa, — p e r m s k a . B y ł to k r a j pogański, N a j n o w s z e p o l s k i e o p r a c o w a n i e k r y t y c z n e ukazało się w 1972 r. Zob. M i e c h o w a , języka łacińskiego Opis Sarmacji przełożył s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1972. Azjatyckiej — dla­ i Europejskiej; T . Bieńkowski, posłowie W . wstęp Voise, Maciej H. Barycz, Wrocław—War­ �124 ANTONI który około 20 l a t t e m u obrządku r u s k i e g o , Książę Moskiewski c z y l i greckiego. którego barbarzyńcy KUCZYŃSKI po odejściu chrztu według I dał władykę, c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m zmusił Stefan, księcia o b d a r l i do przyjęcia żywcem ze skóry i zamordowali. Książę powrócił, ukarał i c h i z n o w u ustanowił nowego b i s k u p a , p o d którego z w i e r z ­ chnictwem żyją odtąd j a k o I n n e zaś w y m i e n i o n e chrześcijanie poprzednio wyznający s c h i z m a t y c k i obrządek ruski, k r a i n y pozostają n a d a l w pogaństwie. Czczą słoń­ ce, księżyc, g w i a z d y , zwierzęta leśne i w s z y s t k o co napotkają n a drodze, mają s n e języki i d i a l e k t y " M wła­ . Chronologicznie b l i s k a dziełu M i e c h o w i t y jest praca drugiego Polaka z X V I w . M a r c i n a Bielskiego, t z w . Kronika wszystkiego świata , za­ wierająca pierwsze w języku p o l s k i m obszerne omówienie dotychcza­ s o w y c h wyników w i e l k i c h odkryć geograficznych, uzupełniane przez autora w następnych w y d a n i a c h (1554, 1564). B i e l s k i czerpał swe w i a d o ­ mości z różnych dzieł obcych — czeskich, n i e m i e c k i c h i włoskich — i n ­ formując n a wstępie dzieła, że „sam z siebie n i e pisze, t y l k o co w łaciń­ s k i m napisano". I chociaż jest t o k o m p i l a c j a niedokładna, odpowiadała ona j e d n a k dobrze przeciętnemu c z y t e l n i k o w i w o w y c h czasach. O d b i ­ ciem t e j wdzięczności czytelników j e s t w i e r s z y k A n d r z e j a Z b y l i t o w s k i e go , w którym napisał o n : u 12 A t e r a z każdy w s z y s t k o , siedząc w d o m u swoim może wiedzieć, c n y B i e l s k i z a s t a r a n i e m t w o i m C o się dzieje w A z y i i w k r a j a c h północnych, W E u r o p i e , A f r y c e i u Persów m o c n y c h . . . Istotnie, Kronika wszystkiego świata zawierała wiadomości n a t e m a t podróży o d k r y w c z y c h K r z y s z t o f a K o l u m b a , M a r t i n a Alonso Pinzona, A m e r i g o Vespucciego oraz i n n y c h żeglarzy. Można było dowiedzieć się z niej o k r a j a c h zamorskich, Tatarach i w i e l k i e j „Moskowii". W opisie Księstwa Moskiewskiego zawierającym szczegóły etnograficzne o różnej wartości czytamy między i n n y m i : „Permska z i e m i a albo k r a i n a w i e l k a , leży między w s c h o d e m od M o s k w y pół t r z e c i a s t a m i l a . P e r m a 10 Tamże, s. 75-77. 11 Kronika Zygmunta w oryginalnej swyata, у wszystkiego Augusta, na s proroctwu pyeskye kich, pisze wieków yako tureckich, innych pisowni pisana, Mijędzy w Krakowie jak rozdzielona W czeskich któremi s też nasza króla polskiego 1551 r. J e j tytuł, у wszytkyego, nową krześciańskyemi, też żywoty cesarskye, pa- żydowskich, rozmaitych, aż do thego Polska 1 S Kronika egipskich, у innych swyata Wischorate , Kosmographią yako którey asyryskich, od początku w następuje: zydowskyemi, s figurami. węgyerskich, przełożonych 1551 są napisane. podobno z i n i c j a t y w y brzmi z ich krolestwy: słońca a północy, je, leży n a d rzeką cztery tak pogańskimi, ich, po polsku królów powstała po r a z p i e r w s z y monarchie krolestwy y thych perskich^ xiążąt XVI-wiecznej ssesc z rozmaitemi świata a wydana miasto thak roku, na ostatku grec­ krolow, który zasobna sie yest wypisana. 12 A. Z b y l i t o w s k i , Laudes na pismo Joachima do Dziejów L i t e r a t u r y i Oświaty w P o l s c e " , t. 10: 1904, s. 27. 18 Wiszera. Bielskiego, „Archiwum �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 126 SYBERII która w p a d a w Kaimę, a K a m a w W o l n e . Chleba w n i e j n i e w i e l e K u n y i i n n e skórki księdzu w i e l k i e m u dają z a t r y b u t . Język swój w i a r y i p i s m a nauczył i c h j e d e n b i s k u p S t e f a n , którego święci Ruś. n a r t a c h się wożą po lodzie a l b o po śniegu prędko aż z w i e r z ugoni. d r e w n i a n e , n o s y w n i c h j a k o u s a n e k długie i wstoczone, p o p y c h a się z n a k o w a n y m . M a j ą też w tej k r a i n i e p s y w i e l k i e , co j e zaprzęgają do się t a k r a i n a aż do g r a n i c t a t a r s k i c h " . u ш d l a mofcrośei. osobny mają, G d y zimie na N a r t y są boty n a nich kijein s a n e k . Kończy 1 6 P e w n e wątki tematyczne w opisie Księstwa Moskiewskiego oraz p r a ­ w i e t a k a sama i c h kolejność wskazują bezsprzecznie n a to, że znane było a u t o r o w i Kroniki wszystkiego świata dzieło Macieja z M i e c h o w a i inne ówczesne dzieła geograficzne. I chociaż książka t a zdaniem I . C h r z a n o w ­ skiego jest „[...] niedokładna, łatwowierna, w metodzie n i e j e d n o l i t a , w r o z m i a r a c h poszczególnych części nierównomierna, w w y b o r z e m a ­ teriału n i c wspólnego z nauką n i e mająca, n i e rozróżniająca a n i w y p a d ­ ków ważnych o d nieważnych, a n i p r a w d y o d baśni, ani'rzeczy c i e k a w y c h od ciekawostek", m i m o t o j e j znaczenie w „historii c y w i l i z a c j i polskiej jest jeszcze donioślejsze niż w h i s t o r i i l i t e r a t u r y , bo — co t u długo mówić? — któraż i n n a książka polska X V I w . przyczyniła się w t a k i m s t o p n i u w p r a w d z i e n i e do pogłębienia, ale do rozszerzenia widnokręgu umysłowego społeczeństwa" . Śledząc p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową ziem r o s y j s k i c h w l i t e r a t u r z e staropolskiej o d n a j d u j e m y j e również w twórczości Jana Lasickiego, którego badania n a d tą problematyką stawiają go „ w rzędzie n a u k o w y c h przodków naszej e t n o g r a f i i " . Z n a n y jest o n j a k o autor p r a ­ cy p t . De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, junerum ritu" (Spirae 1582), w której zawarte są staropolskie relacje dotyczące wierzeń i zwyczajów występujących u sąsiadujących z P o l a ­ k a m i g r u p etnicznych — Małorusów, Wielkorusów, Litwinów, P r u ­ sów i Tatarów. W p o l s k i m piśmiennictwie omawianego okresu jest to praca odzwierciedlająca zainteresowania problematyką religioznawczą i kształtowanie się postawy badawczej zdeterminowanej świadomością, że postępująca chrystianizacja z i e m p o l s k i c h i ościennych w y w i e r a w p ł y w na z a n i k s t a r y c h wierzeń i obyczajów . Dorobek X V I stulecia w zakresie m o n o g r a f i i historyczno-geograficzn y c h z a m y k a Kronika Sarmacji Europejskiej Aleksandra Gwagnina, 17 18 19 20 1 4 Wołga. 1 6 W i e l k i e m u Księciu M o s k i e w s k i e m u . « Kronika " I . s. 123. Chrzanowski, Marcin Bielski. Studium Literackie, Warszawa 1906, s. 46. 1 8 Łasicki Jan, [w:] Słownik H. K a p e ł u ś , folkloru polskiego, W a r s z a w a 1965, s. 212. M P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 2 0 W r o k u 1578 A . Sarmatiae Europeae op. cit., s. 35. G w a g n i n descriptio..., ogłosił, cieszące się dużym p o w o d z e n i e m , kilkakrotnie wydawane i tłumaczone dzieło n a języki �126 ANTONI KUCZYŃSKI z pochodzenia Włocha pozostającego w służbie królewskiej. Podobnie j a k poprzednie prace, n i e było to dzieło oparte n a własnych podróżach i ob­ serwacjach. Opracowując j e korzystał autor z dostępnej m u l i t e r a t u r y , stąd też w i e l e w Kronice bałamutnych opisów powtórzonych za wcześ­ n i e j s z y m i a u t o r a m i . Pisząc o Tatarach przytacza a u t o r d z i w n i e dzisiaj brzmiące opisy o. i c h pochodzeniu, mieszając często prawdę z fantazją. Bardzo chaotyczne są też opisy h o r d y szejbenidzkiej, tiumeńskiej i k a zackiej. W opisie h o r d y kazackiej, słusznie natomiast podkreślił G w a g n i n , że t a m t e j s i T a t a r z y w znacznej mierze p o r z u c i l i koczowniczy t r y b życia i z a j m o w a l i się r o l n i c t w e m , o g r o d n i c t w e m oraz h a n d l e m . 21 Cieszące się dużą poczytnością dzieło G w a g n i n a zawierało w i e l e treści etnograficznych, które czerpane „z d r u g i e j ręki" przybierały nieraz w wyobraźni autora fantastyczne f o r m y . Przepojona t y m i e l e m e n t a m i Kronika była j e d n y m z najpoczytniejszych w Polsce opisów ziem ościen­ n y c h i z niej oraz z prac w s p o m n i a n y c h wyżej autorów urabiał sobie X V I - w i e c z n y c z y t e l n i k pogląd o d a l e k i c h obszarach Księstwa M o s k i e w ­ skiego i d z i k i e j „Tatarii", skąd o d czasu do czasu dochodziły do P o l s k i różne wiadomości. W i e k X V I zaznacza się b o w i e m w dziejach p o l i t y k i M o s k w y aktywnością polityczną skierowaną w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h — na północ k u Bałtykowi i n a południowy zachód — k u obszarom nadwołżańskim i M o r z u K a s p i j s k i e m u . W końcowym okresie tego s t u l e ­ cia ekspansja przekroczy szczyty U r a l u i s k i e r u j e się k u S y b e r i i . N a j e d n y m z kierunków t y c h w a l k występowali Polacy, którzy w 1535 r. w s p a r l i Litwinów w t z w . w o j n i e m o s k i e w s k o - l i t e w s k i e j (1534-1537). Ostatecznie w o j n a zakończyła się r o z e j m e m n a k i l k a la t . Miała ona j e d n a k poważne reperkusje d l a Rosji, gdyż w t y m czasie zaktywizowały się antyrosyjskie wystąpienia w chanatach nadwołżańskich i n a K r y m i e . Po z m i e n n y c h kolejach losu n a t y m froncie, a r m i a moskiewska zdobyła K a ­ zań (1552) a w 7 l a t później podporządkowała sobie całkowicie chanat kazański. Nieco wcześniej (1556) w o j s k a I w a n a I V zajęły Astrachań, w rezultacie czego rozległe obszary n a d środkowym i d o l n y m biegiem Wołgi weszły w skład państwa moskiewskiego. W następstwie tego swą zależność od M o s k w y u z n a l i Baszkirzy (1557) oraz orda nogajska (1557). Ponadto po zdobyciu Kazania z w i e r z c h n i c t w o M o s k w y uznał także chan s y b e r y j s k i , a szlaki h a n d l o w e wiodące n a wschód stanęły p r z e d Rosją o t w o r e m . Z a panowania I w a n a Groźnego państwo moskiewskie przeła­ mało długotrwałą izolację i zaczęło wreszcie odgrywać znaczną rolę w Europie. Centralistyczne koncepcje w p o l i t y c e wewnętrznej wytyczyły c z e s k i , n i e m i e c k i , r o s y j s k i i włoski; przekład p o l s k i M . P a s z k o w s k i e g o w Krakowie w 1611 r. pod tytułem: Kronika zamyka Królestwo tudzież też Wielkie skiewskie у część 2 1 Polskie ze wszystkiemi Xiestwo Lithew: Sarmacyey Państwy, Ruskie, Tatarów. В a r a n o w s к i, op. cit., s. 30-31. Europskiey, Xiestwy, Pruskie, ukazał się w którey sie y Prowincyami Żmudzkie, Inflanckie, swemi: Mo­ �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 127 SYBERII j e j k i e r u n e k n a następne stulecia, w których Rosja poszła własną drogą, wzmacniając samowładstwo carskie i b i u r o k r a t y c z n y system a d m i n i ­ s t r a c y j n y oraz likwidując istniejące zalążki i n s t y t u c j i demokratycznej. Państwo moskiewskie wkroczyło na długotrwałą drogę nadrabiania za­ cofania gospodarczego i cywilizacyjnego, które dalekie było o d postępu zarysowującego się wówczas w środkowej i zachodniej Europie. T e n stan rzeczy wynikał oczywiście z długoletniego uzależnienia Rosji od M o n ­ gołów, rozciągającego się bez mała n a 250 l a t , a ceną jaką Ruś za t o zapłaciła była między i n n y m i izolacja o d reszty c y w i l i z o w a n e j wówczas E u r o p y . W p r a w d z i e jeszcze za panowania I w a n a Groźnego O r d a d o p o m i ­ nała się zbrojnie o Astrachań i Kazań, podchodząc aż p o d Moskwę, były to j e d n a k d l a Rosji mało znaczące najazdy. Chociaż o d niegroźnego w prze­ biegu, lecz znamiennego w s k u t k a c h b o j u R u s i z T a t a r a m i n a d Urgą (1480) i wyplątania się z j a r z m a n i e w o l i upłynęło zaledwie pół w i e k u , państwo moskiewskie wzrastało j e d n a k w siłę. Zapoczątkowana przez I w a n a I V ekspansja zewnętrzna była k o n t y n u o w a n a przez jego następców, a wybrzeża Bałtyku i dzika Syberia stały się o b i e k t a m i p o l i t y k i zagra­ nicznej. Obszary t e związały się też w p e w n y m s t o p n i u z historią P o l s k i na długie lata, a rozległa k r a i n a za U r a l e m c y w i l i z o w a n a była także przez element p o l s k i ' . 22 Echa t y c h sukcesów Rosji śledzone były w Polsce z uwagą, zwłaszcza że c h w i l o w o zażegnany k o n f l i k t m o s k i e w s k o - l i t e w s k i groził p o n o w n y m w y b u c h e m . Wszystko t o czyniło niezmiernie interesującymi wszelkie dzieła traktujące o sąsiedzie ze wschodu. T y m też należy tłumaczyć poczytność Kroniki Gwagnina, który opisując p r o w i n c j e „Wielkiego Księ­ stwa Moskiewskiego i państw do niego należących" podał w i e l e różno­ r o d n y c h wiadomości dotyczących d w o r u , mieszczan, gospodarki wszyst­ k i c h stanów, zwracając dużą uwagę n a odrębności k u l t u r o w e sąsiada ze wschodu. Charakteryzując te ziemie podał пр.: „Permia W i e l k a i s z e r o k a k r a i n a , od M o s k w y dwieście i pięćdziesiąt m i l leży. J e s t w n i e j m i a s t o od tegoż n a z w i s k a n a d rzeką Wischorą 23 leżące: t a r z e k a z d z i e ­ sięć m i l stamtąd obieżawszy, w rzekę K a m ę w p a d a , a o b y w a t e l e tej k r a i n y , kiedy chleba zyżywają, s a r n a m i i i n n y m i zwierzęty żywią się. Język swój ledwie własny i l i t e r y z R u s k i m p i s m e m mało się niezgadzające mają, które S t e f a n B i s k u p (który i c h rebelizujących do w i a r y potem w świętych j e s t w p i s a n y . Rusi w regestr chrystusowej przywiódł) wynalazł: T e n B i s k u p A t y m Stefanem przede niektórego B i ­ s k u p a c i P e r m i a n i , g d y i c h n a w i a r ę chrześcijańską nawracać usiłował, z skóry o b ł u pili. J e s t j e s z c z e n i e mało między n i m i bałwochwalców, którzy po w i e l k i e j części w l e s i e c h mieszkają: z i m i e p r z e z śnieg kłodzianymi d r o g i albo ścieszki torują: które kłodziny albo psi, albo zwierzęta jakie białe, nakształt j e l e n i , które reniferami zowią, zaprzężeni ciągnąć z w y k l i [...] P i e s z y zaś n a n a r t a c h ( j a k o n a w i e l u m i e j s c a c h w R u s k i c h k r a i n a c h t e n się z w y c z a j z a c h o w u j e ) 2 2 Iwan Z. Wójcik, IV Groźny, 2 3 Wiszera. Dzieje Rosji W r o c ł a w 1977. 1533-1801, b a r d z o r z a d k o po w i e r z c h u śniegu Warszawa 1971; W. A. S e г с z у к, �128 ANTONI KUCZYŃSKI biegają. A te n a r t y są d r z e w i a n e , przydłuższe, żelazem podłożone od spodu, n a d w a a l b o t r z y łokcie wzdłuż, które n a nogi m i a s t o t r e p e k włożywszy, k o s t u r k a m i się p r z e dłuższemi n a końcach z a o s t r z o n y m i podpierając, b a r d z o s z y b k o wciąż bieżą" . 24 Zbieżność t y c h wydarzeń h i s t o r y c z n y c h — w o j n y z Moskwą o I n ­ flanty oraz powstania dzieł M i e c h o w i t y , Bielskiego i G w a g n i n a — spra­ wiła, że określone w a r s t w y społeczeństwa polskiego w X V I s t u l e c i u uważnie śledziły tę literaturę. Charakteryzowała ona między i n n y m i sto­ s u n k i społeczno-polityczne i k u l t u r a l n e państwa rosyjskiego, które p o ­ trafiło już wówczas uporać się z zawsze groźną w Polsce potęgą tatarską. W y p a d a nadto odnotować, że oprócz w s p o m n i a n y c h powyżej dzieł za­ wierających opisy „Moskowii" nieco wiadomości o t y c h ziemiach przede w s z y s t k i m zaś o D z i k i c h Polach zawiera opis Michała L i t w i n a oraz dość ciekawie spisana relacja A n d r z e j a T a r a n o w s k i e g o , posła do T u r c j i z czasów panowania Z y g m u n t a A u g u s t a . Ponadto pewne wiadomości o l u d a c h mieszkających w okolicach M o r z a Kaspijskiego, w t y m także o Czerkiesach znajdują się w sprawozdaniu z d w u k r o t n e j podróży n a K r y m M a r c i n a B r o n i e w s k i e g o . Najwięcej j e d n a k w n i m wiadomości 2 5 26 27 0 T a t a r a c h i i c h s t r a t e g i i w o j e n n e j . Z okresu w o j e n Stefana Batorego pochodzi Diariusz wyprawy wojennej, Łukasza Działyńskiego i Dzien­ nik wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego . W o b u w y p a d k a c h pamiętniki n i e zawierają materiałów etnograficznych i prze­ waża w n i c h sceneria w o j e n n a : b i t e w n y zgiełk, t r u d n e obozowe życie, ciężkie przemarsze, sypanie szańców i rozbijanie obozów, zwycięstwa 1 klęski. Duże znaczenie d l a r o z w o j u zainteresowań etnograficznych w X V I I 28 29 24 Kronika 25 Mićhalonis Sarmacyey..., Litvani s. 491-492. de moribus Thąrtarorum, Litvanorum et Moschorum, Ba- z y l e a 1615. Dzieło to n i e dotrwało w całości do n a s z y c h czasów. Krótkie 24 chania Przy tym k'temu P. JKM jako polskie wojsko loniae Przy do Turcji, regis Pogrom legati Tatarów B. do Konstantynopola leży na wschód które jeździło i tatarskiego komornika Wydał ku granicom pod Astraćhań wojska Króla a stamtąd zaś do słońca w JM, drukiem w roku ciągnieniu. który To tam 1569 zginało, wszystko wszędy J. I. Kraszewski, Astraperskim. przez zjeździł, podróże i od posel­ K r a k ó w 1860. Broniovii de Tartariae przez tym ordynek opinii tureckie, tureckiego będąc, w y p i s a n o . Martini 27 z Polski który Taranowskiego, posłany stwa drogi moskiewskiego, sprawa Jędrzeja W wypisanie zamku Biezdzfedes descriptio, Wielmożnego wyprawy jest Tartariam hetmana tatarskiej Baranowskiego in nomine Stephani primi Po- K o l o n i a 1595. Późniejszy p o l s k i przekład pt. to Koronnego na wojnę tekst Stanisława Żółkiewskiego. Marcina Broniewskiego, b.m. 1620. niepełny ( B a r a n o w s k i , wojennej, [w:] Antologia op. cit., s. 31). 2 8 Ł. polskich Działyński, XVI wieku, Diariusz wyprawy pamiętników p o d r e d . R . P o l l a k a , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 2 6 5 - 279. 2 9 J. P i o t r o w s k i , Antologia pamiętników Dziennik polskich wyprawy s. 280-351. Stefana Batorego pod Psków, [w:] �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 129 SYBERII s t u l e c i u posiada pojawienie się w t y m czasie w Polsce znacznej ilości l i t e r a t u r y podróżniczej pochodzącej o d m i s j o n a r z y j e z u i c k i c h , kupców holenderskich i żołnierzy biorących udział w podbojach n o w y c h lądów i mórz. Dużo t e j l i t e r a t u r y docierało wówczas n a Śląsk, skąd rozprze­ strzeniała się ona po Polsce. W większości była to j e d n a k l i t e r a t u r a 0 A m e r y c e , B r a z y l i i , a n a w e t J a p o n i i , m n i e j natomiast książek zawie­ rało wiadomości o l u d a c h europejskiej i azjatyckiej części Rosji. Siedząc j e d n a k p i e r w o c i n y zainteresowań kulturą ludową w Polsce możemy p o ­ wiedzieć, że właśnie w w i e k u X V I I pojawiły się w naszej l i t e r a t u r z e geograficzno-etnograficzne opisy obejmujące zarówno p r o b l e m y z dzie­ d z i n y geografii regionalnej, t j . opisującej ziemie polskie, j a k też i geo­ g r a f i i powszechnej, umożliwiające c z y t e l n i k o w i poznanie c i e k a w y c h n o w o o d k r y t y c h lądów, ludów i mórz. Zasadniczymi m o t y w a m i r o z w o j u tego piśmiennictwa była rozbudzona w i e l k i m i o d k r y c i a m i geograficznymi ciekawość poznania nie t y l k o własnego k r a j u , ale i państw ościennych oraz d a l e k i c h nieznanych ludów i krajów zamorskich. Zainteresowanie się ościennymi z i e m i a m i , n p . m o s k i e w s k i m i , wynikało w ówczesnej P o l ­ sce z s y t u a c j i zaangażowania się j e j w sprawę objęcia t r o n u m o s k i e w ­ skiego przez Samozwańców, c z y l i t z w . głośnej w h i s t o r i i Rosji „ D y m i t r i a d y " . Przebywający z t e j o k a z j i w Rosji Polacy s p i s y w a l i swe obser­ wacje związane z geografią k r a j u , etnografią, organizacją społeczno-po­ lityczną, ekonomiką i cechami m o r a l n y m i n a r o d u . Zapisy te, często interesujące, zagubiły się n a ogół w n i e o p u b l i k o w a n y c h pamiętnikach, diariuszach i t p . i t y l k o nieliczne zostały o p u b l i k o w a n e . Stąd też t r u d n o jest współcześnie ustalić r o z m i a r y zainteresowań określonych kręgów społeczeństwa polskiego etnografią l i c z n y c h narodowości państwa r o s y j ­ skiego . 3 0 31 Z tego okresu pochodzi n p . Historia Moschovitica (1641) Sebastiana Petrycego, który w r o k u 1606 udał się na uroczystości zaślubin M a r y n y Mniszehówny do M o s k w y , gdzie został uwięziony, przebywając w n i e ­ w o l i do jesieni 1607 r. Materiał prezentowany przez Petrycego był oszczędnym streszczeniem n i e w o l i i mało w n i m przewijało się wątków ważnych d l a rozpatrywanego t u t e m a t u . W podobnych okolicznościach znalazł się także w Rosji Stanisław N i e m o j e w s k i wysłany do M o s k w y (1606) przez królewnę Annę do sprzedania klejnotów c a r o w i D y m i t r o w i . Podczas powstania p r z e c i w k o Samozwańcowi został o n uwięziony przez W . Szujskiego i wysłany początkowo do Rostowa, p o t e m do Białozierska, który wówczas był małą osadą rybacką n a d Jeziorem Białym. T a „marna 1 uboga miejscowość, w której izbach czarnych postawieniśmy b y l i " , sta3 0 wieku, 31 M. M i g o ń, Recepcja książki orientalistycznej W r o c ł a w 1969; T a z b i r , H. B a r y c z , Barok [w:] Historia t. 2, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w s. 36. 9 — Etnogralia Polska XXIII na Śląsku do końca XVIII op. cit., s. 22. nauki polskiej, pod r e d . B . Suchodolskiego, 1970, s. 139; P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., �ANTONI 130 KUCZYŃSKI nowiła miejsce p o b y t u Niemojewskiego i towarzyszących m u Polaków do końca w y g n a n i a . Po powrocie do k r a j u (1609) uporządkował o n n o ­ t a t k i , które spisywał tuż po przekroczeniu granicy państwa rosyjskiego, t j . 18 k w i e t n i a 1606 г., notując p r a w i e dzień po d n i u ważniejsze w y d a ­ rzenia. Później już n a w y g n a n i u uzupełnił te n o t a t k i n o w y m i szczegółami dotyczącymi n p . wydatków i dochodów s k a r b u carskiego, u z b r o j e n i a i o r ­ ganizacji wojska, f u n k c j o n o w a n i a poczty, wreszcie zwyczajów panują­ cych n a dworze c a r s k i m . W y d a n y w 1899 r. przez A l e k s a n d r a H i r s c h berga Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego (1606—1608) pozbawiony jest niestety szerszych r e l a c j i etnograficznych, podobnie j a k wspomnienia i n n y c h współczesnych N i e m o j e w s k i e m u autorów, którzy powrócili z n i e ­ w o l i i b y l i zamieszani w sprawy Samozwańców. L u d z i e c i cieszyli się p e w n y m u z n a n i e m n a dworze królewskim, j a k n p . w s p o m n i a n y już Pet r y c y czy pisarz p o l i t y c z n y , pamiętnikarz i podróżnik Paweł Palczowski. A u t o r z y c i , przebywając przez k i l k a l a t w n i e w o l i rosyjskiej, n i e w y ­ nieśli stamtąd p r z y j a z n y c h uczuć wobec Rosji. Często też uczucia te p r z e t r a n s p o n o w y w a l i na naród r o s y j s k i popularyzując różne jego p r z y ­ w a r y . Stąd też w pismach swoich b y l i „najbardziej c z y n n y m i propagato­ r a m i w o j n y zaborczej i k r z e w i c i e l a m i w społeczeństwie p o l s k i m uczuć nienawiści i pogardy w stosunku do Rosji i R o s j a n " . W s p o m n i a n y już autor Pamiętnika N i e m o j e w s k i w s w y c h pomysłach eksploratorskich w o ­ bec Rosji szedł t a k daleko, że wyrażał przekonanie, a b y chłopów r o s y j ­ skich zamieniać w poddanych szlachty polskiej i nie szczędził p r z y t y m p r z y k r y c h określeń wobec n a r o d u rosyjskiego. Także P e t r y c y w w i e r ­ szowanych u t w o r a c h , pisanych częściowo w n i e w o l i , a o p u b l i k o w a n y c h w 1609 г., starał się roztoczyć przed szlachtą polską obraz Rosji p o d p a ­ n o w a n i e m Polski, oddziaływał swą twórczością n a j e j doznania emocjo­ nalne i dążył do tego, a b y „zohydzić Rosjan i wzbudzić do n i c h n i e n a ­ wiść" . Było to uderzanie w te same tony, które p o d koniec X V I stulecia brzmiały w p r a c y Polska niżna albo osada polska (1596), proboszcza z P a r n a w y w I n f l a n t a c h , P i o t r a Grabowskiego. W z y w a ł o n b o w i e m szlachtę do w y p r a w y za Wołgę celem skolonizowania rozciągających się t a m żyz­ n y c h ziem, a realizację tego widział w zakładaniu osad w o j s k o w o - r o l n i czych, bo ziem „na których b y się sadowić m o g l i [...] aż do I n d i i moc w i e l ­ k a " . Podobne poglądy głosili również Szymon S t a r o w o l s k i , K r z y s z t o f W a r szewicki i b e r n a r d y n Paweł Łęczycki. „Żądni bogactwa i sławy — pisze Janusz T a z b i r — polscy k o n k w i s t a d o r z y w i d z i e l i również i w M o s k w i e swe «Indie». W ówczesnych pisemkach publicystyczno-propagandowych Wschód jest u k a z y w a n y j a k o k r a i n a n i c z y m n i e ograniczonych możli­ wości, pełna o g r o m n y c h a źle strzeżonych bogactw, które Rosjanie u k r y ­ wają przed o b c y m i " . Przykład I n d i i Wschodnich i Zachodnich, „które 32 s 33 34 3 2 33 8 4 J. M a c i s z e w s k i , Tamże, s. 171. Tazbir, Polska op. cit., s. 135. a Moskwa 1603-1618, Warszawa 1968, s. 153. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 131 okręty pełne drogich k a m i e n i , pereł, złota, srebra, korzenia, j a k o b y w n a ­ grodę c n o t y dają t y m , których przewagą, męstwem i dzielnością są n a ­ b y t e " , miał w o p i n i i Palczowskiego zachęcić do zdobywania bogatych majątków przez szlachtę polską n a wschodzie. W s w y c h d w u broszurach: Kolęda moskiewska, to jest wojny moskiewskiej przyczyny słuszne (1609), oraz Wyprawa wojenna króla jego mości do Moskwy da Pan Bóg szczęśli­ wa Rzeczypospolitej naszej pożyteczna (1609) starał się o n trafić do m e n ­ talności przeciętnego szlachcica polskiego i przekonać go o korzyściach przede w s z y s t k i m m a t e r i a l n y c h , j a k i e t e n może odnieść w w y n i k u p o d ­ bicia Rosji. M o t y w a c y j n e m u oddziaływaniu na szlachtę miały służyć w zamyśle Palczowskiego opisy ziem moskiewskich, które sam widział. Pisał więc o znajdujących się t a m miastach, charakteryzował tę ziemię „ w granice szeroką, w żywność obfitą, w s k a r b y i wszelkie insze d o s t a t k i bogatą". Początek w i e k u X V I I , t a k o b f i t y w k o n t a k t y polsko-rosyjskie spowo­ dowane t z w . „Dymitriadą", rozszerzył społeczne oczekiwania n a opisy ziem moskiewskich. Z tego okresu pochodzi właśnie opis państwa m o ­ skiewskiego, pióra gdańszczanina Salomona Neugebauera p t . Moscovis hoc est de origine, situ, regionibus, moribus, religione ас república Moscoviae, w y d a n y w 1613 r. w Gdańsku. Dzieło to n i e poparte własną obser­ wacją ziem moskiewskich, s t a n o w i kompilację dokonaną n a podstawie opisów wcześniejszych autorów, przede w s z y s t k i m Macieja z Miechowa, A . A b e r d o r n a , Z. Herbersteina i R. H e i d e n s t e i n a . Książka zaopatrzona w mapę omawianego obszaru jest mieszaniną spraw geograficznych, p o l i ­ t y c z n y c h , społecznych i r e l i g i j n y c h . Patrząc n a nią współcześnie, można określić ją j a k o mały zarys monograficzny omawianego t e r y t o r i u m , w którym występują j e d n a k właściwe d l a epoki poszukiwania osobliwości mających uatrakcyjnić tekst. W n i c z y m j e d n a k n i e p r z y p o m i n a ona w s p o m n i a n y c h już a g i t a c y j n y c h tekstów Palczowskiego i i n n y c h . 3S O d m i e n n y w a l o r reprezentuje cienka książeczka kasztelana k a m i e ­ nieckiego Pawła Potockiego, będąca r e z u l t a t e m 13-letniej n i e w o l i m o ­ s k i e w s k i e j . A u t o r Moschovia sive brevis narratio..., (1670) dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w czasie w a l k na U k r a i n i e w r o k u 1655 i powrócił do k r a j u po t r a k t a c i e andruszowskim. Książeczka jego dotyczy głównie spraw polityczno-społecznych, ekonomicznych i geograficznych, które ogólnie orientowały c z y t e l n i k a o państwie r o s y j s k i m , jego mieszkańcach i t e r y ­ t o r i u m . Zamieszczone w n i e j i n f o r m a c j e oparte są w dużej mierze n a autopsji, autor b o w i e m przebywając w n i e w o l i zdobył zaufanie cara Aleksego i miał możliwość swobodnego poruszania się. Z i n n y c h przykładów poświadczających, że w staropolskiej l i t e r a t u r z e przewijał się m o t y w ziem moskiewskich, a n a w e t „daleki S y b i o r z sobo­ l a m i " , w y n i k a , iż były t o wieści rozszerzające geograficzną wiedzę czy3 5 В а гу с z, op. cit., s. 139. �132 ANTONI KUCZYŃSKI t e l n i k a o nowe szczegóły — n a z w y miasta, gór, jezior, k r a i n i t p . Stan tej wiedzy oprócz i n n y c h w s p o m n i a n y c h już dzieł i utworów k o d y f i k u j e n p . autor Wojny Chocimskiej opisujący wyprawę p o l s k i c h wojowników w głąb ziem moskiewskich, informując że: M i n ą w s z y Moskwę, poszli w głąb, t a m t e n świat porąc: Już i m białe j e z i o r o w t y l e i S y b i o r y , Już minęli r y f e j s k i e śniegiem k r y t e góry I I n g r a i P e r m i a , gdzie n a smukłej łyży Człowiek l a t a po śniegu od sokoła chyżej, G d z i e już wojnę n i e z ludźmi, bo c i i c h p o s t u r y N i e znieśli, l e c z z niedźwiedzimi i s r o g i m i t u r y , Z p o t w o r a m i m o r s k i m i , bez soboli, bez c h l e b a , O więdłej t y l k o r y b i e wieść było potrzeba. A ż się p i e r s i a m i o lód północy o p a r l i . O zainteresowaniu się t y m t e m a t e m świadczy również utwór z a t y t u ­ łowany Triumf po zwycięstwie pod Czudnowem, Wespazjana K o c h o w skiego, w którym figurują: G r u b a M o s k w a , Kałmucy s a j d a c z n i , D z i c y L a p p o n o w i e , C z e r m i s s y , Kazańcy I S i e d m t r y j o n u zmrożeni mieszkańcy. Rzadkie w p r a w d z i e to były u t w o r y , za i c h przyczyną j e d n a k o zie­ m i a c h „Moskowii" i j e j mieszkańcach coś w Polsce było wiadomo, chociaż nieraz wieści te były n i e t y l k o bałamutne, ale wręcz fantastyczne. Oso­ b i s t a styczność z mieszkańcami t y c h z i e m była W Polsce możliwa p o ­ cząwszy o d w o j e n polsko-moskiewskich za Stefana Batorego i czasami, rzadziej w p r a w d z i e od dozgonnej n i e w o l i , powracał ktoś z w o j a c z k i i opo­ wiadał różne d z i w y o t y c h odległych stronach. N a t u r a l n i e wśród opowia­ dających sporo było t a k i c h , którzy n i g d y n a Syberię n i e d o t a r l i , o c z y m pisze w Poczcie herbów Wacław Potocki, stwierdzając, że: Siłaż i c h dziś p o w i a d a , że b y l i z a Wołgą, A l e w i a r y n i e mają u nikogo, bo ,łgą; Przedłużywszy d w i e l e c i e wojnę, w j e d n e j z i m i e L e d w i e że o Smoleńsku słyszał i o K r y m i e . J a k więc w i d z i m y , znajomość wschodniego sąsiada u mieszkańców Rzeczypospolitej mających dostęp do l i t e r a t u r y p r z y n a j m n i e j w począt­ k o w y c h l a t a c h X V I I stulecia opierała się w większości n a dziełach X V I - w i e c z n y c h autorów, natomiast i c h uzupełnieniem była różnego rodzaju twórczość, w t y m l u d z i związanych z „Dymitriadą" oraz w o j n a m i polsko- m o s k i e w s k i m i . Z d r u g i e j s t r o n y można domniemywać, że szerokie rzesze uczestników t y c h w o j e n orientowały się, j a k i m k r a j e m była Rosja, t r u d n o j e d n a k o ocenę rozmiarów t e j wiedzy, zwłaszcza w aspekcie etnograficz­ n y m , t y m bardziej że stan badań tego n i e ułatwia. W większości geneza tej w i e d z y stała p o d z n a k i e m p r o w a d z o n y c h wówczas w o j e n z Moskwą. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 133 SYBERII K o n t a k t y te n i e pozostawiły też wyraźnych śladów w piśmiennictwie p o l ­ s k i m , nie o w s z y s t k i c h dochowała się pamięć. W i a d o m o jednak, że o d samego początku t y c h w o j e n poważna ilość jeńców zsyłana była w głąb państwa moskiewskiego, a następnie posuwała się w r a z z kolonizacją rosyjską n a wschód, b y p o d koniec X V I stulecia przekroczyć szczyty U r a l u . O d tego m o m e n t u można już mówić o trwającej ponad t r z y w i e k i Wędrówce Polaków n a Syberię, aż po najdalsze j e j rubieże. Mając n a uwadze początki kontaktów p o l s k i c h z z i e m i a m i s y b e r y j s k i m i wspomnieć należy, że w r o k u 1587 car Fiodor, s y n I w a n a Groźnego, chcąc zawrzeć z Polską sojusz obiecał w z a m i a n „kupcom p o l s k i m i l i t e w s k i m wolną drogę n a wschód, a m i a n o w i c i e na Syberię i dalej do wielkiego państwa chińskiego, w którym w i e l e jest d r o g i c h k a m i e n i i złota" . Wkrótce po tej p r o p o z y c j i poznali Polacy dobrze Syberię, początkowo j a k o jeńcy w o j e n n i , a następnie zesłańcy caratu. W i e m y dzisiaj, z n i k l e sączących się śladów źródłowych, że Polacy pełnili szereg różnych sta­ n o w i s k a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j s k o w y c h n a terenie S y b e r i i , dokąd za­ wędrowali j a k o jeńcy w o j e n n i . K u p i e c k a rodzina Strogonowów, która zapisała się w dziejach opanowywania ziem syberyjskich, dysponowała n p . grupą jeńców p o l s k o - l i t e w s k i c h , którzy służyli w straży przybocznej chroniącej przed napadem tubylców — zwłaszcza Mansów i p l e m i o n t a ­ t a r s k i c h . B r a l i o n i też udział w p i e r w s z y c h w y p r a w a c h h a n d l o w y c h , o r ­ ganizowanych przez Strogonowów w r e j o n y dolnego biegu O b u . Po­ nadto zwycięska drużyna Jermaka, który pierwszy zbudował rosyjską twierdzę n a d rzeką Tobol, składała się n i e t y l k o z dońskich kozaków, lecz również z Tatarów, Litwinów i Niemców. W o l n o zatem przypuszczać, że o w i L i t w i n i b y l i jeńcami p o j m a n y m i w niewolę rosyjską w okresie w o j e n polsko-moskiewskich za czasów Stefana B a t o r e g o . Ponadto w r a p o r t a c h nuncjuszów papieskich w Polsce A . Bolognettiego i Possevina z końca X V I w . są w z m i a n k i o r e p a t r i a c j i jeńców p o l s k i c h z S y b e r i i . Z t r a d y c j i l i t e r a c k i e j w y n i k a , że władca chanatu syberyjskiego K u c z u m n a dworze s w y m posiadał sekretarza Polaka. N i e wykluczone, j a k przypuszcza Michał J a n i k *°, że Polak ów uciekł z n i e w o l i rosyjskiej n a Syberię i po ostatecznej klęsce K u c z u m a (1598), dostał się ponownie do n i e w o l i r o ­ syjskiej i przebywając w M o s k w i e p o d koniec X V I stulecia napisał ano­ nimową Kroniką Polską, opublikowaną w 1874 r. w książce zbiorowej p t . Moskowja iii izwiestja iz Moskowji. 36 3 7 1 3S 3 9 W i e k X V I I dopełnia liczby Polaków n a S y b e r i i . K o n t y n u o w a n a przez Wazów i i n n y c h o b i e r a l n y c h królów p o l s k i c h wschodnia p o l i t y k a J a g i e l 3 8 A . N. Pypin, 3 7 N. K . W i t s e n, 3 8 M. J a n i k , 39 Monumenta Istorija Dzieje Poloniae Noord russkoj en Polaków Janík, op. cit., s. 36. Tartaryen, na Syberii, Vaticana, c zу ń s к i , op. cit., s. 413, p r z y p i s 32. 4 0 etnografii, Oost t. 4, P e t e r s b u r g Amsterdam 1892, s. 197. 1705, s. 826. K r a k ó w 1928, s. 35. t. V I , s. 431, 459, 482. C y t o w a n e za: Słab- �134 ANTONI KUCZYŃSKI lonów spowodowała, że n a d a l trwały w o j n y między Polską a j e j sąsia­ dem. Po każdej z t a k i c h w o j e n pozostawała w rękach r o s y j s k i c h p e w n a g r u p a jeńców. Prowadzone współcześnie w Związku Radzieckim badania archiwaliów dotyczących tego p r o b l e m u wykazują, że p i e r w s i jeńcy z P o l ­ s k i dostali się n a Syberię już w końcu X V I w . oraz że o d początku zaczęli o n i uczestniczyć w o d k r y c i a c h geograficznych n a wschodzie. W X V I I w . liczba Polaków mieszkających w T o b o l s k u i i n n y c h miastach S y b e r i i n i e ­ p r z e r w a n i e rosła. Już w połowie X V I I w . pracowało na S y b e r i i n a rzą­ d o w y c h posadach k i l k u s e t Polaków, a ogólna i c h liczba dochodziła do k i l k u tysięcy o s ó b . W l i t e r a t u r z e syberyjskiej dotyczącej X V w . raz po raz spotyka się nazwiska o b r z m i e n i u p o l s k i m . Bardzo często z jeńców t y c h tworzono specjalne oddziały, które obok kozackich sotni wysyłano na podbój n o w y c h ziem i do pobierania od tubylców p o d a t k u , t z w . jasaku, a stare k r o n i k i syberyjskie rejestrują już w r o k u 1584 t z w . „litewskich l u d z i " , którzy k o l o n i z o w a l i brzegi Tobola i O m y . W i a d o m o również, że w okresie różnych w o j e n polsko-moskiewskich zapuszczali się Polacy w odległe r e j o n y Rosji. Podczas jednego z t a k i c h wypadów waleczni l i s o w czycy zawędrowali aż do Solwyczegodzka. W K o s t r o m i e natomiast jacyś Polacy w 1612 r. p o s z u k i w a l i Michała Teodorowicza Romanowa, p r o t o ­ plasty panującego p o t e m r o d u . P o b y t Polaków w t y c h okolicach upamięt­ nił także w K i n e s z m i e n a d Kostromą p o m n i k k u czci mieszczan, którzy zginęli t a m w okresie najazdów p o l s k o - l i t e w s k i c h w epoce Samozwań­ c ó w . W źródłach r o s y j s k i c h zachowała się także wiadomość, że w r o k u 1612 przebywał w T u l e oddział złożony z 118 „cudzoziemskich Polaków i Litwinów", którymi dowodził r o t m i s t r z J a k u b Rogonowski. W t y m sa­ m y m czasie p o d rozkazami innego r o t m i s t r z a , niejakiego Kremskiego, słu­ żyło t a m także 120 Polaków i N i e m c ó w . Ponadto wychodźcą z P o l s k i był A l e k s y Ciechanowiecki, który 'dostąpił zaszczytu sprawowania urzędu w o j e w o d y mezeńskiego. Zajmował się o n wówczas zesłanym w te r e j o n y staroobrzędowcem protopopem A w w a k u m e m , a żona w o j e w o d y Eudoksja otaczała A w w a k u m a szczególną opieką. O n natomiast, doświadczając w i e l e dobrego ze s t r o n y t y c h dwojga l u d z i , określał Ciechanowieckiego m i a n e m „pana", zaś jego żonę „panią" . Co się t y c z y samego Ciechanowieckiego, 41 42 43 44 45 4 1 Syberii B . P. chiwalnych, fii. Polacy Polewoj, od XVII do początków [w:] Historia Streszczenia historii II odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich referatów. 19 V I 1972, W a r s z a w a w XVIII geograficznych ostatnio kontaktów Polsko-Radzieckie w dziedzinie Sympozjum. we ujawnionych Wschodniej źródeł geologii i Leningrad ar­ geogra­ 12 V I — 1972, s. 136. 1 2 Z. L i b r o w i с z, Polacy 4 3 Janik, 4,1 S . M . S o } o w i o w, w Syberii, K r a k ó w 1884, s. 32-33. op. cit., s. 48. Istorija Rossiji Awwakuma przez s driewniejszych wriemion, t. 5, M o s k w a 1960-1963, s. 281. 45 pism. Żywot prototypa Przełożył 1972, s. 242-247. oraz wstępem niego i komentarzem samego opatrzył nakreślony W. i wybór Jakubowski, innych Wrocław �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 135 SYBERII to na w s z y s t k i c h d o k u m e n t a c h podpisywał się o n po p o l s k u : „ A l e x y Cie­ chanowiecki . Inną wiadomością związaną z p i e r w s z y m i P o l a k a m i n a S y b e r i i jest n o t a t k a z diariusza Wacława Dyamentowskiego, który p o d datą 11 maja 1608 r. umieścił wzmiankę o zesłaniu za U r a l Polaków: „Bata, Węgrzyna, Berezyńskiego" . Widocznie już w o w y m czasie istniały na S y b e r i i większe skupiska Polaków, skoro k a r t o g r a f holenderski Isaac Massa w swojej p r a c y poświęconej kolonizacji S y b e r i i w y d a n e j w A m s t e r d a m i e w 1612 r. pisał, że „posyłali t a m t a k dużo l u d z i , że w niektórych rejonach były całe miasta zamieszkane przez różne narodowości, n p . Polaków, T a ­ tarów i R o s j a n " . Z tego okresu pochodzi również wiadomość, że w 1614 r . na rozkaz cara Michała Fiodorowicza zesłano trzech stronników Samo­ zwańca I I — Pawła Chmielowskiego, Jana Chmielowskiego i J a k u b a Przytockiego — do W i e r c h o t u r j a n a S y b e r i i , miasta, które później N. K . W i t s e n scharakteryzował j a k o rosyjsko-polskie ze względu na jego mieszkańców . Po dalekiej Bueharze natomiast w r o k u 1616 odbywał podróż jakiś i n n y jeniec z P o l s k i . 46 47 48 4 9 50 51 W p r a w d z i e w l i t e r a t u r z e naszej nie zachowały się j a k i e k o l w i e k opisy S y b e r i i pochodzące o d zesłańców z p i e r w s z y c h l a t X V I I stulecia, w i e m y j e d n a k ze źródeł rosyjskich, że b y l i o n i w c i e l a n i do drużyn n a podbój t y c h ziem i należeli do pierwszych kolonizatorów za U r a l e m . Już w d w u ­ dziestych latach X V I I stulecia organizowano w y p r a w y odkrywcze z J e nisejska, w których b r a l i udział Polacy. Zachowała się n p . wiadomość o t y m , że właśnie wówczas w o j e w o d a jenisejski J . I . C h r i p u n o w „odpra­ wił w górne r e j o n y J e n i s e j u " oddział liczący 300 osób, dowodzony przez Polaka A n d r z e j a Dubieńskiego. Dzięki t e j w y p r a w i e o t r z y m a l i Rosjanie pierwsze dokładne informacje na temat t y c h rejonów. D o w i e d z i e l i się, że zamieszkują j e tubylcze p l e m i o n a Ketów i koczujących Ewenków, że ziemie te są górzyste, p o k r y t e dużymi bagnami i tajgą. Niektóre g r u p y tej ludności już wówczas zostały uzależnione od n o w y c h przybyszów, złożyły d a n i n y w postaci skór f u t e r k o w y c h i przyjęły rosyjskie p a n o w a ­ nie. Penetrując te ziemie założył Dubieński w r o k u 1628 warowną osadę 48 Bliższych szczegółów związanych z osobą Ciechanowieckiego n i e udało się ustalić. 4 7 szej [Dyamentowski polowie Zygmunta 4 8 W a c ł a w ] : Diariusz XVII. Zbiór 1605-1609, materiałów do [w:] Polska a Moskwa stosunków polsko-rosyjskich Beschryvihghe 1612. C y t o w a n e M . P. innostrannych Vander Samoyeden za krytycznym opracowaniem Aleks iewa w pracy putieszestwiennikow Sibir' w i pisatielej, Landt in Tartaren..., dzieła M a s s a pierw­ za izwiestijach A . ť a r o w s к i, Szkice historyczne, op. cit, s. 262. 5 0 Witsen, zapado-jewropiejskich I r k u t s k 1941, s. 243-249. 51 Librowicz, op. cit., s. 32. t. 2, P e t e r s b u r g Am­ opracowanym w z m i a n k a o P o l a k a c h pochodzi ze s t r o n y 262 dzieła M a s s a . 43 w III, w y d a ł A . H i r s c h b e r g , L w ó w 1901, s. 131. J. Massa, sterdam przez wieku 1895, s. 118. Cytowana �136 ANTONI KUCZYŃSKI n a d Jenisejem, która dała początek późniejszemu K r a s n o j a r s k o w i . W n i m koncentrowała się p o t e m administracyjna, d u c h o w n a i w o j s k o w a władza obejmująca zasięgiem o l b r z y m i e obszary dolnego b i e g u Jeniseju, które od tego m o m e n t u a k t y w n i e j kolonizowane były przez R o s j a n . Dopełniając i n f o r m a c j i o t y c h , którzy znaleźli się w X V I I w . n a S y ­ b e r i i — a ówczesne źródła wyraźnie podają, że b y l i P o l a k a m i — w s p o m ­ nieć należy o P a w l e C h m i e l e w s k i m , w o j e w o d z i e Jenisejska od 1622 r . Zapisał się on między i n n y m i w dziejach S y b e r i i j a k o doskonały i n s p i r a ­ t o r l i c z n y c h w y p r a w „ludzi służebnych" n a podbój n o w y c h ziem. Losy jego są dzisiaj stosunkowo dobrze znane dzięki specjalnej m o n o g r a f i i , p o ­ święconej m u przez w y b i t n e g o radzieckiego h i s t o r y k a , znawcę dziejów S y b e r i i S. W. Bachruszina . W Jenisejsku mieszkał także „utalentowany Polak — Stankiewicz, którego można nazwać p i e r w s z y m k r o n i k a r z e m wschodniej S y b e r i i " . Tekstem t e j k r o n i k i posługiwał się w X V I I I w . r o s y j s k i h i s t o r y k W. N . Tatiszczew, wysoko oceniając zawarte w niej wiadomości. Współczesny znawca dziejów S y b e r i i •— A . I . A n d r i e j e w , komentując ocenę Tatiszczewa dodał, że Historia Syberii Stankiewicza, mieszkającego w Jenisejsku, autora napisanej w 1626 r. k r o n i k i , p r z e d ­ stawia się • j a k o wartościowa praca o p i e r w s z y c h l a t a c h o p a n o w y w a n i a S y b e r i i w X V I i początkach X V I I w . Jest t o źródło t e j m i a r y , co bardzo dobrze znane syberyjskie „letopisy" — Jesipowski, Strogonowski, R e m i e zowski i inne k r o n i k i o początkach rosyjskiego władztwa n a S y b e r i i . Polaków s p o t y k a m y też w 1628 r. w Tobolsku, skąd o d p r a w i o n y zo­ stał, dowodzony przez naszego rodaka, oddział w r e j o n y D o l n e j T u n g u s k i , w „celu zaprowadzenia porządku wśród t u b y l c z y c h p l e m i o n " . Był n i m Samson N a w a c k i , były l i s o w c z y k wzięty do n i e w o l i w 1621 r . wraz z żoną i pięcioma ludźmi ze służby. Zamierzano początkowo osiedlić go w T o m sku, j e d n a k biorąc p o d uwagę doświadczenie wyniesione przez N a w a c kiego ze służby w k a w a l e r i i polskiej zorganizowanej przez A . J . L i s o w ­ skiego, postanowiono zatrzymać go w Tobolsku, gdzie w r o k u 1628 p o ­ wierzono m u dowództwo n a d oddziałem k o z a c k i m i wysłano n a wschód, aby skolonizował okolice r z e k i Niżnej T u n g u s k i : „ w Niżnej T u n g u s k i e 52 53 54 5 5 W. 5 2 kraj), Polewoj, Polskije russkich skije Moskwa w oblasti XVII otkrytij nauk i drugich 1955, s. 163-175; А . Р. lic wojewodskogo Sibiři polskości A . w. o Sibiři w siewiernoj o ziemie, XVII-naczala Dubieńskiego XVIII w. p i s z e В. P. i roi Polaków w istorii i wostocznoj Azii, ranních Russko-pol- [w:] M o s k w a 1975, s. 14. S . W. В а с h r u s z i n, Paweł Moskwa nasielenie 1964, s. 39. O soczinienija geografíczeskich swjazi 5 S Russkoje A. A l e k s a n d r ó w , (Jenisiejskij В Chmielewski], a r s u k o w, uprawlenija [w:] Naucznyje Spiski Moskowskogo trudy, gorodowych gosudarstwa t. 3, cz. I , wojewodów XVII stoletija, S. priedislo- P e t e r s b u r g 1902, s. 72. 5 4 Polewoj, B S W. wijem N. Polskije soczinienija..., Tatiszczew, i komientariami Izbrannyje A. I. Andrzejewa, s. 14. trudy po gieografii Moskwa—Leningrad Rossi. 1950, s. 75. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 137 SYBERII r i e k i e p r o m y s z l e n n y c h l i u d i e j o t inoziemcow obieriegieti i tiech i n o z i e m c o w p r o w o d i t i p o d gosudariewu c a r s k u j u w y s o k u j u r u k u i s m i r i a t i w s j a k i m r a t n y m obyszaiem, smotrja po tamoszniemu d i e ł u " . W s i e r p n i u 1628 r . oddział Nawackiego zatrzymał się w Jenisejsku. Tutejszy w o j e w o d a n i e udzielił j a k i e j k o l w i e k pomocy d l a potrzebujących j e j kozaków błąkających się długie miesiące po d z i k i e j tajdze, ostrzegł natomiast przed n i m i swoich podwładnych. Uznał b o w i e m , że w y p r a w a s t a n o w i konkurencję dla jego wpływów w t y m rejonie. Po krótkim p o ­ bycie udało się Nawackiemu' uzupełnić zapasy żywności, zdobyć łodzie i n o w y c h l u d z i . Dotarł z n i m i do Turuchańska, gdzie zatrzymał się n a zimę. W g r u p i e pozyskanych do oddziału był A n t o n i Dobryński, Polak zesłany do Tobolska w 1620 r. Posuwając się na łodziach w górę Niżnej T u n g u s k i , dowiedziano się od tubylców o dużej rzece położonej bardziej na wschód, n a d którą m i e s z k a l i J a k u c i . Wydzielono więc z oddziału grupę 30-osobową, n a czele z Dobryńskim i M . W a s i l j e w e m , która przedzierając się przez nieznane obszary zbierała jasak o d n a p o t k a n y c h tubylców i d o ­ tarła do r z e k i Czony — dopływu Niżnej T u n g u s k i j stąd do r z e k i W i l u j i dalej tą rzeką do L e n y . N a d Leną — w miejscu, którego dokładnie do dzisiaj n i e ustalono — zatrzymano się w celu przezimowania. T u t a j 9 l i ­ stopada 1630 r . n o w y c h przybyszów zaatakowali J a k u c i i po przeszło półrocznym oblężeniu oddział przedarł się z okrążenia i o połowę z m n i e j ­ szony dotarł do Turuchańska. Po złożeniu j a s a k u w sobolach i sprawo­ zdania „o ziemiach n a d Leną leżących", przebywającemu t u wojewodzie magazejskiemu A . F. P o l i c y n o w i , oddział przybył w czerwcu 1632 r. do Tobolska, gdzie przebywał już N a w a c k i , główny dowódca i i n s p i r a t o r tej podróży w n i e z n a n e . Również w i n n y c h w y p r a w a c h r o s y j s k i c h na wschodnie obszary S y ­ b e r i i s p o t y k a m y Polaków. W znanej w y p r a w i e atamana D . E. Kopyłowa, która wyruszyła z Tomska w r e j o n y r z e k i Ałdan, uczestniczył „niejaki Polak M a j k o w s k i " . Tenże Kopyłow wiosną 1639 r. wysłał z t z w . B u t a l skiej t w i e r d z y , położonej w górnym biegu Ałdanu, oddział Kozaków p o d dowództwem I w a n a M o s k w i t i n a , który pierwszy w h i s t o r i i odkryć geo­ g r a f i c z n y c h n a wschodzie dotarł do wybrzeży Morza Ochockiego. Po po­ w r o c i e z w y p r a w y do t w i e r d z y n a d Ałdanem zastał w niej M o s k w i t i n „polaka Ostafija Michalewskogo, k o t o r y j wozgławił etot ostróg posle uchoda D . E. Kopyłowa n a zapad" . Nazwisko tego Polaka związane jest 5e 57 58 59 S . W. B a c h r u s z i n , Otkrytije 5 6 nienie ее к Rosii [w:] Jakutija w XVII Jakutii russikimi wiekie, w XVII wieke i prisoedi- pod r e d . S . W . B a c h t u s z i n a i S . A . T o k a r i e w a , J a k u t s k 1953, s. 15. S. W. B a c h r u s z i n , 6 7 t. 3, cz. I , M o s k w a Polewoj, 5 8 В. 5 9 okiean. skie P. Polskije Polewoj, „Rosprosnyje 28 sentiabria Russkoje prodwiżenije 1955, s. 155; A l e k s a n d r ó w , soczinienija..., Nowyj rieczi" [w:] Nauczynje op. cit, trudy, s. 21-23. s. 14. dokumient I. J. Moskwitina 1645 д., „Trudy za Ural, o pierwom russkom i D. E. Kopyłowa, Krajewiedczeskogo Muzieja", pochodie na zapisanyje t. 4: 1963. w Tichyj Tom­ �138 ANTONI KUCZYŃSKI w dziejach poznawania S y b e r i i z nieudaną wyprawą A . Z. Małomonka, która w 1641 r. Ałdanem zamierzała dotrzeć w okolice A m u r u . Uczestnicy w y p r a w y zostali w p r o w a d z e n i w błąd przez ludność tubylczą, z którą n i e p o t r a f i l i nawiązać p r z y j a z n y c h kontaktów. Błądzili więc miesiącami po tajdze i w y p r a w a zakończyła się n i e p o w o d z e n i e m . Z i n n y c h rozrzuconych po różnych źródłach r o s y j s k i c h u w a g w i a ­ domo, że w latach sześćdziesiątych X V I I stulecia „służyło w I l l i m s k u parę dziesiątek p o l s k o - l i t e w s k i c h jeńców, wziętych do n i e w o l i podczas w o j n y Polski z Ukrainą w latach 1654—1667. Jeńcy c i składali się z różnych w a r s t w społecznych: szlachty, rzemieślników i mieszczan. Najbardziej wyróżniający się p i a s t o w a l i różne godności a d m i n i s t r a c y j n e i wojskowe, pozostali natomiast w c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich j a k o prości żołnierze" . W i e l u jeńców wysłanych wówczas z M o s k w y n i e dojechało do I l l i m s k a i zmarło podczas ciężkiej drogi. I n n i natomiast już w M o s k w i e przyjęli propozycję służenia dozgonnie n a S y b e r i i i o t r z y m a l i tytuły b o ­ jarów, j a k n p . J a n Świrski, któremu wypłacano za służbę tę żołd w r u ­ blach, chlebie, owsie i soli. Po podpisaniu t r a k t a t u andruszowskiego z I l l i m s k a odjechało do P o l s k i 17 osób; wśród n i c h K a z i m i e r z A b r a m o ­ wicz, Aleksander J a t k o w s k i , Stefan Boguszewicz, Wojciech Kołpanowski, P i o t r O s t r o w s k i — w większości „litowskie l i u d i c z e l a d n i k i " . Pozostali Polacy t a m osiadli „ostalis dobrowolno w stronie wieliczestwa i p o c h o t i e l i służit w i e l i k o m u gosudarju w Sibiři w I l l i m s k o m " . Następną postacią, którą w o j n y Rzeczypospolitej z Moskwą rzuciły na rozłogi syberyjskie, był Nicefor Czernichowski, s y n Romana, pochodzą­ cego prawdopodobnie z Żytomierszczyzny, zesłany ukazem c a r s k i m w 1632 r . w r a z z grupą jeńców do Jenisejska, a p o t e m do I l l i m s k a . W o b u miastach służył o n w oddziałach kozackich, a p o t e m j a k o dozorca działu wodnego między r z e k a m i Leną a Niżna Tunguską, przez który przecią­ gano łodzie z jednej r z e k i na drugą. O d r o k u 1652 Czernichowski k i e ­ rował warzelnią soli w Usť-Kutsku n a d górną Leną. Po wejściu w k o n ­ f l i k t z p r a w e m (zabójstwo wysokiego przedstawiciela władzy terenowej — w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Wawrzyńca Obuchowa, w o d w e t za zniewolenie siostry), wyruszył ze swoją drużyną n a d A m u r . Wędrował więc zwykłą naonczas drogą k u południowi oddział Czernichowskiego, jednając sobie łagodnym t r a k t o w a n i e m l u d y tubylcze. Płynąc r z e k a m i oraz przeciągając łodzie przez międzyrzecza oddział dotarł do A m u r u , a następnie zatrzymał się w okolicy, w której znajdował się zniszczony przez Chińczyków gród 60 61 62 e s 6 0 В. P. Pierwootkrywatieli Polewoj, s. 23; B . O. D o ł g i c h , Rodowoj i plemiennej Sachalina, sostaw Jużno narodów Sachalińsk 1959, Sibirii w XVII wie- kie, M o s k w a 1960, s. 579. 61 F . G . S a iг o n o w, Ssylka 1967, s. 84. op cit, s. 84. 6 2 S a f r o n o w, 6 3 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. w wostocznuju Sibir' w XVII wiekie, Jakutsk �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 139 SYBERII w a r o w n y Ałbazin. Pod osłoną odbudowanej przez Czernichowskiego t w i e r d z y rozpoczęła się szybka kolonizacja obszarów n a d a m u r s k i c h . O n sarn natomiast zdając sobie sprawę z tego, że t r u d n o m u będzie bez p o ­ parcia władz r o s y j s k i c h utrzymać się n a d A m u r e m , zaczął w 1669 r. w y ­ syłać podatek do Nerczyńska. Przedsięwzięcie okazało się t r a f n e . Władze carskie przebaczyły m u popełnione w y k r o c z e n i e i mianowały go zastępcą komendanta t w i e r d z y . W r o k u 1674 t w i e r d z a przekazana została w ręce rosyjskie, a losy Czernichowskiego n i e są bliżej znane. Wiadomości o t y c h w y d a r z e n i a c h zachowały się w źródłach rosyjskich, a badacz dziejów S y ­ b e r i i S. Maksimów poświęcił m u sporo miejsca w swej p r a c y pisząc między i n n y m i , że jeśli: „można wierzyć świadectwu k r o n i k a r s k i e m u o p o c h o d z e n i u p o l s k i m tego czło­ wieka, noszącego n a z w i s k o n i e p o l s k i e i imię r o s y j s k i e , C z e r n i c h o w s k i j e s t postacią przedstawiającą P o l a k a w syberyjskiej. się łączy o w e zamierzchłe i mało z b a d a n e Postać t a zresztą c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t p o d t y m względem, że z nią h i s t o r i a z a l u d n i e n i a s t r o n n a d a m u r s k i c h . Jeżeli w typ bohatera jedyną czasy historii polskiego bieskiego, to w z owych sławnych n i m się n i e odbijał r y c e r s k i c h czasów P o l s k i , z a J a n a S o ­ każdym r a z i e uwydatnił się o n j a k o j e d e n z t y c h śmiałych i s t a ­ n o w c z y c h zaborców, których dużo posiadała S y b e r i a podczas ostatecznego j e j p r z e ­ c h o d z e n i a pod p a n o w a n i e carów m o s k i e w s k i c h . Imię C z e r n i c h o w s k i e g o stanęło n a równi ż i m i o n a m i C h a b a r o w a , Atłasowa, P o j a r k o w a i innych" 8 4 . Z osobą Czernichowskiego łączy się interesująca w z m i a n k a N . K . W i t sena, uczestnika holenderskiego poselstwa J . Borelja, przebywającego w M o s k w i e pod koniec l a t sześćdziesiątych X V I I w . W y n i k a z n i e j , j a ­ k o b y gromadząc t a m materiały do swojej książki p t . Noord en Oost Tartarye... ( A m s t e r d a m 1692, pierwsze w y d a n i e ) korzystał W i t s e n z rękopisu opisującego podróż po S y b e r i i , pochodzącego o d polskiego zesłańca N i k i pera (Nicephorus). P a r o k r o t n i e powołuje się on na c y t a t y z tego ręko­ pisu, informując пр., że „według pisemnej r e l a c j i Polaka N i k i p e r a , długo znajdującego się w t y c h stronach w charakterze jeńca [chodzi o r e j o n y rozsiedlenia Mansów — A . K . ] , Ostiacy rzadko prowadzą w o j n y porusza­ jąc się pieszo l u b wi e r z c h e m , zawsze do tego celu posługują się łodziami, dlatego że ziemia t a m , oprócz n i e l i c z n y c h d o l i n , w większości p o k r y t a jest l a s e m " . Ponadto i n f o r m u j e on, że w opisie N i k i p e r a podkreślona jest ważna rola, jaką pełnili „Tunguzi i B u r i a c i w r o s y j s k i m transporcie n a J e n i s e j u " i określa, że według niego odległość z Tobolska do J a k u c k a w y n o s i „pół r o k u drogi, n i e z p o w o d u odległości, lecz ze względu n a b r a k dogodnych dróg". Z i n n y c h wiadomości t a m z a w a r t y c h podać należy wzmiankę o szerokości Bajkału, liczącego według n i e j 12 m i l , oraz s k r o m ­ ne wiadomości o Chińczykach . 6S 8 4 S. Maksimów, Syberya i ciężkie roboty. 1900, s. 6-7. 6 5 Witsen, op. cit, 638, 657, 682, 802. Sybir i katorga, t. 3, W a r s z a w a �I 140 ANTONI KUCZYŃSKI Niestety, j a k do t e j p o r y n i e udało się ustalić, czy istotnie ów „ N i c e p h o r u s " t o Czernichowski, n i e w y k l u c z o n e jednak, j a k stwierdza Pole­ w o j , że pod t y m i m i e n i e m k r y j e się właśnie t e n odważny p o l s k i p o d ­ różnik p o S y b e r i i , który przebywał przecież w okolicach O b u , Jeniseju, Bajkału, w J a k u c k u , n a d A m u r e m i w północnej Mandżurii —( r e j o n r z e k i Gan. Przebywał o n również w M o s k w i e i być może wiadomości t e spisane zostały p o d d y k t a n d o Czernichowskiego, przez któregoś z urzęd­ ników rosyjskich, i w t e n sposób powstała o w a k r o n i k a ? Jeśli nawet n i e był o n w i t s e n o w s k i m „Nikiperem", t o i t a k dalsze poszukiwania źródłowe rozpoczęte przez Polewoja w a r t e są szczegółowego zainteresowania. Waż­ ne także byłoby zajęcie się badaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i o S y b e r i i z a w a r t y c h w dziele holenderskiego autora. Według M . J a n i k a o polskości Czernichowskiego „świadczą n i e t y l k o zapiski i t r a d y c j a syberyjska, ale także nazwa osady, a n i e m n i e j d o b i t n i e f a k t osobliwy, że g d y w 11 l a t po złożeniu władzy przez Czernichow­ skiego, Chińczycy wysłali jeńców czy też d o b r o w o l n y c h wychodźców z Jaksy, b y c i skłonili towarzyszy do poddania się P e k i n o w i , w e z w a n i e swoje w y s t o s o w a l i w językach chińskim i p o l s k i m , co n i e było chyba rzeczą p r z y p a d k u . Czy polscy towarzysze Czernichowskiego wrócili choć­ b y w części do ojczyzny, czy zostali S y b i r a k a m i — nic o t y m , j a k i d a l ­ szych losach i c h energicznego przywódcy n i e w i a d o m o " . Wiadomo n a ­ tomiast z ostatnio u j a w n i o n y c h źródeł, w których "Jest m o w a o jeńcach p o l s k i c h powracających z S y b e r i i po t r a k t a c i e a n d r u s z o w s k i m , że pozo­ s t a l i t a m w służbie carskiej t r z e j synowie Czernichowskiego . Był więc C z e r n i c h o w s k i synem jeńca polskiego, skoro objęły go ustalenia tego t r a k t a t u , śmiało więc można go włączyć w poczet p o l s k i c h podróżników po S y b e r i i , chociaż bliższe szczegóły jego b i o g r a f i i są do dzisiaj n i e znane. Rosyjska t r a d y c j a syberyjska zachowała jeszcze w i e l e n a z w i s k polskich związanych z poznawaniem S y b e r i i w X V I I stuleciu. W r o k u 1642 znalazł się n p . w K e t s k u „z p o l i t y c z n y c h m o t y w ó w " Polak — Maciej Sosnowski. Stąd wysłał o n w 1644 r. n a ręce cara prośbę o u w o l n i e n i e pisząc, że „już d w a l a t a męczy się w więziennej p i w n i c y " . Odpowiedzią była canska „gramota o ssyłkie M . Sosnowskiego" n a d Lenę do służby w o j s k o w e j . Postać t a p o j a w i a się później w X V I I - w i e c z n y c h a k t a c h dotyczących J a ­ kutu. W y n i k a z n i c h , że w r o k u 1649 złożył Sosnowski skargę do w o j e ­ w o d y j a k u c k i e g o n a kupców i i c h pomocników, którzy dopuszczali się fałszerstw w księgach p o d a t k o w y c h czerpiąc z tego poważne zyski. Źródła te wspominają również, że przebywając w J a k u c k u cieszył się o n dużym zaufaniem miejscowego w o j e w o d y i był prawdopodobnie jego „tajnym agentem". N a zaufanie t o wskazywałoby powierzenie m u specjalnych ee 67 e8 6 6 Polewoj, 6 7 Janik, 6S Polskije soczinienija..., op. cit., s. 8. ' S a f г o n o w , op. cit., s. 84. s. 11-12. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 141 SYBERII dokumentów, które miał dostarczyć z J a k u c k a do M o s k w y , dokąd udał się w ' 1 6 5 1 r. Służbę tę pełnił Sosnowski aż do śmierci i był w i e r n y m p o d d a n y m , za co dosłużył się odpowiedniego żołdu. Zmarł p o d koniec l a t siedemdziesiątych X V I I s t u l e c i a . W J a k u c j i p r z e b y w a l i wówczas jeszcze i n n i Polacy. W r o k u 1656 dotarło n p . t u t a j zawiadomienie z M o ­ s k w y informujące o o d p r a w i e n i u 10 „polsko-litewskich w j a z n i e j " . N a ­ kazywano w n i m włączyć i c h do służby „z w y n a g r o d z e n i e m 10 r u b l i , 8 .-metrów żyta i tyleż samo owsa oraz t r z y p u d y [ p u d = 16,38 k g — A . K.] soli w r o k u " . S i e d m i u z n i c h (przybyło do J a k u c k a w 1660 г., natomiast t r z e j pozostali — t j . K r z y s z t o f T e t r o w s k i , Franciszek Krzyża­ n o w s k i i A l e k s a n d e r Chlewiński — n i e p o j a w i l i się t a m jeszcze w r o k u 1662. Z r e l a c j i S a f r o n o w a analizującego stare a k t a j a k u c k i e w y n i k a też, że w r o k u 1660 przybył do J a k u c k a jeniec, ksiądz R. Tyszkiewicz, któremu należało przygotować wyżywienie „za d w a a l t y n a d z i e n n i e " ( a l t y n , d a w n a rosyjska moneta miedziana = 3 k o p i e j k o m ) , a t r z y l a t a później przybyła t a m n o w a g r u p a 35 l u d z i , wśród których b y l i Polacy, Rosjanie i Tatarzy. A k t a j a k u c k i e wymieniają p o d datą 1668 nazwiska następnych Polaków — Włodzimierza Borowskiego i Michała S a n a c k i e g o oraz Wojciecha Grudzkiego. T e n ostatni k i l k a k r o t n i e uciekał z zesłania, a uję­ t y w M o s k w i e , wysłany został do J a k u c k a , dokąd przybył w 1670 г., p o ­ dobnie j a k G a b r i e l K o t k o w s k i , zesłany t a m „na stałe osiedlenie z żoną i dziećmi" . Zanotować wreszcie należy jeszcze jedną postać związaną z d z i e j a m i wkładu Polaków w kolonizowanie t y c h ziem. Jest nią J a n Krzyżanowski, który do n i e w o l i rosyjskiej był „wzjat n a b o j u w B o r i s o w i e " (1655) i w 1662 r . został „sosłan w J a k u t s k " razem z i n n y m i Pola­ k a m i . Przebywając w Jenisejsku ożenił się Krzyżanowski z córką r o ­ syjskiego osadnika, a g d y podpisano między Rosją a Polską t r a k t a t a n d ruszowski, n i e skorzystał z możliwości p o w r o t u do k r a j u . Wcześniej b o w i e m zdecydował się rozpocząć służbę w oddziałach kolonizujących Syberię. Przez w i e l e l a t pełnił Krzyżanowski funkcję „jasacznago sborszc z y k a " cieszył się zaufaniem władz. Jego dzieci otrzymały tytuły b o j a r ­ skie, o n s a m natomiast posiadał rozległe dzierżawy . ( 69 70 71 72 73 7 i Polaków s p o t y k a m y również w następnych l a t a c h w J a k u c k u , gdzie pełnili o n i różne f u n k c j e w tamtejszej a d m i n i s t r a c j i . W c h o d z i l i w skład oddziałów kozackich wyruszających n a podbój n o w y c h ziem, z a j m o w a l i 6 8 B a c h r u s z i n , Otkrytije 7 0 S a f r o n o w , op. cit, s. 84. 7 1 Safronow, я Otkrytije wiero-wostokie 314; S a f r o n o w , op. cit., <s. 75. op. cit, s. 84. ziemleprodcew Azii. Jakutii..., Sborník i polarnych dokumientow moriechodow sostawlen XVII wieka N. S. Orłowoj, na' Sle- M o s k w a 1951, s. 472-473. Safronow, я 7 4 L i b г o w i с z, Safronow, op. cit, s. 84. op. cit, op. cit, s. 84. s. 28; B a c h r u s z i n , Otkrytije Jakutii..., s. 314; �142 ANTONI KUCZYŃSKI się zbieraniem p o d a t k u wśród tubylców i słynęli ze swej przedsiębior­ czości. W a r t o n p . wspomnieć, że wojewoda j a k u c k i w latach 1678-1681 podzielił miasto n a cztery części. W jednej z nich, położonej między twierdzą a klasztorem mieszkali Polacy i i n n i j e ń c y . O d g r y w a l i o n i dużą rolę w kształtowaniu się n o w y c h warunków życia w mieście, u p o ­ wszechniali rodzime wzorce k u l t u r o w e , a k t y w n i e uczestniczyli w pracach o d k r y w c z y c h i bez n i c h z całą pewnością działalność t a byłaby znacznie ograniczona. 7S W dziejach naszych kontaktów z t e r e n e m S y b e r i i występuje nazwisko A n d r z e j a Kawieczyńskiego (Kawęczyńskiego — Kawaczyńskiego?), h e r b u Ostoja, który dostał się do n i e w o l i w Nowogródku (1655), podczas „na­ j a z d u w o j s k Aleksego Michałowicza n a L i t w ę " . Wkrótce znalazł się w Moskwie, gdzie rozwinął działalność na p o l u w y z n a n i o w y m stając się p o p u l a r y z a t o r e m k a t o l i c y z m u . Po j e j u j a w n i e n i u zesłany został 11 g r u d ­ n i a 1660 г., j a k w i e l u jego poprzedników, za U r a l . W dotychczasowych opracowaniach podawano zawsze, że n i e znane było miejsce p o b y t u K a ­ wieczyńskiego n a S y b e r i i . Ostatnio natomiast dzięki s t u d i o m P o l e w o j a , który odnalazł w C e n t r a l n y m Państwowym A r c h i w u m A k t D a w n y c h w M o s k w i e d o k u m e n t y z tego zakresu, wiadomo, że przebywał o n w T o b o l s k u i N a r y m i e . N a zesłaniu pozbawiono go możliwości k o n t a k t o w a n i a się z i n n y m i P o l a k a m i . Pracował t a m w kamieniołomach, a okoliczna l u d ­ ność, wśród której wypadło m u żyć „oddawała cześć diabłom i d r z e w o m oraz praktykowała n a g m i n n e czary". Dzięki staraniom „posłów króla p o l ­ s k i e g o " odesłano go do P o l s k i (1664). W l a t a c h 1665-1667 przebywał w Nieświeżu będąc zarządcą majątków kolegiackich, gdzie zmarł w 1667 r. Według t r a d y c j i l i t e r a c k i e j Kawieczyński pozostawił pamiętnik, w któ­ r y m opisał p o b y t w n i e w o l i . Był t o jeden z p i e r w s z y c h naszych opisów S y b e r i i i niewątpliwie posłużył o n a u t o r o w i n e k r o l o g u wysłanego do R z y m u po śmierci Kawieczyńskiego do skreślenia epizodu jego s y b e r y j ­ skiej b i o g r a f i i 76 7 7 Do poznania ludów europejskiej i azjatyckiej części Rosji p r z y c z y n i a się Dyaryusz więzienia moskiewskiego... A d a m a Kamieńskiego-Dłużyka, który dostał się do n i e w o l i rosyjskiej w r o k u 1660, g d y „z k n i a z i e m J u r g i m Dołhorukim p o d Basią między Uchłami była potrzeba". Pamięt­ n i k Kamieńskiego zawiera w i e l e wiadomości etnograficznych i jest p i e r w ­ szym z zachowanych do naszych d n i p o l s k i m opisem S y b e r i i . Przedstawił 75 Istorija 76 Polewoj, 7 7 J. K r z y s z k o w s k i , wieczyński, Jakutskoj został t. 2, M o s k w a 1957, s. 228. soczinienija..., s. 11. Pierwszy polski „Nasze Wiadomości" (Chicago), n i e został odnaleziony. tykańskim. ASSR, Polskije Według przekazany na Sybirze O. Jędrzej O s t a t n i o poszukiwał go J . K r z y s z k o w s k i w A r c h i w u m przypuszczeń do jezuita Archiwum Ka­ t. 1 5 : 1955, s. 3-5. D o d z i s i a j pamiętnik B . Natońskiego Prowincji po śmierci Litewskiej •{feuiSez a r a d ^ s B U в 'этицм М- A. Towarzystwa Bz-raiuirze^ Wa­ Kawieczyńskiego Jezusowego s p p s o i j Aziu �143 UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU S Y B E K I I w n i m a u t o r szlak swojej wędrówki p o t y c h ziemiach, opisał szereg g r u p etnicznych i i c h k a t a l o g k u l t u r o w y . Z a w a r t y w n i m materiał f a k t o g r a ­ f i c z n y stawia go w rzędzie najwartościowszych przekazów o e t n o g r a f i i S y b e r i i i jest c i e k a w y m źródłem do dziejów Polaków za U r a l e m i i c h wkładu w poznanie t y c h rozległych obszarów . 78 W o d k r y c i a c h geograficznych w e wschodniej S y b e r i i i n a D a l e k i m Wschodzie doniosłą rolę odegrał Stefan Polaków, s y n polskiego zesłańca. Uczestniczył o n w l a t a c h 1650-1652 w w y p r a w i e J . P. Chabarowa n a d A m u r , będąc dowódcą a r t y l e r i i . W s i e r p n i u 1652 r. Polaków opuścił z grupą kozaków oddział Chabarowa i udał się w r e j o n y dolnego A m u r u . T u t a j zebrał szereg interesujących wiadomości geograficznych i wykonał pierwsze szkicowe m a p y t y c h obszarów. Jako „badacz" południowej czę­ ści Dalekiego Wschodu zgromadził najwcześniejsze w Rosji informacje 0 narodzie określanym przez tubylców n a d a m u r s k i c h cziżem — t j . o J a ­ pończykach, którzy w o w y m czasie zamieszkiwali już południowe r e j o n y H o k k a i d o . P o t e m pełnił o n różne f u n k c j e a d m i n i s t r a c y j n e na S y b e r i i . Mieszkał w Tobolsku, gdzie miejscowe k r o n i k i wspominają o n i m j a k o urzędniku, następnie w s t o p n i u k a p i t a n a dowodził oddziałem dragonów 1 był naczelnikiem („naczalnym czełowiekom") w a r o w n e j osady Isetsk na Syberii . T r u d n o t u t a j o odtworzenie szczegółowej m o t y w a c j i pobudek, które kierowały o w y m i jeńcami p o l s k i m i penetrującymi rozległe obszary Rosji. Bez wątpienia była n i m i służba w oddziałach w o j s k o w y c h , które „zdo­ b y w a ł y " nowe ziemie. A że spora g r u p a t y c h jeńców rekrutowała się ze szlachty i posiadała ważną j a k n a owe czasy umiejętność czytania i p i ­ sania, często też nabytą w w o j s k u znajomość t o p o g r a f i i i zdolność dowo­ dzenia, dlatego chętnie włączano t y c h l u d z i do „ekspedycji" poznawczych, powierzano i m stanowiska w a d m i n i s t r a c j i i h a n d l u . Zwłaszcza w h a n d l u i jego organizacji na S y b e r i i położyli Polacy duże zasługi. Pisał o t y m w s p o m n i a n y już h o l e n d e r s k i dziejopis S y b e r i i W i t s e n , informując, że w i e l u z naszych rodaków mieszkało w Mangazei — w i e l k i e j f a k t o r i i n a d d o l n y m Tazem, w której koncentrował się h a n d e l f u t r a m i — i s p r a w n i e organizowało h a n d e l skórami sobolowymi. Z t e k s t u t z w . Penżyńskiej kroniki, odnalezionej w a r c h i w a c h radzieckich dopiero w 1969 r . w y n i k a także, że jakiś „pan l i t e w s k i " dotarł również do t e j f a k t o r i i . 79 80 8 1 U w a g i historyków, piszących o udziale Polaków w dalekich w y p r a ­ w a c h s y b e r y j s k i c h i i c h r o l i w r o z w o j u t e j k r a i n y nie może ujść postać 1 8 A. Kuczyński, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 2 : 1968. 70 kow P o l owoj. o naucznoj Japońcach siessii Pierwootkrywatieli..,, (1652-1653 Instituía gg.), Etnografii 80 W i t s e n, op. cit., s. 762. 8 1 Polewoj, Polskije s. 36; t e n ż e , [w:] AN soczinienija..., Kratkoje SSSR, s. 13. Pierwyje sodierżanie izwiestija dokladow kazagodicznoj 1970 д., L e n i n g r a d 1971, s. 55-57. �144 ANTONI KUCZYŃSKI w o j e w o d y i l l i m s k i e g o Tichona A n d r e j o w i c z a Wyndomskiego — zdaniem Polewoja również Polaka, o którym Kamieński-Dłużyk w s p o m i n a (w Dyaryuszu, że przysłał o n do n i c h podczas p o b y t u w t y m mieście „Polaka, niejakiego Brzozowskiego, który t a m już dawno mieszkał, że­ byśmy się m i e l i w e w s z y s t k i m dobrze" . O okolicznościach, w j a k i c h j W y n d o m s k i zawędrował na Syberię, nic j a k do t e j p o r y n i e w i e m y . J e d y n i e w L e n i g r a d z k i m A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m zachowała się t z w . „nakaznaja p a m j a t " z 1659 г., którą otrzymał o n obejmując urząd w o ­ j e w o d y I l l i m s k a , oraz opis miasta sporządzony w 1662 r. z o k a z j i zda­ w a n i a tego stanowiska. Ponadto jedna z wyniosłych skał n a A n g a r z e do dzisiaj n a z y w a się „Filarem W y n d o m s k i e g o " upamiętniając jego p o b y t na S y b e r i i . Równie fragmentaryczne wiadomości odnoszą się do i n n y c h postaci, które Polewoj uważa za Polaków, opierając się n a s t a r y c h a r c h i w a l i a c h syberyjskich. Należy do n i c h B o r y s Onochowski, który w l a t a c h sześćdziesiątych X V I I stulecia zarządzał twierdzą w Ochocku. I o ' n i m dokładnie n i e wiadomo, gdzie i k i e d y się urodził oraz w j a k i sposób dotarł aż na rubieżne obszary A z j i . Podobną rolę w a d m i n i s t r o ­ w a n i u t z w . Leńskim K r a j e m pełnili Polacy, a wśród n i c h A . Chlewiński, S. K r u p i e c k i oraz ojciec i s y n Czernyszewscy. Młodszy z Czernyszewskich był k o m e n d a n t e m t w i e r d z y w A n a d y r s k u i zgromadził pierwsze w i a d o ­ mości o alaskańskich Eskimosach, o czym poinformował w M o s k w i e zdo­ b y w c a K a m c z a t k i W. Atłasów, gdzie spisana została jego relacja w 1701 r . Odnośnie do s p r a w y staropolskich wiadomości o l u d a c h Rosji n a t l e udziału Polaków w p o z n a w a n i u S y b e r i i w X V I I i X V I I I s t u l e c i u w y p a d a zauważyć, że koncepcja zasiedlenia i zbadania j e j rozległych obszarów zrodziła szereg przedsięwzięć k o l o n i z a c y j n y c h . Znalazły one również swo­ j e odbicie w mechanizmie deportacji za U r a l większości jeńców z w o j e n polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu i w i e k a c h późniejszych. Szczególnie j a s k r a w o wystąpiło t o p o d koniec X V I I I stulecia, który w h i s t o r i i P o l s k i łączy się z konfederacją barską, p o w s t a n i e m kościuszkowskim i rozbio­ r a m i . Dbałość Rosji o opanowanie z i e m leżących n a wschód U r a l u w y ­ zwalała podejmowanie t a k i c h przedsięwzięć a d m i n i s t r a c y j n y c h i w o j ­ skowych, które sprzyjały p o z n a w a n i u t y c h obszarów. N i c też dziwnego, że wywodzące się z postępowych w a r s t w społeczeństwa polskiego osoby, które znalazły się n a S y b e r i i , w s z y b k i m czasie obejmowały rozliczne stanowiska. Najczęściej j e d n a k z a p r a w i e n i w rzemiośle w o j e n n y m szlach8 2 83 8 4 8 2 P o 1 e w o j, 88 Dyaryusz mieńskiego, skiemu niego op. cit., s. 15. więzienia [w:] Warta. proboszczowi kapłaństwa moskiewskiego Książka przy w dniu miast zbiorowa kościele św. Wojciecha 23 kwietnia 1874 od jego 1874, s. 384. 8 4 Polewoj, Polskije i miejsc ofiarowana soczinienija..., s. 15. spisany przez Adama księdzu Franciszkowi w Poznaniu przyjaciół na Jubileusz i wielbicieli, Ka­ Bażyń50-let- Poznań �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 145 SYBERII cice polscy w c i e l a n i b y l i do oddziałów wyruszających „na oswojenie n o w y c h z i e m " . T a wielotysięczna fala Polaków rzucona n a o l b r z y m i e przestrzenie zauralskie doskonale wywiązywała się z narzuconej i m r o l i kolonizatorów zjednując sobie uznanie za wiedzę i pracę. I c h losy w p l e ­ cione są w historię t w o r z e n i a się i zagospodarowywania w i e l u miast n a S y b e r i i , niektórzy z n i c h pośredniczyli w stosunkach h a n d l o w y c h między t u b y l c a m i a Rosją, uczestniczyli w w y p r a w a c h geograficznych, służyli w w o j s k u i z a j m o w a l i się a d m i n i s t r o w a n i e m t y c h ziem. S t a n badań oraz szczupłość materiałów n i e pozwala n a przedstawienie w całości obrazu r o l i Polaków n a ziemiach s y b i r s k i c h . Bardzo mało do dzisiaj w i e m y o r o l i w y m i e n i o n y c h powyżej w y b i t n i e j s z y c h jednostek, o których wspominają źródła rosyjskie. Przypuszczać j e d n a k należy, że „temperament żołnierski P o l a k a — pisze Pobóg-Malinowski — z n a c z n i e wyższy stopień k u l t u r y i i n t e l i g e n c j i , ułatwiał strzelecko-kozackiej w epoce szych w bohaterskich kolonizatorów, okresie niejednemu nieustannego wypraw, z początku śmiałych wysuwanie podboju napadów, n a d brzegami coraz się n a czoło to n o w y c h p i o n i e r s k i c h wysiłków Tobola masy obszarów pierw­ i O m y , później J e n i s i e j a , L e n y i n a w e t A m u r u . C z y n y i c h j e d n a k w o l b r z y m i e j większości w y p a d k ó w zatarły się w pamięci, zamarły, zlały się l u b pomieszały g r u n t o w n i e z elementem kozac- k o - s y b i r s k i m w e w s p o m n i e n i a c h , d u m a c h i pieśniach" . 85 J a k w y s o k o ceniono w M o s k w i e męstwo i odwagę Polaków w X V I I w . dowodzi „prykaz c a r a A l e k s e g o na Tobolsk hord Michajłowicza w 1646 г., kałmuckich, koczujących wtedy który spodziewając się ponad górnym Tobołem, napadu powie­ rzył w a ż n ą część o b r o n y m i a s t a szczególnej p i e c z y h u f c a złożonego wyłącznie z j e ń ­ ców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , którym Tobolsk [...] Z pskowskiej Sybir, tworzono bitwy hetmanił i c h własny za Zygmunta wódz. I I I wojennych T e n hufiec ocalił jeńców wysyłano n a z n i c h r o t y i pułki, które n a k r e s a c h r o s y j s k i e g o i m p e r i u m z m i e j ­ s c o w y m i n i e u j a r z m i o n y m i l u d a m i walczyły; p o t e m osiedlano n i m i n a j d a l s z e p u s t y n i e i zamieniano i c h w kozaków" . M / Udający się p o d koniec X V I I w . przez Moskwę do C h i n j e z u i c i f r a n ­ cuscy stwierdzają, że wziętych do n i e w o l i Polaków osadzali Rosjanie „na zarosłych g r u n t a c h między Wołgą i Moskwą stolicą i^które teraz są najlepsze w całym państwie r o s y j s k i m " . Oprócz wziętych do n i e w o l i , s p o t y k a m y też n a S y b e r i i d o b r o w o l n y c h p o d d a n y c h cara, którzy w y r u ­ szali razem z oddziałami r o s y j s k i m i n a podbój n o w y c h ziem. D o t a k i c h n p . zaliczyć należy „wolontariuszów z r o k u 1679 Jakubowskiego, Jeżew­ skiego i i n n y c h " , którzy o p a r l i się aż w W i e r c h o t u r j u . G d y mówimy o Polakach pełniących różne f u n k c j e n a S y b e r i i , t o w y p a d a wspomnieć 87 8 8 8 5 W. P o b ó g - M a l i n o w s k i , Syberia, świata, t. I , z. 3, W a r s z a w a 1939, s. 235. 8 8 L i b r o w i с z, op. cit, s. 32-33. 8 7 Pobóg-Malinowski, 8 8 Janik, op. cit., s. 44. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a XXIII op. cit, s. 233. [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach �146 ANTONI KUCZYŃSKI o t y m , żę w 2 połowie X V I I I w . przebywał t a m k a p u c y n p o l s k i z Uściługa n . B u g i e m , z w a n y Ojcem Electusem. W r o k u 1762 t z w . Propaganda R z y m s k a wysłała go do Nerczyńska n a d Szyłką (jedną z d w u rzek d a ­ jących początek A m u r o w i ) w celach m i s y j n y c h . T a m dowiedział się o n 0 „katolikach rozrzuconych po S y b e r i i , w o l n y c h i skazanych do kopalń 1 „na posielenie", i odwiedzał i c h . Spisywał nazwiska i w a r u n k i p ra c y, w j a k i c h p o z o s t a w a l i . Niestety, podobnie j a k w i e l e i n n y c h materiałów dotyczących epizodu za U r a l e m i te n o t a t k i n i e zachowały się do naszych czasów. Stare a r c h i w a l i a rosyjskie orientują w głównych zarysach o r o l i Po­ laków przebywających za U r a l e m i w europejskiej części Rosji. I c h ogólnikowy c h a r a k t e r n i e pozwala n a przeprowadzenie w n i k l i w y c h r o z ­ ważań n a temat użyteczności społecznej i gospodarczej zesłańców p o l ­ s k i c h zamieszkujących t a m w X V I I i X V I I I w . Odnosi się o n również do trudności z ustaleniem l i c z b y t y c h zesłańców oraz i c h narodowości. W i e l u z n i c h straciło b o w i e m n a zawsze k o n t a k t z Polską, przyjęło prawosławie i język r o s y j s k i . O n i c h d o w i a d u j e m y się z l i c z n y c h pamiętników i sybe­ r y j s k i c h k r o n i k . Zdarzały się w y p a d k i , że jeńcy c i wcale n i e o k a z y w a l i chęci p o w r o t u do Ojczyzny, n a w e t g d y t a k i e możliwości zaistniały. B y l i n i m i zwłaszcza prości chłopi, którzy w o l e l i niewolę sybirską niż pańsz­ czyznę w Polsce. A ponadto powrót z t a k d a l e k i c h s t r o n n i e należał do łatwych. W i e l e b o w i e m p r z y c z y n stało n a przeszkodzie. Jedną z n i e ­ z m i e r n i e ważnych były o l b r z y m i e r o z m i a r y państwa rosyjskiego i fakt, że w i e l u jeńców zsyłano za U r a l , aby utrudnić i m ewentualną ucieczkę. N i e łatwo też było odszukać w s z y s t k i c h po zakończonej w o j n i e . Stąd t r a k t a t y rozejmowe między Polską a Moskwą często t y l k o f o r m a l n i e gwarantowały jeńcom odzyskanie wolności. N i e prowadzono wówczas dokładnej e w i d e n c j i zesłanych. Dlatego prości żołnierze, o których n i e ­ często i m i e n n i e upominały się poselstwa Rzeczypospolitej, z a p o m n i a n i pozostawali w n i e w o l i . Z n a m y też przykłady mówiące o u t r u d n i a n i u p o ­ w r o t u , n a w e t zasłużonym d l a k o r o n y polskiej o b y w a t e l o m , j a k chociażby perypetie z odzyskaniem wolności, których doświadczył w s p o m n i a n y p o ­ p r z e d n i o jeniec z czasów „Dymitriady" — N i e m o j e w s k i . Właśnie z myślą o t a k i c h zesłańcach, którzy pozostali z różnych względów n a z i e m i w y ­ gnania, udał się t a m w 1 połowie X V I I I stulecia ksiądz E. Głębocki. Wędrując z osady do osady szukał katolików, a na posłudze t e j spędził około 40 l a t , przechodząc „całą przestrzeń tamtego k r a j u kilkadziesiąt r a z y " . Mając około 90 l a t zmarł w 1798 r . w Tobolsku » . Odzyskanie wolności przez w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h znajdujących się w R o s j i gwarantował n p . t r a k t a t andruszewski (1667) zastrzegając 89 9 9 1 8 9 S. 9 0 A. Załęski, Jezuici Kuczyński, w Polsce, t. 5, cz. I , K r a k ó w 1906, s. 432-433. Syberyjskie szlaki, andruszowski i jego Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk 1972, s. 201. 9 1 Z. W ó j c i k , Traktat geneza, W a r s z a w a 1959. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU 147 SYBERII W p u n k c i e 11 wymianę i powrót i c h z n i e w o l i określając, że „z S y b i r u i samych dalszych s y b i r s k i c h horodów zebrani być mają do u w o l n i e n i a w r o k u albo j a k można będzie najśpieszniej". Uzupełnieniem tego t r a k ­ t a t u , w którym znalazły się również kwestie związane z p o w r o t e m jeńców p o l s k i c h z n i e w o l i rosyjskiej, był t z w . t r a k t a t m o s k i e w s k i z g r u d n i a 1667 г., p o p u l a r n i e z w a n y t r a k t a t e m poselskim. W p u n k c i e c z w a r t y m tego t r a k t a t u czytamy, że zarówno szlachta j a k i w o j s k o w i , świeccy i d u c h o w n i poddani królewscy, którzy są w n i e w o l i rosyjskiej, bez wzglę­ d u n a w y z n a n i e i płeć, a ponadto Kozacy, Żydzi i Tatarzy, którym t r a k t a t ze stycznia 1667 r. gwarantował wolność, p o w i n n i bezzwłocznie ją o d ­ zyskać. „Tedy, żeby się w t y m p u n k c i e n a r u s z e n i e przysięgi n i e działo, rozkaże w i e l k i h o s u d a r J . C . W i e l i c z e s t w o p i l n o przykładać s t a r a n i e , żeby żaden z s z l a c h t y i z w o j ­ skowych wszelkiej kondycji ludzi przymuszony którzeby b i c i e m , m o r d e r s t w e m lubo w o j s k o w y c h do pozostania n i e był i t a k o w y c h , i u t r a p i e n i e m przymuszając l u d z i l u b o s z l a c h e c k i c h zatrzymywali, surowie kazać karać. A z s t r o n y J . Królewskiego W i e l i c z e s t w a według tegoż u c z y n i o n o b ę d z i e " . 92 Również następny układ polsko-moskiewski z 9 k w i e t n i a 1672 r. uwzględniał s p r a w y p o w r o t u Polaków, „którzy znajdują się obecnie gdzie­ k o l w i e k n a terenie państwa moskiewskiego, a którzy dotąd n i e zostali wypuszczeni, mają teraz p r a w o p o w r o t u " . D o posłów Rzeczypospolitej przybywających do M o s k w y docierały wówczas różnymi d r o g a m i w i a ­ domości od Polaków znajdujących się w n i e w o l i . Stąd też w każdych p r o w a d z o n y c h wówczas r o k o w a n i a c h sprawa jeńców p o l s k i c h stanowiła j e d e n z ważnych punktów, a i n t e r w e n c j e poselskie n i e pozostawały bez echa. W i e l u też Polaków w X V I I stuleciu, zwłaszcza w okresie „walk Samozwańców — j a k pisze L i b r o w i c z — ciągnęło d o b r o w o l n i e do M o ­ s k w y , a stamtąd n a odległe krańce państwa, szukać przygód i ... łupu. W i e l u z t y c h przybyszów zlało swe losy z losami nowej ojczyzny, aż do zupełnego nawet zruszczenia nazwiska, aż do zagłady rodowej t r a d y ­ c j i o s w y m pochodzeniu. Tego rodzaju przykładów mogą dostarczyć dzieje i podania domowe w i e l u r o d z i n r u s k i c h z S y b e r i i pochodzących" . 9S 9 i Taką n p . postacią, która zlała „swe losy z losami n o w e j ojczyzny, aż do zupełniego nawet zruszczenia nazwiska", był J a n G r z y b o w s k i , wzięty do n i e w o l i rosyjskiej w początkach X V I I stulecia. Przebywając z dala od rodzinnego k r a j u zaciągnął się o n później n a służbę rosyjską. Zmienił wówczas nazwisko i źródła rosyjskie wspominają o n i m j a k o J o a k i m i e Gribojedowie, który dał początek sławnemu w Rosji r o d o w i , z jakiego pochodził znany pisarz r o s y j s k i Aleksander G r i b o j e d o w . Rosjanie b a r 65 9 2 Z. Wójcik, polsko-rosyjskie 9 3 traktatem andruszówskim a wojną turecką. Stosunki W ó j с i k, op. cit, s. 298. " L i b r o w i c z , 9 S Między 1667-1672, W a r s z a w a 1968, s. 108. S. F . op. cit, s. 32. P ł a t o n o w, Wstęp, [w:] F. G r i b o j e d o w , Istorija o cariach �148 ANTONI KUCZYŃSKI dzo c e n i l i wiedzę Polaków i chętnie Wciągali i c h n a swoją służbę, zwłaszcza w odległych rejonach, którymi były przede w s z y s t k i m , nowo Włączone w skład państwa (ziemie za U r a l e m . Pełnili o n i t a m różne funkcje, począwszy o d w o j s k o w y c h , poprzez urzędnicze, rzemieślnicze i k u l t u r a l n e . Dał t e m u w y r a z między i n n y m i r o s y j s k i d y p l o m a t a G r i g o r i j Kotoszychin w swojej książce p t . O Rosji za panowania Aleksego Mićhajlowicza (1666 ) oraz d r u g i z dyplomatów r o s y j s k i c h w X V I I s t u ­ l e c i u Afanasij Ordin-Naszczokin. T e n ostatni w j e d n y m z memoriałów pisanych w 1664 r. do cara, w sprawie zawarcia p o k o j u z Polską, i n f o r ­ mował, że wówczas 9e „trzeba będzie zwrócić w s z y s t k i c h jeńców p o l s k i c h i l i t e w s k i c h , których mnóstwo z n a j d u j e się n a służbie w e w s z y s t k i c h k r a i n a c h W i e l k o r u s i pożenili się tu, k o b i e t y zamąż powychodziły [...] są t a m b a r d z o potrzebni, że s w o i l u d z i e , pozostający n a służbie, w s k u t e k długoletniej w o j n y wani, znudzeni względu i niechętnie wypełniają n a chana krymskiego swoje i Kałmuków, obowiązki, a takie i n a Syberii, są dlatego zdemoralizo­ ziemie kresowe, n i e mogą być p o z b a w i o n e ze sprawnej służby i z d y s c y p l i n o w a n y c h l u d z i " . 97 Również na d w o r a c h możnych władców r o s y j s k i c h spotkać można było Polaków. Kniaź B o r y s Aleksiejewicz G o l i c y n zatrudniał Polaka j a k o n a u ­ czyciela swoich dzieci. Ponadto, j a k podaje J o h a n Georg K o r b , sekretarz poselstwa austriackiego, który gościł w r o k u 1698 n a dworze Golicyna, znajdowała się t a m także o r k i e s t r a złożona z p o l s k i c h muzykantów. W i a d o m o również, że w o w y m czasie Polacy b y l i nauczycielami języka polskiego i łaciny u możnych o b y w a t e l i m o s k i e w s k i c h oraz w i n n y c h miastach Rosji. Znał n p . język p o l s k i i łacinę Paweł, m e t r o p o l i t a k r u t i c k i . Posiadał o n swą siedzibę w M o s k w i e o d r o k u 1664, a w jego b i b l i o ­ tece były książki w języku p o l s k i m . Zapewne t o o n i m wspomniał w s w y m Żywocie protopop A w w a k u m , pisząc, że przywódcy c e r k w i rosyjskiej o r i e n t o w a l i się n a „prawa r z y m s k i e " i określał i c h j a k o „kostielników" — o d polskiego słowa „kościół" . W życiu umysłowym oraz w dziedzinie obyczajowości ówczesnej Rosji występowały duże w p ł y w y polskie. Tłu­ maczono n a język r o s y j s k i różne dzieła polskie, n p . Macieja z Miechowa, Bielskiego i i n n y c h . B o j a r z y o r g a n i z o w a l i często swoje d w o r y n a wzór polski, g r o m a d z i l i obrazy p o l s k i c h malarzy, u b i e r a l i się po polsku, uży­ w a l i p o l s k i c h wyrobów rzemieślniczych. W p ł y w y te dotarły również n a dwór, a za krótkiego panowania Fiodora, który znał dobrze język polski, 98 i wielikich kniazjach ziemli russkoj, „Pamiatniki d r i e w n i e j p i s m i e n n o s t i " , „Pietier- b u r g t. C X X I : 1896, е. I . 9 6 T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , języka rosyjskiego, 9 7 S. Warszawa S o ł o w i o w, W. Witkowski, Istorija Rossii s driewniejszych 1960-1963, s. 162. 98 Żywot protopopa Wybór tekstów do historii 1965, s. 213. Awwakuma..., s. 190, 308. wriemion, t. 6, Moskwa �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 149 i jego p r z y b o c z n i doradcy r o z m a w i a l i między sobą po p o l s k u " . J a k więc w i d z i m y , t o władza państwowa wyraźnie opowiadała się w o w y m czasie za w z o r a m i p o l s k i m i , przyjmowała do p e w n y c h d w o r s k i c h zajęć Polaków, powierzała i m drobne urzędy i angażowała n i e j e d n o k r o t n i e w y c h o w a w ­ ców p o l s k i c h d l a s w y c h dzieci. Rzecz t o szczególnie znamienna n a t l e trwających między Polską a Moskwą długotrwałych konfliktów p o l i t y c z ­ n y c h w X V I I stuleciu. T y m też należy zapewne tłumaczyć w p e w n y m s t o p n i u f a k t p o w i e r z a n i a P o l a k o m n a zesłaniu p e w n y c h stanowisk w a d ­ m i n i s t r a c j i , h a n d l u czy umożliwianie i m u p r a w i a n i a rzemiosła i zajmo­ w a n i a się r o l n i c t w e m . W o p i n i i uczonego niemieckiego P. S. Pallasa, który podróżował po S y b e r i i w 2 połowie X V I I I w., polscy wygnańcy \ X V I I i X V I I I w . u d o s k o n a l i l i używane t a m narzędzia rolnicze oraz przesunęli n a północny wschód granicę u p r a w y roślin n a d rzekę Lenę i Jenisej ° . O wpływie p o l s k i c h zesłańców n a syberyjskie r o l n i c t w o świadczy również f a k t występowania w dalekiej J a k u c j i t a k i c h nazw, j a k „polskja pasznja" i „polskaja p o l j a n a " . W i e l u j e d n a k p o l s k i c h ze­ słańców posuwało się w k i e r u n k u północno-wschodniej A z j i — do J a ­ k u c j i , n a Półwysep C z u k o c k i i Kamczatkę. T y m zapewne trzeba tłuma­ czyć obecność Polaków l u b l u d z i polskiego pochodzenia w f a k t o r i a c h n a Alasce i n a wybrzeżu K a l i f o r n i i , które powstały t a m p o d koniec X V I I I w . p o d p a t r o n a t e m K o m p a n i i Rosyjskowschodniej. W l a t a c h 1790-1818 p r z e d ­ siębiorczy kupiec r o s y j s k i A l e k s a n d e r Baranów stworzył t a m coś w r o ­ dzaju własnej k o l o n i i , która obejmowała obszar 3000 k m . Należało do niego około 10 000 I n d i a n , których traktował bardzo surowo i zmuszał do różnych posług. Znajdujący się t a m Polacy o r g a n i z o w a l i handel, z a j ­ m o w a l i się rybołówstwem i ł o w i e c t w e m . Oprócz w y m i e n i o n y c h t u t a j postaci i n n e posiadają daleko mniejsze znaczenie d l a t e m a t u pracy. A nagromadziło się i c h wiele. W i e k X V I I i X V I I I , t a k o b f i t y w w o j n y polsko-rosyjskie i ingerencje państwa carów w losy naszej ojczyzny, dostarczył S y b e r i i w i e l u zesłańców. Wzięci w b i t ­ wach, p o r w a n i z posiadłości szlacheckich l u b aresztowani za działalność patriotyczną, z a l u d n i a l i o n i różne gubernie Rosji. Zarówno w rosyjskich, j a k i p o l s k i c h źródłach zachowało się w i e l e l a k o n i c z n y c h wiadomości o t y m . Chociaż n i e pozostawili o n i żadnych r e l a c j i etnograficznych i n i e b r a l i udziału w w y p r a w a c h o d k r y w c z y c h , odegrali j e d n a k poważną rolę w kolonizacji S y b e r i i , pełnili różne urzędy i służyli w w o j s k u c a r s k i m . Wzbogacając t e m a t n o w y m i r e a l i a m i wspomnieć należy, że również uczest1 0 2 101 102 n 1 0 0 L . В a zу 1 o w , [w:] Polacy 1 0 1 Historia W. S i e r o s z e w s k i , M. na Syberji. Szkic Poniatowski, Rosji, Wrocław—Warszawa—Kraków Od pierwszych historyczny, Histoire światowej pod r e d . W . C z u m y , W a r s z a w a 1928, s. 11. la Russie, polskości 1969, s. 158. do wojny de śladów d'Amérique et de l'Alaska, P a r i s 1958, s. X - X I I . 1 0 2 W. D z w o n k ó w ski, s z a w s k a " , t. I : 1913, s. 87-124. Polacy w armii Katarzyny U, „Biblioteka War­ �150 ANTONI KUCZYŃSKI n i k powstania kościuszkowskiego zesłany n a Kamczatkę J . Kopeć wędru­ jąc n a zesłanie spotykał d a w n y c h mieszkańców P o l s k i n a różnych eta­ pach swego marszu. Widział „niektórych P o l a k ó w c y w i l n y c h i w o j s k o w y c h , ora rakowskiego j a k o t o : Księdza Bułhaka, p r z e ­ X X . Dominikanów, Horodeńskiego pułkownika p o w s t a n i a z Mińska, Z i e n k o w i c z a J a n a pułkownika p o w s t a n i a . Dwóch ze s z l a c h t y ubogiej O s z m i a n , b a ­ wiących z dwoma się z a jedność nazwiska n a s z y m i m a g n a t a m i w Smoleńsku będącymi, których u w o l n i o n o , uprawą roli, najniewinniej a ci jako u b o d z y cierpieć z a n i c h m u s i e l i " 1 0 S wziętych, bo tylko . W s p o m n i a n y już t u t a j Kamieński-Dłużyk również spotykał n a swej drodze osiadłych w Rosji rodaków., W Solwyczegodsku n p . pisał: „mnó­ stwo naszych niewolników, ale się z n i m i widzieć n i e w o l n o " . P r a c o w a l i o n i w w a r z e l n i a c h soli kupców Strogonowych l u b wypełniali i n n e p o ­ winności n a rzecz s w y c h „panów". Podobnie w Tarze pisał o n : „naszych t a m jest gwałt, ale się zawsze bić muszą z Kałmukami białymi i wielką biedę cierpią", a T a t a r z y według jego i n f o r m a c j i osiadli w okolicach Tobolska „na popis co miesiąc muszą być g o t o w i , a t o d l a buntów n a ­ szych". Jego Dyaryusz jest bardzo ważnym źródłem do poznania dziejów Polaków n a S y b e r i i . Razem z Kamieńskim wędrowało n a zesłanie 400 jego rodaków, których w Tobolsku rozdzielono n a k i l k a g r u p i s k i e r o ­ wano do różnych miejscowości — do Tomska, N a r y m u , S u r g u t u i leżącego n a północy Berezowa. Wymieniając t y l k o niektórych ze s w y c h towarzyszy w s p o m i n a autor w Dyaryuszu, że ciężka była droga, podczas której n p . pod Żygańskiem zginęło „naszych l u d z i 35, różnych i znaczniejszych, j a k o t o : p a n Horoszko, p a n Tomasz Stołkowski, p a n K r y s z t o f Sołtan, p a n M a n i e w s k i etc." I n n i z Polaków osiadłych na S y b e r i i wspomina Kamieński: „brali służbę carską i c h r z c i l i się" — tzą, p r z y j m o w a l i prawosławie, czę­ sto b o w i e m różnymi sposobami starano się i c h nakłonić do dobrowolnej służby carowi, „bo t o m a za wielką przysługę wojewoda carowi, k i e d y kogo ochrzci, albo n a służbę carską p r z y n i e w o l i " . B y l i też i tacy, a wśród n i c h i a u t o r Dyaryusza, którzy w o l e l i poczekać nadarzającej się „do Moskwy okazji". Dopełniając obrazu p i e r w s z y c h p e n e t r a c j i p o l s k i c h n a S y b e r i i , podać należy, że według p e w n y c h o p i n i i syberyjscy d u c h o w n i prawosławni — I . K u l c z y c k i , F. Leszczyński i P. M a l i n o w s k i , którzy w. X V I I I s t u l e c i u p r z e k a z y w a l i k r a j o w c o m słowa ewangelii, w y w o d z i l i się z p o l s k i c h r o ­ d z i n osiadłych n a wschodzie Rzeczypospolitej . Oprócz tego t r a d y c j a syberyjska w y m i e n i a w i e l e nazwisk o p o l s k i m b r z m i e n i u , w odniesieniu do których n i e jesteśmy w stanie ustalić pochodzenia noszących j e l u d z i . Z całą pewnością w i e l e z n i c h było pochodzenia polskiego, ale b r a k p e w ­ n y c h i n f o r m a c j i n i e pozwala n a jednoznaczne stwierdzenie, w j a k i m stop104 103 Dziennik 1 0 4 L i b r o w i с z, op. cit, Józefa Kopcia..., s. 89. s. 30-31; S i e r o s z e w s k i , op. cit, s. 8. �UDZIAŁ POLAKÓW W POZNAWANIU SYBERII 161 n i u l u d z i e c i b y l i świadomi swojego pochodzenia. Często w źródłach r o ­ syjskich b r a k jest określenia narodowości zesłanych. Stąd też z koniecz­ ności w w y p a d k u b r a k u dokładnych d a n y c h biograficznych, za podsta­ w o w e k r y t e r i u m pozwalające domniemywać o p o l s k i m pochodzeniu danej postaci uznawano opinię badaczy rosyjskich, b r z m i e n i e i m i e n i a i n a z w i ­ ska l u b okoliczności zesłania — n p . „ w p i e r i o d t a k nazywaiemogo s m u t nogo „wriemieni", który . odnosi się do czasów „Dymitriady", l u b inne określenia w rodzaju: „plennyj od B o r y s o w a " , „pojman p o d Izbórskom", „plennyj inoziemiec", „litowskije l i u d i " i t p . . pozwalające domniemywać 0 p o l s k i m pochodzeniu danej osoby. Liczba Polaków, którzy znaleźli się na S y b e r i i w początkowym o k r e ­ sie j e j poznawania przez Rosjan, j a k również i później, po u t r a c i e n i e ­ podległości przez Rzeczypospolitą, sięga w i e l u tysięcy. M i m o t o t y l k o n i e l i c z n i z t e j p l e j a d y p r z y m u s o w y c h wędrowców pozostawili opisy zie­ m i w y g n a n i a . Rodowód polskiego pamiętnikarstwa syberyjskiego w y ­ w o d z i się bezpośrednio z tego, co zwykło się określać zespołem zjawisk życia społeczno-politycznego n a r o d u , t j . w o j n y , powstania, p o r w a n i a z g r a n i c z n y c h strażnic, działalności p a t r i o t y c z n e j i t p . Dodajmy, że p o d ­ czas g d y inne n a r o d y europejskie szczycą się opisami l i c z n y c h podróży 1 odkryć na lądach i morzach świata n a przestrzeni X V I I i X V I I I stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada n a opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych n a S y b e r i i . J a k w wyraź­ n y m zwierciadle odbija się w t e j twórczości obraz epoki w r a z ze wszyst­ k i m i c i e k a w y m i przeżyciami n a zesłaniu, obraz odmienności k u l t u r o w e j S y b e r i i t a m t y c h czasów. Wśród jeńców w o j e n n y c h i p o l i t y c z n y c h wygnańców, którzy uczest­ n i c z y l i w p o z n a w a n i u S y b e r i i , znaleźli się tacy, którzy opisali miejsce swego p o b y t u , co przyniosło duże korzyści nauce. Z biegiem l a t , z grona zesłańców s y b e r y j s k i c h wyodrębniła się g r u p a l u d z i , których osiągnięcia w zakresie poznawania k u l t u r y tubylców oraz k r a j u przymusowego p o ­ b y t u , postawiły i c h w rzędzie zasłużonych pionierów w i e d z y o S y b e r i i . Odnosi się to szczególnie do 2 połowy X I X i początków X X stulecia. Pamiętniki z syberyjskiej tułaczki, zwłaszcza te najstarsze, zawierają w i e l e cennego materiału etnograficznego, który p r z y współczesnym roz­ w o j u badań n a d kulturą ludów zamieszkujących wówczas Syberię nabiera znaczenia n i c z y m n i e dającego się zastąpić źródła historycznego. T r u d y i n i e w y g o d y syberyjskiego zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i w n i k l i w y c h obserwacji życia g r u p et­ n i c z n y c h s p o t y k a n y c h na zesłańczym szlaku, zatem to t y l k o , co zachowało się w pamięci, znalazło w y r a z w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Ponadto autorzy t y c h wspomnień to ludzie n i e p r z y g o t o w a n i do badań n a u k o w y c h . Z a p i s y w a l i o n i przede w s z y s t k i m f a k t y rzucające się w oczy l u b zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i i n n y c h osobliwościach. O d czasu powstania t y c h r e l a c j i życie mieszkańców S y - �162 ANTONI KUCZYŃSKI b e r i i uległo g r u n t o w n y m przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w n i c h obraz dotyczy faktów z okresu o d połowy X V I I do końca X V I I I w . Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w n i c h przez p r y z m a t własnej k u l t u r y w s i i dworów szlacheckich, wyśmiewając n p . tubylcze zwyczaje i obrzędy. W s p o m n i j m y jednak, że błędu tego n i e ustrzegło się także w i e l u późniejszych wykształconych podróżników bada­ jących kulturę egzotycznych p l e m i o n odległych kontynentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie t o wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych g r u p etnicznych. Sporo jest j e d n a k jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d k r y ­ te d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i . J e j początki rozpoczynają się przecież nie t y l k o skrótowymi r a p o r t a m i w y p r a w kozackich i podróżników r o s y j ­ skich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańców z epoki caratu. �