https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc9fdb196f44a024fd0e66fb69f6457d.pdf 103c4930a0d4ca79e8f465bd9da8b8f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2173 Title A name given to the resource Dawno temu w "Gardzienicach" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.55-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gołaj, Mariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Gołaj DAWNO TEMU W GARDZjENICACH Do „ G a r d z i e n i c " , w roku 1 9 7 8 / 7 9 d o ł ą c z y ł o nas k i l k o r o — i n n y m przestrzeń działania. I n a t y c h m i a s t „ u w o l n i e n i e " — bieg, A n n a Zubrzycka, J a d w i g a R o d o w i c z , Krzysztof Czyżewski i niżej o d d e c h , g r o m a d a , następnie „ ć w i c z e n i e " , w z a j e m n o ś ć . Żadne p o d p i s a n y . Zespół — t w o r z o n y przez Włodzimierza S t a n i e w s - psychologiczne kiego o d 1 9 7 6 r o k u , g w i a z d a , która kiedyś zgasła i której ostatnie ś w i a t ł o d o t a r ł o t u — miał już w t e d y mocną konstelację konsekwencje, żadne „przeżywanie" — ot, ludzką — byli t a m Tomasz R o d o w i c z , J a n Bernard, J a n Tabaka, i teraz, ot, jak m ó w i ą Cyganie — ktoś ukradł konia i trzeba W a n d a W r ó b e l , Elżbieta M a j e w s k a , Henryk A n d r u s z k o , Katarzy­ z a p o m n i e ć , aby g o nie w y d a ć . na W i l s k a , W a l d e m a r opracowany Sidor; miał Spektakl przez S t a n i e w s k i e g o Program miał Bieg w i e c z o r n y zawsze był mi przygodą z w o l n o ś c i ą — u w o l ­ miał d o ­ nienie ciała, o d d e c h u , g ł o s u — ale zawsze też był w s ł u c h i w a n i e m Staniewskiego się w partnera, w j e g o o d d e c h , w rytm uderzeń j e g o p u l s u , Wieczorny, wiejski, ś w i a d c z e n i e w i e l u „ W y p r a w " . Z a ł o ż o n e przez „ S t o w a r z y s z e n i e " , ciało o p i e k u ń c z o - p r a w n e , s k u p i a ł o p o w a ż ­ w g ł o s y natury, w c i e m n o ś ć , w s ł u c h i w a n i e m się każdą cząstką n y c h s o j u s z n i k ó w w Lublinie; praca toczyła się w w y p o ż y c z o n e j siebie, stopą, która p r o w a d z i bo oczy nie w i d z ą , w ł o s a m i t e g o , sali — lamusie w Gardzienicach. O d początku ś w i a d c z y l i też tej który biegnie o b o k , w y s t a w i o n y m i na wiatr. działalności, zapraszani przez S t a n i e w s k i e g o na „ F o r u m T e a t r u " , w y b i t n i specjaliści z c a ł e g o ś w i a t a . Profesor Masakatsu G u n j i o d teatru K a b u k i , H i d e o Kanze o d teatru N o pojechali z naszą Zmieniają się pory r o k u , zmieniają się ludzkie konstelacje — w b i e g a m y na r o z ś w i e t l o n ą salę. Trening, w jakże p o t o c z n y m rozumieniu tego słowa, był w y p r a w ą na granicę ruską. Prof G u s i e w z L e n i n g r a d u , Z w i - d o ś w i a d c z e n i e m w j a k i m przyszło m i dorastać. W szkole p ł y w a ­ - w e r b l o w s k i z J e r o z o l i m y , T e o d o r Kirby założyciel „ T h e Drama ł e m , p o t e m rower, piłka, t r o c h ę j u d o . K o l o n i j n e w y ś c i g i , p o t e m Rewiew". w o j s k o . N a w e t po o d s ł u ż e n i u mszy, zapasy m i n i s t r a n t ó w w za­ P o j a w i ł się Jerzy G r o t o w s k i , m i m o iż Staniewski j a w n i e d e k l a r o w a ł s p r z e c i w laboratoryjności i p a r a t e a t r o w i . P o ­ t e m n a w e t Krzysztof Penderecki i w i e l e i n n y c h nazwisk t w o r z ą ­ c y c h kulturę tamtej e p o k i . krystii. I cóż dzisiaj m ó g ł b y m z t e g o w y s n u ć — przekraczanie p r o g u zmęczenia, czasami radość w y s i ł k u , dobrze f u n k c j o n u j ą c y Ś p i e w a ł o się w t e d y w „ G a r d z i e n i c a c h " : „ T o czas już, czas już g a n i z m , koledzy, g r u p a , czy szloch opasłego berbecia or­ pod obcych prysznicem p ł y w a l n i , stres n i e u n i k n i o n e j porażki, p o l i g o n o w e , szukania, szukania miejsc, ludzi, d r z e w " . I dalej z N o r w i d a : „ B y c i e m n e zmagania. M a j ą c d w a d z i e ś c i a parę lat, przed p r z y b y c i e m nie zginęło żadne utęsknienie i żadna boleść nie przewiała marnie, d o Gardzienic, n i e o b c e mi były sny o saltach i f i f l a k a c h , dzikie w ę d r o w a n i a , za ptakiem i za s n e m , s w o i c h w ś r ó d i żaden u ś m i e c h , błahy nieskończenie — jest taki A n i o ł , c o i w y z y w a j ą c e treningi na granicy p o w a ż n e g o zagrożenia z d r o w i a , ale i mieszczańska i w r o c ł a w s k o - d e k a d e n c k a ospałość ciała. skrzydłami garnie — i ś m i e c h , i żałość i t o N i e d o t k l i w e . . . " Tak w i ę c przybyliśmy na W s c h ó d , jakoś w t y m s a m y m czasie — T r e n i n g w G a r d z i e n i c a c h , „ p o r u s z a n i e " , jak się tu m ó w i , n i g d y pobytu nie był p o d p o r z ą d k o w a n y t y l k o t e a t r a l n y m e f e k t o m , n i g d y też nie w J a p o n i i , Krzyś — o d s w o j e j recytacji poezji, ja — t o nie ma w tej dążył d o w y k r e o w a n i a c h a m p i o n a - g w i a z d o r a . Był, jest prak­ c h w i l i znaczenia. Nie połączyły nas j e d n a k nasze osobiste his­ t y k o w a n i e m w z a j e m n o ś c i . Dążył d o p o w o ł a n i a b o g a t e g o ze­ torie — nie przeczę, były t o historie w a ż k i e , szczególnie dla nas, s t a w u ć w i c z e ń , poruszeń, f e n o m e n ó w ciała i g ł o s u , które s t a n o ­ A n n a z Australii, Iga — właśnie wróciła z rocznego „zaczarowanie w i ą obszerny materiał, związany najczęściej z fazą pracy przynale­ czarnoksięską mocą,, „ G a r d z i e n i c " , ja nie m a m złudzeń, przy­ żną k o l e j n e m u p r z e d s t a w i e n i u . S t a n i e w s k i zawsze stronił o d t e g o dwudziesto-dwudziestopięcioletnich — ale t o szedłem g ł o d n y d o z a s t a w i o n e g o s t o ł u , d o s ł o w n i e , w Kruszynia- rodzaju p r o f e s j o n a l i z m u , który s k r u p u l a t n i e d o z u j e w y s i ł e k i ł a t ­ nach, a przy n i m grali i ś p i e w a l i ludzie, i służyli m i , kiedy w o zamienia g o na efekt. Dąży d o p o w o ł a n i a szerokiej „ p r z y r o d y spożywałem. spektaklu", otwartej Praca w i e c z o r n a zaczynała się b i e g i e m — z b o c z e m w dół, g o ś c i ń c e m w z d ł u ż rzeki, jarem przez las, drogą polną, w ą w o z e m , łąką. Parą k i l o m e t r ó w blisko siebie, w g r o m a d z i e , w rytmie ale oscylującej wokół kilku wybranych t e m a t ó w , m o ż l i w y c h , w s w e j uproszczonej f o r m i e , d o prak­ t y k o w a n i a z każdym i zawsze. Zawsze też p o ś w i ę c a ł o się w tre­ n i n g a c h tyleż czasu asekuracji, c o w y k o n y w a n i u ć w i c z e ń . W ł a ś ­ c i w i e n i g d y nie ć w i c z y ł o się o s o b n o , zawsze czyjaś ręka p o d ­ w s p ó l n i e uderzających s t ó p , na w s p ó l n y m o d d e c h u . Bieg w i e c z o r n y ma s w o j ą p o e t y k ę , s w o j e t e c h n i k i , które można t r z y m y w a ł a najbardziej zagrożone miejsce, zawsze czyjś o d d e c h p r a k t y k o w a ć , s w o j ą przestrzeń, d o w y p e ł n i e n i a za każdym razem d o d a w a ł m o c y . T o się zawsze działo w partnerstwie, w bliskości inaczej. S t a n i e w s k i zawsze zwracał u w a g ę t e g o c o c h r o n i i w s p o m a g a , to p o z w a l a ł o l u d z i o m , o d o p r a w d y na „współzależ­ n o ś ć " — r y t m u , o d d e c h u , o b e c n o ś c i . T o b y ł o zadanie pod­ s t a w o w e , d o p i e r o na t y m m ó g ł kreślić biegnący s w o j e „ z n a k i napowietrzne", wyzywać innych swoim odczynianiem. Słowa, przeciętnej s p r a w n o ś c i , mieć szansę, chociaż przez c h w i l ę , l o t u . Później d o p i e r o zaczynała się praca aby to u t r w a l i ć . Pamiętam, przy Gusłach, noce spędzone na wskakiwaniu s f o r m i j i o w a n i a p o j a w i a ł y się rzadko, n i g d y w czasie b i e g u . O n i z e s k a k i w a n i u z p l a t f o r m , s t a n o w i ą c y c h zasadniczy i nami biegi, i n i c j o w a ł t o co noc. scenografii. C h o d z i ł o o lotność, o zmianę p o z i o m ó w bez w y s i ł k u , Dane mi było po w i e l e k r o ć p r o w a d z i ć bieg w i e c z o r n y . Na s w ó j element lekko, o przemierzanie przestrzeni w taki s p o s ó b , aby w i d o c z n a użytek myślę, że sprawa d o t y c z y w istocie s t o s u n k u d o spadają­ była j e d y n i e s m u g a , którą z o s t a w i a skaczący. Platformy s k o n ­ c y c h g w i a z d — o n e w Gardzienicach spadają o b ł ę d n i e . Kiedy się s t r u o w a n e były c e l o w o tak, zeby s t a w i a ł y w y m a g a n i a ciału — biegnie rozbijając piersią p o w i e t r z e , jakże ł a t w o p o c z u ć się w t e d y zbyt w y s o k i e , zbyt w ą s k i e d o n o r m a l n e g o w c h o d z e n i a . G r a m o l i ­ w y b r a ń c e m , k o c h a n k i e m — ziemia pulsuje, spadają g w i a z d y — liśmy się na nie, w c i ą g a l i niezdarnie, d ł u g o , d ł u g o za d ł u g o . Bo mieć to za znak, ulec w y p e ł n i e n i u , szczęściu, przyjąć dar m o c y o d czas mierzony był „ w i z g a m i " — zakrzykiem, szeptem, ś m i e c h e m , natury, g r u p y , p r o w a d z ą c e g o i mieć t o za s w o j e . Z a p o m n i e ć z a ś p i e w e m , jeszcze szybciej, nie w i a d o m o skąd — z brzucha o i n n y c h , przeć d o p r z o d u , lecieć, w y m a c h u j ą c skrzydłami partnera, z f l e t u , z rogu sali p o d s k l e p i e n i e m , znad p ł o m i e n i a w c i e m n o ś c i . Zawsze ważniejszy o d w ł a s n e g o s a m o p o c z u c i a jest w y d o b y w a j ą c e g o się z saganka. W s k a k i w a l i ś m y na p l a t f o r m y na — jak to f o r m u ł u j e S t a n i e w s k i — „ g e s t n a p o w i e t r z n y " , s p r a w c z y dziesiątki s p o s o b ó w — naskok na u d o , poniżej krzyża, prosty w o b e c i n n y c h . W y w o ł u j e g o spadająca g w i a z d a a l b o kałuża na k r ę g o s ł u p przy w y n i e s i e n i u w górę, w c i ą g n i ę c i e z z a w i r o w a n i a . drodze, a l b o p o t k n i ę c i e partnera — z w r o t ciała, uniesienie g ł o w y , D ź w i ę k p o g a n i a ł r u c h , b i e g , skok w k o m p o n o w y w a ł się w par­ z a w o ł a n i e , t c h n i e n i e , t k n i e n i e , f e n o m e n g ł o s u , wskazanie ręką — t y t u r ę muzyczną. G o d z i n a m i ć w i c z y l i ś m y t o , c o później, w spek­ piszę o rzeczach w i e l c e k o n k r e t n y c h . Gest n i e p o w t a r z a l n y , o s o ­ t a k l u , b y ł o d w u d z i e s t o s e k u n d o w y m działaniem, a p o t e m u t r w a ­ bisty, laliśmy t o t y g o d n i a m i . Wreszcie t o się s t a w a ł o samo, juz bez nas: przeciwny wszelkiej rutynie, w y z y w a j ą c y , otwierający 55 �każdy ś w i s t w y w o ł y w a ł nas w i n n y m miejscu sali, na i n n y m r o w e c h u s t k i . Tanie papierosy w s p r a c o w a n y c h rękach. Zmarsz­ p o z i o m i e , t o już była t y l k o opadająca ręka, która z a p o m n i a ł a , że czki na t w a r z a c h , t w a r z e jak ziemia Polski „ B " . A t o szepczą, a t o w y k o r z y s t u j ą c i m p u l s kręgosłupa, d ź w i g n ę ł a przed c h w i l ą part­ gwarzą, a t o klną. Kobiety nera, bo już jest gdzie indziej, już o ś w i e t l a p ł o m i e n i e m z saganka popijają, huczą, czasem p o p y c h a n k a , czasem n i e u m i a r k o w a n i e . l e w e o k o i n n e g o partnera i za d r z w i a m i znika. kołyszą się, śpiewają. Mężczyźni I my z M i ł o s z e m — „za t r u d n y c h y b a dla nas ten M i c k i e w i c z , Zdarza się k o m u ś p o w o ł a ć konstelacje w y j ą t k o w e . M y ś l ę , że ta gdzież n a m d o pańskiej, ż y d o w s k i e j n a u k i " . z 1 9 7 9 r o k u , d o c h o d z ą c d o „ G a r d z i e n i c " , w pełni zamanifes­ t o w a ł a się w Gusłach. D o dziś nie m o g ę myśleć o t y m spektaklu bez drżenia — Gusła nie były dla nas t y l k o spektaklem, były Oj, t o nie była p r z y g o d a , t o była w a l k a , inne ś w i a t y , inne w a r t o ś c i , inne życia. T o c o przyciągało — kultura tradycyjna, nasza jej indiańskość, jej f u n k c j o n a l n o ś ć , ż y w o t n o ś ć , c z ł o w i e c z e inicjacją, p i e r w s z y m , g ł ę b o k i m zanurzeniem, w proces pracy ze wartości - S t a n i e w s k i m , w t w o r z e n i e , bez reszty. Szło o t u i teraz — jak s p r a w i ć , nie ulec mistyfikacji, nie popaść „ G a r d z i e n i c e " t o „ b o j o w a n i e — byt nasz p o d n i e b n y " . B o j o ­ to b y ł o ukryte, przysypane p o p i o ł e m , w o k r u c h a c h . w c h ł o p o m a n i ę . Z a a k c e p t o w a ć na Z g r o m a d z e n i u kurę, pijaka, w a ł e m o Siebie, o t e g o , który m n i e przerasta, ale też stałem ś w i n i ę i o d c z y n i ć w o k ó ł nich „ a k t strzelisty", jak m ó w i S t a n i e w ­ w szeregu, biłem się o t o , c o dziś, za S z u l c e m - Staniewski ski. W i ę c rozpalały się oczy w ś p i e w i e i p o z w a l a n o n a m , o b c y m , n a z y w a naszą „ R e p u b l i k ą m a s z e ń " . I znałem w tej w a l c e s w o j e z d r o g i , z bezświata, stroić kuglarskie d z i w y , przynosić w i e ś c i miejsce, g d y ż nie była t o w a l k a na oślep. B y ł e m częścią k o n ­ i n n y c h rzeczywistości. A o n t o w s z y s t k o mierzył, sprawiał. Był stelacji i był ktoś k t o ją p o w o ł a ł i spełniał bolesne o b o w i ą z k i Zgromadzicielem „ s z e f a " . Byliśmy p o d o c h r o n ą , u w o l n i e n i o d d o b y t k u teorii, bez o d w r a c a ł , „ r o z d a w a ł g ł o w y c u k r u " , ż a r t o w a ł , p o p y c h a ł d o przo­ u m o w n o ś c i — cóż za k o m f o r t — d z i e w i c t w o ! Pamiętam j e g o d u , mącił, n i e p o k o i ł , w y w o ł y w a ł , ś p i e w a ł , milczał, w y s t u k i w a ł — n a d a w a ł w y m i a r , przemawiał, sypał s ó l , p o d p o w i e d z i , zaklęcia, w y b u c h y radości, g d y w z l a t y w a ć n a m się rytm, wystukiwał rytm, wystukiwał rytm. „ T y l k o żywo, tylko u d a w a ł o . Czyż t o nie o n k o r y g o w a ł nasze fałszywe, duszne fałsze ś m i a ł o " . Pieśni cygańskie, t o działało zawsze. M a ł o . W s k o k na m ł o d o ś c i , a ileż razy brał w p r o s t , w ramiona, w i r o w a ł , żeby d o lotu barki, przerzut, o p a d a n i e — „ M a t k a Boska z n i e b a " , p o w i a d a l i nas p o d p r o w a d z i ć . ludzie. Pieśni ż y d o w s k i e — zapatrzyli się. Grajek p r z y p o m n i a ł O d lat w s p o m i n a się t y c h , którzy z „ G a r d z i e n i c " odeszli — sobie „ D i e r e g e l t " sprzed w o j n y , g d y g r y w a ł z ż y d o w s k ą kapelą każdy zresztą inaczej. Niestety, towarzyszą t e m u d r o b n e prze­ p o w e s e l a c h . W i r o w a n i e — „ b u c h n ę ł o , zawrzało, z g a s ł o " . Cisza. kłamania, mistyfikacje. T o tak j a k b y ktoś chciał d o r o b i ć legendę Sześć, siedem, osiem s e k u n d . W i e c z n o ś ć . Dopaliła się ś w i e c z k a , schizmy, m a n i p u l o w a ć w a r t o ś c i a m i , k r e o w a ć sprzeniewierzenia. z a k w i l i ł o d z i e c k o . I szczerbate babki się śmieją, a c h ł o p a k i , luźne A przecież zawsze będą „ p r z e c h o d z ą c y m i m o " . Ci, którzy stąd w odeszli, nie byli n i g d y bardziej razem niż t u , w G a r d z i e n i c a c h , a tu k o b i e t y odciągają p i j a n y c h m ę ż ó w d o c h a ł u p y . D o p o ł o w y nocy byli j e d n y m i z w i e l u , p r a w d a , może szczególnie bliskimi paru o p o w i e ś ć starego w o j a k a — „Przeszedłem w s c h ó d i zachód... sercom. Przyszli i odeszli, w y n o s z ą c ile unieść zdołali. P r a w d a , i kto o mnie wspomni..." relacje w g r u p i e n i g d y nie s p r o w a d z a ł y się d o t e r m i n o w e g o r a m i o n a c h , t y l k o łyskają o c z y m a , d z i e w u c h y się wstydzą, T o n a m już grało, p o c h o d n i e w n o c y , latarki, p a k o w a n i e w ó z k a k o n t r a k t u — t o zawsze był teatr podróży, d r o g i , w y p r a w y — ale d o w ę d r ó w k i . Droga lasem, t r e n i n g , próba na wcześniej w y b r a n e j , nikt też nie żądał małżeńskich zaklęć. Nie m ó w i ł o się o etyce — polanie. D o r o b i l i ś m y ludzkiej, aktorskiej egzamin. Białe koszule, szerokie s p ó d n i c e , rozpuszczone w ł o s y , — ją się p r a k t y k o w a ł o na c o dzień. Przy­ się s p r a w n o ś c i , m o d e l i , które zdawały rządzanie p o s i ł k ó w , gorąca herbata dla t y c h c o pracują na sali, m o c n e , ciepłe ręce. O d w a ż a l i ś m y się n a w e t na i n n e g o Z g r o m a - muzyka przy stole dla t y c h c o jedzą, g o d z i n y milczenia, ciszy dla dziciela. t y c h c o śpią. Higiena w s p ó ł ż y c i a — w okresie pracy zakaz u ż y w e k Ileż p o m y ł e k p o drodze, ileż r o z m y d l o n y c h o c z u , mistyfikacji — i p r y w a t n y c h relacji. Przywilej służby — nie w ideach — w z m y ­ że coś się dzieje, pretensji waniu przyjechali p a n o w i e artyści i w i e ś ich o g l ą d a , w i ę c nie tak, naczyń, w szorowaniu p o d ł o g i sali d o zapachu słoi w deskach. — że o t o ś p i e w a m y . A t o t y l k o S t a n i e w s k i w y ś m i e w a i krzyczy, w i ę c w a l k a , p o h u l a n k a , rozpacz. Ulego Rozpacz zagrała, ludzie u w i e r z y l i w rozpacz. „ H e j , k r u k i , s o w y , Hardta z Niemiec — w t e d y zaczęła się moja przygoda d y d a k t y c z ­ orlice... w salach, gdzie te o d złota ś w i e c ą c e pijaki przy g o d o w y m na w „ G a r d z i e n i c a c h . " T o t r w a ł o kilkanaście t y g o d n i . Materiał huczą stole, ja, w tej rozdartej s u k n i , z t y m listkiem na czole, w n i d ę W a ż n y m etapem był okres w p r o w a d z a n i e d o Guseł był b o g a t y : krok ciżby w y p r o w a d z o n y z d o l n e j części kręgosłupa, i stanę przy stole... Całe piekło z m y c h piersi p r z y w o ł a m d o o k a . . . " . ciżby „ z a w i e w a n i e " — uniezależnienie ciężkiej, d o l n e j części Zagarnięcie d ł o n i ą w ł o s ó w A n n y , przy skórze, aby nie b o l a ł o . ciała, n ó g i krzyża, o d części g ó r n e j , „ l e k k o p i j a n e j " , w i r o w a n i a , Z a w i r o w a n i e , przechył w łuk nad s a g a n k i e m — ś w i a t ł o . O d s k o k p o m y k a n i a , loty, s k o k i . „ T u p a l i ś m y " c a ł y m i n o c a m i — jak m ó w i l i na d o t y k k o n i u s z k ó w p a l c ó w , w y g i ę c i e kręgosłupa, lewa noga na na w s i — „ k y c a l i ś m y " . T o była podróż przez w i e l e p o z i o m ó w granicy ś w i a t ł a i cienia. Jej lament — rozwarte oczy i usta, łzy, zmęczenia, szukanie źródeł energii — o z m i e r z c h u , w mokra t w a r z . Przytrzymanie, przytrzymanie, zniknięcie. Jakże połowie nocy, p o trzeciej, przemoczonej koszuli, o ś w i c i e , p o ś w i c i e , p o masażu ł a g o d z ą c y m b ó l mięśni, na n o w o , inaczej, p o w y b i e g ­ p r a w d z i w a , ludzka, ta rozpacz musiała być. T o n a m już grało — w y p r a w y , miasto, w i e ś . D w a ś w i a t y , nięciu w łąkę nocą. Pamiętam tę e t i u d ę , w g ó r n y m r o g u sali, „kultura niska", „kultura w y s o k a " . Miejsce styku, pogranicze. To u sklepienia kaplicy, którą wcześniej p r ó b o w a ł e m z Krzysiem. się d o t a r ł o w Awwakumie. „ P o c h y l i ł e ś g ł o w ę w krzaczek" — z Dziadów, „ P o p a t r z , jaki tu żar k i e w w Czarnej. Ludzie t a m przyszli p o dziesięciu latach, p o Ł e m k o w s z c z y z n a . Z a d r u t o w a n a cer­ p ł o n i e , m i m o deszczu, m i m o c h ł o d u , zawsze p ł o n i e (...) Ty m n i e dziesięciu latach o t w a r t o d r z w i . Stali na gołej ziemi, bo roz- zabiłeś, ty m n i e nauczyłeś czytać, w p i ę k n y c h k s i ę g a c h , w p i ę k ­ k r a d z i o n o p o d ł o g ę ; przed ikonostasem w w i e l u miejscach śle­ n y m p r z y r o d z e n i u , czytać, ty dla m n i e ziemię piekłem zrobiłeś pym, bo w y w i e z i o n o ikony. Światło świec w p r a w i a ł o m a l o w a ­ i rajem. A t o jest t y l k o z i e m i a . " A p o t e m ja te s ł o w a słałem d o nych świętych w ruch. Pochylone kręgosłupy — „pokajanie", U l e g o , który nie znał M i c k i e w i c z a , ani Miłosza, ani ś w i s z c z ą c y c h , w z n i e s i o n e ręce, żegnające się „ t r z e m a czy pięcioma p a l c a m i " , p o l s k i c h głosek i k t ó r e g o „ r o m a n t y z m " — jakże inny o d Krzysio- o d w r ó c o n e g ł o w y o d reszty ciała, w skręcie, gdzieś d o nieba, „ w w e g o — musiał w s p ó ł b r z m i e ć i po miesiącach p r ó b , p o miesią­ ś w i a t ł o czy w m r o k ? " . Ludzie stali i patrzyli, patrzyli. M y ś m y cach „ b o j o w a n i a " , ś p i e w a l i . T y l k o tyle. Ktoś płakał. Ś w i ę c i na i k o n a c h , w m i g o t a n i u współbrzmiał przez n a s t ę p n y c h kilka lat ś w i e c , o d c z y n i a l i s w o j e „ p o r u s z a n i a z krzyża", na pieśni. T o b y ł o z moim wołaniem. Wyprawy — ileż ich było? M o ż e sześćdziesiąt — tych po jedno z najmocniejszych Zgromadzeń. wie­ S t u d i o w a l i ś m y p o t e m t y g o d n i a m i te ruchy, gesty, p o c h y l e n i a . ze z g r o m a d z e n i o w ą przyrodą Guseł. O b s k u r n e „ r e m i - Ikony R u b l o w a w p r a w i a l i ś m y w r u c h . S t a w a ł o się t o t r e n i n ­ z j e " , rozpadające się c h a ł u p y . Ciżba w d r z w i a c h — rozkołysana, g i e m — k r ę g o s ł u p , d ł o n i e , g ł o w a , skręty ciała, przejścia. U p o ­ dysząca — ludzie starzy, k o b i e t y z dziećmi na ręku, g o s p o d a r z e . c z ą t k ó w Awwakum Wiejski d z i w a k , grajek. G u m i a k i , kufajki, czapki, w y b l a k ł e , k o l o - ukazującą esencję pracy — „ o d c z y n i a n i e w z a j e m n o ś c i pieśnią." „ N a t u r a l n e ś r o d o w i s k o t e a t r u " . W y p r a w y ze Spektaklem czornym, 56 p o p r z e d z o n y był częścią z g r o m a d z e n i o w ą , �T o t r w a ł o kilkanaście m i n u t , d o b r y c h kilka pieśni. R u c h z k r ę g o ­ słupa w y p r o w a d z o n y d ź w i ę k i e m , s k ł o n i e n i e ku p a r t n e r o w i , głos ś p i e w a n y d o środka, d o w e w n ą t r z , w siebie, aby d r u g i e g o usłyszeć, aby z n i m w s p ó ł b r z m i e ć , aby jeszcze w s p ó ł b r z m i e ć z trzecim g ł o s e m . Przejście w strefę cienia, skłonienie się ku i n n e m u , w ś w i e t l e ś w i e c . T o p ł y n ę ł o nieustannie, na pieśni, t o paliło ś w i a t ł o , grzało. Najprostsze „ g e s t y w z a j e m n o ś c i " , n a j w i ę k ­ sza w s p ó ł c z u l n o ś ć partnerska. Nasza p o d r ó ż w Carmina burana, w y p r a w a . Trafiliśmy d o S t i n c h e w rejonie C h i a n t i , t a m gdzie po raz pierwszy p o k a z y w a ­ liśmy Gusta. Pagórki, w i n n i c e , o l i w k i . Osiołek towarzyszył nam w drodze. S ł o ń c e piekło. P o w y ż e j kaplicy, nad rzeką, przysiedliśmy. Pieśni łacińskie, s ł o w a Pieśni nad pieśniami, „na wielu j ę z y k a c h " . Kamienna kaplica, przyszli ludzie, przysiedli. U c h y l o n e d r z w i . Teraz organy, teraz inna muzyka. Cień Padre G i o v a n i e g o . Tam gdzie kiedyś p o s t a w i o n a w d w i e g o d z i n y konstrukcja d o Gusei, z żerdzi ł ą c z o n y c h s z n u r a m i , t a m gdzie w i r o w a n i a , p o h u k i ­ w a n i a ciżby, w i z g i , t a m gdzie ja — „ i d ę z daleka, z piekła czyli z raju..." — teraz t y l k o szepty, delikatne przejścia, pieśni o k l e j ­ nocie d z i e w i c t w a , u t r a c o n y m , p o n o w n i e . „ W t e d y nie w i e d z i a ­ ł e m , nie w i e d z i a ł e m , nie w i e d z i a ł e m . . . Co wiesz dzisiaj i c o ciebie dręczy... A c h , w s z y s t k o dręczy m n i e . . . " — laska Józefa z A r y m a t e i i p o d z i e m n e labirynty G l a s t o n b u r y , M e r l i n w klasztorze T a s h i d i n g w S i k k i m , w o ł a n i a i śmiechy w n o w o g w i n e j s k i m H i g h l a n d z i e , T i n t a n g e l , skała z której skoczył Tristan. I tamta harmonia, szatańska, z Pieklą muzykantów. S ł o w a co brzmią z o d d a l e n i a , przez e c h o , t o jest w y p r a w a przez moreński las, po j e d n o s ł o w o , j e d n o j e d y n e , n i e w y p o w i e d z i a n e , z z a ś m i e c h u , w milczeniu — krzyk. W y p r a w a k a ż d e g o z nas, k a ż d e g o inaczej. Po ja. Po ja — które b y ł o b y p o s ł a ń c e m w y r z u c o n y m przez c h ó r falą pieśni. Ja — p o w r a c a j ą c e d o c h ó r u . J a k ten ptak w p a d a j ą c y d o rozgrzanej, r o z ś w i e t l o n e j k o m n a t y w o p o w i e ś c i Bedy C z c i g o d n e g o , z zimy d o zimy, na c h w i l ę , na życie. J a k d y t y r a m b p r z y w o ł y w a n y nieustannie przez S t a n i e w s k i e g o . T u już nie ma ciżby. Chór jest muzyką. Nie w i d a ć g o — słychać. W s z y s t k o w y c h o d z i o d niego i w r a c a , ci z Breugla, ci z Boscha, ci p i ę k n i i przetrąceni, „ w s z y s t k i e myśli, wszystkie p r a g n i e n i a " , w y r z u c o n e na plac „ j a " — ja, m o j e , s w o j e , ja, o d c z y n i a n i a . J a k o c h r o n i ć , jak nie z a p o m n i e ć , jak nie s p r o w a d z i ć t e g o „ j a " — części każdego z nas, na m a n o w c e , zapominając o innych? „ J a b y ł e m w w i e l u kształ­ t a c h z a n i m m n i e u w o l n i o n o . Ja b y ł e m s m u k ł y m z a c z a r o w a n y m m i e c z e m , ja b y ł e m kroplą deszczu w p o w i e t r z u , b y ł e m p r o m i e ­ niem g w i a z d y . J a b y ł e m S ł o w e m w literach, ja byłem Księgą u jej p o c z ą t k u . M n i e s t w o r z y ł w i e l k i M a g , z zaczarowanej laski, z pięciu p i ę ć d z i e s i ą t k ó w nauczycieli i c z a r o d z i e j ó w , jak M a t e m a ­ tyka ja b y ł e m s t w o r z o n y . J a p r z e b y w a ł e m ś w i t y , ja spałem w purpurze, ja byłem na w i e ż y b o j o w e j . J a b y ł e m z a c z a r o w a n y m w ę ż e m na w z g ó r z u . J a uczynię pole k r w i a na n i m stu w o j o w ­ n i k ó w , d ł u g i e i białe są moje palce, o d d a w n a nie b y ł e m pasterzem. Ja żyłem jak w o j o w n i k zanim nie stałem się c z ł o w i e ­ kiem I iter. J a w ę d r o w a ł e m , ja krążyłem, ja spałem na stu w y s p a ć h, ja b y ł e m w stu t w i e r d z a c h . J a b y ł e m b ł ę k i t n y m ł o s o s i e m , ja b y ł e m psem, o g i e r e m , r o g a c z e m na w z g ó r z u . J a b y ł e m p n i e m , t r z o n ­ k i e m , siekierą w ręce. J a b y ł e m z m o i m Panem w niebiesiech, ja nosiłem sztandar, ja b y ł e m w T w i e r d z y , ja b y ł e m w T e t r a g ramaton". M i j a spektakl jak w i o s e n n a burza. W r a c a m d o c o d z i e n n e ­ g o c z u w a n i a , p r z y g o t o w y w a n i a a k c e s o r i ó w . Pieśni, ć w i c z e n i a , książki. Z m i e r z c h . Ruszamy na b i e g . Pracujemy teraz nad n o w y m spektaklem. A jest t o spektakl o miłości. I z n o w u bojowanie. T u na w s c h o d z i e jest d o m z u c h y l o n y m i d r z w i a m i . Dla d z i e d z i ­ c ó w i tych marnotrawnych. W y p r a w a 1 9 8 0 r. Zgromadzenie na w s i . W środku T o m a s z R o d o w i c z i A n n a Zubrzycka-Gołaj 57 �