https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a28a7d6851de8a36bc7f86bc5dc07d8.pdf 7c3fda4b0808455c49258945cc58fea3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2176 Title A name given to the resource List z podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Czyżewski LIST Z PODRÓŻY S z a n o w n y Panie Aleksandrze! Ten list piszę w o d p o w i e d z i na pańską prośbę o refleksję nad r u c h e m a m a t o r s k i m , kulturą a l t e r n a t y w n ą , teatrem — o c z y w i ś c i e w t y m t y l k o obszarze, który stał się d o s t ę p n y m o j e m u d o ś w i a d c z e n i u . T r o c h ę z w l e k a ł e m z o d p o w i e d z i ą . J u ż trzeci miesiąc jesteśmy w Podróży na W s c h ó d — t a k n a z w a l i ś m y nasze o b e c n e przedsięwzięcie, które w jakiś s p o s ó b realizuje marzenie o ciągłej w ę d r ó w c e , łączącej w j e d n o życie i pracę, miłość i o b o w i ą z e k , o g i e ń i n i e b o , marzenie, które ma s w e ź r ó d ł o w czasach, o k t ó r y c h będę pisał. M y ś l ę , że z a r ó w n o t o , jak i fakt, że w tej drodze s p o t k a ł o się w i e l u ludzi, u c z e s t n i k ó w zdarzeń, które będę p r z y z y w a ł — że t o w s z y s t k o p o m o ż e mi t y l k o w r o z m o w i e z przeszłością. U w a g ę s w o j ą s k u p i ę na d o ś w i a d c z e n i u „ G a r d z i e n i c " , w k t ó ­ rym brałem udział w latach 1 9 7 8 — 1 9 8 3 i na c a ł y m kontekście z t y m z w i ą z a n y m . Zacznę j e d n a k o d r o b i n ę w c z e ś n i e j , o d recytacji poezji. W Polsce m ł o d y c z ł o w i e k , p o c z ą w s z y już o d szkoły p o d s t a w o w e j , m o ż e w z i ą ć udział w r u c h u , k t ó r y ma s w o j ą tradycję, ma s w o j e w z l o t y i u p a d k i , ma s w o i c h m i s t r z ó w i w y ­ c h o w a n k ó w , i który w najczystszym s ł o w a t e g o sensie jest r u c h e m a l t e r n a t y w n y m . C h o d z i o u w a g ę s k u p i o n ą na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , a l b o inaczej, o pracę w obrębie w ł a s n e j w r a ż l i w o ś c i , charakteru i ś w i a d o m o ś c i . W ó w c z a s była t o cała sieć s p o t k a ń w r ó ż n y c h miejscach Polski, w ciągu c a ł e g o r o k u , s p o t k a ń ludzi g ł o d n y c h d u c h o w e j p r z y g o d y , p o u c z e n i a , d o s t ę p ­ n y c h j e d n a k w innej f o r m i e niż p r o p o n o w a ł a t o szkoła czy kościół. Poezja, a w i ę c przestrzeń w o b r ę b i e której działali, c h r o n i ł a ich szczelnie, czy chcieli t e g o czy nie, przed kulturą oficjalną, komercyjną, mass m e d i a m i , p r o f e s j o n a l i z m e m i t d . T u t a j alter­ n a t y w n o ś ć nie jest czymś przyjętym czy w y m y ś l o n y m — p o prostu przynależy d o natury rzeczy. I nie p o m o g ą nic różne ingerencje z z e w n ą t r z w ten ś w i a t — różni l o g o p e d z i , aktorzy z a w o d o w i i inni specjaliści, którzy c h ę t n i e by p o w y r y w a l i c h w a s ­ t y w t y m o g r ó d k u , żeby c h o ć t r o c h ę p r z y p o m i n a ł ich w ł a s n y . Istota poezji b r o n i się sama i kontestuje. Otóż ja jestem w y ­ c h o w a n k i e m t e g o r u c h u . Po o d e j ś c i u z „ G a r d z i e n i c " na n o w o się w tę s p r a w ę z a a n g a ż o w a ł e m , bardziej już j a k o w y c h o w a w c a i juror, ale też w e w ł a s n e j praktyce teatralnej, w której recytacja, czyli sztuka u w a g i s k u p i o n e j na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , s p o t y k a się z w y p r a c o w a n ą w „ G a r d z i e n i c a c h " ś w i a d o m o ś c i ą ciała i o d d e c h u . A l e nie o t y m c h c i a ł e m pisać. Faktem jest, że t o m o j e d o ś w i a d c z e n i e recytatorskie w a r s z t a t o w o w pracy w „ G a r ­ d z i e n i c a c h " się nie przydało — w i ę c e j , s t a n o w i ł o przeszkodę, którą trzeba b y ł o przezwyciężyć. Z c z y m ja przyszedłem d o „ G a r d z i e n i c " ? Z poezją M i ł o s z a , ( t o m i k Ocalenie cały przepisany ręcznie w czytelni u n i w e r s y t e c ­ k i e j ) , z i n t e n s y w n i e p r z e ż y w a n y m s p o t k a n i e m ze Stachurą, z j e g o ż y c i e m i książkami, z p o c h ł o n i ę t ą w r ę c z książką Brauna o n o w y m teatrze na świecie... i z całą s w o j ą bezradnością. A t a m , w p o m i e ­ szczeniu przed salą, na p ó ł c e stał M i c k i e w i c z , Rabelais, B a c h t i n , M o s z y ń s k i , Kolberg... Pamiętam też a l b u m z rycinami Blake'a, które nakładają mi się teraz na obraz l u d z k i c h ciał p o d d a n y c h ekspresji i muzyce, obraz jaki u j a w n i a ł się po o t w o r z e n i u d r z w i d o sali, w której p r a c o w a l i ś m y . G ł o w a na dół, brzuch d o góry, ś m i e c h d o t r z e w i , akrobacje, c z u p r y n y jak p ł o m y k i ś w i e c na w i e t r z e , gitary, flety i b ę b e n , r y t m i dotyk... O d t e g o w s z y s t k i e g o aż gęste b y ł o p o w i e t r z e . Ten czas t o była dla m n i e p r a w d z i w a szkoła. Proszę sobie w y o b r a z i ć m ł o d e g o c h ł o p a k a ( k o ń c z y ł e m w t e d y 2 0 lat) z a k o c h a ­ n e g o w sobie, n i e p o r a d n e g o ż y c i o w o , a m b i t n e g o , który już coś t a m m a ł e g o osiągnął, czegoś d o t k n ą ł , i który nagle w r z u c o n y jest w n o w y ś w i a t , gdzie trzeba cały s w ó j bagaż w y r z u c i ć , b o może t y l k o przeszkadzać, z a p o m n i e ć o sobie i p o d d a ć się n i e z n a n e m u . W takiej sytuacji m o ż l i w e są d w i e reakcje: a l b o c z ł o w i e k o k o p u j e 62 się w s w o j e j f o r t e c y i broni z d o b y t y c h p o z y c j i , a l b o c o ś pęka i przez wąską szczelinę w y c h o d z i nagi, by w s ł u c h a ć się i w s p ó ł i s ­ tnieć. Ten d r u g i w a r i a n t jest o c z y w i ś c i e w a r i a n t e m k o c h a n k a i tak też się ze mną stało — serdeczna kropla zaczęła drążyć skałę i p o w o l i zacząłem przystawać d o zespołu. A była t o n i e z w y k ł a konstelacja ludzi, n a p r a w d ę d u ż y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . B y ł e m o d nich młodszy, n a w e t d u ż o młodszy. M i e l i już za sobą d o ś w i a d ­ czenia teatru s t u d e n c k i e g o lat siedemdziesiątych i Teatru „ L a b o ­ r a t o r i u m " . Na p o s z u k i w a n i e n o w e g o n a t u r a l n e g o ś r o d o w i s k a teatru w y r u s z y l i w 1 9 7 7 r o k u . S p o t k a ł e m ich w K r a k o w i e w 1 9 7 8 roku na M i ę d z y n a r o d o w y m Biennale Teatru A m a t o r s k i e g o i w y ­ ruszyłem z n i m i na w y p r a w ę d o C y g a n ó w . N i g d y nie w i d z i a ł e m ich pracy z zewnątrz. J u ż t a m , w Szaflarach, w Spektaklu Wieczornym działałem w e w n ą t r z , w y k o n u j ą c małą etiudę. P o t e m w s z y s t k o p o t o c z y ł o się szybko: w e w n ę t r z n a praca, w y p r a w y , ludzie na w s i , p o d r ó ż e p o Europie... I n t e n s y w n y s t r u m i e ń . N i e b y ł o czasu na w ł a s n e p r o b l e m y , na refleksje t y p u czy m n i e t o realizuje czy nie, na w ą t p l i w o ś c i i roztrząsania decyzji. T o był s t r u m i e ń d o ś w i a d c z e n i a , o c z y w i s t y , s p o n t a n i c z n y , bez­ graniczny. Nie w i e się w t e d y c o t o kalendarz, rachuby, zmęczenie, dystans. I ciągle trzeba s t a w a ć na w y s o k o ś c i zadania, czy t o w o b e c t y c h dziesięciu przyjaciół, którzy stawiają duże w y m a g a ­ nia, czy w o b e c ludzi na w s i , czy w o b e c b i o r ą c y c h udział w w y p r a w i e . Jesteś t a k i , jakie w tej c h w i l i dajesz ś w i a d e c t w o o sobie. I t u nic nie da się zatrzymać, p o w t ó r z y ć , zagadać czy ukryć. Czy stół w „ G a r d z i e n i c a c h " był s u t o czy u b o g o z a s t a w i o n y ? Nie w i e m . Nie m y ś l a ł e m o t y m . Zawsze t y l k o i r y t o w a ł y m n i e u w a g i czy a r t y k u ł y o t y m , jak t a m jest ciężko i biednie. T o ciągnie się d o dziś. B y ł e m syty w „ G a r d z i e n i c a c h " i t o o d rana d o późnej n o c y . Czy ciężko p r a c o w a l i ś m y ? W y d a w a ł o mi się, że tak, zwłaszcza p e w ­ n y m i okresami. A l e , g d y po odejściu z zespołu, kolega z Poznania poprosił m n i e , ż e b y m przez tydzień p o p r o w a d z i ł za n i e g o lekcje języka p o l s k i e g o w t e c h n i k u m , ugryzłem się w język i w i ę c e j 0 ciężkiej pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " nie w s p o m i n a ł e m . A ż n i e w i a ­ r y g o d n e , ile p o d o b n y c h m i t ó w i klisz f u n k c j o n u j e w ś r ó d ludzi. Z z e w n ą t r z t o może w y g l ą d a ć n a w e t atrakcyjnie, ale jest bardzo niebezpieczne dla w e w n ę t r z n e j pracy. Wystarczy taką kliszę przyjąć — a cóż bardziej kuszącego — i ma się garb na całe lata, k t ó r e g o z b i e g i e m czasu coraz t r u d n i e j jest się pozbyć. Porzucam już dygresje i p o w r a c a m d o okresu z przełomu lat 7 0 1 8 0 . N a d c h o d z i ł czas kondensacji d o t y c h c z a s o w y c h d o ś w i a d ­ czeń, nadania im jeszcze i n n e g o w y m i a r u . Rodził się spektakl Gusła. Pamiętam dużą salę na piętrze pałacu w „ G a r d z i e n i c a c h " , która była w ó w c z a s naszym d o m e m : t a m w s z y s c y spaliśmy, t a m jedliśmy, t a m p r z y j m o w a l i ś m y g o ś c i . Kto nas o d w i e d z a ł ? Na przykład H i d e o Kanze, mistrz teatru N ó , k t ó r e g o grę na flecie słyszę d o dziś, Jerzy G r o t o w s k i , o p o w i a d a j ą c y n a m przy stole o „ s y z y g o s " — ś w i e t l i s t y m bliźniaku g n o s t y k ó w ; Paco M a y a n o , ś p i e w a j ą c y f l a m e n c o tak, jak t y l k o Lorca o t y m pisać potrafił: „ Z o l i w e k ciężko zwisają krzyki. T o chmara p t a k ó w u w i ę z i o n y c h rozpościera w c i e m n o ś c i a c h d ł u g i e o g o n y " . Przychodził też pan J a n , stróż, by o p o w i a d a ć s w o j e n i e z w y k ł e s n y o p o d r ó ż a c h d o nieba, r o z m o w a c h z a n i o ł a m i i d u c h a m i , a l b o też p r o r o c t w a z ksiąg M i c h a l d y ( S y b i l l i ) zaczerpnięte. Był t a m piecyk, trociniak, z i m o w ą porą rozgrzany d o czer­ w o n o ś c i i prychający d y m e m , duży stół, szafa, półka z książkami, a za przesłoną w różne s t r o n y p o r o z s t a w i a n e tapczany, w o k ó ł k t ó r y c h p r ó b o w a ł y się z a g o s p o d a r o w a ć i n d y w i d u a l n e ś w i a t y k a ż d e g o z nas: szafki, małe p ó ł k i , plecaki, instrumenty... Z książek p a m i ę t a m o c z y w i ś c i e różne w y d a n i a M i c k i e w i c z a , teksty Pigonia �0 Dziadach, Ev- o d c z u c i e m ó w c z e s n e j pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Nie z d z i w i ł b y m d o k i m o w a . Mój wiek W a t a , Fabuła rasę Stachury, pisma S i m o n e Miłosza poezje i Ziemię się też, g d y b y Pan o d n i ó s ł się d o tej relacji z p o d e j r z l i w o ś c i ą , czy Ulro, Prawosławie Weil. n a w e t z i r o n i c z n y m u ś m i e c h e m . J a sam chętniej u m i e ś c i ł b y m t o Olaf dostał w ó w c z a s c y m b a ł y , Jasiek harmonię, przy p o m o c y w j a k i c h ś bardziej s t a b i l n y c h , teatralnych ramach. T y m c z a s e m tak której r o z p i s y w a ł na głosy ukraińskie pieśni p r z y w i e z i o n e z D u - się nie da. Czy o w o niegranie oznaczało bycie sobą w spektaklu? biażyna. Były też pieśni białoruskie o d n a l e z i o n e przez Piotrka Nie. T o nie p o l e g a ł o na w y t y c z e n i u bezpośredniej linii z życia d o 1 W a n d ę podczas „ W y p r a w y z i m o w e j " , pierwsze pieśni ż y d o w s ­ zdarzenia. Wręcz p r z e c i w n i e , n a s t ę p o w a ł o przeistoczenie, w c i e ­ kie, chasydzkie n i g u n y , a także pieśni i m e l o d i e z Lubelszczyzny, lenie w inną postać egzystencji, d o t k n i ę c i e u k r y t e g o , z u p e ł n i e jak c h o ć b y oberek ze w s i Piłatka, a l b o Hej, dołóż pieśń nieznanego lądu. Jeżeli spektakle Guseł o d b y w a ł y się w k o ń c ó w ­ zapisana na j e d n e j z p i e r w s z y c h w y p r a w nad B u g . Były też kasety ce t y g o d n i a , t o w ó w c z a s w s z y s t k o ku tej s o b o c i e czy niedzieli moja, z mojej pierwszej podróży na Grabarkę, ze spotkania z Babką ciążyło, b y ł o p r z y g o t o w a n i e m i o c z e k i w a n i e m na c h w i l ę w z m o ­ z Otrocza, która leczyła przykładając d o ciała saganek z t o p i o n y m ż o n e g o życia, na bycie i n n y m sobą. A l e t o d o ś w i a d c z e n i e w c a l e woskiem i zaklinając: „ N i e c h a j wszystkie bóle śpią, i teraz i zawsze, i na w i e k i w i e k ó w . A m e n " , a p o t e m odczytywała c h o r o b ę z kształtu zastygłego w o s k u i przepisywała zioła. Oczy­ w i ś c i e są t o j e d y n i e o k r u c h y w y ł o n i o n e z c a ł e g o kontekstu nie musi zakładać k o n w e n c j i i gry. I nie ma t u sprzeczności. A może t o s t a n o w i ukrytą istotę i m o c teatru w ł a ś n i e ? M o j a o p o w i e ś ć d o b i e g a kresu. Z k o ń c e m 1 9 8 3 roku o d s z e d ł e m z zespołu. I w ó w c z a s także nie towarzyszyła t e m u żadna przemyś­ naszych w y p r a w i r e k o n e s a n s ó w , s p o t k a ń ze starcami i z ł o w r o g ą , lana decyzja, żadna rachuba; musiałem zebrać w s z y s t k i e s w e siły, pijaną ciżbą, cisnącą się w d r z w i a c h izby, gdzie o d b y w a ł o się całą o d w a g ę , by być p o s ł u s z n y m w e w n ę t r z n e m u g ł o s o w i , który Zgromadzenie l e d w i e słyszalnie n a k a z y w a ł mi p a k o w a ć m a n a t k i i ruszać w d r o ­ Wieczorne. Na salę gę. T o był ten sam głos, który p r z y p r o w a d z i ł m n i e d o „ G a r ­ c h o d z i l i ś m y czasem p o j e d y n c z o z W ł o d k i e m , czasem w m a ł y c h d z i e n i c " , d l a t e g o nie śmiałem m u się sprzeciwiać. Przede mną g r u p a c h , czasem wszyscy, budząc się na zmianę w c i ą g u całej była c i e m n o ś ć , zupełnie nie w i e d z i a ł e m d o k ą d idę. Na szczęście nocy. nie b y ł e m sam, jeszcze kilka o s ó b o d c h o d z i ł o w ó w c z a s z zespołu T o w s z y s t k o r ó ż n y m i d r o g a m i przenikało d o Guseł. Kończyliśmy często ś w i t e m i wtedy zdarzało się, że w blasku jutrzenki graliśmy mecz w piłkę nożną, a l b o p o prostu i bardzo sobie w t e d y p o m o g l i ś m y . Zacząć trzeba by n o w ą o p o w i e ś ć , ale nie czas na t o . M y ś l ę teraz szło się na mszę poranną d o kościoła w W y g n a n o w i c a c h . O b e c n i e u ś w i a d a m i a m sobie, że tak n a p r a w d ę Gusła n i g d y nie o idei, którą przez te kilka lat p r ó b o w a l i ś m y u r z e c z y w i s t n i ć i która zaistniały dla m n i e w kategoriach teatralnych. N i g d y nie o d ­ ciągle pozostaje ż y w ą , może już nie w s a m y c h „ G a r d z i e n i c a c h " , czułem t e g o zdarzenia j a k o p e w n e j k o n w e n c j i a bardziej w każdym z nas z o s o b n a , w ludziach „ G a r d z i e n i c " . i umowności sytuacji, relacji z w i d z e m , ś w i a d o m o ś c i f o r m y . Nie p r z y p o m i n a m N i g d y sobie w s p ó l n i e takiej idei nie z w e r b a l i z o w a l i ś m y , sobie też, a b y m k i e d y k o l w i e k przejął się t y m , jak t o jest o d b i e r a n e bardziej, że pozostaje ona w c i ą ż ż y w a , a w i ę c ukryta. Pragnę t y l k o przez i n n y c h i jakie ma recenzje. B y ł o i n t e n s y w n e działanie z najbliższymi, o t w a r t e na pracę d u c h o w ą . Nie b y ł o żadnej linii wskazać Panu p e w i e n t r o p , ten mianowicie, który tym poprzez w y p r a w y i rekonesanse p r o w a d z i ł ku l u d z i o m na w s i . P r z y n a j m ­ h o r y z o n t a l n e j , j e d y n i e linia p i o n o w a , b e z i n t e r e s o w n e w o ł a n i e niej dla n i e k t ó r y c h z nas ta podróż już d a w n o przestała być z w n ę t r z a , k o n i e c z n e tak, jak lament u w d o w y , a l b o pieśń u pana podróżą po n o w e ś r o d o w i s k o dla teatru, po w i e d z ę k r a j o z n a w ­ m ł o d e g o . A k t o r — z t y m s ł o w e m n i g d y nie m o g ł e m się o s w o i ć , czą, czy historyczną, p o atrakcyjny materiał, który później można nie d l a t e g o , że ż y w i ę d o n i e g o jakąś urazę, bo nie, ale d l a t e g o , że by na różny s p o s ó b w y k o r z y s t a ć . Niepostrzeżenie g o d z i n y s p ę ­ o n o nie mieściło się w ż a d n y m p o l u odniesienia d o ó w c z e s n e j d z o n e w izbach ze starcami przy w t ó r z e ich pieśni, m o d l i t w y , pracy. J a p o prostu nie grałem. Przez w i e l e w i e c z o r ó w w ciągu skargi i t ę s k n o t y s t a w a ł y się g o d z i n a m i w t a j e m n i c z e n i a na takiej kilku lat k o c h a ł e m , cierpiałem, t ę s k n i ł e m i w o ł a ł e m bez żadnej samej zasadzie na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć c h ł o p a k a d o u m o w n o ś c i , w j e d n y m s t r u m i e n i u u c z e s t n i c t w a p ł y n ą c y m dzięki ś p i e w u w c e r k i e w n y m chórze s t a w i a n o g o p o m i ę d z y ś p i e w a k ó w o b e c n o ś c i najbliższych przyjaciół. Tak w ł a ś c i w i e nic n a d z w y ­ podczas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał t o n u , który o d t ą d c z a j n e g o , powtarzająca się m o d l i t w a w i e c z o r n a z r a c h u n k i e m zestrajał będzie j e g o duszę i p r z y w o ł y w a ł . sumienia i inkantacją. Szczególne może t y l k o t o , że m o ż l i w a w g r u p i e , w ł a ś c i w i e t y l k o dzięki g r u p i e , i w teatrze Otóż podczas w y p r a w . Z g r o m a d z e ń W i e c z o r n y c h , r e k o n e s a n ­ wobec sów... d a w a ł się słyszeć ó w t o n p r z y p o m i n a j ą c y głos d z w o n u w i d z ó w , d o k t ó r y c h nic nie jest s k i e r o w a n e , a j e d n o c z e ś n i e z d a w n o już opuszczonej ś w i ą t y n i . Szukaliśmy ścieżki w y j ś c i a zdarza się, że o d c z u w a j ą silniej w s p ó l n o t ę z t y m i , którzy ich z krainy w y d z i e d z i c z e n i a ? P r z y w o ł u j ę ten t r o p , b o w i e m m n i e goszczą p o d j e d n y m d a c h e m . s a m e g o o n najbardziej n i e p o k o i i inspiruje. T o w s z y s t k o jest o c z y w i ś c i e moim bardzo subiektywnym Łączę w y r a z y s z a c u n k u . DROGI PANIE ALEKSANDRZE (...) O b e c n i e na W i g r a c h r o z p o c z y n a m y pierwszy nasz p o w a ż ­ ny projekt w t y m regionie — „ P a m i ę ć s t a r o w i e k u " . Poza uczest­ i p r a w o s ł a w n i . Szykuje się też w i e l k i e ś w i ę t o pieśni s t a r o w i e k u z udziałem z e s p o ł ó w i ś p i e w a k ó w z całego pogranicza. n i k a m i z Polski i zagranicy, którzy przewinęli się przez „ P o d r ó ż na Myślę o t y m wszystkim jako o pierwszym impulsie do spot­ W s c h ó d " i będą tutaj p r e z e n t o w a ć spektakle, koncerty, w y s t a w y kania, w z a j e m n e g o rozpoznania i przełamania l o d ó w . Następne oraz p r o w a d z i ć warsztaty i seminaria, t o będzie też spora g r u p a s p o t k a n i e z t e g o c y k l u z a p l a n o w a l i ś m y na w i o s n ę . ludzi z S u w a l s z c z y z n y i Białostocczyzny (młodzież, nauczyciele, instruktorzy, e t n o g r a f o w i e , m u z y k a n c i . . . ) . Będą w ś r ó d nich L i t w i n i , Ukraińcy, B i a ł o r u s i n i , będą starowiercy, u n i c i , katolicy W i g r y , 15 listopad 1 9 9 0 r. Z radością dzielę się z Panem n o w i n ą , że otrzymaliśmy p o m i e ­ szczenie w b u d y n k u przy s y n a g o d z i e w S e j n a c h , gdzie o n g i ś mieściła się jesziwa i rabinat. P o z d r o w i e n i a serdeczne Krzysztof Czyżewski 63 �Podróż na Wschód Przystępujemy d o realizacji projektu „ P o d r ó ż na W s c h ó d " . Z a m i a r e m naszym jest przekształcenie d o t y c h c z a s o w e j f o r m u ł y Projekt t e n jest k o n s e k w e n c j ą i k o n t y n u a c j ą działań t e a t r a l n y c h , s p o t k a ń . J u ż nie Wioska Spotkania, które p r o w a d z i m y o d kilku lat na terenie całej Polski. Każdego nieprzerwana, trwająca o d trzech d o czterech miesięcy (czerwiec roku działania te miały s w o j ą k u l m i n a c j ę w o r g a n i z o w a n e j przez — wrzesień 1 9 9 0 г.), z k o ń m i i w o z a m i . Podróż ku l u d z i o m i ku nas Wiosce Spotkania w Czarnej D ą b r ó w c e , kaszubskiej w s i p o ł o ż o n e j na p ó ł n o c y Polski. I n s t y t u c j o n a l n y m w s p a r c i e m S p o t ­ kań był istniejący t a m Ośrodek Kultury. K a ż d o r a z o w o i n i c j o w a l i ś ­ a Podróżna Wschód. Podróż naturze. Przez d n i i noce. Z w ł a s n y m e k w i p u n k i e m zabezpieczają­ c y m b y t i w a r u n k i d o pracy. T r z o n e m Podróży na Wschód b y ł a b y m i ę d z y n a r o d o w a g r u p a m y te S p o t k a n i a podróżą p o rejonie Kaszub, w ę d u j ą c przez lasy ludzi złożona z d o t y c h c z a s o w y c h u c z e s t n i k ó w Wioski i w i o s k i , z k o n i e m i w o z e m , szukając ś l a d ó w k u l t u r y t r a d y c y j n e j , ( 2 0 — 2 5 o s ó b ) , która o p r ó c z c z y n n o ś c i o r g a n i z a c y j n y c h i g o s ­ o b r z ę d ó w , d a w n y c h pieśni i o p o w i e ś c i . Często b y ł o t o b e z p o ­ p o d a r c z y c h , p r o w a d z i ł a b y w y t ę ż o n ą pracę teatralną. Celem tej Spotkania średnią inspiracją dla f o r m y i treści przedstawienia, nad k t ó r y m pracy b y ł o b y p o w o ł a n i e w s p ó l n e g o s p e k t a k l u . P o n a d t o w p o ­ p r a c o w a l i ś m y w podróży. Zdarzało się także, że p o k a z y w a l i ś m y d r ó ż y k o n t y n u o w a n a byłaby praca d o k u m e n t a c y j n a , zbierająca przedstawienia l u d z i o m w e w s i a c h . Po tej p o d r ó ż y p r z y s t ę p o w a ­ ślady k u l t u r y t r a d y c y j n e j ; praca muzyczna nad p i e ś n i a m i , b y ł b y liśmy d o b u d o w a n i a Wioski Spotkania także p r z y g o t o w a n y n i e o p o d a l Czarnej D ą b r ó ­ i p r e z e n t o w a n y spektakl dla dzieci, itp. w k i , w s z c z e g ó l n y m miejscu ze w z g l ę d u na m o c i czystość natury. Spotkania z i n n y m i zaproszonymi l u d ź m i i g r u p a m i o d b y w a ł y b y D o tej W i o s k i przyjeżdżali zaproszeni przez nas ludzie z c a ł e g o się w drodze, na krótszy czy też dłuższy okres czasu, i o b e j ­ ś w i a t a , aby uczestniczyć w e w s p ó l n e j w y m i a n i e d o ś w i a d c z e ń m o w a ł y b y t w ó r c z ą w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . Finałem Podróży teatralnych, muzycznych, n a u k o w y c h . W większości były to Wschód teatry, g r u p y m u z y c z n e , czy n a u k o w c y , k t ó r y c h praca w jakiś drodze. s p o s ó b o d n o s i się d o k u l t u r y t r a d y c y j n e j , d o korzeni czy d o źródeł ojczyzny z której p o c h o d z ą . Tak w i ę c byli Ż y d z i , Rosjanie, W ł o s i , Skandynawowie, Francuzi, N i e m c y , Hindusi, przedstawiciele A m e r y k i p o ł u d n i o w e j p i e l ę g n u j ą c y w ł a s n e tradycje będzie prezentacja Ideą projektu Podróż przedstawienia stworzonego na w na Wschód jest p o w o ł a n i e przestrzeni spotkania d o ś w i a d c z e ń teatralnych, p l a s t y c z n y c h , m u z y c z n y c h , n a u k o w y c h p r o w a d z o n y c h w p o d o b n y m d u c h u na obszarze muzyczne całego ś w i a t a . P o w o ł a n i e przestrzeni s p o t k a n i a , w której m o g ł y ­ i teatralne, e t n o m u z y k o l o d z y i aktorzy, badający i p r a k t y k u j ą c y by się przeciąć ścieżki bliskich sobie d u c h o w o ludzi oraz zebranie kulturę tradycyjną s w e g o kraju. Ta część t w ó r c z e j pracy w Spotkania Wiosce ich d o ś w i a d c z e ń w j e d e n strumień d ł u g i e j , p e r m a n e n t n e j p o ­ t r w a ł a 2 t y g o d n i e . Finałem pracy była M i ę d z y n a r o d o ­ dróży, w której poprzez k o n f r o n t a c j ę i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń w a Sesja każdego roku p o ś w i ę c o n a i n n y m w y b r a n y m z a g a d ­ nieniom. p o w o ł a n y by został spektakl teatralny. Taki spektakl b y ł b y z j e d n e j s t r o n y ś w i a d e c t w e m w s p ó l n o t y I tak t e m a t a m i t y c h sesji były: d u c h o w e j u c z e s t n i k ó w p o d r ó ż y , a z drugiej s t r o n y ś w i a d e c t w e m w 1 9 8 7 г.: Teatr — M i t — Tradycja, i n d y w i d u a l n e g o losu każdego w s p ó ł t w o r z ą c e g o . B y ł a b y t o „ P o ­ w 1 9 8 8 г.: Teatr — Ś w i ę t o d r ó ż " d o d u c h o w e j ojczyzny w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m , ale ze Rytuał, w 1 9 8 9 г.: Teatr — Pieśń — Poezja. Na Sesję przyjechała d o d a t k o w o liczna grupa o s ó b z Polski i ze ś w i a t a . P r e z e n t o w a n e były spektakle, o d b y w a ł y się w y k ł a d y , ś w i a d o m o ś c i ą , że każdy dociera d o niej ścieżką p r o w a d z ą c ą ku ź r ó d ł o m — k o r z e n i o m w ł a s n e j małej ojczyzny, jej t r a d y c j i , historii, jej języka i pieśni. biesiady m u z y c z n e , projekcje f i l m ó w . W y d a w a n e i k o l p o r t o w a n e były materiały związane z t e m a t a m i sesji. Krzysztof Czarna D ą b r ó w k a , 8 . 0 1 . 1 9 9 0 r. Czyżewski Wojciech Szroeder „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" Istnieją na ś w i e c i e obszary, przez które przebiegają granice n a r o d ó w , ojczyzn, kultur, w y z n a ń i ras. Są t o przestrzenie pogranicza. W i e l u ludzi nosi w sobie pamięć o n i c h ; dla w i e l u są treścią t ę s k n o t i marzeń. J a w i ą się o n e j a k o obszary o t w a r t o ś c i ; granice, często w b r e w r ó ż n y m z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m n a c i s k o m i i d e o l o g i o m , nie dzielą i izolują, lecz p r z e c i w n i e — spotykają. W przestrzeniach pogranicza życie d u c h o w e n a c e c h o w a n e jest szczególną tolerancją, szerokością h o r y z o n t ó w . N i e w ą t p l i w i e są t o miejsca, które mają s w o j ą siłę, w ł a s n y klimat i n i e p o w t a r z a l n e b o g a c t w o . O b e c n i e j e d n a k coraz t r u d n i e j natrafić na takie miejsca pozostające w p i e r w o t n e j s w e j m o c y i ocalające wszystkie w y p r a c o w a n e niegdyś w a r t o ś c i . Rosnąca o d p o ł o w y XIX w i e k u n a w a ł n i c a Historii, której g ł ó w n e prądy w z b i e r a ł y p o ś r ó d haseł n a c j o n a l i s t y c z n y c h , r a s i s t o w s k i c h i d e o l o g i i i nietolerancji, niosła przestrzeniom pogranicza spustoszenie. Docierający d o n a j o d ­ leglejszych w i o s e k n a m i e s t n i c y Historii, i d e o l o d z y , misjonarze r ó ż n y c h o p c j i p o l i t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h p r z e c i w s t a w i a l i brata bratu, n a r o d o w i n a r ó d , m o d l i t w i e m o d l i t w ę . Rany p o w s t a ł e po rozpętanej w ó w c z a s n i e n a w i ś c i pozostają nie z a g o j o n e d o d z i ­ siaj, a m ł o d e p o k o l e n i a ciągle w y c h o w y w a n e są w d u c h u , p o d ś w i a d o m e j często, nietolerancji. W i e k XX niósł ze sobą jeszcze j e d n ą siłę, dla przestrzeni pogranicza r ó w n i e z ł o w r o g ą jak p o p r z e d n i a . N o w o c z e s n o ś ć , laicyzacja, kult t e c h n i k i , kultura 64 masowa, pragmatyzm — to wszystko elementy potężnego prądu, n a z y w a n e g o często ś w i a t o p o g l ą d e m n a u k o w y m , k t ó r y kształ­ t o w a ł u m y s ł y f i l o z o f ó w i u c z o n y c h już o d kilku stuleci, ale d o p i e r o teraz z l a b o r a t o r i ó w i p r a c o w n i na poddaszu przeniknął na ulice miast i d o w i o s e k , osiągając w y m i a r m a s o w y . T o , na czym wyrastała kultura pogranicza, a w i ę c tradycja, w i a r a p r z o d ­ k ó w , w s p ó l n a pamięć, folklor, zostało z a k w e s t i o n o w a n e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że często te p o g r a n i c z n e e n k l a w y najdłużej opierały się erozji n o w o c z e s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u i d o dziś, broniąc się przed w y k o r z e n i e n i e m , z a c h o w a ł y ż y w ą łączność z przeszłością. T e n , kto dzisiaj uzna się za c z y n n e g o s p a d k o b i e r c ę d z i e d z i c t w a pogranicza, p o w i n i e n być ś w i a d o m przede w s z y s t k i m d w ó c h w a r t o ś c i , które należy ocalić i p r a k t y k o w a ć . Są t o szeroko rozumiana tolerancja, p o s z a n o w a n i e p r a w każdej mniejszości, c o jest tożsame, zwłaszcza w c h w i l i o b e c n e j , z o d b u d o w y w a n i e m z g o d n e g o sąsiedztwa i przezwyciężaniem w z a j e m n y c h u r a z ó w , oraz c z u w a n i e nad ciągłością t r a d y c j i , d b a ł o ś ć o pamięć, o ż y w ą o b e c n o ś ć mądrości p r z o d k ó w . Staje się t o dzisiaj w i e l k i m w y ­ zwaniem. Ludzie, którzy p o w o ł u j ą d o istnienia Fundację „ P o g r a n i c z e " , pragną podjąć t o w y z w a n i e . C z u j e m y się o c z y w i ś c i e najbardziej związani z naszą rodzimą, polską tradycją, ale przecież d o p i e r o rozpoznanie w ł a s n y c h korzeni jest d o ś w i a d c z e n i e m , które p o - �