https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9d3530238d6313ac2385609fe95504.pdf e82aadb4b0d73d1cf231916a570b28fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2175 Title A name given to the resource Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Michał Klinger PODRÓŻ DO KLASZTORU ŚW. ONUFREGO W D N I U JEGO ŚWIĘTA (24/25 CZERWCA, GDY SCHODZI SIĘ TAM MNÓSTWO NARODU) Szliśmy w ś r ó d t r a w . Dość szybko. Gęsiego, bo ścieżka była w ą s k a . Czasem parami i ktoś szeptał w t e d y d o sąsiada. A u t o b u s z Gardzienic d o j e c h a ł d o końca w s i N i t u d r o g a się kończyła. Ostatnie pęknięte s k o r u p k i asfaltu, k r z y w y słupek o s t a t n i e g o przystanku PKS, gdzie na zardzewiałej tabliczce nie b y ł o już w i d a ć „ r o z k ł a d u j a z d y " i dalej już nic, stąd nie jedzie się d o n i k ą d . Jest późne p o p o ł u d n i e . Zbliża się szary zmierzch. I t y l k o ta ścieżka ukryta w ś r ó d łąk, c o zaczyna się za ostatnią chatą — jeszcze p r o w a d z i . Z n a ł e m ją o d d a w n a . Zimą też przedeptana; przez ludzi, którzy idą na ś w i ę t y J o r d a n d o Klasztoru, przez k o b i e t y , które ze w s i niosą na Paschę pisanki, żeby je o ś w i e c i ć w c e r k w i . Trzeba trafić na mostek w zaroślach przez ciągnące się t u rozlewiska B u g u , a p o t e m d o starych d ę b ó w nad s t a w e m przy Klasztorze. W j e d n y m z t y c h d ę b ó w żył p o d o b n o kiedyś nieznany dziś n i k o m u ś w i ę t y pustelnik. Jest t o j e d n a z d r ó g , ze ścieżek, które z n a m , w i o d ą c y c h d o Obitieli — „ m i e s z k a n i a " ś w . O n u f r e g o . Z w y k l e c h o d z i się groblą, c o o d w s i J s c h o d z i ku niskim ł ą k o m , które w i o s n ą czasem zalewa B u g . Grobla też p o p r z e r y w a n a przez r w ą c e w t e d y boczne koryta rzeki. P o w o l i kończą się na niej ostatnie chaty, k r o w y , które t u w y g a n i a j ą na w y p a s na całe p ó ł r o k u patrzą na ciebie; w i o s n ą i latem b o c i a n y i czajki nad przebłyskującą w ś r ó d t r a w y w o d ą moczaru — w y c h o d z ą j a k b y na s p o t k a n i e . Zimą kreski płóz z a w i e w a śnieg, w i j e się przy ziemi. A ty idziesz: w dzień p r o s t o na daleką k o p u ł ę c e r k w i , a w n o c y na ostatnie światełka ś w i a t a , a p o t e m w ciemną d r o g ę , którą t y l k o rozpoznajesz s t o p a m i aż d o w i e l k i e g o d ę b u , który tu t r w a i jest, przy bramie, za którą ś w i a t ł a w o k n a c h d o m k ó w klasztornych i ś w i a t ł a l a m p o l i w n y c h przed i k o n a m i w c e r k w i . Potem na k u c h n i zmarzniętemu z u p a , paruje i p a c h n i e o l e j e m . x x x x x x Chadza się w i ę c i groblą. A l e dziś „ z ł e " na niej i nie m o ż n a . Idziemy w i ę c inaczej, przechytrzamy „ z ł e g o " , który zamyka d o s t ę p , z n a j d u j e m y ścieżkę, która „ p r o w a d z i " . Idziemy w ś r ó d t r a w . Coś w plecakach i w ę z e ł k a c h w z i ę l i ś m y jeszcze z a u t o b u s u . Były j u ż k ł o p o t y z w y j a z d e m , jakieś skrzynki, k t ó r y c h nie b y ł o , jacyś biegający uczestnicy, którzy ciągle znikali, krzątanina, a u t o b u s j a k b y nie m ó g ł ruszyć z miejsca. S p o k o j n i e siedzi Ojciec Richard L a w r e n c e , proboszcz murzyńskiej w s p ó l n o t y w Bal­ t i m o r e , j a k b y z u w a g ą — czeka. W k o ń c u w y j e c h a l i ś m y . Wsie, żyto stało w y s o k i e . Trzeba skręcić nie w e d ł u g d r o g o w s k a z u , trafić na tę w ł a ś n i e ukrytą d r o g ę i nią aż d o t e g o o s t a t n i e g o s ł u p k a . Teraz rozbieramy coś z t y c h skrzynek; oranżada — nieoranżada... Nie szkodzi. ( O p o w i a d a n o m i , jak kiedyś, po o k u p a c j i b i s k u p M i c h a ł — m ó j ojciec chrzestny, d l a t e g o mi o p o w i a d a n o — w i ó z ł f u r m a n k ą jakieś talerze d o Klasztoru. Z i m a , noc ich zastała p o d r o d z e , sypie t u m a n e m , ani rusz dalej. Zlazł B i s k u p z fury, w ł o ż y ł talerze d o plecaka i dalej poszedł sam, przez zaspy i na p ó ł n o c doszedł. M ó g ł w t e d y w c i e m n o ś c i słyszeć w duszy m o d l i t w ę W i e l k i e g o Postu ( b o Post się zaczynał): Pomoszcznik i p o k r o w i t i e l ' b y s t ' m n i e w o spasjenije... (Pomocnikiem i opiekunem byłeś mi w z b a w i e n i u ) i dalej głos w e w n ę t r z n y : O d k ą d zacznę o p ł a k i w a ć o p ę t a n e g o m e g o życia u c z y n k i ; I jaki położę początek t e g o płaczu...? (— który rośnie w duszy, który coś w e m n i e budzi i zaczyna). — Tak ś p i e w a j ą c idą mnisi z c e r k w i d o celi umierającego brata. Panuje jakaś radość, j a k b y ś w i ę t o c h o ć t o śmierć się zbliża). Idziemy w i ę c coraz dalej w ś r ó d t y c h t r a w . A n n a i Iga j a k b y s k u l i ł y się w sobie i zaczynają pieśń. W ł a d e k zagrzewa. Iże c h i e r u w i m y — t a j n o obrazujuszcze... ( M y , którzy t a j e m n i e sobą p r z e d s t a w i a m y c h e r u b i n ó w . . . ) 60 Lecz jakoś nie idzie, nie rozlewa się ś p i e w , p o d szarym c i e m n i e j ą c y m n i e b e m . Zbliżamy się d o t r u d n e j strefy. T r u d n o jest „osiągnąć pustynię". Wszystko tu naokoło śpiewa o św. Onuf­ rym: Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesi bogomudrie Onufrije; i j a k o b e z p ł o t i e m w niej m n o g o l i e t n i e p o d w i z a ł s j a jesi t o u b o l u b n i e . . . (Pożądaniem d u c h o w y m doścignąłeś, osiągnąłeś pustynię 0 roztropny Onufry; 1 j a k b y bezcielesny — w niej w i e l o l e t n i e dzieło podjąłeś z u m i ł o w a n i e m trudu...) J u ż w i d a ć bramę i — o d razu — g r o m a d z ą c e się na ś w i ę t o t ł u m y p ą t n i k ó w , s a m o c h o d y , autokary, f u r k i , m o t o c y k l e . . . Prze­ c h o d z i m y w i e l k i e w r o t a — a jakaś inna g r u p a p i e l g r z y m ó w , w ł a ś n i e przybyła, ś p i e w a : Nieprochodimaja wrata tajno zapieczastwowannaja Bogorodice Diewo... ( O , w r o t a nie d o przejścia, tajemnie zapieczętowane, B o g u r o d z i c o Dziewico...) Przechodzimy w i ę c przez w r o t a . Na dziedzińcu p o z d r o w i e n i a . T r o c h ę z a p o b i e g l i w e j krzątaniny. S z u k a n o kąta dla Ojca L a w r e n ce'a. W d r e w n i a n y m d o m k u p e ł n o ludzi. Ktoś w rogu leży na p o d ł o d z e na rozścielonej chuście. Tak, jest już ł ó ż k o dla Ojca: s k r o m n y i c i c h y , zawsze prosty jak struna brat Eugeniusz daje na t o s w o j ą celę. Ojciec L a w r e n c e zresztą p o d o b n o zmylił w s z y s t ­ kich s w y c h „ o p i e k u n ó w " i nie t k n ą ł łóżka ani na c h w i l ę . A l e w c h o d z i m y d o c e r k w i , która p ł o n i e o g n i a m i i ś p i e w e m w ś r o d k u o k r ą g ł e g o dziedzińca, o k o l o n e g o białym m u r e m . Za t y m m u r e m już c i e m n o , stoi c i c h y sad, który przechodzi dalej w w i e l ­ kie łąki i d o t y k a m i l c z ą c y c h s t a w ó w (tam p ó j d z i e m y p o t e m ) . S t a m t ą d przychodzą p o d c e r k i e w d r z e w a , p o w i e w y o d rzeki i noc. D o c e r k w i l e d w o można się w c i s n ą ć na p r ó g . T r w a „całonocne czuwanie". S p o d o b i G o s p o d i w wieczer sjej b'iez gri'echa sochronitisja nam... ( U c z y ń nas g o d n y m i . Panie, abyśmy t e g o w i e c z o r u u c h r o n i l i się o d grzechu...) C h w a l i t i e Imia G o s p o d n i e , alliłuja, c h w a l i t i e rabi G o s p o d a — A l l i ł u j a , alliłuja B ł a g o s ł a w i e n G o s p o d o t Siona Żiwyj w o Jerusalimie — A l l i ł u j a , alliłuja, alliłuja... O t o w y c h o d z i procesja ze ś w i a t ł a m i i Ewangelią. W ś r ó d t ł u m u , który g o l e d w o może przepuścić, W ł a d y k a okadza całą c e r k i e w . Tymczasem c h ó r y skandują dramatyczną pieśń: Angiel'skij sobór zdiwisja zrja Tebe w m i e r t w y c h w m i e n i w s j a s m e r t n u j u — że, Spasje, krepost'razoriwsza... i ot ada wsja s w o b o ż d s z a ( A n i e l s k i sobór oniemiał w i d z ą c Ciebie przyłączonego d o m a r t w y c h ! Lecz śmierć b a s t i o n . Z b a w i c i e l u , rozbijając z otchłani wszystko wyswobodziłeś) �N a o k o ł o c e r k w i s p o w i e d ź . W c i e m n y c h z a ł o m a c h ścian, o d z e w n ą t r z p o s t a w i o n o stoliki z krzyżami. C i e m n e postacie księży z g a r b i o n e nad g ł o w a m i s p o w i e d n i k ó w , którzy szeptem coś w y z n a j ą . Ludzie stoją w c i e m n o ś c i , p o d d r z e w a m i , schylają g ł o w y w kolejece d o księdza. Ktoś płacze. Po s k o ń c z o n e j służbie ludzie zalegają dziedziniec, p r z y c u p u j ą gdzie się da w c e r k w i i g r u p k a m i zaczynają ś p i e w a ć pieśni, ale już i n n e , nie te z k a n o n u liturgii, nieco zbyt złożone w s w e j bizantyjskiej metaforyce, s p o s o b i e w y r a ż a n i a s u b t e l n y c h m y ś l i , nieco zbyt w y s z u k a n e i t r u d n e j ę z y k o w o — lecz te prostsze „ d o m o w e " pieśni religijne, przyniesione z chat i z d z i e c i ń s t w a , wyrażające s m u t e k życia i prostą w i a r ę , nieco s e n t y m e n t a l n e , w y s u p ł a n e wraz z g r o s i k a m i na ś w i e c z k i ze starych ś p i e w n i k ó w . T o zanikają t o z n ó w budzą się w i n n y m kącie c e r k w i lub podwórka Pred T o b o j u m o j B o h je zatieplju s w i e c z u . . . (Przed T o b ą m ó j Boże zapalę c i e p ł y p ł o m y k ś w i e c y ) A d o i k o n y , t e j , d o której t u w s z y s c y przyjechaliśmy, ciągle p o d c h o d z ą sznurem ludzie. Czekają na swą kolej i w t e d y każdy ma s w ó j krótki m o m e n t , „ p r z y l e g a " ( „ p r y k ł a d y w a j e t s j a " , „ p r i p a d o j e t " ) d o niej c a ł y m c i a ł e m , c z o ł e m , ustami, d ł o ń m i , nisko, nisko się kłania, żegna i p o c i c h u o d c h o d z i . W i e l u stawia ś w i e c z k i . Słychać t y l k o szelest k r o k ó w i p o k ł o n ó w . W duszach brzmi P r i e p o d o b n i e otcze nasz O n u f r i j e m o l i B o g a o nas! Teraz i my o d c h o d z i m y . Przez furtę w murze d o s a d u . Zbieramy się na pasiece, w ś r ó d ś p i ą c y c h uli przed chatką o g r o d n i k a ( a o n a myślała, że to o g r o d n i k . . . " ) . W w y s o k i e j t r a w i e zapalamy kilka ś w i e c . Teraz ta noc w p u s z c z a , w p r o w a d z a nas głębiej w siebie. N i e c o bardziej d o s i ę g a m y „ p u s t y n i " . T u , w t y m sadzie jest jakiś kres, przebiega jakaś tajemna granica i czujemy, żeśmy jej d o t k n ę l i . M n i s i , g d y się już zdecydują by ją przejść, śpiewają: Objęcia o j c o w s k i e pośpiesz mi o t w o r z y ć , g d y ż o b ł ę d n i e w y c z e r p a ł e m m o j e życie. Na n i e w y c z e r p y w a l n e b o g a c t w o d a r ó w T w o i c h patrząc w z y w a m ze skruchą, byś nie przeoczył teraz m o j e zubożałe serce... S k r u c h a , w z r u s z e n i e serca ( „ D u s z o m o j a , d u s z o m o j a , p o ­ w s t a ń , c z e m u śpisz?! Koniec się zbliża...") p o d p r o w a d z a j ą , jak sekretny p r z e w o d n i k d o ukrytej ł ó d k i , d o tej „ g r a n i c y " . Słychać, ktoś t u ciągle płacze, ktoś z nas... Czytamy s ł o w a O j c ó w : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : Jak t o się dzieje, że dusza roz­ koszuje się ż ą d z a m i ? " O d p o w i e d z i a ł : „ W p r a w d z i e dusza roz­ koszuje się żądzami, ale D u c h Boży ogarnia ją. Trzeba zatem o p ł a k i w a ć i bacznie śledzić, c o w nas nieczyste... J a k M a r i i , g d y s k ł o n i w s z y się nad g r o b e m płakała, zaraz o b j a w i ł się Pan... tak dzieje się z duszą, g d y t y l k o m i ł u j e ł z y " . B o m ó w i ł s t a r z e c o p ł a c z u skruchy, że jest drogą jedyną, d r o g ą d o w s z y s t k i c h rzeczy: „...samo b o w i e m Pismo Ś w i ę t e jest płaczem... i nie ma innej d r o g i d o życia, jak w ł a ś n i e t a " . „ A b r a h a m , g d y w s z e d ł d o ziemi o b i e c a n e j , n a j p i e r w zakupił, sobie g r ó b " . I zapytał brat starca: „ C o t o jest g r ó b " I odrzekł: „ J e s t miejscem płaczu i ż a l u " . Trzeba się w i ę c na n o w o narodzić (...jak m ó w i ł Pan d o N i k o d e ­ ma) — lecz by na n o w o się narodzić, starzec p o d s u w a , że trzeba najpierw „umrzeć". Przypominamy co wyznał A w w a k u m : „ J a zaś, g d y m p e w n e g o razu ujrzał w sąsiedztwie m a r t w e zwierze, p o w s t a ł e m z łoża tejże n o c y i w i e l e m przed obrazem płakał nad duszą s w o j ą rozmyślając o śmierci, że t o i m n i e przyjdzie umrzeć, i o d t e g o razu p r z y w y k ł e m m o d l i ć się c o n o c y " . C z y m jest noc? J e s t m o d l i t w ą . M o d l i t w ą ś w i a t a , g d y zacicha jasność d n i a . I d l a t e g o też noc jest pasją, bo jest sferą o t w a r t ą na w s z y s t k i e d u c h y . M n i s i w i ę c zawsze w nocy c z u w a j ą ( w s i e n o s z c z n o j e b o l i e n i j e ) , o t w a r c i na jej siłę. Rozbity zostaje przy t y m „ n o r m a l n y " rytm czasu i f i z j o l o g i i , przyjmuje się na siebie inny „ s c h e m a t " . T o rozluźnienie i rozbicie w nas j a k b y s k o r u p y t o początek p o k u t y , m e t a n o i , „ p r z e s t a w i e n i a " na inną d r o g ę , d r o g ę pielgrzyma. ( A n n a przycupnęła w t r a w i e u n ó g Ojca Lawrence'a i s z y b k i m szeptem t ł u m a c z y na angielski s k u p i o n e j grupce...) N o c jest w i ę c w a l k ą i m o d l i t w ą jest w i e l k ą . Rzekł starzec: „ J a k ż e inaczej może się pokazać c z ł o w i e k , który m i ł u j e B o g a , jak nie podczas napaści s z a t a n a ? " i rzekł dalej: „ M u c h y nie zbliżają się d o r o z p a l o n e g o pieca, obsiadają n a t o ­ miast letni. Tak też o d m n i c h a r o z p l a o n e g o o g n i e m D u c h a B o ż e g o uciekają szatani, natomiast kpią sobie z l e t n i e g o " . I tak otwierają się d r z w i p o k o r y : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : „ J a k dusza m o ż e przyjąć p o k o r ę ? " O d p o w i e d z i a ł : „ J e ś l i zawsze bada w sobie z ł o " . I rzekł z n ó w starzec: „ N i e jest m n i c h e m t e n , k t o d r u g i e g o osądza... lecz p r a w d z i w y m jest ten, k t o jest p o k o r n y i uciszony, pełen m i ł o ś c i i zawsze ma bojaźń Bożą w s w y m s e r c u " . I po t y c h s ł o w a c h rzekł starzec: „ P i e l g r z y m o w a n i e m jest m i l c z e n i e " I g d y t o usłyszeliśmy, w s t a l i ś m y i w m i l c z e n i u odeszliśmy — przez sad i c i e m n e zarośla — na d r u g i brzeg jeziorka, c o przy klasztorze. T a m o d b i t y w czarnej tafli s t a w u p ł o n ą ł j u ż o g i e ń rozpalony przez Mariusza i T o m k a . Legliśmy teraz w ś p i w o r a c h przy o g n i u kupiąc się jak m o ż n a razem. I t u z n ó w w e s o ł y w i d o k : ci c o mieli „ d y s k r e t n i e " o p i e k o w a ć się O j c e m L a w r e n c e ' e m próbują m u coś nieznacznie p o d ł o ż y ć . A l e o n , tanecznie spacerując w ś r ó d róż­ n y c h derek, kołderek, w o r k ó w i ś p i w o r k ó w zręcznie je w y m i n ą ł i z satysfakcją z w a l i ł się całą swą zwalistą postacią w c z a r n y m s u r d u c i e w p r o s t na w i l g o t n ą t r a w ę i patrzy z u ś m i e c h e m . Nad nami w i e l k i e dęby. T o t u żył kiedyś pustelnik. T r o c h ę ś p i e w ó w rozluźnia zmęczenie. Z a c i c h a m y , o g i e ń przygasa i p o d c h o d z i sen, a noc ciągle obraca z w o l n a g w i a z d y . Ś w i t c h y b a nie szybko. Śpimy. Bardzo g ł ę b o k i m ś w i t e m , g d y m y ś m y jeszcze spali, rozległy się nagle dalekie d z w o n y i o d g ł o s y ś p i e w u . Z e r w a l i ś m y się i szybko poszli d o bramy klasztoru, skąd z c h o r ą g w i a m i i ś w i e c a m i , za krzyżem Św. w y c h o d z i ł j u ż p o c h ó d na nadrzeczne łąki, gdzie na p a g ó r k u , na s a m y m brzegu rzeki stoi c e r k i e w k a — „ c z a s o w n i a " . M i j a m y stare w i e r z b y , słupki granicy r o z s t a w i o n e w z d ł u ż brzegu, k l u c z y m y w ś r ó d m o c z a r ó w kierując się na płonącą j u ż o g n i e m ś w i e c w dali c e r k i e w k ę . Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesł, b o g o m u d r i e Onufrije... Stajemy t ł u m n i e na s t o k u pagórka, u p o d n ó ż a d r e w n i a n e j kaplicy. T a m mieści się t y l k o ołtarz, przy k t ó r y m teraz B i s k u p w o t o c z e n i u licznego d u c h o w i e ń s t w a o d p r a w i a ś w i ę t ą liturgię. Za plecami o s t a t n i c h ludzi stoją d r z e w a , po łące kroczą b o c i a n y , k r o w y o b u d z i ł y się, przeleciała c i c h o czapla. Trzymamy ś w i e c z k i , a na niebie, pierwsze r ó ż o w e blaski ś w i t u . Błogosławieni ubodzy duchem j a k o t y c h jest K r ó l e s t w o niebieskie, b ł o g o s ł a w i e n i płaczący j a k o że ci będą pocieszeni b ł o g o s ł a w i e n i cisi... Tam za rzeką stoją c i c h e , w i e l k i e d r z e w a . Na brzegu nikt się nie p o j a w i . M i ę d z y nami i n i m i — rzeka c i c h o i w a r t k o płynie. Szary nurt. Ś w i t jeszcze nie jasny. Ś p i e w : lże c h i e - r u - w i - i - m y tajno o-bra-zu-ju-szcze... Nagle jakiś poseł ze ś w i a t a — obiega nas, daje znaki. O d ­ c h o d z i m y spiesznie. A u t o b u s , zbiórka. Silnik, o d j a z d . A t a m ludzie ś p i e w a l i w ł a ś n i e : W s j a k o j e nynje żytiejskoje o t ł o ż y m popieczenije... (Wszelkie teraz ż y c i o w e o d ł ó ż m y troski...). 61 �