https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �