https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/508afc1186fea0ef8ec8effeb9c224ec.pdf 43e775bcf541d471bd33053a604244b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2174 Title A name given to the resource Nie cytat lecz inspiracja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga Rodowicz NIE CYTAT LECZ I N S P I R A C J A Wizerunek jednego z taoistycznych ascetów T'ien Kuai w y d m u c h u j ą c e g o własną duszę, pędzla Hara Z a i c h u ( 1 7 5 0 - 1 8 3 7 ) S ł o w o „ i n s p i r a c j a " znaczy tyle, c o „ n a t c h n i e n i e , zapał t w ó r c z y " . C z a s o w n i k inspire w języku ł a c i ń s k i m oznacza: „ d ą ć w c o , t c h n ą ć , d m u c h a ć : w p o i ć ; r o z d m u c h a ć , rozniecić, n a t c h n ą ć " . W pracy Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h Gardzienice pieśni są nie c y t a t e m czy ilustracją, ale inspiracją. W e d ł u g W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o w bardzo w i e l o r a k i m sensie pieśń, „ z a ś p i e w " — roznieca zapał t w ó r c z y i inspiruje. M a ł o k t o j e d n a k , poza o s o b a m i p r a c u j ą c y m i w t y m zespole, w i e jak k o n k r e t n e jest t o , c o tu s t w i e r d z o n o . M a m przed sobą n o t a t k i — stare i pożółkłe — które p o w s t a w a ł y o k o ł o dziesięciu lat t e m u , w okresie, kiedy je jeszcze dość s u m i e n n i e , na użytek w ł a s n e j pracy w Gardzienicach p r o w a d z i ­ ł a m , nie d l a t e g o , ż e b y m miała zacięcie d o k u m e n t a l i s t k i , ale raczej p o n i e w a ż nie zawsze, szczególnie w p o c z ą t k o w y m okresie pracy, rozumiałam rzeczy dziejące się d o k o ł a . C h o ć bardzo często p o d c z a s w y p r a w d o w s i , kiedy t e m p o w y d a r z e ń s t a w a ł o się z a w r o t n e i gęste, w y c z u w a ł a m i n t u i c y j n i e znaczenie ludzkich z a c h o w a ń , g e s t ó w i s ł ó w , d o t e g o s t o p n i a , że je n o t o w a ł a m . Fragment, który c y t u j ę p o n i ż e j , p o c h o d z i z kilku miejsc i z a w i e ­ ra s ł o w a w y p o w i e d z i a n e przez różne o s o b y z r ó ż n y c h w s i : Katarzyna Z y g m u n t , ze w s i Ś r e d n i ó w k a k o ł o J ę d r z e j ó w k i , na Roztoczu ( o p o w i a d a ł a o „ d u c h u " , k t ó r e g o spotkała na d r o d z e ) : „ ( ( N i e w i a s t o , zaczekaj (trzy razy tak m ó w i ł o ) , nie bój się, nie bój się, m ó d l się d u ż o , b o s t r a s z n e c z a s y p r z y j d ą i k o n i e c ś w i a t a b ę d z i e » . T u ż przy t w a r z y b y ł o i m ó w i ł o , ale nie dotknęło". Ktoś i n n y z o b e c n y c h na Z g r o m a d z e n i u : „ C z a s n a n i e g o b y ł , dlatego i umarł". Ktoś inny jeszcze p o d a j e f o r m u ł ę „ z a m a w i a n i a " „ b a b k i " z O t rocza: „Dar Ducha Świętego, ręką s w o j ą ciała i jeszcze: „ N i e c h a j jak święta jego." wszystkie bóle śpią ziemia." Wszystkie niemal w y r ó ż n i o n e rozstrzelaną czcionką w y p o w i e ­ dzi zostały d o k ł a d n i e zarejestrowane ( n a g r a n e ) w czasie w y p r a w lub rekonesansów, a potem powtórzone w jednej z kluczowych scen Guseł. W scenie tej z a s t o s o w a n o je w miejscu, gdzie, nie 58 używając s ł ó w m i c k i e w i c z o w s k i c h , należało d o b i t n i e określić, dlaczego r z u c o n y na ziemię i s p o n i e w i e r a n y został ktoś, k t o reprezentował A u t o r y t e t na w s i i k t o chciał rządzić w guślarskiej kaplicy. Ciżba wiejska d o s ł o w n i e rzuciła g o na ziemię i — przy p o m o c y w y ż e j p o d a n y c h „ c y t a t ó w " s k o m e n t o w a ł a t e n fakt. P o d o b n y c h t e m u „ c y t a t ó w " ze w s i mieliśmy w i e l e . Nie tak t r u d n o b y ł o b y je odszukać w scenariuszach g o t o w y c h spektakli ( z w ł a s z ­ cza d w ó c h p i e r w s z y c h ) , i p o d d a ć analizie ich znaczenie, b o należą d o w a r s t w y s ł o w n e j , a zawsze związki z n a c z e n i o w e między tekstem ź r ó d ł o w y m ( w t y m w y p a d k u Dziadami) i od­ p o w i e d n i m i p o w i e d z e n i a m i czy „ ś p i e w k a m i " ludzi są bardzo czytelne. Są t o j e d n a k t y l k o cytaty z kultury l u d o w e j przeniesione d o spektaklu w f o r m i e d o k ł a d n i e takiej, w j a k i m zostały o d ­ nalezione w s w o i m p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . Na t y m można poprzestać. Prowadzą o n e j e d n a k ku d u ż o bardziej i s t o t n y m e l e m e n t o m t w o r z y w a teatralnego, b ę d ą c y m rezultatem w ę d r ó w k i przez w s i e i „ o b c o p l e m i e n n e " e n k l a w y k u l t u r o w e . I t y c h już raczej nie można n a z y w a ć c y t a t a m i , ale inspiracjami. P o w i e m o j e d n y m z n i c h , niemal n i e u d o k u m e n t o w a n y m , należącym d o sfery d ź w i ę ­ k o w e j , m u z y c z n e j , a przy t y m często s t o s o w a n y m w sytuacjach „ o t w a r t y c h " w sensie f o r m y — t a k i c h jak Z g r o m a d z e n i e . P o w i e m zatem o najpiękniejszej, w e d ł u g m e g o m n i e m a n i a , „ i n - s p i r a c j i " i etiudzie. N a j p i e r w krótkie w s p o m n i e n i e . Latem 1 9 8 2 o d b y w a l i ś m y w i e l o t y g o d n i o w ą w y p r a w ę d o z a b i ­ t y c h deskami sadyb l a p o ń s k i c h ( „ s a d y b a " jest określeniem o tyle n i e a d e k w a t n y m , że L a p o ń c z y c y , czy raczej l u d n o ś ć Sami, są n o m a d a m i i bardziej niż d o m y , posiadają trasy przemieszczania się w z d ł u ż s z l a k ó w r e n i f e r ó w , na osi m o r z e - g ó r y ) . Z ł o t y m r u n e m , k t ó r e g o p o s z u k i w a l i ś m y , był lapoński jojk, najbardziej w Europie archaiczna forma ś p i e w u , na której istotę i znaczenie z w r ó c i ł u w a g ę W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i , p o d każdym w z g l ę d e m autor t e g o przedsięwzięcia. W F i n n m a r k u , d o k ą d d o t a r l i ś m y , niedaleko miasteczka K a u t o keino, znajduje się kilka d o m o s t w n a z y w a n y c h Beskenjarg. Mieszka t a m Elle Biret Balto, stara k o b i e t a , znana w ł a ś n i e z t e g o , że d o s k o n a l e pamięta jojk — wszystkie w ł a s n e pieśni, a także pieśni i n n y c h . Jest t o osoba s ł y n n a , zapraszana na f e s t i w a l e , nagrywana, „sfotografowana" — słowem — „ u d o k u m e n t o w a ­ n a " . Co n i e k o n i e c z n i e znaczy, że nieautentyczna. T o ona w ł a ś n i e p o w i e d z i a ł a , że p o t o , aby zaśpiewać „ c z y j ś jojk", a w i ę c czyjąś „ p i e ś ń o s o b i s t ą " , trzeba tę o s o b ę znać, a przynajmniej w i d z i e ć i lubić. Bo jojk, t o nie opis s ł o w n y o s o b y , ale wyrażenie, przy p o m o c y g ł o s u , jej charakteru i życia; czy jest d o b r a czy zła, s m u t n a czy w e s o ł a , jak się porusza i c h o d z i , czy ma d u ż o dzieci, jak żyje. Że nie jojkuje się „ o k i m ś " , t y l k o „ k o g o ś " . P o n i e w a ż jojk, „ o s o b i s t a p i e ś ń " , jest, w e d l e t e g o c o m ó w i ł a , g ł o s o w ą rekonstrukcją o s o b y . J a k o d z i e ł o nie daje się o d d z i e l i ć ani o d t e g o , kto g o czyni, ani też o d t e g o „ c z y j " jest. Jojk jest przestrzenią p o m i ę d z y c z y n i ą c y m , c z y n i o n y m i d ź w i ę k i e m — g ł o ­ sem j e d n e g o i d r u g i e g o . W ł a ś c i w i e Elle w y p o w i e d z i a ł a k w i n t e s e n c j ę t e g o , o c o zawsze �c h o d z i ł o w „ G a r d z i e n i c a c h " w pracy nad pieśnią i g ł o s e m . Ś p i e w nie miał być „ o rzeczy", t y l k o miał być „ r z e c z ą " . W n i e g o " w pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Prawda jest taka, że oba rodzaje d o ś w i a d c z e n i a są k o m p l e t n i e n i e p r z y s t a w a l n e , c h o ć dotyczą t e g o samego zjawiska — teatru. T e c h n i k w s c h o d n i c h w o g ó l e nie m o ż n a , nie p o w i n n o się, s t o s o w a ć w teatrze j a k o w ł a s n y c h , g d y ż zazwyczaj zatraca się coś, c o o k r e ś l i ł a b y m j a k o „ j e d n o r o d n o ś ć treści literackich z j ę z y k i e m c i a ł a " . Cytat z C z u a n g - t s e g o narzuca się s a m : pewnym sensie El le teoretycznie rozwiązała palącą k w e s t i ę t w ó r c z o ś c i , w której aspekty etre i faire — „ b y c i a " i „ c z y n i e n i a " powinny s t a n o w i ć d w i e różne płaszczyzny szlifu t e g o s a m e g o szlachet­ n e g o kamienia. M i e s z k a l i ś m y w t e d y , na k r ó t k o , w d r e w n i a n y m d o m k u , w k t ó ­ rym na przestrzeni cztery metry na cztery, p r ó b o w a l i ś m y , prócz Guseł i elementów Zgromadzenia, nowe pieśni j a k i c h ś w s t ę p n y c h s z k i c ó w d o Awwakuma. „ N o w o p r z y b y ł y rzekł: — Prawda t o najwyższy s t o p i e ń j e d n o r o d ­ ności i szczerości. K o m u brak j e d n o r o d n o ś c i i szczerości, ten nie może o d d z i a ł y w a ć na i n n y c h . (...) G d y w naszej duszy p a n u j e p r a w d a , nasz d u c h o d d z i a ł u j e na zewnątrz. O t o , dlaczego c e n i m y prawdę." i fragmenty Pamiętam bardzo d o b r z e , że t a m w ł a ś n i e , któregoś w i e c z o r u p o j a w i ł się nasz d o b r y przyjaciel, p r z e w o d n i k p o m a g n e t y c z n e j ziemi p o d b i e g u n o w e j , 1 A i l o G a u p ze s w y m bratem. Nie w i e m już, czy t o f r a g m e n t próby, A c z k o l w i e k są takie p r a w d y o teatrze, które, w y p r o w a d z o n e z „ d o ś w i a d c z e n i a w s c h o d n i e g o " p o k r y w a j ą się szczelnie z p o e ­ tyką i o d k r y c i a m i „ G a r d z i e n i c " , b i e g n ą c y m i przecież z u p e ł n i e i n n y m t o r e m . J e d n a z nich m ó w i o w s p ó ł i s t o t n o ś c i teatru i muzyki. której się przyglądał, atmosfera zbliżającej się n o c y polarnej ( p o niebie chodziła już bezszelestnie zorza p o l a r n a ) , gorące t e m p o e t i u d Z g r o m a d z e n i a , czy coś jeszcze s p o w o d o w a ł y , że brat A i l o nagle p o s t a n o w i ł pokazać n a m jak n a p r a w d ę brzmi jo/k — ten nigdy nie w y k o n y w a n y dla nagrań e t n o g r a f ó w , dla handlu Przebieg sztuki, na przykład w j a p o ń s k i m teatrze no, reguluje zasada k o m p o z y c j i muzycznej w e d ł u g t e m p a w y k o n a n i a , t z w . jo-ha-kyu ( k r ó t k i e g o w s t ę p u , p o w o l n e g o „ r o z b i c i a " akcji i p o ­ spiesznego k o ń c a ) . P o d s t a w ę ekspresji scenicznej s t a n o w i ś p i e w i taniec, przy c z y m j a k o „ ś p i e w " rozumie się w s z e l k i e s p o s o b y użycia g ł o s u , łącznie z n i e a r t y k u ł o w a n y m i , dość n i e s a m o w i t y m i okrzykami (kakegoe) m u z y k ó w b i j ą c y c h w bębny. Słyszalny o d d e c h , w e s t c h n i e n i a , j ę k i . Czegóż c h c i e ć w i ę c e j ? folklorem. Dreszcze przeszły p o nas w s z y s t k i c h , g d y w tej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n c e zabrzmiały nagle szczęknięcia w i l k ó w , głos renifera, jeszcze inne nieznane zwierzę, czytelne w l u d z k i m głosie i o d ­ d e c h u brata A i l o . Nikt z nas nie z a p o m n i o w e j d z w o n i ą c e j ciszy, jaka z a p a n o w a ł a , g d y skończył. A p o t e m zaczął się śmiać — a m y razem z n i m i b y ł t o iście „ k o s m i c z n y ś m i e c h " , równoważny Czytając o p i s y naszych spektakli, k r y t y k i , zawsze o d n o s i ł a m w r a ż e n i e , że język krytyki nie d o p r a c o w a ł się jeszcze o d p o w i e d ­ nich pojęć, z w y j ą t k i e m kapitalnej definicji „ e t n o o r a t o r i u m " , dla f o r m y g a r d z i e n i c k i c h spektakli, s t w o r z o n e j przez Leszka K o l a n kiewicza. D l a t e g o z t a k i m t r u d e m c h w y t a n e są z w i ą z k i między napięciami d r a m a t y c z n y m i b u d o w a n y m i na w i e l u p l a n a c h , a p o ­ lifoniczną k o m p o z y c j ą muzyczną — m a ł o kto dostrzega tę j e d ­ ność d r a m a t u i dzieła m u z y c z n e g o . T y m c z a s e m , g d y p o k a z y w a l i ­ ś m y Awwakuma w Korei, krytycy, pisarze i w s z y s c y ludzie, którzy z nami p o spektaklu r o z m a w i a l i , c h w y t a l i ten związek bezbłędnie i natychmiast; — samą strukturę s p e k t a k l u , j e g o gęstość, w i e l o p l a n o w o ś ć , d y s h a r m o n i e — one były dla nich o c z y w i s t o ś c i ą — t k w i ł y m o c n o zakorzenione w ich percepcji teatru. Dla nich o c z y w i s t e jest, że teatr w y r a s t a j ą c y z pieśni, nie polega na p o p r a w n y m w y k o n a n i u zarejestrowanej na kresach p i o s n e c z k i . Jojk, r y t m o o d d e c h y A n n y i T o m k a , pieśń z Roztocza, w s z y s t k o t o dla nich b y ł o b y o c z y w i s t e . prostocie i bezpretensjonalności a k t u , który g o poprzedzał. O p o w i e ś ć pozostałaby bez p o i n t y , g d y b y nie fakt, że w latach, które nadeszły p ó ź n i e j , w i e l o k r o t n i e słyszałam ślady t y c h o d ­ g ł o s ó w , echa „ w i l k ó w i reniferów" i przede w s z y s t k i m ów k o ń c o w y ś m i e c h w s z y s t k i c h , kiedy A n n a Zubrzycka z T o m a s z e m R o d o w i c z e m p r z y s t ę p o w a l i w Z g r o m a d z e n i u d o bardzo o s o b ­ l i w e g o działania, z w a n e g o w naszym języku „ r y t m o o d d e c h a m i " . Patrząc na ich d w o j e n i g d y d o końca nie m o ż n a b y ł o rozwiązać zagadki t e g o d w u g ł o w e g o t w o r u , dyszącego i ś m i e j ą c e g o się — z a c h w y c o n e g o ś w i a t e m i n i e o p i s y w a l n e g o w j e g o teatralnej, bratersko-siostrzanej b i o l o g i i . M o ż n a uznać, że u p o d s t a w pieśni t k w i ą różne elementy — t o n , r y t m , h a r m o n i a , s ł o w a , m e l o d i a . W pracy nad r y t m o - o d d e c h a m i S t a n i e w s k i w r a z z nimi d w o j g i e m p o raz pierwszy w naszym kręgu k u l t u r o w y m o d k r y ł , że bardziej niż c o k o l w i e k i n n e g o może być p o d s t a w ą pieśni o d d e c h i „ w e w n ę t r z n e w i d z e n i e " p e w n e g o wizerunku. Także t y m sensie t k w i m y na o s o b l i w y m p o g r a n i c z u Wschodu i Zachodu. Jakiego wizerunku? Nikt nie w i e , c o w i d z i a ł brat A i l o w naszej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n ­ ce. A n i też nie d o p y t y w a l i ś m y o to nigdy A n n y Zubrzyckiej B y ł o b y d z i w n e sądzić, że nie w y m a g a ł o s z c z e g ó l n e g o w y s i ł k u z b u d o w a n i e teatru na g r u n c i e pieśni, którą r o z u m i e l i ś m y j a k o w s z e l a k ą m u z y k ę w y d o b y w a n ą z c i a ł a ; zaczynała się ona o d w i a t r u - o d d e c h u , a p o t e m zamieniała się w ś w i a t y , krajobrazy, b o h a t e r ó w , historie, chaos, ł a d . i Tomasza R o d o w i c z a , g d y r o z m a w i a l i między sobą o d d e c h a m i . N i k t w i ę c t e g o nie w i e , każdy czuje własne.. G d y się przenieść tysiące k i l o m e t r ó w na W s c h ó d i t r o c h ę mniej na P ó ł n o c , t o w języku A j n ó w zamieszkujących kultur Hokkaido, a n i e g d y ś także Sachalin i Kuryle, taka „ ś p i e w k a " nosiłaby n a z w ę rekuhara. I t a m usłyszeć można o d d e c h - r y t m , w nich zawarte pytanie, szybko padającą o d p o w i e d ź , następne, s z y b k o padające pytanie, i jeszcze szybszą o d p o w i e d ź , jeszcze j e d n o z n o w u o d p o w i e d ź — aż na k o ń c u w y b u c h a ó w pytanie, Nie bój się. W y s p a ta pełna jest g ł o s ó w . „kosmiczny Szumów, melodii śpiewanych i przyjemnych ś m i e c h " , ogarniający w s z y s t k i c h o b e c n y c h . Rekuhara A n i e s z k o d l i w y c h . Czasem m i nad u c h e m n i g d y nie jest „ o c z y m ś " — j e s t nieepicka. T r u d n o też Zabrzmi tysiące d ź w i ę c z n y c h i n s t r u m e n t ó w , b y ł o b y nazwać uczucia, które wyraża — j e ś l i je w o g ó l e wyraża. A czasem głosy, które jeślim w ł a ś n i e A jednak Z d ł u g i e g o snu się o b u d z i ł , na n o w o z tej w y m i a n y rytmu i oddechu rodzi się d i a l o g , o b e c n o ś ć , ś m i e c h . Wszystkie c e c h y d o b r e g o teatru. Czasami, M n i e usypiają. G d y śnię, w i d z ę j a k b y w z w i ą z k u z m o i m i s t u d i a m i j a p o n i s t y c z n y m i , b y w a m przepyty­ C h m u r y rozwarte i ukazujące w a n a na o k o l i c z n o ś ć Skarby, c o mają spaść na m n i e ( . . . ) użyteczności „ d o ś w i a d c z e n i a wschod- PRZY C z u a n g - t s e , Prawdziwa Księga Południowego Kwiatu, O l g i e r d W o j t a s i e w i c z , P I W , W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 3 2 2 1 tłum. 3 2 ISY W i l l i a m Szekspir, Burza, c y t o w a n e za J a n e m K o t t e m , Szeks­ pir współczesny. W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1 9 9 0 , s. 3 7 5 2 59 �