https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa6825ff4fe2c155b70b195431777b.pdf c7c59546d3205009b0e38b2ab70c0133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3841 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.1; s.60-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „PRZEMYSŁ LUDOWY I ARTYSTYCZNY" w y d . C e n t r a l n y Z w . Spółdzielczości P r a c y , ( K w a r t a l n i k , n r 1—3) G d y w r o k u u b i e g ł y m ukazał się długo p r z y g o t o ­ w y w a n y n u m e r „Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego", zdania na jego t e m a t były podzielone. J e d n i przyjęli nowe czasopismo z zadowoleniem, wielu j e d n a k spośród l u d z i interesujących się sztuką z a ­ stanawiało się n a d słusznością w y d a w a n i a k w a r t a l ­ n i k a zawieszonego j a k b y w połowie d r o g i między w y c h o d z ą c ą o d s z e r e g u l a t „ P o l s k ą Sztuką L u d o w ą " a r ó w n i e ż ś w i e ż o n a r o d z o n y m „ P r o j e k t e m " . P o co dublować? — p y t a l i . Oprócz w ą t p l i w o ś c i nurtowała i c h t r o s k a o p o z i o m , szatę ilustracyjną n o w e g o p i s m a ; m a r t w i l i się z góry, czy z n a j d z i e o n o w ł a ś c i w y d l a siebie krąg o d b i o r c ó w . Próba czasu częściowo r o z ­ w i a ł a t e w ą t p l i w o ś c i . Publiczność z a r e a g o w a ł a b a r d z o ż y w o — „ P r z e m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " znikał po k i l k u d n i a c h z k i o s k ó w i księgarń. P r o f i l zaś czasopisma — zarysowany już dosyć w y r a ź n i e w p i e r w s z y m n u m e r z e — coraz wyraźniej krystalizował się w d w u następnych. k r e t n y c h przykładów (nr I I ) narasta t e n d e n c j a do o d b y c i a d y s k u s j i g e n e r a l n e j , która już w I I I n u m e r z e doprowadza do polemicznego spięcia. Szybkość, z jaką p o t o c z y ł y się s p r a w y , wskazuje n a j l e p i e j , że z a g a d n i e n i a o m a w i a n e n a łamach „ P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " są ż y w o t n e i w a ż ­ ne, a n a w e t często t a k palące, że a u t o r z y n i e są w s t a n i e utrzymać s w y c h w y p o w i e d z i w atmosferze nie podbarwionego emocjonalnie „akademickiego" o b i e k t y w i z m u . N i c d z i w n e g o . Dotyczą o n e przecież p o d n i e s i e n i a e s t e t y c z n e j wartości chałupniczej i spół­ dzielczej p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , u t r z y m a n i a p r z y ży­ ciu zamierającej l u b wypaczonej sztuki ludowej, s p r a w b y t o w y c h s z e r o k i c h rzesz d r o b n y c h w y t w ó r ­ c ó w z r z e s z o n y c h i i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r y c h los p o ­ średnio l u b bezpośrednio z w i ą z a n y j e s t z działalnością C e p e l i i , będącej najpoważniejszą i w zasadzie m o n o ­ polistyczną instytucją zajmującą się o d s t r o n y g o s p o ­ d a r c z e j drobną w y t w ó r c z o ś c i ą artystyczną. A r t y k u ł y S. Stroińskiego ( P r z e m y s ł l u d o w y i a r t y ­ styczny w u b i e g ł y m dziesięcioleciu), T . Seweryna (Niebezpieczeństwo ps*udoludowości w adaptacji s z t u k i l u d o w e j ) , E. W o l s k i e j ( K i e r o w n i c t w o a r t y s t y c z ­ ne w p r z e m y ś l e l u d o w y m i a r t y s t y c z n y m ) , u m i e s z c z o ­ ne w p i e r w s z y m n u m e r z e — s y g n a l i z o w a ł y już k i e ­ r u n e k c z a s o p i s m a ; miało być o n o p o ś w i ę c o n e n i e z a ­ g a d n i e n i o m s z t u k i h i s t o r y c z n e j czy rozważaniom na t e m a t s z t u k i współczesnej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m b i e ­ ż ą c y m p o t r z e b o m ż y c i a ; p o t r z e b o m , k t ó r e r o d z i ł y się w k r ę g u t r u d n e j i o d p o w i e d z i a l n e j działalności p r o ­ wadzonej na o d c i n k u przemysłu l u d o w e g o i arty­ s t y c z n e g o , g ł ó w n i e p r z e z Z w i ą z e k Spółdzielni „ C e ­ p e l i a " . O t y m , że z działalnością tą w i ą ż e się długi szereg zagadnień w y m a g a j ą c y c h s z c z e g ó ł o w e g o i p u ­ blicznego omówienia, świadczy d r u g i z k o l e i n u m e r c z a s o p i s m a , w k t ó r y m — o b o k ogólniejszego artykułu J . O r y n ż y n y o g o s p o d a r c z e j s t r o n i e o p i e k i n a d sztuką l u d o w ą — z n a j d u j e m y aż t r z y a r t y k u ł y poświęcone działalności poszczególnych komórek cepeliowskiej m a c h i n y . M a m n a myśli a r t y k u ł y ; J . L o e f f l e r a ( B o ­ lesławiecka k a m i o n k a a r t y s t y c z n a ) , J . A . Zaremby ( K r y z y s c e r a m i k i regionalnej) oraz B. K a w a l c a , k t S r y pokazał b l a s k i i nędze ispółdzielni p r z e m y s ł u l u d o w e g o „Opocznianka". W t r z e c i m — i o s t a t n i m zarazem — numerze „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " znaj­ d u j e m y n i e z w y k l e interesujący a r t y k u ł d y s k u s y j n y n a p i s a n y p r z e z Z. L o e f f l e r a i M . N o w a k a ( A k t u a l n e p r o b l e m y wytwórczości artystycznej), w którym a u t o ­ r z y o m a w i a j ą k r y t y c z n i e działalność C e p e l i i i usiłują wskazać d r o g i wiodące k u p o p r a w i e . W t y m s a m y m n u m e r z e w y d r u k o w a n o również pierwszą wypowiedź w zapoczątkowanej d y s k u s j i — w obronie Cepelii głos z a b r a l i M . S i m b i e r o w i c z i J . W r e d e . C z y C e p e l i a s w o j e niesłychanie t r u d n e i o d p o w i e ­ d z i a l n e z a d a n i a spełnia w sposób należyty? W i e m y , że z d a n i a n a t e n t e m a t są b a r d z o p o d z i e ­ l o n e . Często z r ó ż n y c h s t r o n słyszy się słowa o s t r e j k r y t y k i . C e p e l i a ulegała l i c z n y m r e o r g a n i z a c j o m — o s t a t n i a odbyła się bodajże w m a j u 1955 r . C z y r e ­ organizacje te przyczyniły się do zasadniczego u s p r a w n i e n i a działalności C e p e l i i ? Wiemy, że n i e . Przeprowadzone b o w i e m zostały w sposób b i u r o k r a ­ t y c z n y , odgórny, bez w z g l ę d u n a i n t e r e s y r o z r z u c o ­ n y c h w t e r e n i e spółdzielni. P o r o b i o n o p r z y t e j o k a z j i s p o r o różnego r o d z a j u nonsensów. D l a c z e g o t a k się stało? D l a c z e g o p r z e z t y l e l a t C e p e l i a n i e umiała w y ­ krystalizować swego „profilu", r a c j o n a l n i e z o r g a n i ­ zować p r o d u k c j i i d y s t r y b u c j i ? Dzisiaj niesłusznie zasiania się Cepelia dyktatorskimi poczynaniami P K P G i i n n y c h p o d o b n y c h i n s t y t u c j i . N i e każd;' błąd, k t ó r y został p r z e z Cepelię w ciągu t y c h k i l k u l a t popełniony, b y ł w y n i k i e m zarządzenia P K P G . Czyż P K P G w p ł y w a ł a n a Cepelię, a ż e b y p r o d u k c j ę w i e l k i c h wytwórni c e r a m i c z n y c h (np. „Kamionki") prowadziła w takim k i e r u n k u , który konkurował i wypierał z r y n k u w y r o b y z r z e s z o n y c h w c e p e l i o w s k i c h spół­ dzielniach garncarzy l u d o w y c h ? Czy P K P G nakazy­ wała C e p e l i i produkować t r u m n y (w Ż y w c u ) , w y ­ syłać w t e r e n n i e d o u c z o n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy mącili w g ł o w i e t w ó r c o m l u d o w y m p o d s u w a j ą c i m obce w z o r y d o p r o d u k c j i ( B i e l a n y ) , l u b urządzać k u r s y , n a które s p r o w a d z a ł o się t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h s t r o n P o l s k i i szczepiło obce t e c h n i k i ze szkodą d l a r e g i o n a l n y c h odrębności i t r a d y c j i ? P r z e ­ cież za te i t y m p o d o b n e r z e c z y , k t ó r y c h litanię można b y d o w o l n i e przedłużać, n i e j e s t odpowie­ dzialna P K P G . Obok w s p o m n i a n y c h wyżej artykułów w t r z e c h n u ­ m e r a c h „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " u k a ­ zało się w i e l e i n n y c h o m a w i a j ą c y c h czy t o t w ó r ­ czość p o s z c z e g ó l n y c h p l a s t y k ó w ( W ł a d y s ł a w a Wołk o w s k i e g o , W a n d y K o s s e c k i e j , J . J . Z a r e m s k i c h ) , czy spółdzielni ( O r n o ) , r e c e n z j i z w y s t a w i książek. N i e b ę d z i e m y się n i m i j e d n a k n a t y m m i e j s c u z a j m o w a l i , gdyż nie one decydowały o s p e c y f i c z n y m c h a r a k t e r z e „ P r z e m y s ł u " — n a p i s a n e zostały w t e n sposób, że m o g ł y b y r ó w n i e d o b r z e znaleźć się n a łamach k a ż ­ dego p i s m a p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m p l a s t y c z n y m . N a czoło w y b i j a ł y się n i e w ą t p l i w i e a r t y k u ł y o m a ­ w i a j ą c e a k t u a l n e z a g a d n i e n i a i bolączki w d z i e d z i n i e p r o d u k c j i w y r o b ó w przemysłu artystycznego. W i d z i m y t u , j a k o d zagadnień ogólnych — p o r u s z a ­ n y c h r a c z e j w sposób dość ostrożny i beznamiętny ( n r I ) — p o p r z e z sumienną i krytyczną analizę k o n ­ A j e ż e l i t e g o r o d z a j u w y p a d k i zdarzały się i dziś jeszcze zdarzają — t o jedną z w a ż n y c h i c h p r z y c z y n był b r a k odpowiedniej p l a t f o r m y d y s k u s y j n e j . Plat­ f o r m y , która n i e b y ł a b y w y k o r z y s t y w a n a d l a j a ł o w e g o k r y t y k a n c t w a , a l e dawała f a c h o w c o m z różnych d z i e ­ dzin, p r a c o w n i k o m Cepelii i odbiorcom możność szczerego w y p o w i a d a n i a s ą d ó w o działalności C e p e l i i i i n n y c h mniejszych i n s t y t u c j i o p o d o b n y m zakresie działania, która wreszcie umożliwiałaby odważne i t w ó r c z e o m a w i a n i e popełnionych b ł ę d ó w i n i e d o ­ ciągnięć i s z u k a n i e sposobów i c h n a p r a w y . W t y m właśnie k i e r u n k u k r y s t a l i z o w a ł s w ó j p r o f i l „Prze­ m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " , p i s m o znajdujące się w wyjątkowo k o r z y s t n e j s y t u a c j i , gdyż — w y d a w a n e p r z e z C e n t r a l n y Z w i ą z e k Spółdzielczości P r a c y — b y ł o zależne o d c z y n n i k ó w bezpośrednio kierujących Cepelią. M o g ł o w i ę c o n o stanowić n a p r a w d ę w o l n ą 60 I Warszawa, �trybunę d l a o m a w i a n i a a k t u a l n y c h s p r a w cepeliow­ s k i c h , bez o b a w y zepchnięcia c z a s o p i s m a n a ślepe t o r y mdłego l a k i e r n i c t w a д w y g o d n e j p o l i t y k i polega­ jącej na c h o w a n i u głowy w piasek. Gdyby „Przemysł L u d o w y i Artystyczny" miał możność k o n t y n u o w a n i a s w o j e j działalności p r z e z czas dłuższy, o d e g r a ł b y n i e w ą t p l i w i e ogromną r o l ę w p r o ­ cesie p r z e s t a w i e n i a C e p e l i i n a n o w e t o r y o r a z w r a ­ cjonalnej j e j reorganizacji, zmobilizowałby do a k t y w ­ n i e j s z e g o działania z b i u r o k r a t y z o w a n y a p a r a t a d m i ­ n i s t r a c y j n y . Słowem — odegrałby rolę owego s z c z u ­ p a k a , k t ó r e g o p o d o b n o d o b r z e j e s t wpuścić d o s t a w u z karpiami. N i e w i e m , d l a c z e g o p o t r z e c i m n u m e r z e zapaćUa decyzja zawieszająca d a l s z e w y c h o d z e n i e „Przemy­ słu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " . M o ż e w c h o d z i ł y t u w g r ę m o m e n t y f i n a n s o w e ( p i s m o było kosztowne JÓZEF MARKOV: SLOVENSKY LUDOWY s t r o n 77 -{- 18 i 183 i l u s t r . ( V y d a v a t e l s t w o L i t e r a t u r y — B r a t i s l a v a 1955) ODEV W i przynosiło d e f i c y t ) , może zadecydowały o t y m inne c z y n n i k i (każdy p r z e c i e w o l a ł b y spać s p o k o j n i e ! ) . J e d ­ n o j e s t p e w n e , że a k t u a l n e j p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z produkcją w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u l u d o w e g o i a r t y ­ stycznego, a stanowiącej zasadniczy trzon i sens istnienia zlikwidowanego czasopisma nie podejmie z równym rozmachem żadne z istniejących pism a r t y s t y c z n y c h , a n a i n n e w ogóle w t e j s p r a w i e n i e m a co liczyć. Dookoła p e w n e j g r u p y zagadnień w a ż n y c h z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r a l n e g o i ekonomicznego zalegnie głu­ cha cisza. O p ó ź n i o n a , a m o ż e i w ogóle u n i e m o ż l i w i wyjście Cepelii z obecnego i m p a s u , a szkody, j a k i e z t e g o p o w o d u w y n i k n ą , choćby t y l k o m a t e r i a l n e — będą większe niż zyski spowodowane likwidacją pisma. Rss MINIULOSTI Krasnej P r z e d p a r u l a t y recenzując w „ P o l s k i e j S z t u c e L u ­ d o w e j " j e d n o z w y d a w n i c t w czeskich poświęconych twórczości J o s e f a M a n e s a z w r ó c i ł e m u w a g ę n a k o ­ nieczność z g r o m a d z e n i a i w y d a n i a materiałów i k o ­ n o g r a f i c z n y c h dotyczących s t r o j u ludowego, jakich dostarczają n a m p r a c e d a w n y c h s z t y c h a r z y i m a l a r z y . Hasła t e g o o c z y w i ś c i e n i e podjęto, a że b y ł o o n o słuszne, ś w i a d c z y n a j l e p i e j interesujące w y d a w n i c t w o , które ukazało się n i e d a w n o p o d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t w o p r a c o w a n i u Josefa M a r k o v a . N a t e r e n i e Słowacji p r o w a d z o n e są z i n i c j a t y w y i p o d opieką S ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k w B r a t y s ł a ­ w i e i n t e n s y w n e badania nad s t r o j e m l u d o w y m , któ­ r y c h r e z u l t a t e m będzie s e r i a m o n o g r a f i c z n y c h o p r a ­ c o w a ń s t r o j ó w r e g i o n a l n y c h zbliżona w s w y m o g ó l ­ n y m c h a r a k t e r z e d o w y d a w a n e g o u nas p r z e z P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e „ A t l a s u p o l s k i c h strojów ludowych". W s t ę p e m d o z a m i e r z o n e j s e r i i (której d w a p i e r w s z e t o m y ukazały się r ó w n o c z e ś n i e n a r y n k u księgarskim) j e s t dzieło J . M a r k o v a , z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y ź r ó d ł o ­ w e i i k o n o g r a f i c z n e d o h i s t o r i i u b i o r ó w l u d u sło­ w a c k i e g o . W p r a c y t e j a u t o r zgromadził i omówił w sposób b a r d z o s k r u p u l a t n y w s z e l k i e w y d a w n i c t w a o d X V I d o poł. X I X w i e k u , w k t ó r y c h z a w a r t e są t e k s t o w e l u b i l u s t r a c y j n e materiały do d a w n y c h u b i o ­ rów ludowych. Wykorzystał on zarówno opisy i w y d a w n i c t w a i l u ­ s t r o w a n e poświęcone specjalnie z a g a d n i e n i o m s t r o ­ j ó w , n a t e r e n i e E u r o p y Z a c h o d n i e j w y s t ę p u j ą c y m już w czasach r e n e s a n s u , j a k i literaturę historyczną, geograficzną c z y podróżniczą, a w końcu t w ó r c z o ś ć plastyczną w i e l u k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h a r t y s t ó w , którzy zetknęli się z l u d e m s ł o w a c k i m i u t r w a l i l i j e g o ubiory w swoich pracach. Jak w y n i k a z badań a u t o r a , w najdawniejszych p u b l i k a c j a c h poświęconych z a g a d n i e n i o m s t r o j u z a j ­ m o w a n o się g ł ó w n i e u b i o r a m i w y ż s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa, a w i ę c s z l a c h t y i mieszczaństwa, p o m i ­ j a n o n a t o m i a s t c a ł k o w i c i e u b i o r y włościan. D o p i e r o w w i e k u X V I I I z a c z y n a się w z m a g a ć z a i n t e r e s o w a n i e ż y c i e m l u d u i j e g o odzieżą, co z n a j d u j e r ó w n i e ż w y ­ r a z w l i t e r a t u r z e dotyczącej u b i o r ó w o r a z w p r a c a c h p l a s t y k ó w , którzy Coraz częściej szukają n a w s i t e ­ m a t y k i do s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h . Znacznie wcześniej opisy ubiorów l u d o w y c h , a t a k ­ że i c h w y o b r a ż e n i a p o j a w i a j ą się w o p r a c o w a n i a c h t y p u h i s t o r y c z n e g o , g e o g r a f i c z n e g o i podróżniczego, g d z i e już w X V I w . zdarzają się w z m i a n k i i n f o r m u ­ jące o w y g l ą d z i e l u d o w y c h u b i o r ó w n a t e r e n i e S ł o ­ w a c j i . M a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h z t e g o czasu d o ­ starczają r ó ż n e g o r o d z a j u i l u s t r a c j e k s i ą ż k o w e z i n i ­ cjałami w ł ą c z n i e , s c e n y r o d z a j o w e p r z e d s t a w i a n e n a r y s u n k a c h zamków i m i a s t czy w y k o r z y s t y w a n e d l a * przyozdobienia w y d a w n i c t w o charakterze kartogra­ ficznym. J a k k o l w i e k w założeniu s w y m o m ó w i e n i e b i b l i o ­ g r a f i i m a t e r i a ł ó w d o s t r o j u m i a ł o sięgać d o p o l o w y w. X I X , wybiega o n o p o z a tę g r a n i c ę , obejmując r ó w n i e ż p r a c e i m a t e r i a ł y późniejsze, j a k n p . o b s z e r n e o p r a c o w a n i e F. H o t t e n r o t h a , M . T i l k e g o , H a b e r l a n d a , m a t e r i a ł y f o t o g r a f i c z n e P. S o c h e n a czy K . P l i c k i . Z e ­ s t a w i a też a u t o r nowszą literaturę p o r ó w n a w c z ą d o t y ­ czącą s t r o j ó w l u d o w y c h c z e s k i c h , p o l s k i c h (niektóre z e s z y t y „ A t l a s u p o l s k i c h strojów l u d o w y c h " ) , j u g o ­ słowiańskich, węgierskich, rosyjskich, rumuńskich o r a z odnośne b i b l i o g r a f i e . Rozdział poświęcony omówieniu l i t e r a t u r y i i k o n o ­ g r a f i i s t r o j ó w l u d o w y c h uzupełniają o b s z e r n e przy­ p i s y , z a w i e r a j ą c e bliższe szczegóły dotyczące p o s z c z e ­ gólnych p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , i n f o r m a c j e o w y ­ m i e n i a n y c h w tekście a r t y s t a c h , o r a z szczegółowa bibliografia prac odnoszących się d o s ł o w a c k i e g o stroju ludowego. R o z d z i a ł d r u g i z a w i e r a w y p i s y ź r ó d ł o w e odnoszące się d o u b i o r ó w słowackich o d r o k u 1542 d o 1844. Uzupełnia go, p o d o b n i e j a k rozdział p i e r w s z y , szereg p r z y p i s ó w o r a z u ł a t w i a j ą c y l e k t u r ę tekstów s ł o w n i ­ c z e k t e r m i n ó w d o t y c z ą c y c h strojów. Obszerna (licząca 183 p o z y c j e ) część i l u s t r a c y j n a z a w i e r a m a t e r i a ł y d o i k o n o g r a f i i strojów l u d o w y c h poczynając o d w i e k u X V . W g r u p i e i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiających s t r o j e n a j s t a r s z e z w r a c a j ą u w a g ę t r z y doskonałe i n i e w ą t p l i w i e d o k u m e n t a r n i e ścisłe r y ­ c i n y z r o k u 1600 zaczerpnięte z W . DMuicha ( U n g a rische C h r o n i c a ) , a przedstawiające dwie postacie męskie i jedną kobiecą. N i e dorównują i m już c z y ­ telnością s z c z e g ó ł ó w późniejsze o d n i c h o l a t p r z e ­ szło 80 s c e n k i r o d z a j o w e w y p e ł n i a j ą c e p r z e d p o l a r y ­ c i n ilustrujących m i a s t a i z a m k i z dzieła B u r k h a r d a v o n P u r k e n s t e i n , a n i dość u m o w n i e t r a k t o w a n e p o ­ stacie z inicjałów zdobiących r ę k o p i ś m i e n n y k a n c j o ­ nał A . S t r e z e n i c k e h o z r o k u 1692. Wśród materiałów z połowy X V I I w . z n a j d u j e m y również z n a n y c y k l obrazów przedstawiających dzie­ sięcioro p r z y k a z a ń z kościoła w O r a w c e ( p o w . N o w y T a r g ) . W e d ł u g przypuszczeń H . P i e ń k o w s k i e j cykl ten p o c h o d z i raczej z przełomu X V I I i X V I I I w . P o c z ą w s z y o d końca w i e k u X V I I I m a t e r i a ł i k o n o ­ g r a f i c z n y s t a j e się c o r a z óbfitszy i b o g a t s z y w szcze­ góły. D a j e o n n i e t y l k o ogólny o b r a z p r z e d s t a w i a n e g o s t r o j u , a l e r ó w n i e ż i j e g o dekorację. Składają się nań m. i n . reprodukcje a k w a r e l i litografii kolorowa­ n y c h T . V a l e r i a , F r . K o i l a r a , P. B o h u n a , k o l o r o w a n e r y s u n k i piórkiem J . Manesa. W o p i s i e u m i e s z c z o n y m n a końcu z n a j d u j e m y m e t r y k i oraz i n f o r m a c j e odnoszące się d o każdej i l u s t r a c j i . wydawnictwa bibliograficzne 61 �D o p r a c y J . M a r k o v a , która — j a k w i d a ć z p o ­ wyższego — jest c e n n y m z b i o r e m materiałów t e k s t o ­ w y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h , d o d a n y został w formie o d d z i e l n e j 1 8 - s t r o n i c o w e j w k ł a d k i d o d a t e k p t . ..Roz­ w ó j s ł o w a c k i e g o l u d o w e g o u b i o r u " pióra S o n i K o v a cevicovej, a u t o r k i niedawno wydanej pracy o l u d o ­ w y c h ubiorach w górnym L i p t o w i e . W d o d a t k u t y m , u j ę t y m w sposób p o p u l a r n y , a u t o r k a s t a r a się p r z e d ­ stawić r o z w ó j słowackich ubiorów l u d o w y c h p o ­ cząwszy o d czasów państwa w i e l k o m o r a w s k i e g o . U b i o r y noszone na Słowacczyźnie — początkowo w y k o n y w a n e głównie z materiałów samodziałowych— różnicują się w sposób w y r a ź n i e j s z y w początkach f e u d a l i z m u , k i e d y w a r s t w y w y ż s z e zaczęły ulegać obcej modzie promieniującej z B i z a n c j u m . Różnice te p o g ł ę b i ł y się z n a c z n i e w w i e k u X I I I , g d y p o n a ­ p a d a c h t a t a r s k i c h n a t e r e n S ł o w a c j i n a p ł y w a ć zaczęli zagraniczni k u p c y z cudzoziemskimi t o w a r a m i i gdy r o z w i n ę ł o się rzemiosło, pracujące g ł ó w n i e n a p o ­ trzeby w a r s t w uprzywilejowanych. W w i e k u X V I z o k o l i c z n y c h k r a j ó w i m p o r t o w a n e są różne t e k s t y l i a i części s k ł a d o w e u b i o r ó w . Z P o l s k i n p . p r z y w o z i się skóry i kożuchy, k o s z u l e , p a s y , w s t ę g i , r ę k a w i c e , pończochy, k o b i e r c e , o b r u s y i t p . I m p o r t o w a n e t o w a r y ze w z g l ę d u n a s w ą w y s o k ą cenę u ż y t k o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z w a r s t w y zamożniejsze, p o d c z a s g d y uciskany i ubogi l u d w i e j s k i nadal poprzestaje prze­ w a ż n i e n a samodziałach. W X V I i X V I I w i e k u w u b i o r a c h w a r s t w wyższych r o z w i j a się b o g a t e z d o b n i c t w o , g ł ó w n i e h a f c i a r s k i e . N o w o ś c i p o j a w i a j ą c e się w s t r o j u s z l a c h t y i b o g a t y c h m i e s z c z a n z t r u d e m przedostają się d o u b i o r u l u d o ­ w e g o . N a p r z e s z k o d z i e s t o i ubóstwo c h ł o p ó w i z a k a ­ z y zabraniające chłopom naśladować w u b i o r z e w a r ­ s t w y wyższe. D o p i e r o w X V I I I w i e k u wieś wyłamuje się z z a k a z ó w , w p r o w a d z a j ą c n p . d o s t r o j u k o b i e ­ cego r ó ż n e n o w e części s k ł a d o w e ( j a k n p . ż y w o t k i ) i k u p o w a n e n a t a r g a c h m a t e r i a ł y , które zmieniają wygląd kobiecego u b i o r u świątecznego. B a r d z o w a ż ­ n y m m o m e n t e m w r o z w o j u s t r o j u ludowego na Sło­ w a c j i b y ł o z n i e s i e n i e p a ń s z c z y z n y i uwłaszczenie c h ł o ­ p ó w . W s t r o j u l u d o w y m zaczęły w ó w c z a s p o j a w i a ć się k o s z t o w n i e j s z e t k a n i n y f a b r y c z n e , d r u k o w a n e płótna, które d o c i e r a ł y n a w i e ś za p o ś r e d n i c t w e m t a r g ó w i h a n d l u d o m o k r ą ż n e g o . W t y m s a m y m czasie z a c z y ­ nają r o z w i j a ć się różne rzemiosła pracujące dila l u ­ KAZIMIERZ SAYSSE-TOBICZYK: (Wyd. Księgarnia, Nasza Warszawa POD W I E R C H A M I I TATR 1956) P o d h a l e i j e g o b o g a t a k u l t u r a z n a n e są w P o l s c e s z e r o k o , a l e dość j e d n o s t r o n n i e . D l a t z w . „ s z a r e g o obywatela" symbolem tradycyjnej kultury Podhala j e s t niosący d r e s z c z y k e m o c j i t a n i e c zbójnicki, w k t ó ­ r y m krąg g i b k i c h „Janosików" w y k o n u j e a k r o b a t y c z ­ ne p o d s k o k i dokoła stojącej pośrodku dziewczyny, potrząsając ciupagą, i t z w . s z t u k a l u d o w a , którą r e p r e z e n t u j e najczęściej szkatułka z r z e ź b i o n y m n a w i e k u o s t e m l u b o r l i m p r o f i l e m górala n a t l e r y ­ z o w a n e j s y l w e t k i T a t r . O t y m , że i s t n i e j e jeszcze j a ­ kaś i n n a , d a l e k o c i e k a w s z a i w a r t o ś c i o w s z a k u l t u r a P o d h a l a , m a ł o k t o w i e p r ó c z specjalistów. T r u d n o się t e m u zresztą dziwić, s k o r o dzieła M a t l a k o w s k i e g o i B a r a b a s z a d a w n o już znikły z półek księgarskich, a j e d y n y m dostępnym źródłem d o poznania „skarbów P o d h a l a " była n i e w i e l k a „ b r o s z u r k a " w y d a n a p o d t a k i m właśnie t y t u ł e m , p r z e d s t a w i a j ą c a piękno s z t u k i góralskiej w sposób p o w i e r z c h o w n y , a n a w e t f a ł ­ s z y w y . O b e c n i e s y t u a c j a n i e w ą t p l i w i e z m i e n i się n a korzyść i s z e r o k i e rzesze społeczeństwa będą m o g ł y poznać bogatą kulturę j e d n e g o z n a j c i e k a w s z y c h z a ­ kątków Polski. Przyczyni się d o t e g o książka K . Saysse-Tobiczyka p t . „Pod w i e r c h a m i T a t r " — bardzo s t a r a n n i e o p r a c o w a n a , z przystępnie, a jednocześnie dobrze n a p i s a n y m t e k s t e m , bogato i l u s t r o w a n a , sto­ 62 d o w e g o s t r o j u ; j e d n y m z n i c h był n p . szeroko na Słowacji rozwinięty w X I X w i e k u w y r ó b o z d o b n y c h c z e p k ó w . Z m i e n i o n e w a r u n k i b y t u p o w o d u j ą , że d a w ­ n y strój l u d o w y u l e g a z a n i k o w i , w y p i e r a n y p r z e z f o r m y nowsze i praktyczniejsze. D a w n e stroje t r a d y ­ c y j n e stają się j e d n a k ź r ó d ł e m i n s p i r a c j i d l a a r t y ­ stów p r o j e k t u j ą c y c h u b i o r y współczesne. Poza t y m tradycje dawnych strojów ludowych podtrzymują l i c z n e z a w o d o w e i a m a t o r s k i e zespoły pieśni i tańca. D o d a t e k K o v a c e v i c o v e j dzięki s w e m u p o p u l a r n e m u ujęciu spełnia b a r d z o pożyteczną rolę. P r z y c z y n i a się o n d o t e g o , że książka M a r k o v a , która b y ł a b y d z i e ł e m przeznaczonym przede w s z y s t k i m dla nielicznej g r u ­ p y specjalistów, s t a j e się dostępna i interesująca d l a szerokiego kręgu odbiorców. Z p u n k t u w i d z e n i a n a u k o w e g o p r a c a M a r k o v a jest n i e z w y k l e w a r t o ś c i o w a . S t a n o w i o n a bezcenną p o m o c d l a słowackich e t n o g r a f ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h m o n o ­ g r a f i c z n e o p r a c o w a n i e poszczególnych s t r o j ó w r e g i o ­ nalnych. Problem ustawienia stroju ludowego w per­ s p e k t y w i e h i s t o r y c z n e j , k t ó r y u nas w y m a g a długich i m o z o l n y c h studiów p o d e j m o w a n y c h i n d y w i d u a l n i e p r z e z poszczególnych a u t o r ó w „ A t l a s u " , w S ł o w a c j i dzięki p r a c y M a r k o v a s t a j e się w z n a c z n y m s t o p n i u ułatwiony. A ż e b y zapoznać się ogólnie z przeszłością l u d o ­ w e g o u b i o r u , w y s t a r c z y t a m n i e m a l uważnie o b e j ­ rzeć z a w a r t e w n i e j i l u s t r a c j e . N i e k t ó r e szczegóły s t r o j u , j a k n p . częstą n a Z a k a r p a c i u i W ę g r a c h białą sukmanę z p r o s t o k ą t n y m s p a d a j ą c y m n a p l e c y k o ł ­ n i e r z e m , śledzić m o ż e m y w j e j r o z w o j u o d w i e ­ ku X V I . Znaczenie pracy Markova nie ogranicza się d o t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h n a południe o d K a r p a t . Z r ó w n ą korzyścią p r z e s t u d i u j e ją k a ż d y b a d a c z p o l s k i c h s t r o ­ j ó w l u d o w y c h , zwłaszcza zaś t e n , k t ó r y i n t e r e s u j e się K a r p a t a m i i P o d k a r p a c i e m . Z n a j d z i e o n n i e t y l k o ciekawe materiały i k o n o g r a f i c z n e dotyczące obsza­ r ó w Spiszą i O r a w y c z y rzucające s p o r o światła n a u b i o r y P o d h a l a n , a l e także i m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e d o b a d a n i a s t r o j ó w n i e k t ó r y c h g r u p podgórskich, j a k n p . P o g ó r z a n z o k o l i c G o r l i c , Jasła i K r o s n a , w k t ó ­ r y c h u b i o r z e występują pewne elementy (biała „ c u w a " ) o f o r m a c h b a r d z o zbliżonych d o t y c h , j a k i e spotykamy po drugiej stronie K a r p a t . Rss jąca n a w y s o k i m nym. poziomie artystycznym i technicz­ „ P o d w i e r c h a m i T a t r " n i e jest dziełem o charaKterze e t n o g r a f i c z n y m . C e l e m j e g o jest d a n i e c z y t e l n i ­ k o w i w l e k k i e j i czytelnej f o r m i e pewnej trafnie wyważonej s u m y wiadomości o T a t r a c h — i to za­ równo od strony przyrodniczej, historycznej, etnogra­ f i c z n e j , j a k i n a j b a r d z i e j współczesnych i a k t u a l n y c h zagadnień g o s p o d a r c z y c h . м S p e c y f i k a t e r e n u , a z a p e w n e i osobiste zaintereso­ w a n i e a u t o r a , k t ó r y należy d o g r o n a gorących m i ł o ś ­ n i k ó w P o d h a l a , z ł o ż y ł y się n a t o , że w książce na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wspaniała p r z y r o d a t a ­ trzańska i t r a d y c y j n a góralska k u l t u r a . W ł a ś c i w i e k o ­ lejność w y m i e n i o n y c h t u zagadnień należałoby o d ­ w r ó c i ć , w całości dzieła b o w i e m d o m i n u j e przede w s z y s t k i m góral — jego życie i s z t u k a . Widać to chociażby z p r o s t e g o z e s t a w i e n i a s t a t y s t y c z n e g o ; n a b l i s k o 350 i l u s t r a c j i 67°/o stanowią zdjęcia i r y s u n k i o treści e t n o g r a f i c z n e j , 17°/o zdjęcia krajobrazowe, a w pozostałych 1 6 % mieści się r e s z t a , na którą składają się i l u s t r a c j e o t e m a t y c e s p o r t o w e j , h i s t o ­ rycznej (dawny p r z e m y s ł podhalański), pokazujące s z k o l n i c t w o a r t y s t y c z n e , działalność C e p e l i i , p o r t r e t y osób z w i ą z a n y c h z przeszłością P o d h a l a i t p . �K s i ą ż k a p o d z i e l o n a j e s t n a 8 r o z d z i a ł ó w , z których p i e r w s z y ( „ K u w y ż y n o m " ) poświęcony jest p r z y r o d z i e tatrzańskiej, d r u g i ( „ P o d w i e r c h a m i T a t r " ) — h i ­ s t o r i i , t r z e c i ( „ W s k a l e i śniegu") — t u r y s t y c e , c z w a r ­ t y ( „ N a tatrzańskiej h a l i " ) — p a s t e r s t w u , piąty ( „ P o d s t a r y m isosrębem") — a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j i j e j p r z e n i k a n i u d o współczesnej z a b u d o w y Zakopanego, szósty ( „ L u d -Skalnego P o d h a l a " ) •— codziennemu życiu górali i i c h t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , siódmy zaś („Na ozwodną nutę") — f o l k l o r o w i góralskiemu, a w i ę c m u z y c e , tańcom i z w y c z a j o m . Całość z a m y k a rozdział ósmy ( „ D o l i n a m i r z e k " ) , w k t ó r y m a u t o r d a j e krótki o p i s p r z y r o d y i k u l t u r y l u d o w e j k r a i n p r z y ­ legających do P o d h a l a o d w s c h o d u , z a c h o d u i północy. P o s z c z e g ó l n e rozdziały ujęte są w perspektywie h i s t o r y c z n e j i choć o p a r t e n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , n i e przytłaczają c z y t e l n i k a n a d m i a r e m z b ę d n e g o w t y m w y p a d k u m a t e r i a ł u e r u d y c y j n e g o . Ciężar g a . t u n k o w y p r a c y S a y s s e - T o b i c z y k a n i e leży j e d n a k w s u ­ m i e n n i e o p r a c o w a n y m i p o p u l a r n i e p o d a n y m tekście, lecz w i l u s t r a c j a c h . „ P o d w i e r c h a m i T a t r " — to p r z e d e w s z y s t k i m a l b u m , n a k t ó r y składają się doskonałe zdjęcia, w s z e c h s t r o n n i e ilustrujące rozległą proble­ matykę T a t r i przyległego Podtatrza. E t n o g r a f z n a j ­ dzie t u cały szereg interesujących zdjęć p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h p a s t e r z y n a h a l i , pracę n a r o l i , o b r ó b k ę l n u , góralską architekturę d r e w n i a n ą . Słabiej n i e c o w y ­ padła p l a s t y k a l u d o w a . Dość j e d n o s t r o n n i e p o k a z a n e zostało m a l a r s t w o n a s z k l e ( j e d e n o b r a z o t e m a t y c e ARCHITEKTURA POLSKA DO POŁOWY W y d . I I W a r s z a w a 1956 r . T e k s t J a n a s t r . 5—30, i l u s t r a c j i 499, 1 m a p a . XIX zbójnickiej i d w a o b r a z y współczesne H . R o j K o z ł o w ­ skiej z s e r i i poświęconej K o s t c e N a p i e r s k i e m u ) i f i ­ g u r a l n a rzeźba w d r z e w i e (mało d o b r y c h s t a r y c h ś w i ą t k ó w ) ; s k r o m n i e też r e p r e z e n t o w a n a jest p o d ­ halańska s n y c e r k a . D o b r z e n a t o m i a s t wyeksponowane zostało z d o b n i c t w o w m e t a l u ( s p i n k i , f a j k i ) , a przecie w s z y s t k i m w żelazie — p o r a z p i e r w s z y b o d a j p o k a ­ z a n e zostało w sposób p r z e k o n y w a j ą c y piękno w y ­ robów k o w a l s k i c h na P o d h a l u i terenach o k o l i c z n y c h . C z y h a j ą c e n a l u d z k i e potknięcia c h o c h l i k i — d r u ­ k a r s k i i r e d a k c y j n y — p r z y c z y n i ł y się do tego, że n a w e t w t a k s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n y m d z i e l e znalazły się p e w n e u s t e r k i . N a r a c h u n e k p i e r w s z e g o zapisać można o d w r ó c e n i e „ d o g ó r y n o g a m i " i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiającej przęślicę ( s t r . 118), n a r z e c z d r u g i e g o p o d ­ p i s d o i l u s t r a c j i n a s t r . 141, g d z i e g l i n i a n e d z b a n k i s ł o w a c k i e i współczesna c e r a m i k a a r t y s t y c z n a ( K e ­ n a r a ) określone zostały m i a n e m „ a r t y s t y c z n y c h w y ­ robów c e r a m i k i podhalańskiej". D r o b n e t e potknięcia n i e w ą t p l i w i e zostaną usunięte w przyszłych w y d a n i a c h . Można b y p r z y tej sposob­ ności w y m i e n i ć m a ł o c z y t e l n e zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e olejarnię w Zębie ( s t r . 119). O c z y w i ś c i e w s k a z a n e t u z r e c e n z e n o k i e g o o b o w i ą z k u u s t e r k i n i e umniejszają wartości dzieła, które n i e w ą t p l i w i e należy d o n a j b a r ­ dziej u d a n y c h opracowań w naszej współczesnej l i t e ­ raturze krajoznawczej. Rss WIEKU. Zachwatowicza, M i n ę ł o już c z t e r y l a t a o d c h w i l i , g d y n a półkach księgarskich p o j a w i ł o się i r ó w n i e s z y b k o zniknęło pierwsze wydanie „Architektury". Obecnie ukazało się w y d a n i e I I , stanowiące w w i e l u w y p a d k a c h p o ­ w a ż n y k r o k naprzód, jeśli c h o d z i o sposób w y e k s p o ­ n o w a n i a skarbów architektury murowanej. Sporo obiektów, k t ó r e w p i e r w s z y m w y d a n i u i l u s t r o w a n e b y ł y słabszymi zdjęciami, p o k a z a n o o b e c n i e w n o w y m ciekawszym ujęciu fotograficznym, wprowadzono wiele pominiętych poprzednio zabytków, przybyło m n ó s t w o zdjęć d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h i p o m n o ż y ł a się w y d a t n i e ilość zdjęć ilustrujących w n ę t r z a p o ­ szczególnych z a b y t k ó w . P o z i o m szaty i l u s t r a c y j n e j j a k n a nasze m o ż l i w o ś c i t e c h n i c z n e j e s t b a r d z o d o ­ b r y , można w i ę c bez p r z e s a d y p o w i e d z i e ć , iż poznan"s k i e Z a k ł a d y G r a f i c z n e i m i e n i a M . K a s p r z a k a zdały w t y m w y p a d k u e g z a m i n n a piątkę. N i e poszczęściło się t y l k o w o m a w i a n y m wydaw­ n i c t w i e a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j . Pisząc p r z e d t r z e m a l a t y recenzję p i e r w s z e g o w y d a n i a ( P o l . Szt. L u d , r . 1953, s t r . 189) w y r a z i ł e m n a i w n e p r z e k o n a n i e , że w związku z p r z e w i d y w a n y m wkrótce I I w y d a n i e m „ ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć p e w n e k o r e k t y w d o b o ­ rze zdjęć, usunąć u s t e r k i , t a k b y część wstępna, p o ­ święcona a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j , stanęła n a r ó w n i e wysokim poziomie j a k dalsze p a r t i e omawianego dzieła". T r u d n o było o c z y w i ś c i e w ó w c z a s p r z e w i d z i e ć , że „ p e w n e k o r e k t y " pójdą w t y m k i e r u n k u , iż l u d o w a a r c h i t e k t u r a z o s t a n i e w następnym w y d a n i u c a ł k o ­ w i c i e i s r o m o t n i e w y r z u c o n a . C z e m u t a k się stało, t r u d n o wyjaśnić, n i e m n i e j j e d n a k k o r e k t y w y m a g a ł b y o b e c n i e tytuł r e c e n z o w a n e g o dzieła: „Architektura p o l s k a d o p o ł o w y X I X w . " . Jeśli p i s z e się o a r c h i ­ t e k t u r z e „ p o l s k i e j " , m a się c h y b a n a m y ś l i r ó w n o ­ cześnie „ l u d o w ą " , t r u d n o b o w i e m d o r o b e k w d z i e d z i ­ n i e a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , stanowiącej własność i osiągnięcie s z e r o k i c h w a r s t w l u d o w y c h t w o r z ą c y c h 80"/o całego n a r o d u u w a ż a ć za... n i e p o l s k i , a w i ę c nie wchodzący do h i s t o r i i p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y . J e s t rzeczą w i a d o m ą , że w społeczeństwach k l a s o w o zróżnicowanych j e d y n i e k u l t u r a k l a s e l i t a r n y c h m a p r a w o i z a s z c z y t r e p r e z e n t o w a ć kulturę całego n a r o ­ d u . O d t e g o j e d n a k odeszliśmy, z d a j e się, dosyć d a ­ l e k o . Dziś w i e m y już, że n a kulturę n a r o d u p o l s k i e g o j a k o całości składa się z a r ó w n o t o , c o zostało w P o l ­ sce w y k o n a n e za pieniądze m o ż n y c h , j a k i t o , co s t w o r z y ł s a m l u d d l a s i e b i e , w ł a s n y m i ciężkim w y ­ siłkiem. Słuszne t o s t a n o w i s k o z n a l a z i o s w ó j w y r a z w w i e ­ l u p r a c a c h n a u k o w y c h , które się u nas w o k r e s i e o s t a t n i e g o dziesięciolecia ukazały. D o r o b e k a r t y s t y c z ­ n y l u d u p o l s k i e g o u w z g l ę d n i o n y został z a r ó w n o w skryptowych opracowaniach historii sztuki, j a k i w specjalnych rozprawach z zakresu architektury, j . np. „Historia a r c h i t e k t u r y " T. B r o n i e w s k i e g o czy p o p u ­ l a r n i e o p r a c o w a n e j książce F . Piaścika. Na t y m s a m y m słusznym s t a n o w i s k u stała p o ­ przednio redakcja recenzowanej t u „Architektury p o l ­ s k i e j " dając w I w y d a n i u z w i ę z ł e o m ó w i e n i e a r c h i ­ t e k t u r y l u d o w e j oraz przegląd występujących w n i e j form architektonicznych. Jeżeli j e d n a k z p o w o d u jakichś trudności n i e można było t e g o działu w d r u g i m w y d a n i u u w z g l ę d n i ć , n a ­ leżało d l a uniknięcia nieporozumień podkreślić t o p r z e z odpowiednią zmianę tytułu. N i e można b o w i e m cofać się z r a z zajętych p o s t ę p o w y c h p o z y c j i i m ó w i ć 0 „ p o l s k i e j " a r c h i t e k t u r z e t a k , j a k b y istniała o n a wyłącznie w postaci a r c h i t e k t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h . W s w e j szacie o b e c n e j I I w y d a n i e „ A r c h i t e k t u r y " jest bardzo c h a r a k t r y s t y c z n y m d o k u m e n t e m w s k a z u ­ jącym na b r a k j a s n y c h kryteriów, którymi k i e r o w a n o się w p r a c a c h r e d a k c y j n y c h . W p i e r w s z e j c h w i l i m o ż n a b y sądzić, że usuwając architekturę l u d o w ą , g ł ó w n i e — j a k w i e m y — d r e w ­ nianą, o g r a n i c z a Redakcja celowo zakres wydaw­ n i c t w a do „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j " . O k a ­ z u j e się j e d n a k , że t a k n i e j e s t , g d y ż p r z e z w ą s k i e „ u c h o i g i e l n e " przedostało się n a k a r t y książki k i l ­ kanaście zdjęć architektury d r e w n i a n e j , głównie kościółków, j e d n a bożnica, parę d w o r s k i c h s p i c h r z ó w 1 d w a mieszczańskie d o m k i . J a k i e b y ł y k r y t e r i a w y ­ b o r u t y c h o b i e k t ó w , t r u d n o odgadnąć. B y ć m o ż e R e ­ d a k c j i chodziło n i e o usunięcie a r c h i t e k t u r y „ d r e w - 63 �n i a n e j " a l e „ l u d o w e j " . W i e m y p r z e c i e , że n i e w s z y s t ­ k o , co zostało z b u d o w a n e z d r e w n a , m u s i b y ć k o ­ n i e c z n i e l u d o w e . K o ś c i o ł y czy s y n a g o g i drewniane u w a ż a n e b y w a j ą n i e k i e d y za z a b y t k i n i e w c h o d z ą c e w z a k r e s l u d o w e j a r c h i t e k t u r y . Jeśli t a k i e było z a ­ łożenie R e d a k c j i , t o r e a l i z a c j a j e g o n i e w y p a d ł a n a j szczęśliwiej, gdyż o b o k i l u s t r a c j i kościołów i s y n a ­ gog t r z e b a b y ł o b y też dać p r z y k ł a d y d r e w n i a n y c h ratuszów, d w o r ó w czy z a j a z d ó w , a n i e należało umieszczać d o m ó w małomiejskich, w t y m s a m y m s t o p n i u „ l u d o w y c h " co i w i e j s k i e , czy d r e w n i a n y c h s p i c h l e r z y , c h y b a że już s a m f a k t przynależności d o k o m p l e k s u zabudowań d w o r s k i c h k a n o n i z u j e je n i e ­ jako i podnosi w h i e r a r c h i i zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h d o k a t e g o r i i „sztuki w y ż s z e j " . B y ć m o ż e j e d n a k , że c e l w p r o w a d z e n i a w s p o m n i a n y c h w y ż e j z a b y t k ó w d r e w n i a n y c h d o a l b u m u b y ł zgoła i n n y . B y ć m o ż e chodziło o p o k a z a n i e , w j a k i sposób w z o r y a r c h i t e k ­ t u r y m u r o w a n e j znajdują o d b i c i e w b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m ? Jeśli t e n d e n c j a została odgadnięta t r a f ­ n i e , t o c i e k a w y ó w z a m i a r r ó w n i e ż n i e został n a l e ­ życie p r z e p r o w a d z o n y , b o w ó w c z a s kościoły drew­ n i a n e o s y l w e t c e g o t y c k i e j należałoby zestawić z i c h murowanymi pierwowzorami, obok renesansowego p o r t a l u k a m i e n n e g o p o k a z a ć podhalańskie odrzwia z zastrzałami, o b o k r e n e s a n s o w y c h s z c z y t ó w k a m i e n i c mieszczańskich p o d o b n y w kształcie s z c z y t kościoła w Szymbarku, obok budynków klasycystycznyćh z wnękami ozdobionymi k o l u m n a m i — podobnie z b u ­ dowaną chałupę podlaską i t d . , i t d . M o ż l i w e j e d n a k , że decyzję usunięcia większości zabytków a r c h i t e k t u r y spowodowały m o t y w y este­ t y c z n e . M o ż e p r y m i t y w n e chałupy w i e j s k i e n i e w y ­ t r z y m a ł y p o p r o s t u z e s t a w i e n i a z n a j w y ż s z y m i osiąg­ nięciami naszej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j ? A l e w t a ­ k i m r a z i e czemuż w I I w y d a n i u „ A r c h i t e k t u r y " z n a ­ lazła się n p . m u r o w a n a h a l a f a b r y c z n a z S i e l p i W i e l ­ k i e j , której e s t e t y c z n e w a l o r y b y ł o b y b a r d z o t r u d n o w y k a z a ć , czy d w o r s k i b u d y n e k g o s p o d a r c z y z W r z ą c y nie wytrzymujący z k o l e i zestawienia z jakąkolwiek 64 I chałupą cienie? wiejską zaopatrzoną w narożnikowe pod­ T a k w i ę c o w y c h kilkanaście i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h z a b y t k i b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o znalazło się w ś r ó d a r c y d z i e ł p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j bez j a k i e g o k o l w i e k u z a s a d n i e n i a i n i e w i a d o m o p o co. F a k t , że zostały o n e w t ł o c z o n e w r a m a c h o g ó l n e g o układu c h r o n o l o g i c z n e g o p o m i ę d z y z a b y t k i m u r o w a n e n i e k i e d y z p o m i n i ę c i e m jakiegoś s e n s u w e w n ę t r z n e g o ( d r e w n i a n e kościółki z Dębna, G r y w a ł d u , S ę k o w e j i L a s z e w a znalazły się m i ę d z y s p i c h l e r z e m toruńskim i gdańskim ż u r a w i e m z j e d n e j s t r o n y a kościołem w P a c z k o w i e i c e r k w i ą - w a r o w n i ą w Supraślu — z d r u g i e j ) , t y m b a r d z i e j podkreśla, j a k b a r d z o są one tam przypadkowe i niepotrzebne. Mimo ogromnej szczupłości z a k r e s u , w j a k i m a r c h i t e k t u r a d r e w n i a n a reprezentowana jest w recenzowanym w y d a w n i c t w i e , poszczególne zdjęcia n i e stoją na n a l e ż y t y m p o z i o m i e a i wybór obiektów b u d z i czasem wątpliwości. P o ­ w t ó r z o n o nip. za p i e r w s z y m w y d a n i e m zdjęcie k o ś ­ cioła w S ę k o w e j , mało m ó w i ą c e o i s t o t n y m p i ę k n i e t e g o c e n n e g o z a b y t k u , w y m i e n i o n o n a g o r s z e zdjęcie c e r k w i z P o w r o ź n i k a dając n a m i e j s c e s t a r s z e g o , g d y w s z y s t k i e d a c h y b y ł y jeszcze k r y t e g o n t e m , zdjęcie nowe. z b l a s z a n y m d a c h e m n a d p r e z b i t e r i u m . Na m a r g i n e s i e należałoby dodać, że c e r k i e w w P o w r o ź n i k u ze w z g l ę d u na częściową zmianę b r y ł y d a c h u w ogóle n i e p o w i n n a b y ć użyta j a k o przykład r e p r e ­ z e n t a t y w n y . O w i e l e czystsza p o d w z g l ę d e m s t y l o ­ w y m i bardziej t y p o w a jest np. c e r k i e w w K w i a t o ­ niu, pow. Gorlice. W y d a j e m i się, że w p r z y s z ł y m I I I w y d a n i u „ A r c h i ­ t e k t u r y " s p r a w ę tytułu i treści należałoby jeszcze r a z b a r d z o g r u n t o w n i e p r z e m y ś l e ć i pójść bądź k o n ­ s e k w e n t n i e po l i n i i „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a ­ n e j " , bądź „ a r c h i t e k t u r y p o l s k i e j " , a l e o c z y w i ś c i e ze s t a r a n n i e o p r a c o w a n y m działem l u d o w e j a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j . Osobiście w y p o w i e d z i a ł b y m się za t y m drugim. Rss. �