https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e24581f1c8203e3f8d328a1f88b88c.pdf c05314284cdd47f3e5c5c4d97972b9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:507 Title A name given to the resource Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.62-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U K R Y S T Y N A D I A I M A T E R I A Ł Y KWAŚNIEWICZ Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI W SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J I. WSTĘP 1. P r z e d m i o t i cel p r a c y Artykuł niniejszy powstał w o p a r c i u o większą pracę stanowiącą monografię zwyczajów dorocznych w e w s i Dzierążnia, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , w w o j . k i e l e c k i m . Była to m o j a praca magisterska zatytuło­ w a n a Zwyczaje i wierzenia doroczne we wsi Dzierążnia w pow. Kazi­ mierza Wielka w XX w., pisana w r o k u a k a d e m i c k i m 1957/1958 w K a ­ tedrze E t n o g r a f i i Słowian U J . Pracę tę konsultowała doc. d r J . K l i m a ­ szewska, która była zarazem j e j recenzentem wspólnie z prof, d r K . D o ­ browolskim. Celem tej m o n o g r a f i i było przede w s z y s t k i m ustalenie aktualnego obrazu całokształtu zwyczajów dorocznych oraz próba r e k o n s t r u k c j i zwyczajów w i c h dawnej f o r m i e (z przełomu X I X / X X w . ) . W związku z realizacją tego p o s t u l a t u główny nacisk położony był w p r a c y na: a) możliwie pełny opis zwyczajów o d s t r o n y „zewnętrznej", to jest uchwycenie f o r m y , w j a k i e j dany zwyczaj się przejawia; b) próbę i n t e r p r e t a c j i zwyczajów z p u n k t u widzenia r o l i , jaką o d - , grywają w świadomości badanej zbiorowości w i e j s k i e j (uzasadnienia stosowania zwyczajów, m o t y w y skłaniające do i c h przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) , to jest uchwycenia t r e ś c i społecznych zwyczaju. c) próbę ustalenia stopnia ż y w o t n o ś c i zwyczajów przez o k r e ­ ślenie, co i dlaczego w d a n y m zwyczaju (ewentualnie, które zwyczaje) jest a k t u a l n i e żywe, co p r a k t y k o w a n o d a w n i e j , a obecnie zarzucono, co znane jest już wyłącznie z t r a d y c j i u s t n e j ; d) analizę procesu ewerftualnego przenikania n y c h zwyczajów n o w y c h pierwiastków. do tradycyj­ �Z BADAS NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 63 Te właśnie w y t y c z n e posłużyły w c y t o w a n e j pracy za rodzaj m o d e l u opisu zwyczajów. Trzeba jednakże z góry zastrzec, że m o d e l t e n n i e zawsze mógł być k o n s e k w e n t n i e stosowany. P r z y c z y n y leżą w t r u d n o ­ ściach związanych z właściwą interpretacją b a d a n y c h zjawisk, z któ­ r y c h w i e l e c h a r a k t e r y z u j e dziś znaczna płynność, niektóre zaś są już t y l k o odbiciem, nierzadko zniekształconym, swej p i e r w o t n e j postaci. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m pominięta została, ze względu n a jego ogra­ niczone r o z m i a r y , część opisowa m o n o g r a f i i (134 ss. maszynopisu) *. Zachowana natomiast została druga część pracy, n a którą składają się rozważania n a t u r y ogólnej idotyczące przede w s z y s t k i m problemów f u n k c j o n o w a n i a oraz zmienności zwyczajów dorocznych. Ilustrację t y c h rozważań stanowią w y b r a n e opisy bardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zja­ wisk. Jeśli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y p r a c y w zasadzie ogranicza się o n d o t e r e n u samej w s i Dzierążnia. T y m n i e m n i e j w świetle zebranych materiałów t e r e n o w y c h można wyrazić pogląd, że procesy p r z e m i a n zarejestrowane w obrębie t e j w s i są reprezenta­ t y w n e dla całej najbliższej o k o l i c y . W związku z t y m zawarte w a r t y ­ k u l e w n i o s k i teoretyczne odnoszą się do stosunkowo niewielkiego r e g i o ­ n u . Jednakże w zestawieniu z analogicznymi w n i o s k a m i z i n n y c h r e g i o ­ nów P o l s k i można b y uzyskać podstawy do sformułowania ogólniejszej t e o r i i p r z e m i a n k u l t u r y społecznej n a o d c i n k u zwyczajów dorocznych. N i n i e j s z y artykuł może być wkładem do takiego przedsięwzięcia badawczego. Zakres chronologiczny p r a c y obejmuje ostatnią ćwierć X I X w . oraz m i n i o n e lata w i e k u X X . Rzecz zrozumiała, że obraz d o t y ­ czący końca w i e k u X I X jest niepełny, z p o w o d u niedostatecznej p o d ­ s t a w y źródłowej. 2. C h a r a k t e r y s t y k a źródeł Praca, na podstawie której powstał niniejszy artykuł, napisana zo­ stała głównie w o p a r c i u o źródła uzyskane na drodze badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych w 1957 i 1958 r . Źródła te były uzyskane: 1 roku i od Zawarte wierzenia, M. B. Palmowej, lonych tej części łączące w się do M. Świętych ludwe. z do do B. opisy zostały uporządkowane wszystkie zarejestrowane poszczególnymi Środy Zielnej, końca wielkimi wpływami dniami Popielcowej, okresie Wielkie jnocy, Świątek niewątpliwie opracowania Obejmują Gromnicznej Wszystkich czaje w obrzędowego. od od W i e l k i e j n o c y od M. adwentu. B. Bożego Popielcowej do Wszystkich układ został liturgicznego na tzw. zwyczaje Narodzenia, do do Z i e l o n y c h Świątek, rodzaju roku według trakcie badań okresie Środy Zielnej Tego kościelnego w: w Niedzieli od Zie­ Świętych, od podyktowany doroczne zwy­ �KRYSTYNA 64 KWAŚNIEWICZ a) przez bezpośredni k o n t a k t z badaną zbiorowością na drodze j a w ­ n y c h wywiadów etnograficznych; b) na drodze u k r y t e j obserwacji stosunków m i e j s c o w y c h ; c) za pośrednictwem a n k i e t y dotyczącej w y b r a n y c h zagadnień, p r z e ­ prowadzonej wśród uczniów V — V I I k l a s szkoły podstawowej w Dzierążni. Materiały terenowe znajdują się w A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U J , gdzie zostały wciągnięte p o d n r i n w . 144—147, 149—160. Złożyły się n a nie w y p o w i e d z i 25 rozmówców obojga płci (w t y m 7 osób liczyło ponad 75 l a t , 2 ponad 80 i jedna ponad 90 l a t ) . Równolegle z j a w n y m w y w i a d e m e t n o g r a f i c z n y m szła obserwacja przeprowadza­ na zarówno w t r a k c i e o d b y w a n i a rozmów, j a k i niezależnie od n i c h w związku z uczestnictwem w życiu w s i . Obserwacja była również j e d n y m ze środków służących do w e r y f i k o w a n i a materiałów. T u t a j też pomocna okazała się wspomniana uprzednio a n k i e t a przeprowadzona wśród dzieci szkolnych. Ponadto w y k o r z y s t a n e zostały niektóre źródła a r c h i w a l n e . W y m i e ­ nić t u należy m . in..materiały spisu rolnego z czerwca 1957 r . dotyczące podziału własności z i e m i między poszczególne gospodarstwa (udostęp­ nione przez G R N , a w y k o r z y s t a n e przy o m a w i a n i u współczesnej s t r u k ­ t u r y społeczno-gospodarczej w s i ) . Poza t y m uwzględniono literaturę etnograficzną i historyczną dotyczącą omawianego r e g i o n u . 3. Krótka c h a r a k t e r y s t y k a badanej w s i Dzierążnia jest wsią o bardzo odległej t r a d y c j i historycznej. W Liber Beneficiorum znajduje się w z m i a n k a o n i e j jako o w s i b i s k u p i e j . Zało­ żenie w s i sięga zapewne czasów znacznie dawniejszych niż czasy Długo­ sza, choć b r a k n a t e n temat ścisłych danych źródłowych. Jeden z p r o ­ boszczów dzierążskich, k s . L . Kotarbiński, podaje (nie przytaczając źródeł), że założenie Dzierążni sięga schyłku X l u b początków X I w . oraz że początkowo była ona wsią dziedziczną panów świeckich i przez tychże ok. r o k u 1271 została darowana ówczesnemu b i s k u p o w i k r a k o w ­ s k i e m u . O. K o l b e r g w s p o m i n a o Dzierążni jako o „wsi starożytnej" . 2 3 Dzierążnia leży w t z w . Niecce Nidziańskiej, którą to nazwą określa się obniżenie p o w i e r z c h n i t e r e n u pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Pod względem urodzajności zie­ m i jest zaliczana do t z w . r e g i o n u skalbmiersko-kazimierskiego, uznanego 2 Ks. L. K o t a r b i ń s k i , Pamiętnik religijno-moralny, „ R o k " , R . 1 3 : 1 8 5 3 n r 8, s. 1 1 0 — 1 1 1 . 3 O. K o l b e r g , L u d , Kieleckie, cz. I, K r a k ó w 1 8 8 5 , s . 16. �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 65 za jeden z najlepszych w Polsce. Dominują w o m a w i a n e j w s i t r z y za­ sadnicze g a t u n k i gleby: m a d y średnie, czamoziemne lessy próchnicze oraz lessy całkowite. Dźierążnia n i e 'posiada własnych lasów. P r o b l e m w o d y p i t n e j i na użytek domowy rozwiązuje rzeczka Jakubówka. Jeśli chodzi o przynależność regionalną, wieś u s y t u o w a n a była n a p o g r a n i ­ czu z i e m i k r a k o w s k i e j i sandomierskiej, przynależąc do w o j . k r a k o w ­ skiego. W pojęciu mieszkańców przynależność regionalna utożsamiana jest obecnie z administracyjną. Przed I wojną Dźierążnia należąca do okręgu skalbmierskiego, p o w . miechowskiego g u b e r n i r a d o m s k i e j , była pod zaborem r o s y j s k i m . W okresie międzywojennym zaliczała się do pow. pińczowśkiego, o d 1955 r . wcho:dzi w skład pow. K a z i m i e r z a W i e l ­ ka i jest siedzibą G R N . W i e l k a własność ziemska w Dzierążni o d bardzo d a w n a należała do kapituły k r a k o w s k i e j , o d której została w r o k u 1865 przejęta przez skarb cesarstwa rosyjskiego. F a k t t e n uprzedziło uwłaszczenie chłopów w 1864 r . T r a d y c j e pańszczyźniane zatarły się już zupełnie w pamięci mieszkańców w s i . N i e bez wpływu na to jest prawdopodobnie f a k t , że dwór w Dzierążni już w l a t a c h dziewięćdziesiątych X I X w . przestał istnieć, a g r u n t y dworskie rozparcelowane zostały odpłatnie pomiędzy gospodarstwa chłopskie. Obecnie wieś c h a r a k t e r y z u j e gospodarka r o l n i c z o - h o d o w l a n a. D a w n i e j większe zyski płynęły z h o d o w l i , zwłaszcza nierogacizny. P r o d u k c j a r o l n a n i e była nastawiona na specjalizację; starano się u p r a ­ wiać po trosze wszystkie rośliny potrzebne do k o n s u m p c j i l u b p r z e t w o ­ rzenia w gospodarstwie. Rzemiosło było słabo rozwinięte. E m i g r a c j e zarobkowe w Dzierążni rozpoczęły się w latach osiemdzie­ siątych X I X w . Wśród nich były: emigracje stałe do Zagłębia Dąbrow­ skiego, emigracje sezonowe „na S a k s y " do Niemiec, przed 1914 r . e m i ­ gracje zamorskie do Stanów Zjednoczonych pomyślane w zasadzie j a k o p o w r o t n e (choć w p r a k t y c e częstokroć przeradzały się w stałe) i po 1918 r . emigracje do F r a n c j i podobnie t r a k t o w a n e j a k zamorskie. W l a t a c h 1936—1939 przeprowadzano prace miernicze mające n a c e l u komasację gruntów. Spory dotyczące rozdziału ziemi zakończyła w o j n a , gdyż władze n i e m i e c k i e nakazały p r z y m u s o w e obejmowanie p r z y d z i e l o n y c h parcel. W czasie w o j n y Dźierążnia n i e poniosła s t r a t m a t e r i a l n y c h . Reforma r o l n a w 1945 r . n i e miała dla w s i żadnych k o n ­ sekwencji, gdyż już o d d a w n a nie istniała w i e l k a własność ziemska. N i e m n i e j po 1945 r . dokonały się w Dzierążni poważne przeobrażenia wynikłe z działania k i l k u czynników. P i e r w s z y m z n i c h była emigracja. Kierowała się ona n i e t y l e k u Z i e m i o m Z a c h o d n i m (dokąd wyjechało t y l k o o k . 8 r o d z i n ) , i l e do Zagłębia Dąbrowskiego i na Górny Śląsk. Wykorzystując licznych przedwojennych dzierążskich emigrantów 5 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. DC �66 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ przenosiła się t a m młodzież i młode małżeństwa. Z 'biegiem l a t p r z y ­ bysze w r a s t a l i w nowe środowisko, przyjeżdżając do r o d z i n n e j w s i j e ­ d y n i e w okresie i n t e n s y w n y c h prac p o l n y c h (a i to nie zawsze). Spora część młodzieży kończyła szkoły zawodowe w Zagłębiu l u b n a Śląsku, podejmując t a m p o t e m pracę. Po 1950 r. p e w n a część młodzieży dzierążskiej (ok. 10 osób) zgłosiła się do pracy w N o w e j Hucie, dojeżdżając do domów t y l k o n a niedzielę. W rezultacie z j a w i s k i e m powszechnie podkreślanym w r o z m o w a c h stał się b r a k dostatecznej ilości rąk do p r a c y w e w s i . Naturalną k o n ­ sekwencją tego s t a n u rzeczy był w z r o s t mechanizacji miejscowego r o l ­ n i c t w a . Ulepszone narzędzia i m a s z y n y rolnicze sprowadzano p i e r w o t n i e z Z i e m Zachodnich. Później zaczęto zaopatrywać się w n i e za pośred­ n i c t w e m h a n d l u uspołecznionego. Postęp techniczny pociągnął za sobą niewątpliwie podniesienie się p o z i o m u intelektualnego mieszkańców w s i . Z j a w i s k u t e m u sprzyjały również liczne k o n t a k t y z k r e w n y m i i z n a j o m y m i w miastach. N i e spo­ t y k a się n i e m a l r o d z i n , których członkowie p r z y n a j m n i e j k i l k a razy do r o k u n i e jeździliby do m i a s t . Wszystkie większe z a k u p y w zakresie garderoby, m e b l i i t p . d o k o n u j e się p r z y okazji t a k i c h wyjazdów. W związku z t y m ciągle wzrasta atrakcyjność miasta w oczach w s i , mając dalsze rozliczne konsekwencje. Jedną z n i c h był — zahamowany może trochę w o s t a t n i m okresie — upadek przeświadczenia o znaczeniu p r a c y na r o l i . D l a większości młodych l u d z i ideałem stała się 8-godzinna praca w fabryce l u b urzędzie i w o l n y czas poświęcany na r o z r y w k i . P r z e m i a n y w życiu społecznym Dzierążni łączą się nie t y l k o ze w s p o m n i a n y m i c z y n n i k a m i , ale i z wewnętrznymi przeobrażeniami o m a ­ w i a n e j społeczności w i e j s k i e j . W grę wchodzi t u n i e t y l k o 'podniesienie r a n g i społecznej w s i przez u t w o r z e n i e w niej zrazu g m i n n e j , a później gromadzkiej r a d y narodo­ wej, j a k też przez rozbudowę miejscowej m l e c z a r n i przemysłowej, ale i przez w p r o w a d z e n i e szeregu i s t o t n y c h ułatwień życia codziennego. Wymienić wśród n i c h można: u r u c h o m i e n i e agencji pocztowej, r a d i o fonizację w s i , a wreszcie j e j elektryfikację. Współczesna Dzierążnia w y k a z u j e bardzo silne dążenia do m o d e r n i ­ zacji życia; wyraża się ono w ubiorze, mieszkaniu, pożywieniu, a także w s t y l u życia rodzinnego, w sposobie w y c h o w y w a n i a dzieci, w ideałach życiowych. Procesem t y m Objęte są wszystkie kategorie społeczne l u d ­ ności w s i . S t r u k t u r a Wsi według p o w i e r z c h n i gospodarstw r o l n y c h przedsta­ wiała się w okresie p r o w a d z o n y c h badań następująco: �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI Wielkość gospodarstwa DOROCZNYMI Ilość w 0— 2 ha 37,6 2— 3 ha 21,0 3— 5 ha 25,6 5— 7 ha 11,0 7—10 ha 4,0 10—14 h a 0,8 67 % Jak widać z powyższych danych, w e w s i przeważają gospodarstwa małorolne. Jednak i one objęte są procesem m o d e r n i z a c j i życia. N a w i a ­ sem można dodać, że według o p i n i i mieszkańców niektórych okolicz­ n y c h wniosek Dzierążnię uważa się za wieś zamożną, aczkolwiek nie w t a k i m stopniu, j a k n p . sąsiednie K u j a w k i l u b niedaleką Topolę. II. ISTOTA ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H I PRÓBA I C H 1. W y b r a n e przykłady prób definiowania zwyczajów K L A S Y F I K A C J I dorocznych Zapoznanie się z literaturą p r z e d m i o t u pozwala na wysunięcie t w i e r ­ dzenia, że pojęcie zwyczajów w ogóle, a zwyczajów dorocznych w szcze­ gólności, nie jest do t e j p o r y jednoznacznie zdefiniowane. J a k w m o w i e potocznej, t a k i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j spotyka się wyrażenia „ z w y ­ czaj", „obyczaj", „obrzęd" powtarzane raz w f o r m i e synonimów jednego i tego samego pojęcia, raz w p r o s t przeciwnie — t r a k t o w a n e jako poję­ cia odrębne. K i l k a przytoczonych niżej cytatów z i l u s t r u j e tendencje panujące w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j w związku z próbami precyzowania treści t y c h pojęć. Wybór t e n , rzecz jasna, nie p r e t e n d u j e do przedstawienia w s z y s t ­ k i c h kierunków występujących w nauce w zakresie sposobu u j m o w a n i a pojęć „zwyczaj", „obyczaj" i t p . , w y k a z u j e j e d y n i e stopień i c h zróżni­ cowania, p u n k t y styczne i różnice. W y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y obcej nasuwa znaczne trudności, ze w z g l ę ­ d u na płynność i nieścisłość t e r m i n o l o g i i . T a k n p . słowniki nasze tłu­ maczą jednakowo jako „zwyczaj", „obyczaj" n i e m i e c k i e wyrażenie „Brauch" i „Sitte", francuskie „usage" i „cotume" czy angielskie , , c u ­ s t o m " i „fołkway". Dlatego też proponowane niżej tłumaczenia t y c h terminów są na pewno kwestią dyskusyjną. Przegląd d e f i n i c j i rozpocząć można o d przytoczenia znanego w y d a w ­ n i c t w a Handworterbuch des Deutschen Aberglaubens, w którym z n a j ­ duje się następujące sformułowanie: „Istotny zwyczaj l u d o w y [ V o l k s brauch] t k w i s w y m i k o r z e n i a m i przede w s z y s t k i m w r e l i g i i (w szero­ k i m tego słowa znaczeniu) albo w c h o d z i z nią — prędzej czy później — �KRYSTYNA 68 KWAŚNIEWICZ w ścisłe powiązania. Z w y c z a j , j a k mówią niektórzy, to »kult codziennego życia«. Z tego p o w o d u może stać się o n siłą zmuszającą człowieka do tego stopnia, że wszelkie uchylanie się jest t r a k t o w a n e jako g r z e c h " . „... U podstaw w i e l u zwyczajów leżą oczywiście reakcje zewnętrzne n a silne bodźce uczuciowe. Skoro jednak dochodzi do głosu refleksja, w y ­ łączają się magiczno-uczuciowe powody, których celem jest bądź obrona przed złymi siłami, bądź sprowadzenie płodności i powodzenia, nadto, jeśli występuje w i a r a w demony i bożki, zdobycie i c h poparcia l u b u c h y l e n i e wrogości. Rzecz znamienna, że wszystkie przełomowe c h w i l e w życiu l u d z k i m , w p r a c y w poszczególnych porach r o k u są z w y k l e p r z y b r a n e w formę religijno-magiczną. U j a w n i a się p r z y t y m silnie Skłonność do nagromadzania czarodziejskich środków. W i e l k a jest r ó w ­ nież siła t r w a n i a t y c h zwyczajów, które oparły się w s z e l k i m p r z e o b r a ­ żeniom w i a r y r e l i g i j n e j , m i m o że nadano i m (zwyczajom) inne zna­ czenie" . W tomie I I I tejże encyklopedii znajduje się następująca definicja obrzędu (Ritus): „Przez obrzęd r o z u m i e m y określony zwyczaj n a g r u n ­ cie r e l i g i i i m a g i i , u r e g u l o w a n y i ustalony w sposób, w j a k i m a być przedsięwzięte działanie k u l t o w e l u b magiczne" . I dalej „...całość obrzę­ dów rnożemy określić na terenie r e l i g i i jako k u l t , na terenie m a g i i jako z w y c z a j " . Rozróżnienie między pojęciami „zwyczaj" i „obyczaj" p r z e p r o w a ­ dził R i c h a r d B e i t l , formułując je następująco: „Między pojęciami »zwyczaj« [Brauch] i »obyczaj« [Sitte] można wyróżnić z teoretycznego p u n k t u widzenia p e w n e różnice. W p e w n y c h czasach i w p e w n y c h w a r u n k a c h »obyczaj-« oznacza coś ściślejszego, narzucającego się w p r z y ­ m u s o w y spoisób. Jednak z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nie ustala się dokładnego wyróżnienia o b u t y c h pojęć. Jako zwyczaj można t r a k t o ­ wać powtarzające się działania, które stały się pewną regułą... Z poję­ ciem zwyczaju łączy się wyobrażenie jakiegoś często powtarzalnego, czasami zobowiązującego działania społeczności, rodziny, szczepu, w s i l u b szerszej zbiorowości. Zwyczaj ucieleśnia w sobie p r a w o społeczności, poglądy n a to, co słuszne i właściwe. N a w e t w nowoczesnym p r a w o ­ d a w s t w i e zwyczaj s t a n o w i jeden z czynników w y m i a r u s p r a w i e d l i ­ wości. Zaś o t y m , j a k i e znaczenie w w i e l k i c h miastach m a moda i k o n ­ wenanse — rodzaje zwyczaju — nie potrzeba dodawać. W i a r a , prawa, 4 5 6 7 4 Handwoerterbuch des Deutschen Aberglaubens, s. 1 5 1 1 . • 5 O p . c i t , 1512. 8 Op. cit., Op. cit., 7 t. 3, B e r l i n — L e i p z i g s. 740. 1935, s. 739. \. 1, B e r l i n — L e i p z i g 1928, �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 69 DOROCZNYMI Ubiór, sztuka, ipoezja, pieśni i tańce l u d o w e odnajdują swe powiązania w zwyczajach związanych z życiem l u d z k i m i biegiem r o k u " . F o l k l o r y s t a f r a n c u s k i P. Saintives zwyczaje t r a k t u j e jako spuścizną przeszłości, która w i n n a być z p i e t y z m e m przechowywana z pokolenia na pokolenie. „Podobieństwo życia ludowego z jednego w i e k u na d r u ­ gi, tysięczne przeżytki, ciągłość obrzędów [usage] i zwyczajów [cotume] przywiązują człowieka dó z i e m i i całej przeszłości jego r a s y " . W za­ sadzie z p o d o b n y c h założeń wychodził S. P o n i a t o w s k i , formułując swój pogląd n a doroczne zwyczaje ludowe. Określił j e b o w i e m jako „szcząt­ k i d a w n y c h obrzędów k u l t o w y c h , mających na celu sprowadzenie i d l a ogółu, i d l a j e d n o s t k i pomyślności w gospodarce, z d r o w i u , życiu r o ­ d z i n n y m i społecznym" 8 9 W pracach i n n y c h autorów p o l s k i c h b r a k jest prób d e f i n i o w a n i a zwyczajów czy obrzędów, j a k k o l w i e k używa się o b y d w u w y m i e n i o n y c h t e r m i n ó w " . We Wstępie do ludoznawstwa polskiego J . S. Bystroń m o t y w u j e j e d y n i e przynależność zwyczajów dorocznych do „kultury społecznej". Pisze: „Pod nazwą k u l t u r y społecznej r o z u m i e m y te f o r m y k u l t u r a l n e , które się tworzą do celów współżycia l u d z i pomiędzy sobą, t u więc należy organizacja życia społecznego, towarzyskiego, prawnego, gospodarczego, religijnego. T u t a j również należy k u l t u r a obrzędowa jako o b j a w organizacyjny g r u p y . Wśród zwyczajów obrzędowych w y ­ różniamy rodzinne, p o t e m doroczne (kalendarz obrzędowy), potem zwią­ zane z r o l n i c t w e m czy pasterstwem, wreszcie d o m o w e " . Z próbami określenia terminów „zwyczaj", „obyczaj" i t p . spotkać się można również na terenie i n n y c h nauk. T a k n p . w w y d a w n i c t w i e Encyklopaedia of the Social Sciences zawarta jest następująca definicja obyczaju (custom): „Termin obyczaj używany jest n a oznaczenie p e w ­ nej całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez t r a d y c j e i umiejscowione w g r u p i e jako w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " . H . P. F a i r c h i l d to samo pojęcie formułuje n a ­ stępująco: „Obyczaj to społecznie określony sposób zachowania się, uświęcony przez tradycje i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze11 1 2 1S R. B e i U , 8 Glaube und Volk. Deutsche Volkskunde. Von Sage, Wort Von und Siedlung, Lied des Haus und deutschen Ackerkultur. Volkes, Von B e r l i n 1933, s. 102. P. 9 1 0 wa b.d., 1 1 S a i n t i v e s , J . S. 13 B y s t r o ń , Polski, J . S. Poznań de folklore, Etnografia Paris Polski, 1936, s. 12. [w:] Wiedza o Polsce, w Polsce, Kraków polskiego, wyd. t. 3, Warsza­ 1916; tenże, s. 299. Etnografia 1 2 Manuel S. P o n i a t o w s k i , Zwyczaje żniwiarskie 1947, b . m . B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa II, 1939, s. 196. Encyklopaedia of Social Sciences, t . 4, N e w York 1 9 3 1 . s. 658. Warszawa— �KRYSTYNA 70 KWAŚNIEWICZ kroczenia g o " . S. H . B r i t t zwyczaje (folkways!) d e f i n i u j e następująco: „Zwyczaje to są »właściwe« sposoby postępowania, jednakże n i e d l a ­ tego, że są one życiowo niezbędnymi sposobami zachowania się, lecz dlatego, że w szerokim zakresie są t r a d y c y j n e " . Społeczny i zarazem u t y l i t a r n y c h a r a k t e r szczególnie jasno przebija z d e f i n i c j i nakazów (mores) przytoczonej za S. H . B r i t t e m przez W . G. S u m n e r a : „Nakazy są to sposoby postępowania, które występują w społeczeństwie (i służą) do zaspokajania l u d z k i c h potrzeb i pragnień łącznie z w i e r z e n i a m i , pojęciami, kodeksami i w z o r a m i 'poprawnego życia, które tkwią w t y c h sposobach mając z n i m i genetyczny zwią­ zek" . W przytoczonych wyżej w y p o w i e d z i a c h poszczególnych autorów można uchwycić rozbieżności i p u n k t y styczne. J e d n i a u t o r z y zwyczaj traktują przede w s z y s t k i m jako spuściznę przeszłości, umacniającą więź społeczną, i n n i jako w y z n a c z n i k i ludzkiego zachowania. N a ogół j e d n a k w definicjach zwyczajów główny nacisk położony jest na: 1. powtarzalność j e d n y c h i t y c h samych wzorów wymogów zacho­ w a n i a się ludzkiego w p e w n y c h okolicznościach; 2. istnienie g r u p y społecznej, w której kręgu może wytworzyć się t e n obowiązujący system p o w t a r z a n y c h wzorów; 3. istnienie sankcji k a r n y c h , które ściąga na siebie jednostka u c h y ­ lająca się o d stosowania t y c h wzorów. 14 1 5 16 2. Propozycja d e f i n i c j i zwyczajów dorocznych A n a l i z a przytoczonych wyżej poglądów i i c h k o n f r o n t a c j a z e m p i ­ r y c z n y m materiałem t e r e n o w y m z e b r a n y m w badanej w s i posłużyła za podstawę do sformułowania następującej p r o p o z y c j i 'definicyjnej: zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środo­ w i s k u społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, p o w t a ­ rzane bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy. Rozważając przydatność tego sformułowania w o d n i e ­ sieniu do zwyczajów dorocznych, ze szczególnym uwzględnieniem 'po­ t r z e b niniejszej pracy, można ująć j e następująco: są to strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środowisku społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, 'powtarzane r o k r o c z n i e w sposób c e l o w y bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo, w związku z określonymi d n i a m i , świętami l u b o k r e s a m i świątecznymi, p o r a m i r o k u , w związku z r o z - H . P. F a ii ir с h ii 1 d , Dictionary 1 5 S. H . B r i t t , 1 8 W. 1 4 G. Social S u m n e r , Psychology Folkways, of Sociology, in Boston Modern New Life, York New 1944, s. 84. York 1 9 4 6 , s . 28 ( c y t . z a 1 9 4 5 , s. B r i t t , op. 63—64. cit.). �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 71 poczynaniem i kończeniem p e w n y c h co r o k w y k o n y w a n y c h czynności gospodarczych, z zachodzącymi po raz p i e r w s z y w r o k u w przyrodzie f a k t a m i , po r a z p i e r w s z y c z y n i o n y m i spostrzeżeniami i t p . Zasób t y c h wymogów i wzorów zachowania się 'uzależniony jest o d s p l o t u r o z m a i ­ t y c h czynników, składających się n a obraz rzeczywistości, w j a k i e j żyje dana społeczność w i e j s k a . Wobec tego uzależniony jest również o d c h a ­ r a k t e r u potrzeb, których zaspokajaniu mają służyć zwyczaje doroczne. Obecny w y b i t n i e r e l i k t o w y c h a r a k t e r t y c h ostatnich spowodowany jest właśnie zmianą układu warunków wprowadzających n o w y s t y l życia, a w r a z z n i m zmieniony charakter potrzeb, oraz możność r e a l i z o w a n i a i c h na i n n e j drodze, niż w odniesieniu do (poprzednich pokoleń w i e j ­ skich. Zwyczaje doroczne muszą być t r a k t o w a n e łącznie z odnośnymi w i e ­ r z e n i a m i , n a które składają się poglądy, wyobrażenia, oraz r o z m a i t e p r o g n o s t y k i , towarzyszące określonym, rokrocznie powtarzającym się s y t u a c j o m i zdarzeniom (analogicznie do zwyczajów dorocznych). Zwyczaje i w i e r z e n i a t r a k t o w a n e łącznie 'pozwalają na analizę za­ równo zewnętrznych, a więc f o r m a l n y c h przejawów obrzędowej dzia­ łalności l u d o w e j , j a k również i c h treści ideologicznych. T a k też będą t r a k t o w a n e w dalszym ciągu t e j pracy. Zgodne jest to z obiektywną rzeczywistością, w której zwyczaje doroczne i współwystępujące z n i m i wierzenia łączą się w sposób bardzo ścisły i uzupełniają nawzajem. Wierzenia j a k o takie często zawierają w sobie p e w n e n a k a z y i zakazy działania. Wypełnianie i c h leży zatem u p r o g u (powstawania zwycza­ jów l u b jest i c h ideologicznym uzasadnieniem. Naturalną przyczyną p o w s t a w a n i a zwyczajów był również w y t w o r z o n y przez w i e r z e n i a świat wyobrażeń przenoszonych na realne życie. Można n a w e t posunąć się do t w i e r d z e n i a , że w i e r z e n i a warunkują (szczególnie zaś w a r u n ­ kowały p i e r w o t n i e ) istnienie zwyczajów dorocznych. Podobnie m a się rzecz z c e l a m i , j a k i e miały być osiągnięte n a drodze p r a k t y k o w a n i a zwyczajów. Cele i c h m i a n o w i c i e są określane (a w każdym razie może były p i e r w o t n i e ) przez wierzenia i wyobrażenia. U 'podstaw powstawania wierzeń leży z k o l e i potrzeba możności o d ­ działywania, chociażby fikcyjnego, na realnie istniejącą rzeczywistość, w c e l u zapewnienia o p t y m a l n y c h warunków egzystencji oraz u c h y l e n i a czynników mogących t e j egzystencji zagrażać. Potrzeba ta r e a l i z u j e się na drodze (praktykowania zwyczajów, którym p r z y p i s u j e się rzeczy­ wistą skuteczność, a to w związku z kolosalną rolą, jaką w nich o d g r y ­ w a r e l i g i a l u b magia, częstokroć zaś o b y d w a te zjawiska równocześnie. W i e l k i -prestiż r e l i g i i , a pośrednio przez nią i m a g i i jest powodem, dla którego zwyczaje t r a k t o w a n e są j a k o n o r m y obowiązujące, których świadomie n i e łamie się. W y k r o c z e n i a b o w i e m mogłyby odwrócić k o - �72 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ rzyści, a nawet spowodować szkody i pociągnąć za sobą sankcje spo­ łeczne, stany f r u s t r a c y j n e i t p . W y d a j e się, że p i e r w o t n y cel zwyczajów 'był w y b i t n i e u t y l i t a r n y . Dlatego też zwyczaje doroczne r o z p a t r y w a n e n a gruncie p r o b l e m a t y k i społecznej są przede w s z y s t k i m j e d n y m ze środków służących do za­ spokajania i s t o t n y c h potrzeb człowieka, a k t u a l n y c h w danych w a r u n ­ kach. Sama f o r m a wypełniania t e j r o l i przez zwyczaje doroczne może być różna i 'kształtuje się w zależności o d c h a r a k t e r u panującej id e ologii. Ponieważ zmiany w ideologii pozostają w t y l e za z m i a n a m i w sposobie życia i pracy, p i e r w o t n y c h a r a k t e r i cele zwyczajów dzisiaj niejedno­ k r o t n i e są już t r u d n e do odczytania. N a koniec zaznaczyć wypada, że z u w a g i na wielostronne powiązania zwyczajów dorocznych z różnymi d z i e d z i n a m i życia (społeczna, gospo­ darcza, r o d z i n n a itp.) proponowana definicja n i e p o w i n n a być t r a k t o ­ wana r y g o r y s t y c z n i e . Zadaniem j e j jest określenie ogólnych r a m , któ­ r y c h granice w miarę potrzeby mogłyby się rozszerzać w r o z m a i t y c h k i e r u n k a c h . Możność dostosowania sformułowania ogólnego do specy­ f i k i poszczególnych przypadków p o w i n n a stanowić właśnie sprawdzian j e j poprawności. 3. Podstawowe t y p y zwyczajów i wierzeń dorocznych K l a s y f i k a c j a z j a w i s k n i e jest głównym celem badawczym, jest j e d ­ n a k niezbędnym środkiem do wyodrębniania poszczególnych typów zjawisk i i c h .poprawnej i n t e r p r e t a c j i . W odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych jest t o zadanie s k o m p l i k o w a n e . N i e z w y k l e zło­ żony i różnorodny i c h charakter, częsta wielorakość środków, które mają spełniać te same funkcje, oraz różnorodność f u n k c j i poszczegól­ n y c h zwyczajów sprawiają, że klasyfikacja, która spełniałaby wszelkie w y m o g i n a t u r y logicznej, jest p r a w i e wykluczona. Należy p r z y t y m zauważyć, że zbyt szczegółowy podział rozbijałby całość zagadnienia na t y l e faktów i n d y w i d u a l n y c h , że mogłyby zatracić się cechy wspól­ ne. Z d r u g i e j s t r o n y k l a s y f i k a c j a zbyt ogólna też n i e spełniłaby w spo­ sób zadowalający swego zadania, gdyż w n i o s k i budowane n a j e j p o d ­ stawie byłyby mało k o n k r e t n e . W t e j s y t u a c j i decydującego znaczenia nabiera dobór słusznych kryteriów, które pozwoliłyby zarówno uniknąć z b y t n i e j drobiazgowości, j a k i ogólnikowości. Kryteriów t y c h jest wiele, w zależności o d przyjętego w d a n y m m o m e n c i e p u n k t u widzenia. N i e może być zatem m o w y o jednej p o d ­ stawowej k l a s y f i k a c j i . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n a j b a r ­ dziej do t e j p o r y rozpowszechniony był podział zwyczajów dorocznych według k o l e j n y c h chronologicznych okresów (nip. zwyczaje okresu B o - �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 73 DOROCZNYMI żego Narodzenia) l u b d n i (nip. obrzędowość świętojańska) . Nie k w e ­ stionując przydatności t a k i e j k l a s y f i k a c j i do celów opisowych można zwrócić uwagę, że względy teoretyczne przemawiają i za i n n y m i ' k r y t e ­ r i a m i . T a k n p . możliwa jest próba k l a s y f i k a c j i n a podstawie k r y t e r i u m s y s t e m u i d e o l o g i c z n e g o , na którym opierają się poszczególne t y p y zwyczajów. Biorąc to p o d uwagę można wyróżnić w świetle ana­ l i z y materiałów t e r e n o w y c h z Dzierążni następujące t y p y : A — z w y ­ czaje, których wypełnianie wiąże się z w y m o g a m i k u l t u r e l i g i j n e g o ; В — zwyczaje, które realizują się n a g r u n c i e systemu myślenia m a ­ gicznego . Jeżeli chodzi o zwyczaje, w których wyraża się podporządkowanie w y m o g o m k u l t u religijnego ( t y p A ) , można stwierdzić, że posiadają one c h a r a k t e r n a j m n i e j złożony. Zaliczyć t u należy wszelkie zwyczajo­ we zachowania się, których zadaniem jest wywiązanie się z tego, co kościół i n s t y t u c j o n a l n i e ustanawia, nakazuje i sankcjonuje. I c h cel jest jednoznaczny i wszędzie w ostatecznej k o n k l u z j i t e n sam. Należą t u m . i n . m o d l i t w y codzienne, uczestniczenie w mszach i nabożeństwach, przystępowanie do sakramentów, udział w procesjach i p i e l g r z y m ­ kach i t p . 17 18 Natomiast p r o b l e m zwyczajów, dokonujących się w działaniu m a ­ g i c z n y m ( t y p B), jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ponieważ pośrednio n i e ­ m a l wszystkie te p r a k t y k i łączą się z religią (np. czas w y k o n y w a n i a t y c h p r a k t y k jest zsynchronizowany z k o n k r e t n y m i d a t a m i r o k u k o ­ ścielnego; sposób w y k o n y w a n i a p r a k t y k opiera się ma przedmiotach poświęconych w kościele i t p . ) . Jednakże zwyczaje typów A i В nie wyczerpują całego bogactwa zjawisk. Co więcej, narzuca się stwierdzenie, że najliczniejszą grupę stanowią zwyczaje t y p u p o ś r e d n i e g o . Weźmy przykładowo z w y ­ czaj święcenia wianków z i e l n y c h . 1 7 Рог. rzeniach пр.: i innych Polsce, W. T e t m a j e r , t. nr 1 8 Gody nich grupa Trzeci in. Zob. system okresach sadnienia tych uwagi rozdz. czy innych 6: tj. w O C z e c h , święta, czyli Świąt Boskiej okres zwyczajach wie­ wielu wielkanocnych Kraków świąt Bożego Archeologiczne Zielonych, w postępowało i 1858; Narodzenia Etnograficzne", „Kronika Powszechna", 1. oparty właściwie i Matki 1933. P o d o b n i e astronomiczno-gospodarczy, przyp. myślenia, I I I , 2. J . folkloru także znaczy Wniebowzięcia nr Antropologiczne, Z n i e istniał Nie jak godnie rozwojowych zwyczajów. w i G a w e ł e k , (naukowych), Życie", Kalendarz „Materiały 1898; F . 19; 1913, i nych i autorów, Nowy [w:] Krakowskiem, 3: „Wiedza wcześniejszych w w Z a w i s t o w i с z , Dzień К. obrzędach, na w związku to, a b y zwyczajów przesłankach badanej z tym nie nie występowały ii w i e r z e ń empiryczno-racjonal­ społeczności, w odpowiadała próby magicznych. jej poprzed­ mu odrębna racjonalnego W tej kwestii uza­ zob. �KRYSTYNA Zwyczaj mu święcenia się wane duże wiankowi. cał w cji, gdzie wianki przez to ziele, oktawę. w czterech począwszy się do kobiet ze w s i położonych i daje lidoni), im śie krvavnik (herba (niebieskofdołkowe ślepia fikować), (rosną (flores go do noszą n a ogół np. Roślinom nicze. I dzania krowom tym strychu za po ziół się się blaszaną i Gdy się też z Gdy W i przed czarami t z w . zouf. wkładano również trudno dociec). z — dokonywanych bardzo dobre. Dla za Zabieg przed dłu­ dokłada piwonie, kwitną. na­ Kobiety jednak nosić je (do górę się do n i e j dobrze okadza mleka zmarłym pomocą wianka w krowę, się na się rozpędził pierwsze jak ciele­ obcho­ Okadzanie puchliznę poduszki pod w to kwestii: prócz wymienia krowy Wielki šfientoblivosé. głowę skuteczność tes. z przed myszy trzykrotnie do my zbiory zbo­ wian­ blachę również nie ulega z na bo to na kruszy związku weźmie, robili, przed też dym z wianka pije pioruna. je takimi nie kobiet się się miętę dzisiaj) chronić przystępu. wpłynąć oka­ polnego poszczególne zioła zioła lecz­ do sporządza stodoły zastosowanie okadza się chmura, w do ten ma się tak właściwości zakłada idący kruszy starszych dziady o Obecnie maku szkodnikami, wielu Nase mirka- łąkowa uderzeniem burzowa ewentualnie Wiankiem wianka Zioła aby z się się z p o l a n i e miała carovnica kol­ polne Dziurawiec, przed celu duża znajduje wtedy że albo maki grochu), można oczy. zawiesza zopola. ma do sroczek Wywar samym zwozi podpaliwszy Ze chore ochronę tym się o c i e l i , czarownica czyli srocki zidenty­ kogutki się r o z m a i t e żołądka. jako oraz wianek krowa na blacřiom, rogach pożarem się i 'macierzanki używa (nadchodzi Gdy sivaki, róże, domu, ocieleniu. kościoła poi aby czyli wierząc, praktyk chorobach grad. czterech pokrywkę ją wokoło, kościelne, po kompresów pali Wreszcie Piątek, celu i burzę i w krów. ocieleniu, przy dachu. pioruna zabezpieczenia po wymion do z przypisuje kładzie się p o d s n o p k a m i , robactwo. dząc wianku he- serphylli), udało akurat się (herba (herba roślina jaśmin, bidne wplata albi), łyżek). kwiaty stare, pary. wianka stosuje iz w i a n k a i oddalił układa lub do do jak jakie jednym wejściowych. krokwie uderzeniem czy tego, po przyniesieniu drzwi że, t o w i a n e k niem się Wianki celu koło chmury służący stosuje domem ka zbliżonych nie spuchniętych wywar, piołunek trochę 5, b y l e podobnie głów­ pośrednictwem trifolli zbożu), (ozdohna ogrodowe, od z poświęconego s i ę n a boleści. W święcenia uyski oraz t a k ikopytnłka, s r o c z e k , r o z c h o d n i k a ponadto i do w nie za­ Po­ déiuraviec paszczek), panienki, zbożu, k w i t n i e kwiaty zależności 3 lub w (herba których wchodzi ziele (flores i oktawy. ziele acre), obcho­ przynosić wianków jaskuuce (sedum rosnące poświę­ monstran­ oktawę nie za Do koniczyny rumianku, całą nosom ponadto życie, kształtem również w w mięty) listkach wianków więcej, do się w maćieżanke rosnące na mogą skład w i a n k ó w roshodńik białej do przez monki). asari), kwiat (rośnie podobna goździki, troskę przypisy­ procesjonalnych viankami (pset abo podobne do l w i c h percok (roślina gietki, i (podobne niewiędnących się w je 'Ostatnim d n i u zaopatrują absinthii), kwiatki, n a polach, rhoedos), dźiduo Ponieważ w przypisuje ksiądz Kobiety Ciała się folii), cyani), czasie Bożego Ciała zawieszał wsi. odbywa (herba (herba (flores w i własności, Bożego następnie krańcach lasem jajko mille pieunek czyli bławatki ebki to kopytńika ilości perforatum), pod za powszechny niezwykłe dniu Potem, od domów. bardzo w w a gospodynie z Dzierążni kobity największe wianuszki, całą je dzisiaj wiara światową kościele. P o ś w i ę c e n i e wianki zabiera n i e lasove do maleńkie poświęcenia je w jest Tłumaczy I wojną zakopywał do wieszać 4 wisiały pól, tem Przed kościele dów wianków znaczenie. KWASNIEWICZ i To (w jakim niezbędność jest vazné, �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 75 S a m f a k t poświęcania z i e l n y c h wianków jest praktyką kultową, usankcjonowaną przez kościół. Natomiast zabiegi, j a k i e w y k o n y w a n e są później p r z y użyciu poświęconego w i a n k a , mają c h a r a k t e r m a g i c z n y w pełnym tego słowa znaczeniu. Podobnie m a się rzecz n p . z procesją w d n i u Bożego Ciała i p r z y s t r a j a n i e m na nią ołtarzy. Jak zakończono ostatniej jone były Niekiedy w ołtarze (gąsienice) przed obchody procesji i gałęzie tego wtykali n i e jadły. z skutkami kościelne oktawę je na Niektórzy ołtarzy związane święta, polach do z Bożym ludzie Ciałem zabierali i było gałęzie, z a s i a n y c h kapustą, aby tego celu używali jedynie z a t y k a n o też pod s t r z e c h y , co miało już jakimi gośionki jej gałęzi po ma­ lipowych. chronić chaty burzy. B u d o w a n i e i m a j e n i e ołtarzy jest w y r a z e m k u l t u religijnego. Lecz ustawianie gałęzi z t y c h ołtarzy n a polach, aby zapobiec niszczeniu i c h przez s z k o d n i k i , należy uznać za typową magię. Podobnych p r z y ­ kładów można b y przytoczyć znacznie więcej. Magicznego c h a r a k t e r u nabierają też całe dnie, czy n a w e t okresy, uznane przez kościół za największe święta w r o k u , a więc W i l i a i okres Bożego Narodzenia, W i e l k i Piątek i Sobota oraz o k t a w a Bożego Ciała. N a j z w y k l e j s z e zdarzenia następujące w t e d y mogą nabrać niezwykłego c h a r a k t e r u . . Ponadto w i e r z y się, że w y k o n y w a n i e p e w n y c h czynności w określonej i n t e n c j i może spowodować j e j spełnienie, w y k o n y w a n i e zaś i n n y c h może wyrządzić szkody. W k o n s e k w e n c j i wykształcił się cały szereg wróżb oraz nakazów i zakazów, stanowiących w y t y c z n e zachowania się i działania. Przytoczenie k i l k u k o n k r e t n y c h przykładów n a j l e p i e j z i l u s t r u j e i c h charakter. T a k n p . w r ó ż b y czynione w t e d y dotyczą p r z e p o w i e d n i pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej czy zamążpójścia. Dużą rolę o d ­ g r y w a w n i c h obserwacja warunków atmosferycznych. Do dzisiaj dosyć Narodzenie wiada w od według danym pierwszy dzie cy swej z deszcz, żono dworze na szron, sedźielisto, to wychodziły przed wołały: uo dzieci, bowiem wróżba, będą że się krowy masła i dobrze będą sera. brzydka je dni, taki również dawało że jeśli niosły. siię tys to rok dom kobiety co że (psotna), cauy dobrze noce. zaś doiły, wigilijny niebo w roku. było związku Jaka odpo­ jest jest jaki drugi, jest był pogodny, miesiąca Jeśli w Jeśli czym taki bę­ a no­ było w będzie rano wierzono, obiedzie jojek jest zasnute Wilię gdyż po będzie niebo Boże dzień pogoda dzień niebo. z dzielące (czyli jaki radości, niebie, dni miesiącu Wieczorem i obserwowały na w mu połowa odwrót. do 1,2 pogoda. Każdy styczeń, Jeśli pierwsza powód wieczór Jeśli będzie pienisto. przez jest miesiącowi 1 na gviozdek w że jaka odpowiadającym przepowiadano, druga zwyczaj, się, jednemu w Obserwowano a Wiljo będzie obserwowanych pogodna, jest uważa kolejności dniu, taka l u t y itd.). padał powszechny Trzech Króli ładna, zauwa­ że jak wigilijnym, wygwieżdżone, bediie. Istniała wygwieżdżone, kury c h m u r a m i , oznaczało będzie obfitość to, mleka, �KRYSTYNA 7G KWAŚNIEWICZ Równolegle występowały p e w n e n a k a z y , często posiadające c h a ­ r a k t e r wróżebny. N p . w d n i u w i g i l i j n y m należy zachowywać się p o d każdym względem wzorowo, gdyż było to t r a k t o w a n e jako p r o g n o s t y k na cały r o k . Starsi przestrzegali, rządnie żano się pacierz, bowiem, przez latać po tak, jak rok. W f s i , ńie zachowanie się w się że cały aby czysto dniu ktoś dorośli, z i wcześnie spokojnie zachowuje tym kuućić ńie wstawać ubrać isię związku łclońć, tym umyć, Wilię, przestrzegano, śie, przestrzegano w ńie rano, zabrać bijać. zmówić do będzie aby w po­ pracy. Uwa­ zachowywał tym Kontrolowali dniu więc ńie swoje dzieci. A b y zapewnić sobie bogactwo, uważano, że należy myjąc się w Wilię rano wrzucić do m i e d n i c y pieniądze. Rano, nicy się w dniu z wodą w tej kowało celu wigilijnym, pieniądze wodzie, ich w aby' myciem, a tšymauy Niektórzy otrzymywane ojciec lub dopiero następnie pińiondze domu. pieniądze przed (bilon), śie twierdzą, w dniu cauy że matka rodzina rok ii ż e b y najlepiej na ślubu wrzucali cała nigdy nadawały sceńśćie, do mied­ po k o l e i bra­ do tego- się gdyż myła nie Ъуиу takie wazńiejse. ~ W okresie Bożego Ciała należy szczególnie t r o s k l i w i e pilnować krów,, aby czarownice 'nie Odebrały l u b n i e spaprauy mleka. W oktoby krów, ludzie, i coś czarownice aby im aby odebrać iz niego przedmiotem wy u kredą progu krowom krzyż, i ciągnąc naczynia. Carouńice zvionzku musom krów, Aby mleko. uniknąć miaua cegłę w że albo piecu, lub w psyleći. Aby krzywy, a Odrabianiem czarom wejścia, aby mleko wykryć, wraz progu odwrócić gdy krowa czarów zapobiec, powróz to i tak wodę n a siekierę i podkowę radzono. wyrwać się też chlewów bić specjalnie ¡i nieparzystą było chfast na ilością albo podstawionego bo do sfojego (drabiniastych lać zdaniem mleko lać na dla mléko gembý progach, gwoździ, rozmów­ na to cedzić i rozpaloną podkowę miotłą, całą t z w . guśloże ich kro­ pomieszczenia po n i e j z wymię stiragarza mleko. krowy spaprane też jej do kropili vžiena trzeba u oktoby, było na ogół — czaruje, kreśląc drabinach śfienćili, ludzie lać trudnili porwanym smycz w kopnych zaczarowanej czary, chliva za i m leciało mleko w krwią jadua, do mleko lub mleko z pilnowano przybijano też o d e b r a ć Wtedy zuość, kto starsi się Wtedy Odrobić, czyli naprawić, czary ców — t r u d n o . Mówiono, strzec suomy. masuo czarów, ale j a k caroimica było źdżiebeuko odbierajom zavieéč pilnie J a k ©powiadają zakraść Mogła z a niego. i trzeba spaprauy. musiała wieszając najbardziej jtedy nie czarownica nawet następnie najbardziej lub mleko, choćby wychodziło chlewa czarowały zabrany nie porwać, na wozach). jakoby mleka albo po i palić carouńica przez po­ n i m obetrzeć. ofcoże. prawej najlepiej Aby stronie siedmio- �Z ma. Przez s t ą d , że razy i taką w BADAN dziennie, zbierały gdy przed rosę do do ZWYCZAJAMI carovnica podkqwe okresie, użytkowały NAD zboża skopków. czarów. w Czarownice kościele, kouo i przed rosę czarownic w słońca sobie płynęła one na oraz w tylko potrzebowały w Jezusa, do ziele zabe drugiego jakoby łąki trzy południe wiadomy także sposób wianków to j e d n a k w i a n k i t a k i e , j a k ś w i ę c i ł y uvionzujom Pana 77 wychodziły zachodem czarowania bowiem Moc zielone, Uzbieraną Do grobu pšesua. jeszcze wschodem c o n y c h n a Boże Ciało. N i e były kobiety. ńie są DOROCZNYMI i ostaviajom świę­ zwyczajne ten vionek cfartku. Należy też wspomnieć, że w p e w n y c h okresach kościelnych obo­ wiązywało wiele z a k a z ó w . T a k więc w d n i u W i l i i nie spożywa się ziemniaków, obawiając się, że mogłoby to spowodować robienie się wrzodów (fto ve vilijo je źiemńioki, pšes cauy rok mo boloki). W W i e l ­ k i Piątek n i e w y w o z i się gnoju, nie rżnie sieczki i nie orze, bo będzie gadzina schua. W W i e l k i Piątek i Sobotę nie wolno pożyczać z d o m u przyrządów związanych z pieczeniem chleba, 'a więc poćioskuf, ożoguf, uopat do chleba i pomietek. P r z e d m i o t y te 'bowiem specjalnie j a k o b y pożyczały czarownice, aby za i c h pośrednictwem odbierać k r o w o m m l e ­ k o . Przed św. J a n e m (24 V I ) nie w o l n o się kąpać w wodzie bieżącej, bo może ukonśić jakiś robok l u b diabeu utopić, ponieważ woda jest jeszcze nie okscona, i t p . Magia i r e l i g i a równolegle dochodzą też do głosu w niektórych wierzeniach. N p . w d n i u zadusaným nakazane przez kościół m o d l i t w y za umarłych łączą się z w i e r z e n i a m i o p r z e b y w a n i u w t e d y dusz w do­ m a c h i kościołach i z p r z y g o t o w a n i a m i n a i c h przyjęcie. Gdy w dniu kościół, mówi Z Wszystkich zostawia się, że obawy przed myślaniach, chodzą niej i też stole do zawsze wedle się i w dzieli wierzeń, je tym palono powtórnie do na idące wszystkie dusze do które nawet czasie na kościoła modlitwy modlić. i dniu modlą w wraz i czarną i że Dlatego na z żywymi, Podobno ludzie smutnych zmarłych noc zostawia bielono zmarłych a się tacy, im daw­ ściany przychodzą, wieczorem są roz­ przy­ informatorów pranie, dusze gdyż mszę. ziemię, i dusze pewnych robiono .kościele. na modlitwie wierzą, opuszczają stułę, odprawiają zaświatów na zadusznym się pustym z dusz ludzie mszał kościoła Zdaniem przyjęcie W do spędzają modlitwy. świeczki. idą Niektórzy t a m się do niesporach katafalku, przybywają a czas płaczą. aby książkę zauobnych po na z domów, domów, chleb Świętych n i m trumnę duszami, wtedy czasem wieczorem w wieczorem •nie w y c h o d z ą na się schodzą którzy wi­ kościoła. Te różnorodne zwyczaje o charakterze p r a k t y k magicznych można podzielić również ze względu na k r y t e r i u m oczekiwanego a k u t k u . W y ­ różnić wówczas w y p a d a : 1 9 1 9 ny Tutaj przez Kraków K. należy zwrócić uwagę M o s z y ń s k i e g o 1934. s. 267—268. w na podział jego zabiegów Kulturze ludowej magicznych, Słowian, wprowadzo­ cz. I I , z. 1, �KRYSTYNA 78 KWAŚNIEWICZ 1. P r a k t y k i sprowadzające, zapewniające .pożądane s k u t k i , j a k n p . urodzaj, bogactwo, powodzenie, zdrowie i t p . Są to n a ogół p r a k t y k i zlokalizowane czasowo, co sprawia, że w y k o n y w a n i e i c h jest związane z określonymi d n i a m i , a często n a w e t p o r a m i d n i a . Oto k i l k a p r z y ­ kładów: W Nowy słomy, Rok sprowadzić dzi je na ramy, po tę polu, kłosy lub dwie n a krzyż na na do Po jednym stosunku na zostawały pole, stodole. spodziewał ńie bo się z e b r a ć polu rano z obraz. ńie kop krawę­ Zazwyczaj do Nowego Rozrzucając w stodole t a miała tyle Zaty­ górnej n a pole. ma miałożytniej kierunku. obrazami Praktyka wiązanki po do każdy za je i wynoszono na w sadu, w z jak vionzač aby analogiczny owocowych. albo spowodować zboża, i l e przeciągając poszczególnych w i e r s z y : V zuoooty pas Bedzies rodzina pńioku. Krzyczeli Beeedzies tego roku, też Bede, itp. równocześnie, Ponieważ cy słoma w wiązanie nasym z od nich nie całej су Jaaa słomek u się we — tym cie drzewka: uep utne Muf, domach mniej Darli stały ná zetnę. bo się w o ł a n i a . Drzewka naj­ syla­ Ooopase też ći bede. wszystkich w s i rozlegały somśiada. obwiązywały pierwsze sadziua to wszystkich przy Zapytywano Ñie vionzaniu o do drzewka rodziua, rodziua? sprowadzić natychmiast się wołały cie f cas. bedzieą odbywało nie do drzewka Sliiifki Bedzies sadzie, mówi idniesieniu drzewka rodzina? — po w aby dzieci c h a r a k t e r y s t y c z n y sposób jak prostu: wieczorem sama w miua 'bo po Powszechnie każdego Beeedzies — więcej guośńi, Do owocowe, wigilijnym postępowano chodząc słomy. — drzewka obiedzie dżefka. sposób Dzieci żytniej mogły, słomą skończonym by dopóki kopy bedźie czyli kop Wigilię w w kopie jednej Kopy obwiązywano owoce. povrusuami głośniej, po kopy, pole w zwrócone pochyło zdejmowano a zboże wigilijny chociaż drzewek kto lub na Rozrzucenie polu. na wychodziły były nieco idźta mówił: pole, Wilię. wykonywano gospodarz, to po obiedzie wynosił w Kopy której wykonywał wieczór urodzaj je żyto. n a żyto, a g o s p o d a r z rozrzucił ślij, gospodarz świętych poziomo gospodarz kopy urodzaj W słomy, Wtedy idźta na za obrazy czynność Roku. obiedzie za obrazy urodzaj wymłóconej kano po zatykane śie, powiązane opadła. 2. P r a k t y k i odwracające nieuchronność jakiegoś zdarzenia e w e n ­ t u a l n i e zabezpieczające przed czymś (np. przed b u r z a m i g r a d o w y m i , c h o r o b a m i , p i o r u n a m i , miszczeniem plonów przez szkodniki itpj), w któ­ r y c h z k o l e i można wyróżnić: A . P r a k t y k i o charakterze zapobiegawczym. T u t a j zaliczyć można np. procesjonalne obchody pól przed żniwami, aby burze nie zniszczyły plonów. Przed w żniwami, zawsze p o l a c h , l e c z jest już pól, z w a n y śfiyncyniem po Bożym gotowe pul. Wieś szczęśliwych zbiorów. Ponadto jajka, zbierają do W które określonym ludzie udaję dniu się z do ksiądz gdy opuaca ubrany wszystko kśiendza mieszkańcy koszyka krzyżem Ciele, skoszenia, o d b y w a na dziewczęta, w się zboże i zakupuje w mszę w jeszcze obchód intencji pośviyncyńie składają po a odnoszą księdzu. następnie szaty liturgiczne oraz i chorągwiami stoi procesjonalny kierunku odświętnie granic pól, dwa ubrani śpiewając �Z nabożne strony to pieśni. zboże. vrucili gami poprzez szki z NAD ZWYCZAJAMI M i n i s t r a n c i niosą Dawniej dopiro buteleczki BADAŃ pouudnie, pola. Na pola a nie krańcach zwiniętymi poświęcone w wodę, bardzo kśionc czterech z ewangeliami, monstracji święconą obchodzono - na DOROCZNYMI w ksiądz daleko. set, pól ino v oktawy kropi jechau obydwie wyśli rano,, furmankom, zakopywał ruuecki, Bożego na ludzie Jaře wiejskich środku czasie a 79 i dro­ maleńkie malutkie wianu­ Ciała. I n n y m przykładem jest łykanie baziek z p a l m święconych w N i e ­ dzielę Palmową, aby zapobiec bólom gardła, l u b z a t y k a n i e tychże p a l m za k r o k w i e dachu, aby uchronić domostwo przed uderzeniem p i o r u n a . Dawniej, po przyniesieniu (baziocek, pouka, Teraz ogół dzieci, na palma) nie j a k to b y ł o robi do palmy jako się z zabieg już kościoła, każdy profilaktyczny, tego, a w połykał żeby każdym jedną garduo baźkę nie bolauo. razie nie p r z y m u s z a się niedawna. Można też wspomnieć o n a c i e r a n i u sobie t w a r z y p i e r w s z y m śnie­ g i e m m a r c o w y m , zeby couviek Ъуи mocny, tfardy, bo mażec je najgroźniejsy, to jak śie cuoviek obetse, to śie go choroba ńie chyći. B. P r a k t y k i stosowane doraźnie w razie zaistnienia potrzeby, która jest t u z reguły równoznawczna z niebezpieczeństwem. Przykładem jest n p . rzucanie chleba św. A g a t y w pożar. W dniu św. kieliska mach św. Agaty i chleba wierząc, Agaty które że g d y w y b u c h n i e odvraca puomieníe liczne opowiadania, rzeniu się pożaru (5 I I ) p r z y n o s i l i l u d z i e kromecke, pożaru. oddala jak chleb Uważa dym i się ogień ksiądz gdzieś pożar, i przeciwdziała i sól, też, na n a ranną poświęcał. że rzucone obraz drugom płomienie, Agaty na się je puu po do­ chleba i soli ognia. Krążą ogień rozszerzaniu w soli d o kościoła rzucenie w św. stronę, mszę Przechowywano zapobiegały wywieszony w sze­ czasie pole. T u t a j też można wymienić palenie gromie l u b ziół z poświęconego , w i a n k a w czasie b u r z y celem rozpędzenia c h m u r y l u b spożywanie j a ­ błek poświęconych w d n i u św. Błażeja w razie bólu gardła i t p . W dniu kilka się, św. jabłek, żeby Błażeja aby garduo (3 II) przynosiły ksiądz ńie bolauo je kobiety poświęcił. wierząc, że do Następnie po kościoła w jabłkami izjedzeniu ból koszyczkach tymi po częstowano ustąpi. Podczas gdy p r a k t y k i zapobiegawcze stosuje się p r o f i l a k t y c z n i e ce­ l e m uniknięcia e w e n t u a l n y c h szkód m a t e r i a l n y c h i osobistych, p r a k t y ­ k o m stosowanym doraźnie p r z y p i s u j e się właściwość przezwyciężenia aktualnego s t a n u rzeczy. Dlatego też przestrzeganie t y c h zwyczajów zależne jest o d zbiegu okoliczności i n i e można umiejscowić go w czasie. N i e k i e d y te same zabiegi stosuje się i p r o f i l a k t y c z n i e i doraźnie. N p . jabłka, święcone w d n i u św. Błażeja, chowa się n a w y p a d e k bólu gardła oraz spożywa zaraz ipo poświęceniu, aby zapobiec e w e n t u a l n y m bólom. �KRYSTYNA 80 KWASNIEWICZ 3. Magiczne sposoby p r z e w i d y w a n i a zjawisk z różnych dziedzin. D o t y c z y to n p . urodzajów, o których wnioskowano w czasie obiadu wigilijnego. Pod do miski dna, się do to z potrawami ozy miski podkładano o ;z k l u s k a m i , m i a ł a obrodzić k a p u s t a , dtd. D a w n i e j ogół opłatki. nie, w n i o s k o w a n o nie wierzy, wierzono jakkolwiek Z urodzajach w zwyczaj tego, na c z y opłatek przyszły p s z e n i c a , jeśli do te przepowiednie, przestrzegany rok. miski teraz jest przykleił Jeśli się przykleił z kapustą już się j e s z c z e dość w — to na powszech­ nie. Obok tego istnieją sposoby 'przewidywania pogody, n p . na podstawie obserwacji d n i o d W i l i i do Trzech Króli l u b na podstawie k i e r u n k u wiatru. Wschodni wiatr, św. wiatr Łucji złej, a wiejący w Nowy południowy wschodni Rosy (ot był je) Rok, zapowiadał zapowiedzią wróżył zimne dobrej Wigilię w i e c z o r e m w którą nom stronę na wydaniu zjadł, należało pSyjdźie płotu. Do cienki, to z jak kołka kołek miał w był być dziewczęta tej należy też r e s z t k i poszczuć i Zasłaniano jakiego mąż bo dawano go kawaler. powiadano; puszczały popłyną, płocie w na wodę z obiadu, aby f dziewczyna to mydlane mąż się dniu oczy i podeszła, miał być zamążpójśeia bańki i kawalera. wyniosły řcturom dziewczętom krzywy, W zachodni sprawie spodziewać obserwować, też zimę. wiatr lato. Wspomnieć też trzeba o p r o g n o s t y k a c h dziewcząt. W twardą pogody, je stronę patrzyły, Dziewczy­ psu. G d y poleci, kazano bo pies s podchodzić takiego męża koślawy, jak jej ty do prze­ kołek był chudy, itd. Wróżono wreszcie płeć przychówku bydlęcego. Np. po zjawienie ocieleniu na, się się spodziewano w Wilię będzie rano miała się, że w kobiety w jałóweczkę, następnym a roku jakimś gdy domu pierwszy przychodzić wróżyło, przyszedł będą na że krowa mężczyz­ świat byczki. Należy podkreślić z k o l e i , że z k r y t e r i u m f u n k c j i może łączyć się i n n y jeszcze podział, a m i a n o w i c i e ze względu na dziedzinę życia, n a którą dany zwyczaj r z u t u j e . A więc zwyczaje związane z uprawą r o l i , hodowlą, ochroną z d r o w i a i życia, rnienia, życiem r o d z i n n y m , t o w a r z y ­ s k i m i t d . Jest to d r u g i t y p k l a s y f i k a c j i , występujący w opisowych p r a ­ cach etnograficznych, poświęconych zwyczajom dorocznym . 20 2 0 ludu Por. np. polskiego, s t r o n i a, pracę K. „Wiedza dotyczące Z a w i s t o w i с z i Życie", Zwyczajów n r 7: poświęconą 1934, a żniwiarskich... zwłaszcza (zob. Obrzędom obszerne przyp. 27). żniwiarskim studium В y- �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 81 D a l s z y m możliwym i uzasadnionym k r y t e r i u m jest sposób r e a l i ­ zowania zwyczajów dorocznych ze względu na liczbę uczestników. W związku z t y m można wyodrębnić: a) zwyczaje, które w y k o n u j e się i n d y w i d u a l n i e ; b) zwyczaje, których realizacja w y m a g a uczestniczenia określonego zespołu osób; a) zwyczaje, polegające n a m a s o w y m uczestnictwie. Do g r u p y zwyczajów w y k o n y w a n y c h i n d y w i d u a l n i e zaliczyć można n p . okadzanie k r o w y zielem z poświęconego w i a n k a . Występuje t u j e ­ den uczestnik, który o b y w a się bez pomocy i n n y c h osób. Jeśli chodzi o następną grupę zwyczajów (b), to realizacja i c h o p a r ­ ta jest na m n i e j s z y m l u b 'większym zespole osób, mającym m n i e j l u b bardziej określone role. Przykładem takiego zwyczaju jest n p . chodzenie po kolędzie. Kolędnicy Eoskiej lub chodzili kilkanaście torium bójek. z (co w s i , lecz pomiędzy Istnieją kuapacem, wsi z gviozdom i niem muzykantów. Liczby oraz określane zadanie. że po całej z ekipa (dawniej okolicy. po kolędników z kilkunastoletnich Na t y m tle kolędnicy z jeździli więc z których tery­ turoniem, często młodych kilka się dochodziło czyli chodzili kolędników czyli chłopców), do końmi, musiała kawaleruf, Matki rozwijała nawet występie, do się imierzadko sopkom, lub XII) i c h zwykle ograniczali częścią ( W y s t ę p ó w przed (26 Chodziło Nie chodzili ze Integralną Każda Szczepana grupami, dawniej śpiewane św. Ostatków. kolendńiki). niedźwiedziem, osób ożenkiem, od do to chodzili relacje, śpifki, i są powiedniej patseć, z Herodem. były nawet poszczególnymi kozom, domu począwszy (2II) lub grup własnej rywalizacja do po Gromnicznej z w każdym towarzysze­ składać się mężczyzn każda miała z od­ przed swoje Stosunkowo jasno podzielone role miał też zespół młodych chłop­ ców l u b dziewcząt, którzy w Ostatki, c z y l i w niedzielę, poniedziałek i w t o r e k poprzedzające środę popielcową, przebierali się za dziaduj i bapki. Wykorzystywano biety) smarowano Z stare, przebierały i w podarte w ubiory dziady sadzami, koszykami jeszcze się rękach ubrania, przy męskie, doprawiały rozpoczynano czym dziewczęta mężczyźni sobie zaś wąsy, grupowe aby obchody w (czasem kobiece. nie dać po się wsi, ii k o ­ Twarze poznać. popularne dzisiaj. N a t o m i a s t t a k i zwyczaj r e a l i z o w a n y zespołowo, j a k nip., chodzenie po sceńściu, polegał już całkowicie na i m p r o w i z o w a n y m działaniu jego uczestników. Późnym wieczorem wigilijnym vypustki, lerowie, chodzili sceńściu grupach i wykradali po sprzęt 6 — Etnografia Polska, w gospodarski. t. I X Jeśli czyli swawolni po kilku. ich na chłopcy Zakradali się oraz na t y m nie przyłapano, kawa­ podwórza uważali, że �KRYSTYNA 82 cały przez no, r o k będzie wierzyli, rywali i kołki drzwi z rozmaitych kach należy. do z płotów, góry, a wynieśli kalenicy dyszlem teraz porywano dach do się i zatapiali i opinii drobniejszy ludzie je złożyli na jest że wigilijny zwyczaj v rendyszle do kogo części, po ustawiając na bardzo stary, czasami, najczęściej pilnują, chowali wóz na dawnymi gospodarski, po­ wyj­ tylko który powrót, to z i Czasami porozbieraii porównaniu wieczór wozy tak rozpoznać, wóz rozpędzo­ zagrody przymarzły, części rzece, i do drzewach. w miejscowej w się aby na na że tam sprzęt w stawie, rano nawet, rozwinął w rozbierali nie mogli się W je gdy i c h złapano (Zakradłszy zawieszali stodoły góry. dzisiaj i wozów zdarzyło na ogół Do pochowane ukrywali, właściciele znacznie na żarnowe. i A odwróci. zatapiając nierzadko kilkanaście Kilkakrotnie szczęście. od n i c h zawiasów kawałku który się miejscach, wynosili sterczały dopisywać że szczęście furtki mowali w im KWAŚNIEWICZ zaś aby kiedy kamienie wszystko było zamknięte. Podobnie zespołowo i bez określenia ról był r e a l i z o w a n y i n n y z w y ­ czaj, t j . malowanie dziaduj. Było o n o ii j e s t dopośćiem, zagród, w olejem, panny w na Jeszcze przed aby i m n i e przeszkadzał. jest tak trwała, częstokroć ścian że że pilnowano, zakradano w świętami niedzielę aby domu. malowanie tylko kawalerowie, cy wieku w nym Sadzę garnku, jaki do względem którego podstawie opowiadań i w środopośćiu zatykali jest młodzi Zginął z już do garnek z starszych ku nadal bardzo mężczyźni natomiast dziaduj żuru, sadzami nie czyli żywiono mieszkańców kawalerowie uciesze Do ludzi idących w Je i o drzwi przyjaznych rozmówcy zakradali się lub starym Po za­ domu, Jedynie wspominali, na lub glinia­ ścianę uczuć. woj­ żuru t z w . żurovńioku. w nie chłop­ ostatniej rozbijania zwykle tych poszkodo­ Malują do po­ zdarzało pobielonych dziewczynki zwyczaj rozbijano dziaduj, dziaduj. praktykowany rozrabiano domu, ponownym świeżo powszechne. dziaduj, malo­ własnym mieszkańców oraz ka­ nazwę niekiedy i na rozpaczy noszą po wymalować dziady naftą do m a l o w a n i a niawet wieczorem ku jego Dlatego żonaci kiszenia mieszkańców despetni a malowaniem malowania służył malowania n i e zdołali Sobotę kościoła, się często wierzch. wymalowywano do i związany kończeniu niej Wielką dziaduj lecz szkolnym. a poniekąd żurovńioka. w na używa z przychodzili w do wiech­ przedstawiające kawalerowie a i gospodarczych malowidła z rodziną jakiej zmyć, występuje ścianach Obecnie jej sceny, śro- dnia zmieszane budynków te ze tego kawalerowie się s a d z e lub gdy się lub Właśnie gospodarza kawalerowie się znajdują związanych Wieczorem zakradają domów wojną, się zwyczajów postu. ludzkie panny. Substancja, da wielkanocną wanego ny, postacie Zamykali nie gdzie ścianach do malowidło domów przed na ostatnią dziady, się, garnku, kozie wśród wielkiego na wydaniu, prymitywne wać bieleniu środą pospiesznie jadącego dziaduj. są umaczanym mażą karykaturalne, walera najpopularniejsze środkową których ciem słomy i nadal czyli dachy że na daw­ domów kominy. Jeżeli chodzi o zwyczaje polegające na m a s o w y m w n i c h uczestni­ c t w i e mieszkańców całej w s i , to wymienić należy wszelkiego r o d z a j u procesje, odpusty, p i e l g r z y m k i , c z y l i kompańije, i t p . �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 83 Kończąc przegląd różnych k l a s y f i k a c j i zwyczajów, można jeszcze zwrócić uwagą na to, że k r y t e r i u m może stanowić płeć uczestników danego zachowania sią zwyczajowego. Były więc zwyczaje związane wyłącznie z mężczyznami bądź k o b i e t a m i . N i e k i e d y k r y t e r i u m to n a ­ leży skrzyżować z pozycją społeczną mężczyzn czy też k o b i e t . N p . p e w ­ ne zabiegi były w y k o n y w a n e t y l k o przez gospodarza jako głowę r o d z i ­ n y (np. zwyczaj wynoszenia w N o w y Rok kop na pole), inne uchodziły t y l k o k a w a l e r o m (np. chodzenie po sceńściu), w i n n y c h zaś brały udział j e d y n i e zamężne k o b i e t y . Przykładu o dostarcza przechowana tradycyjnych zabawach pielcową. dofsku Gdy Już za Ъаркв Pijatyka i lonych kobiet Wieczorem i chodząc zebrały, zabawa po wśród postne trwała przez dochodziło wyraźne z a k a z y wesołego spędzania uważano bo wyhodźiuo ony z za wszyscy, rzecz róbmy jeićh aby zupełnie kouo rank. lnu, A baviuy pić i sprzeczek, czasu w się wsi w do do a bijatyk. — rzeczy­ Choć kouo bo kunopi, śie to to jest dażyu len byu post, kobieca i w Chociaż w i e l k i m poście, z a b a w y dopuszczalną. ku- podchmie­ nawet kobity rana. po­ dźia- катету. t a n i e c na czym wśród po pamięć środę się p o kobity tańczyły kłótni, niby — bawić śie, aby i dzień, p r z y p r z y c h o d z i l i do k a r c z m y mężczyźni zostawali byuo, do piły się przebierała wsyskie potrawy, cały mieszkańców odbywały z kobiet vygariiaua domach wistości pie jakie mszy, jedna jadły nierzadko starszych zamężnych, od r a n a , zaraz po j u ż t a m się nopie. kobiet istniały na kuno- volno im robota, to kunopie. Kończąc n a t y m rozważania dotyczące kryteriów k l a s y f i k a c y j n y c h w odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych należy zaznaczyć, że znajdują one zastosowanie w poruszonej dalej p r o b l e m a t y c e f u n k ­ cjonowania i zmienności z w y c z a j o w y c h zachowań się w l o k a l n e j spo­ łeczności w i e j s k i e j . III. FUNKCJONOWANIE I ZMIENNOŚĆ ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H 1. U w a g i wstępne Wszechstronne wyczerpanie p r o b l e m a t y k i badawczej, dotyczącej zwyczajów dorocznych, możliwe jest wyłącznie w o p a r c i u o metodę integralną, traktującą poszczególne p r z e j a w y życia społecznego z p u n k ­ t u w i d z e n i a i c h w z a j e m n y c h uwarunkowań i różnorodnych powiązań. Zadaniem badacza jest w równej mierze określenie, c o s t a n o w i dane treści k u l t u r o w e , j a k i d l a c z e g o jest właśnie t a k , a nie inaczej. Obecna gwałtowna d y n a m i k a p r z e m i a n p o w o d u j e stałą potrzebę badań, n i e zezwalając równocześnie n a ścisłe sprecyzowanie i c h zakresu, który p r a k t y c z n i e rzecz biorąc jest n i e w y c z e r p a l n y . Regresja zwyczajów dorocznych jako cecha dominująca oraz ogólny asynchronizm i c h zanikania nie pozwalają w t y m m i e j s c u n a stworze- �KRYSTYNA 84 KWAŚNIEWICZ n i e syntetycznego m o d e l u opisu ilustrującego f u n k c j o n o w a n i e zwycza­ jów. Najogólniej można wydzielić t r z y zasadnicze elementy tego f u n k ­ cjonowania, a m i a n o w i c i e : 1. M o t y w , c z y l i p o b u d k ę skłaniającą do stosowania zwycza­ jów, a uwarunkowaną zespołem własnych i cudzych poglądów na nie. 2. Samo d z i a ł a n i e , przez które zwyczaj faktycznie się urzeczy­ wistnia. 3. Zamierzony e f e k t , c z y l i cel zwyczaju, który może realizować się bądź równocześnie z w y k o n y w a n i e m zwyczaju, przez co się z n i m utożsamia, bądź m a się zrealizować w [przyszłości jako następstwo uprzedniego działania, mające się uwidocznić w o d p o w i e d n i m czasie (dotyczy to głównie „sprowadzających" oraz „zapobiegających" p r a k ­ t y k magicznych). Ograniczone z różnych p r z y c z y n możliwości badawcze nakazują p o ­ śród w i e l u zagadnień, wiążących się bezpośrednio l u b pośrednio z p r o ­ blematyką f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych, poruszyć p r o b l e m y węzłowe, charakterystyczne d l a k o n k r e t n e j rzeczywistości, która s t w o ­ rzyła o d p o w i e d n i k l i m a t do powstania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, a następnie z biegiem czasu wiele z n i c h uczyniła niezrozumiałymi i w zasadzie z b y t e c z n y m i . Jako takie wymienić należy: a) zagadnienie f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów; bi) zagadnienia zmienności zwyczajów, a więc i c h u t r z y m y w a n i a się oraz zanikania. 2. F u n k c j o n o w a n i e zwyczajów dorocznych F u n k c j o n o w a n i e r o z m a i t y c h zwyczajów dorocznych zależy w sposób bezpośredni o d tego, z j a k i m i dziedzinami życia są one powiązane. Z r o ­ zumienie tego zagiadnienia w i n n y m świetle stawia f a k t , że porównując różne zwyczaje doroczne w d w u l u b k i l k u k o n k r e t n y c h okresach cza­ sowych obserwować można stałą żywotność j e d n y c h , g d y tymczasem i n n e zatracają część swoich elementów składowych, ma i c h miejsce przyjmując n o w e l u b nie, jeszcze i n n e zanikają zupełnie i t p . W świetle analizy materiałów t e r e n o w y c h większą żywotność w y ­ kazują zwyczaje doroczne wiążące się z r e l i g i ą , w przeciwieństwie do t y c h , które tego związku nie wykazują. Większość z n i c h nawiązuje do świąt r o k u kościelnego zupełnie wyraźnie. Poszczególne d n i r o k u kościelnego stanowią podstawę orientowania się w porach r o k u . Utarło się n p . o d l a t , że w związku z d n i a m i poszczególnych świętych p r z y 21 2 1 Na ten fakt s k a w artykule 1958. s. 227—229. zwracało pt. uwagę Siołkowickie wielu obrzędy autorów. doroczne, Ostatnio J . „Etnografia K l i m a s z e w ­ Polska", t . 1: �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 85 stępuje się do prac w p o l u , w y g a n i a bydło wiosną na pastwiska, sadzi z i e m n i a k i , sprząta zboże z pól i t p . Cały poczet świętych i świąt kościel­ n y c h idący w parze z obserwacjami warunków atmosferycznych i z j a ­ w i s k p r z y r o d y wyznacza też niepisany kalendarz pogody na przeciąg całego r o k u , okreśia poszczególne fazy w z r o s t u zbóż, ustala wskazówki odnoszące się do gospodarki hodowlanej, k o m u n i k u j e o zmianach za­ chodzących w przyrodzie w związku z upływem pór r o k u i t p . Ściśle ustalony i u t r w a l o n y o d wieków porządek kościelny, w którym wszyst­ ko f u n k c j o n u j e stale n i e m a l t a k samo, wywierał przemożny wpływ n a kształtowanie się ideologii mieszkańców w s i . Nic zatem dziwnego, że jeśli istnieje k o n t y n u a c j a p r a k t y k r e l i g i j n y c h , trwają niezmienne sche­ m a t y święcenia poszczególnych świąt kościelnych oraz w i a r a w koniecz­ ność u t r z y m y w a n i a tego s t a n u rzeczy — najtrwalsze, najbardziej k o n ­ s e r w a t y w n e , najoporniej poddające się z m i a n o m są zwyczaje łączące się bezpośrednio i pośrednio z religią. N a w e t wtedy, g d y zwyczaj z a t r a ­ ca już swój p i e r w o t n y sens, k i e d y praktykujący nie potrafią wytłu­ maczyć czemu postępują t a k , a n i e inaczej, częstokroć t r w a jako n i e ­ zrozumiały, czysto f o r m a l n y zespół czynności. T a k rzecz się ma n p . z m a j e n i e m zielenią domów na Zielone Świątki. W związku wórzy tj. z t y m świętem zielenią. trzcinę A rosnącą prowadzącymi czarnego wdęc z na tureckiego łęzie stoją i bzu w izbie, do dzisiaj oboże, do i z b y świerka. W nie izbach ludzie my, i z szli zapalone mijanych też wiązki nia ognia biono czy tego na pasterkę, chłopcy rzucali zagród. słomy w w noc była mijane Nazywało n a ożogi, piecu celu na się oświetlenia ciemna ozy brali jasna. się stawia je ze sobą Gdy pod­ suvar, Nad drzwiami kasztanów wkłada się koło i lip, się łóżek. ga­ Ga­ wyrzuca. drogi, Obecnie koviorki, i m słomy poleńiem podpalano sobie świętych i wtedy w drodze p o w r o t n e j z p a s t e r k i : tj. zaostrzone chlebowym, obrazy gałęzie domów się lelije. gałęzie potem pola. to i kwitnące za zielone Podobnie jest z paleniem sobutek Gdy się majenia rozsypuje kačence łąkach, uschną, zwyczaj podwórzu, zatyka (ogrodowego), póki panuje czyli podmokłych dworu bzu, dębu łązki po sobutek. n a końcu kije i niesiono gdyż zwyczaj snopki porywali Niekiedy służące jako palono czyli zabrakło, je do występuje rozgarnia­ względu już ją zakładano pochodnie. bez sło­ tylko Nie ro­ n a to, spora­ dycznie. Na ogół jednak zwyczaje nawiązujące do d n i r o k u kościelnego za­ chowują w znacznej mierze swoją treść do dzisiaj. Dlatego nadal spędza się te święta w t r a d y c y j n y sposób, dlatego nosi się do poświęcenia w i a n k i , wiązanki ziół, palmy, gromnice, chleb i sól, owies, kredę, jabłka i t p . Dlatego zabiera się do domów poświęconą wodę oraz ciernie pozo- �KRYSTYNA 86 KWAŚNIEWICZ stałe ze święcenia ognia w Wielką Sobotę. Dlatego wreszcie w s z y s t k i m t y m p r z e d m i o t o m p r z y p i s u j e się n a d n a t u r a l n e właściwości: chroniące, zapobiegające, odwracające, sprowadzające, powodujące coś i t d . w za­ leżności o d zaistniałych potrzeb. Skala żywotności zwyczajów związa­ n y c h z poszczególnymi świętami n i e przedstawia się jednakże j e d n a ­ k o w o i n i e k i e d y t r u d n o uchwycić k r y t e r i a specyficznej selekcji, które nakazują k o n t y n u o w a n i e j e d n y c h , a poniechanie i n n y c h zwyczajów. N p . w odniesieniu do najbardziej obfitującego w zwyczaje dnia r o k u , j a k i m jest W i g i l i a Bożego Narodzenia, nadal utrzymują się takie z w y ­ czaje, j a k chodzenie po scyńśćiu l u b z a t yk a nie kop za obrazy „ Całkiem n i e d a w n o zaprzestano rozścielania słomy n a podłodze p r z e d wieczerzą: 23 22 Do słomy, j a k a rzucano stfie, w w było sopie wolno grzech. dyni i dlatego ruszać z że bo dawniej nie można są tę słomę wynosiła dniu suoma, św. co kop, dokładano ze izbie Pan byuo i i sprzątanie (26 wyrzucano wynoszono Jezus Pon gospodyni więcej uroźiu no konie występuje gospo­ w innych albo pot iż sporadycznie nie wielki to w w obor- tradycja, ten r o z r z u c a n i a słomy po izbie był obecnie ubu- pole, też wierząc, roz­ tej za X I I ) . Robiła słomę i v Słomy Istnieje drogę śie uważano pod lezou. na Jezus nabaruozone. Szczepana domach pcheł. Z w y c z a j światowej, starzy w wyrzucać ta wojny gdzie jej psećie się z d o m u II w i pamiontke, Zamiatanie jednych to pozbędzie te podłogi. W ny do na t&a, zęby dopiero dziewczęta. gviazdy po z r o b i e n i u n a podłodze Zamiatano lub uważano, ńik, zostawała izbie że sposób powszech­ tych domach, ludzie. Niedawno też zaniecheno obwiązywania słomą p n i drzewek owoco­ w y c h po w i e c z e r z y . O d dawna zaś poniechano przywiązywania do ławek przed wieczerzą jeży w i g i l i j n y c h . 24 Zwyczaj jiży, niej to robiono, są czasie obiadu wigilijnymi, no wyszedł przywiązywano celu w przywiązywania całkowicie na ziemi a Wilią Jedynie ławek podzielone. wigilijnego, a przed podpalano, przeznaczone przed użycia. wzdłuż domownicy strych, i z do a : i n n i , . że następnie Miało ławek starzy na na celu na je żyta. tych Po że Opinie, w ławach miski Wilii z przez tworzeniu lub daw­ jakim siedziano potrawami jeże stamtąd, kilkakrotnie zapobieganie jeży czyli opowiadają, stawiano wokół. zdejmowano przesypywano to że jeżach się, u s i a d ł s z y prosa snopków, ludzie wymłóconego J e d n i twierdzą, posilali siewem siewu. snopki do zanoszo­ układano ogień się na proso śniedzi. Zdecydowana obecnie przewaga zwyczajów wiążących się w jakiś sposób z religią katolicką nie świadczy jednak b y n a j m n i e j , że musiało 2 2 P o r . opis. w rozdz. I I , 3. 2 3 Por. opis w rozdz. I I , 3. 2 4 Por. opis w rozdz. I I , 3. �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 87 DOROCZNYMI być t a k zawsze/ W świetle badań genetycznych znany jest fakt, że t r a ­ dycje l i c z n y c h zwyczajów dorocznych, łączących sią obecnie ze świata­ m i r o k u kościelnego, sięgają czasów przedchrześcijańskich i mają swe źródła w zwyczajach prasłowiańskich, a n i e k i e d y nawiązują w sposób całkiem j a w n y do t r a d y c j i a n t y c z n y c h g r e c k o - r z y m s k i c h . Kościół n i e będąc w stanie i c h unicestwić,, a pragnąc zachować swój a u t o r y t e t , m u ­ siał godzić się na dalsze istnienie d a w n y c h świąt i zwyczajów, p r z y s t o ­ sowując j e j e d y n i e do swego porządku i nadając s t a r y m f o r m o m nową treść . Według wszelkiego prawdopodobieństwa obecna intensywność z w y ­ czajów dorocznych związanych z życiem r e l i g i j n y m (której m i e r n i k i e m jest wielkość kręgu l u d z i respektujących dane zwyczaje) jest m n i e j ­ sza w porównaniu z tą, jaka występowała w okresie przed 1939, a zwła­ szcza przed 1914 r . Pozostaje to w związku z zaznaczającym się w świetle w y p o w i e d z i rozmówców spadkiem napięcia życia religijnego wśród ludności w i e j s k i e j . Obecnie zarysowująca sią przewaga zwycza­ jów dorocznych związanych z religią jest więc r e l a t y w n a w stosunku do s y t u a c j i , j a k a istniała w bliższej l u b dalszej przeszłości. 25 2e Pozornie niezrozumiały może wydać się f a k t , że najsłabsze odbicie w całokształcie zwyczajów dorocznych zajmują te, które łączą się bez­ pośrednio z produkcją rolną. Dzisiaj są one n i e m a l już n i e u c h w y t n e . J a k k o l w i e k można wymienić jeszcze sporo p r a k t y k zwyczajowych, mających na c e l u bądź przepowiednie urodzajów, bądź spowodowanie bogatych zbiorów, jest t o n a t u r a l n e , gdyż p r a k t y k i te określają n a j ­ żywotniejsze, stale a k t u a l n e p r a g n i e n i a r o l n i k a uzyskania o b f i t y c h p l o ­ nów. U w i d a c z n i a się natomiast b r a k zwyczajów odnoszących się do samego w y k o n y w a n i a prac w p o l u oraz zajęć gospodarskich, j a k k o l w i e k one to właśnie w sposób bezpośredni warunkują powodzenie i dostatek. Skąpe p r a k t y k i zwyczajowe stosowane z pobudek r e l i g i j n y c h dotyczą wyłącznie n i e z m i e n n y c h s y t u a c j i , które muszą zaistnieć w każdych w a ­ r u n k a c h . Chodzi t u o: 1) zwyczaje związane z rozpoczynaniem prac w p o ­ l u , a więc: k r o p i e n i e wodą święconą ziarna przed p i e r w s z y m siewem, za­ przęgu wyjeżdżającego p i e r w s z y raz w pole, pierwszej f u r y w y w o ż o ­ nego gnoju, (kreślenie n a d końmi wyjeżdżającymi do p r a c y w p o l u z n a - 2 5 wość s. Por. m. ludowa 86—90; in. P o n i a t o w s k i , Bożego tenże, Narodzenia, Doroczne op. jej święta c i t . , s. 2 9 9 — 3 0 0 ; W . początek ludowe г a znaczenie tradycje Obrzędo­ K l i n g e r , pierwotne, P o z n a ń 1926, grecko-rzymskie, Kraków 1931. 2 6 Odnosi dawnych się to n p . d o pogańskich P o n i a t o w s k i e g o , we..., ustanowienia uroczystości s. 55—56. 59—63. op. cit, s. ku przez czci 301, o r a z Kościół zmarłych. dnia zadusznego Por. na K l i n g e r a , ten Doroczne w.miejsce temat uwagi święta ludo­ �KRYSTYNA 88 KWAŚNIEWICZ k u krzyża b i c z y s k i e m i t p . ; 2) zwyczaje, których celem jest zapewnie­ nie szczęśliwego ukończenia prac w p o l u i zebrania plonów (o c h a r a k ­ terze uprzedzających działanie p r a k t y k magicznych). Ponieważ zawsze zachodzi m o m e n t rozpoczynania prac w p o l u oraz okres, k i e d y zboża stoją w snopkach gotowe do sprzętu, zawsze też pragnie się zapewnić t y m s y t u a c j o m o p t y m a l n y przebieg i w związku z t y m stosuje w y m i e ­ nione p r a k t y k i zwyczajowe. Ponadto można wyróżnić zwyczaje nawiązujące w sposób pośredni do a g r a r n y c h . Zaliczyć t u wypada zabiegi magiczne o charakterze za­ pobiegawczym l u b sprowadzającym takie, j a k zakopywanie kości pozo­ stałych ze święconego w k r e t o w i n y , aby k r e t y n i e ryły ziemi, w t y k a n i e gałęzi z ołtarzy po Bożym Ciele w kapustę, aby nie niszczyły j e j szkod­ n i k i , obwiązywanie po W i l i i słomą drzewek o w o c o w y c h , aby zapewnić ich płodność, i t p . N i e m a natomiast zupełnie zwyczajów dorocznych związanych z techniką w y k o n y w a n i a pracy n a r o l i , c z y l i mówiących 0 z w y c z a j o w y m sposobie rozpoczynania i kończenia o r k i , siewów, żniw, nawożenia i t p . Tymczasem w dawniejszych pracach znajdują się opisy świadczące o t y m , że istniała niegdyś bogata obrzędowość nawiązująca do t e j s t r o n y życia chłopskiego . Przypomnieć należy, że obecnie n a ­ w e t zwyczaje dożynkowe, czyli według g w a r y miejscowej t z w . vyżynek, które — j a k b y się mogło wydawać — ze względu na swój żywy 1 b a r w n y charakter p o w i n n y zachować się, w t r a d y c j i są zupełnie n i e ­ znane. Co więcej, negatywne w y p o w i e d z i informatorów na ten temat nasuwają przypuszczenie, że na terenie Dzierążni w gospodarstwach chłopskich dożynek n i e urządzano w ogóle l u b zwyczaj t e n zarzucono już bardzo d a w n o . Zwyczaje dożynkowe 'uprawiano natomiast j e d y n i e w związku z pracą najemną na polach d w o r s k i c h okolicznych w s i . P r z y 27 2 7 Np. w (s. dobnie (s. żniwa 32—33). rzecz się autora opis skie, zwyczajów przez b.d., mości bony do Materiały antropologii rolnicze", żynku, podaje w do żniw z pola jaj w snop, 52—56. zboża. w etnograjii krajowej, którym prognostyki opisuje i ludu t. 3, zwyczaje legendy, uroczyste specjalne ostatnie (s. op, okolic 81—82). się z (s. 8 3 — 8 4 ) . zwyczaje ks. Pińczowa. uprawy, ludu W. Por. pol­ S i a r k o w Zbiór „Zwyczaje -siewu, rolnictwem. cha­ żniwiar­ obrzędowy por. według Obrzędowy wieńce Po­ kozą dziaduj zebraniem zatytułowany 'dotyczące wiążące zwane stanowiące cit., oraz prac nabo­ ceremonie. kłosy, się Kalendarz polskiego rozdział pow. poprzedzało wyżynkowe dawniejszych terenu praktykowanych co z w a ł o K o l b e r g a , 'Z dawnego przynosili kogutki, E. F r a n k o w s k i e g o , s. z zwyczajów ścinano inkarnację i orzechów u do sobotę kiedy parobcy zwierzęcą podaje się towarzyszyły ostatni wyżynkowe zniwiarskich Warszawa s к i e g o, zawsze zakończeniem, wplatanie wymienione skiego, z uprzątano uroczystości posiadało odnoszące .rozpoczynane prawdopodobnie rakter żniwiarskie...) dane, Rozpoczynaniu miała 47, 58), o r a i z (s. 8 8 ) . N a też następujące czasie żniw: żeństwo (Zwyczaje B y s t i o ń pińczowskiego wiado­ i żniw, zabo­ wy- �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 89 puszczenie to w odniesieniu do dawnego pińczowskiego zdaje sią p o ­ dzielać również J . S. Bystroń . A b y wytłumaczyć znikomą ilość występujących obecnie zwyczajów dorocznych nawiązujących do p r o d u k c j i r o l n e j oraz poślednią rolę, jaką odgrywają w l o k a l n y m r o k u obrzędowym, należy porównać je ze zwyczajami nawiązującymi do r e l i g i i . O ile na straży t y c h ostatnich stoi i n s t y t u c j a Kościoła zainteresowanego bezpośrednio l u b pośrednio w i c h k o n t y n u o w a n i u , o t y l e zwyczaje związane z p r o d u k c y j n o - t e c h ­ niczną stroną życia w s i nie mogą mieć za sobą i n s t y t u c j i patrona, gdyż obecnie jest to dziedzina życia, do której wszelkie z m i a n y docierają najszybciej i przyjmują sią stosunkowo najłatwiej, torując drogę p o ­ stępowi. Efektywność z m i a n wypróbowana e k s p e rym e nt a lnie jest t u n i e z a w o d n y m bodźcem, który każe stosować nowe narzędzia, nowe t e c h n i k i u p r a w y , nowe zasady płodozrnianu, wprowadzać nowe g a t u n ­ k i roślin u p r a w n y c h zarzucając uprawę roślin n i e r e n t o w n y c h i t p . Obec­ nie, gdy wieś dosłownie z r o k u na r o k zmienia swoje oblicze zatraca­ jąc d a w n y charakter, a dysproporcja pomiędzy produkcyjno-techniczną stroną życia w s i a j e j i n n y m i dziedzinami stale wzrasta, zagadnienie to staje się szczególnie a k t u a l n e . Niepodobieństwem oczywiście jest, a b y zmiany w dziedzinie p r o ­ d u k c y j n e j nie odbijały się na całokształcie życia, w t y m także i na p o ­ stawach ideologicznych. Oddziaływanie postępu n a j s i l n i e j zaznacza się w dążeniu do podniesienia stopy życiowej, co odzwierciedla się w z m i a ­ nach wyglądu zagród, wnętrz m i e s z k a l n y c h , ubiorów i t p . M a ono na celu realizacją pewnego awansu k u l t u r o w e g o oraz podniesienie r a n g i społecznej poszczególnych jednostek l u b r o d z i n we własnych oczach i w o p i n i i otoczenia. Z d r u g i e j s t r o n y postęp przejawia się w posze­ r z e n i u horyzontów myślowych, w s w o i s t y m p r z e g r u p o w a n i u s k a l i ocen, które siłą f a k t u p r o w a d z i do zachwiania d a w n y c h autorytetów, n i e w y ­ łączając i a u t o r y t e t u Kościoła. To z k o l e i m u s i odbić się u j e m n i e na życiu i f u n k c j o n o w a n i u t r a d y c y j n y c h zwyczajów w ogóle. P e w n e j a f i r m a c j i zwyczajów można dopatrywać się natomiast w zja­ w i s k u , że ogólny proces p r z e m i a n związanych z kulturą życia codzien­ nego częstokroć m a jeszcze charakter raczej reprezentacyjny, zewnętrz­ n y , nie odzwierciedla zaś i s t o t n y c h na o b e c n y m etapie r o z w o j o w y m 28 2 8 „Z wymienić pow. okolic, w których przede pińczowski), dożynki wszystkim wedle słów są przywiązane Kieleckie, mego gdzie informatora, wyłącznie (jak np. dożynek u b y ł o . Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę , że m a m y d o c z y n i e n i a z okolicą, w cja do ludności włościańskiej stopnia. Podobnie czowskim do d w o r u powiecie" dochodzi ograniczone (Bystroń, Zwyczaje najwyższego są dożynki w dla do w włościan której stosunków Rosiejowie, żniwiarskie.... dworu, s. 103). należy Dalechoiwicach, nigdy nie proletaryaaKrólestwa również w piń- �•90 KRYSTYNA KWASNIEWICZ p o t r z e b k u l t u r a l n y c h . J a k k o l w i e k sprawa k o n s u m p c j i napływających na wieś dóbr m a t e r i a l n y c h związanych z kulturą codziennego życia i pracy jest c z y n n i k i e m niesłychanie i s t o t n y m i p o z y t y w n y m z p u n k t u widzenia ogólnego r o z w o j u w s i (spontaniczny stosunek do e l e k t r y f i ­ k a c j i , który a u t o r k a miała okazją obserwować osobiście, chętne w p r o ­ wadzanie do p r o d u k c j i r o l n e j n o w y c h narzędzi oraz nowoczesnych t e c h ­ n i k u p r a w ) , n i e zmienia to f a k t u , że nierzadko m a ona na razie c h a r a k ­ t e r połowiczny (np. spanie w k u c h n i w e wspólnych łóżkach, podczas gdy jest pokój urządzony n a wzór m i e j s k i z tapczanami i t p . S y m p t o ­ m a t y c z n y będzie t u przykład gospodarza, który mieszkając w jednoiz­ b o w e j chacie o g l i n i a n e j podłodze nabył o g r o m n y , wielolampowy r a d i o o d b i o r n i k i t r z y m a go zamknięty w szafie, aby się n i e zniszczył). Ukształtowany o d wieków n a w y k do oszczędzania, który był dawniej formą p r z y m u s u ekonomicznego, oraz obecny stopień p r z y g o t o w a n i a do k o n s u m p c j i dóbr k u l t u r a l n y c h sprawiają, że w istocie nie jest ona aż t a k w i e l k a , j a k świadczą o t y m przeobrażenia zewnętrzne. N a zakończenie rozważań o f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych nieco u w a g i należy poświęcić p r a k t y k o m m a g i c z n y m . Badając mecha­ n i z m f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów należy zwrócić uwagę na i c h w i e l o płaszczyznowość oraz na s p o t y k a n y niekiedy f a k t dążenia do osiągnięcia pewnego c e l u za pośrednictwem różnych środków (zwyczajowych) i p r o w o k o w a n i e różnych s y t u a c j i w t e n s a m sposób. M a to miejsce właśnie przede w s z y s t k i m w odniesieniu do p r a k t y k magicznych. "Wielość środków magicznych mających na celu sprowadzenie j e d n y c h i t y c h samych skutków odnosi się zwłaszcza do p o d s t a w o w y c h dla mieszkańców w s i spraw, a m i a n o w i c i e : do o c h r o n y życia i m i e n i a przed uderzeniem p i o r u n a i b u r z a m i g r a d o w y m i oraz do zapewnienia sobie urodzajów i szczęśliwego przechowania plonów. U j a w n i o n e w czasie badań t e r e n o w y c h duże nasilenie zwyczajo­ w y c h p r a k t y k magicznych, mających na celu ochronę przed p i o r u n a m i i b u r z a m i g r a d o w y m i , pozwala wysunąć przypuszczenie, że w t y c h w y ­ padkach, gdzie zamierzonych skutków n i e można osiągnąć przez o d ­ działywanie racjonalne, człowiek, aby nie czuć się całkiem b e z b r o n n y m , t y m większe znaczenie p r z y p i s u j e m o d l i t w i e i działaniu i r r a c j o n a l n e m u , traktując j e jako j e d y n e osiągalne sposoby zaradzenia grożącym n i e ­ szczęściom. Urodzaje oraz ochrona plonów zależą w p e w n e j , dość n a ­ w e t znacznej mierze o d starań, wkładu p r a c y i zasobu w i e d z y fachowej chłopa — burza zaś jest czymś, na co w jego pojęciu człowiek wpłynąć nie może (co p r z y dzisiejszym stanie t e c h n i k i jest zresztą słuszne). Za ochronę p r z e d uderzeniem p i o r u n a i burzą gradową służą zatem: zapa­ lone gromnice stawiane w oknach domostwa, poświęcane w i a n k i p r z y ­ bijane nad d r z w i a m i prowadzącymi z d w o r u do sieni, p a l m y zatykane �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 91 n a s t r y c h u za k r o k w i e dachu, gałęzie, którymi ustrojone 'były ołtarze n a Boże Ciało, zatykane za strzechy i t p . A b y zapewnić sobie urodzaje święci się owies w d n i u św. Szczepana (26 X I I ) dosypując go do ziarna siewnego, podobnie j a k ziarno z kło­ sów poświęconych w d n i u 15 V I I I w Ociepce, c z y l i wiązance ziół. Po­ nadto w y k o n u j e się specjalne p r a k t y k i w celu sprowadzenia urodzajów n a poszczególne rośliny u p r a w n e (żyto, proso, z i e m n i a k i , kapusta, ce­ b u l a , drzewa owocowe). A b y zabezpieczyć p l o n y , kładzie się pod snopki w stodole w i a n k i święcone w czasie o k t a w y Bożego Ciała, w spichrzu wiesza się w w o r e c z k u poświęcony owies, procesjonalnie obchodzi się pola przed żniwami, i t p . W w y m i e n i o n y c h przypadkach f u n k c j a zwyczajów jest łatwo u c h w y t n a , co wiąże się zapewne z wagą i stałą aktualnością celu z w y ­ czaju. N i e w e w s z y s t k i c h jednak w y p a d k a c h f u n k c j a t a zarysowuje się jednoznacznie. Ogólnie n p . t w i e r d z i się, że jabłek poświęconych w d n i u św. Błażeja używa się p r z e c i w k o bólowi gardła. Można również spotkać się z w y p o w i e d z i a m i , że używa się i c h p r z e c i w k o bólowi zęba, l u b też po p r o s t u święci się je po to, aby spowodować urodzaj, n a jabłka. W dwóch o s t a t n i c h p r z y p a d k a c h zapomniano zapewne o p i e r w o t n y m charakterze zwyczaju, ponieważ jednak stosowania samego z w y c z a j u i n f o r m a t o r z y n i e zaprzestali, starają się go n a swój sposób jakoś uza­ sadnić. To samo można powiedzieć o zwyczaju święcenia owsa i obsy­ p y w a n i a się n i m w 'dniu św. Szczepana. Według j e d n y c h r o b i się to na pamiątkę u k a m i e n o w a n i a świętego, według i n n y c h owies t e n dosy­ p u j e się do ziarna siewnego, aby w t e n sposób zapewnić urodzaj, jesz­ cze i n n i twierdzą, że poświęcany owies daje się jeść k o n i o m , aby się dobrze chowały. Częstokroć zresztą jedno tłumaczenie n i e w y k l u c z a drugiego. Za i n n y przykład z m i a n y zasadniczej f u n k c j i zwyczaju może służyć zwyczaj chodzenia' po scyńśćiu: d a w n i e j p o r y w a n o u k r a d k i e m jakąś drobną rzecz ze sprzętu gospodarskiego, aby w t e n magiczny sposób zapewnić sobie szczęście na cały r o k . P o r y w a n i e było raczej symboliczne — obecnie stanowi cel samo w sobie jako zabawna psota wyrządzana sąsiadom, a zakres p o r y w a n i a rozszerzył się od u k r y w a ­ n y c h d a w n i e j kołków z płota l u b k a m i e n i żarnowych — na cały sprzęt d o m o w y i gospodarski, nie wyłączając d r z w i domów, całych wozów i t p . S y m p t o m a t y c z n y m zagadnieniem jest sprawa racjonalnego uzasad­ nienia zwyczajowych p r a k t y k m a g i c z n y c h . W szczególności nasuwa się w t y m m i e j s c u k w e s t i a , czy j e d n o s t k i stosujące j e w p r a k t y c e dążą same do wyrozumowanego uzasadnienia, czy nie. W w y p a d k a c h n a j ­ bardziej drastycznych k r y t y c y z m dochodzi do głosu — t a k n p . istniał zwyczaj, że g d y usłyszano na wiosnę p i e r w s z y grzmot, należało n a ­ t y c h m i a s t upaść n a gołą ziemię i tarzać się po n i e j n a grzbiecie, aby �KRYSTYNA 92 KW.ASNIEWICZ zapobiec bólowi krzyża w czasie żniw. Bardzo w i e l u spośród przedsta­ w i c i e l i obecnego starszego pokolenia n a rozkaz rodziców tarzało się w młodości po z i e m i n a odgłos pierwszego g r z m o t u . Dziś nawet ci sami ludzie odnoszą się do tego z w y c z a j u sceptycznie l u b wręcz z h u m o r e m , a n i k t go już nie p r a k t y k u j e . Ogólnie j e d n a k rzecz biorąc sprawa prób racjonalnej i n t e r p r e t a c j i z w y c z a j o w y c h zabiegów magicznych p r z e d ­ stawia się bardzo rozmaicie i kształtuje o d m i e n n i e w zależności o d g r u p w i e k u i płci oraz r a n g i społecznej informatorów, o d s k a l i i c h kontaktów z szerszym światem, o d r o d z a j u i c h umysłowości oraz o d całego s p l o t u r o z m a i t y c h czynników składających się n a rzeczywistość społeczną, w j a k i e j żyją. Zagadnienie to jest t a k szerokie i wielostronne, że m o ­ głoby posłużyć za p r z e d m i o t osobnej pracy. Na t y m miejscu ogólniko­ wo j e d y n i e można zaznaczyć, że potrzebę rozumowego k o n t r o l o w a n i a p r a k t y k zwyczajowych s i l n i e j odczuwają mężczyźni niż k o b i e t y oraz że tendencje racjonalistyczne o wiele jaśniej i k o n s e k w e n t n i e j wystę­ pują u l u d z i młodych (obojga płci) niż u s t a r y c h . Wracając j e d n a k bliżej do t e m a t u należy stwierdzić, że niemożność rozumowego uzasadnienia zwyczajowych p r a k t y k magicznych n i e p o d ­ waża na ogół i c h a u t o r y t e t u w oczach t y c h , którzy je uprawiają. Za* biegów m a g i c z n y c h b o w i e m dokonuje się najczęściej albo za pośred­ n i c t w e m przedmiotów, w jakiś (choćby pozorny) sposób związanych z k u l t e m r e l i g i j n y m , albo też w święta l u b w i g i l i e znaczniejszych świąt kościelnych. W świadomości kultywujących je osób f a k t y te w d o ­ stateczny sposób uzasadniają (a p r z y n a j m n i e j t a k było do n i e ­ dawna) sam zwyczaj jako t a k i . P i e r w i a s t e k w i a r y e l i m i n u j e t u potrzebę w e r y f i k a c j i tego, w co się w i e r z y . N a osobne podkreślenie zasługuje f a k t , że zróżnicowanie klasowe, a co za t y m idzie, ekonomiczne, w s i nie w y w i e r a bezpośredniego wpływu na sposób f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych w ogóle. Obecnie p r z y n a j m n i e j sytuacja przedstawia się w t e n właśnie sposób. K i l k a d z i e ­ siąt l a t t e m u występowały pewne różnice przejawiające się w t y m , ż e 29 Zdarzają 2 9 dadzą się siewnego się przez w zbożu, z w y c z a j kożyń, tym właściwościach sytuacjom akurat tu w fakt, wigilię widzenia św. na ich uboczne, powodujące cebuli czasie z w litp. wigilię itd. Z w y c z a j o m , co ma św. jest magicznym ziarna zapobiec powstawaniu śniedzi aby n i e szła naparu z do ziół góry, o że dają łamanie się rokować gdyby środkami liści większą się punk­ żywotność działały jeszcze nadaje odbywa z empirycznego nie lecz faktycz­ magiczno-irracjonalnego jeż, które ich charakterze przesypywanie Jana, charakter, zastąpienie o należy dolegliwości należałoby utylitarny czasem zabiegi np. Charakteru snopkiem racjonalnie, prawdziwie kiedy takich rozmaitych palonym Jana, Do wigilijnego, leczniczych że uzasadniać względu tywnymi. w sytuacje, jeża łamania zażywanie też rozumowo. płonącego v nych jednak wytłumaczyć zc przyczyny bardziej efek­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 93 np. w czasie świąt Bożego Narodzenia c h o i n k i były t y l k o w najzamożniejszych domach, że święcenie pokarmów w i e l k a n o c n y c h nie o d b y ­ wało się w kościele, lecz w domostwach najbogatszych gospodarzy, i t p . Możną jednak przypuszczać, że i w t e d y zróżnicowanie majątkowe nie znajdowało szerszego odbicia w ogólnym mechanizmie f u n k c j o n o w a ­ nia zwyczajów. T a k i stan rzeczy wypływa n a j p r a w d o p o d o b n i e j z cha­ r a k t e r u samych zwyczajów dorocznych, których przestrzeganie leży w możliwościach i sferze zainteresowań zarówno ubogich, j a k i zamoż­ niejszych k a t e g o r i i społecznych w s i . Poważne podstawy istnieją natomiast do tego, aby mówić o różni­ cach w f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych w przeszłości a obecnie. D a w n a powszechność zwyczajów w dużej mierze wypływała z pewnego p r z y m u s u moralnego, sankcjonwanego opinią w s i . Z m i a n y warunków egzystencji i s t y l u życia spowodowały, że sankcja t a przestała działać, stwarzając podłoże do szybszego z a n i k a n i a zwyczajów. O znacznych różnicach w i c h f u n k c j o n o w a n i u świadczy fakt, że l i c z n i starzy roz­ mówcy (choćby nawet poziom i c h i n t e l i g e n c j i i e l o k w e n c j i nie pozwo­ lił i m tego k o n k r e t n i e umotywować) sami bardzo s i l n i e podkreślają odmienność d a w n y c h i obecnych czasów. Na, podstawie t y c h w y p o w i e ­ dzi można przypuszczać, że stosunek do zwyczajów, a przeto i do całego m e c h a n i z m u związanego z i c h f u n k c j o n o w a n i e m , musiał dawniej dale­ ko odbiegać o d dzisiejszego. Zwyczaje celebrowano z namaszczeniem, towarzyszył i m specyficzny uroczysty nastrój, przez co w y k o n y w a n i e p r a k t y k z w y c z a j o w y c h udzielało powagi i s a m y m w y k o n a w c o m . Starzy l u d z i e w rozmowach częstokroć przeciwstawiają teraźniejszości prze­ szłość, mówiąc o t y m , co było d a w n i e j , z uszanowaniem i j a k g d y b y odcieniem żalu, że czasy te minęły, j a k k o l w i e k zdają sobie sprawę z tego, j a k bardzo zmieniły się na korzyść w a r u n k i m a t e r i a l n e , o i l e łatwiejsze stało się dzisiaj życie n a w s i . 3 0 3. Procesy zmienności Zwyczaje i wierzenia doroczne należą do k a t e g o r i i z j a w i s k społecz­ n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e złożonych, zmieniających się w sposób n i e ­ równomierny, częstokroć t r u d n y do zarejestrowania. •Uchwycenie t y c h zjawisk w k o n k r e t n y c h r a m a c h czasowych natrafia zatem n a znaczne trudności. W t y m m i e j s c u zaznaczyć wypada, że o k r e s a m i przełomo­ w y m i dla ukształtowania obecnego s t a n u zwyczajów były w o j n y 3 0 także ły Za Podstawowej zarówno itp. przykład może a n k i e t a dotycząca co w posłużyć świąt Dzierążni. do sposobu tu Bożego oprócz Wszystkie spędzania materiałów Narodzenia świąt, wypowiedzi jak też uzyskanych z przeprowadzana w jakości niej w wywiadów kl. V I zawarte świątecznych są Szko­ zgodne, pokarmów �KRYSTYNA 94 KWASNIEWICZ światowe 1914—1918 i 1939—1945. W y n i k a to jasno z materiałów t e r e n o w y c h . Obowiązujące w czasie t r w a n i a t y c h w o j e n zakazy a d m i n i s t r a c y j n e , obawa p r z e d o k u p a n t e m , zaburzenia normalnego t o k u życia wiejskiego n a skutek nieobecności w i e l u mężczyzn, trudności gospodarczych i t p . , a później wtargnięcie do społeczności w i e j s k i e j w i e l u n o w y c h pierwiastków k u l t u r o w y c h , p r z y n i e s i o n y c h przez żoł­ n i e r z y i ludność wywiezioną do prac p r z y m u s o w y c h , przez osoby . t r u d ­ niące się h a n d l e m z miastem, obecność ludności m i e j s k i e j wysiedlonej przez o k u p a n t a , wszystko to w w i d o c z n y sposób wpłynęło na kształ­ towanie się obojętnej postawy wobec poszczególnych wierzeń i z w y ­ czajów dorocznych. Czasami j e d n a k równolegle występował proces wchodzenia n o w y c h zwyczajów do zasobu k u l t u r o w e g o w s i . T a k n p . można przypuszczać, że pod wpływem osób, które powróciły do w s i z w o j n y 1914—1918 г., w p r o w a d z o n y został zwyczaj puszczania wianków na wodę w wilię św. Jana. 3 1 Najstarsi temat ich rozmówcy dostarczyły dzieciństwa czano na (23 V I ) nic lub uwite cząt wyjdzie starą każdym z wianek za panną. trzeba Z szukać na w Gdy tym którą przyszłej razie żony. lub a informacji Pamiętają po I na o n e , że wojnie stawach na wianek ona dziewczyny jeśli dniu wróżyli samym zapałka upadła, Jeszcze przed pusz­ św. która z Jana się że zapalone w tego na zostanie rzucając kierunek, się dziew­ przechylił 1939 r. ten okresie palącymi n a lewą, wróżono wojną wilię mich za mąż, na w światowej, w wyprzedził inne, wnioskowano, mąż. Kawalerowie tej s t r o n y , słyszeli, umieszczonymi stronę, oznaczało t o , że w y j d z i e zapałki. czaje w nie lat 40—60. Jakubówce bervinku, z pierwsza zwyczaju wieku rzeczce świeczkami. Z tego, c z y j prawą tym w młodości, miejscowej wianki, o kobiety którym typu zwy­ zaginęły. Podobnie epizodycznym zdarzeniem, choć g o d n y m zanotowania, były p e w n e wróżby wprowadzone przez jedną z r o d z i n przybyłych po I w o j ­ nie światowej do Dzierążni. Łączą się one z d n i a m i św. K a t a r z y n y i św. A n d r z e j a . W noc św. Katarzyny dziewcząt. Rano, pisane kartce, t a k na zwyczajem poduszką z kolei „Na 3 1 krążyło podkładały jedną uważały, świętego Na s z e w s k a chłopaki patrząc, miała nawet dziewczyny". wyciągały pisane, nie podobną (op. sobie rolę i takie Andrzeja cit., mieć obu s. 229). sobie na pod w poduszki będzie dziewcząt wojen „W noc tego, nosić żona. św. z kartki Jakie świętej przed kartki od poduszki kartkę. przyszła nocy zależności imię dla w pod jedną imię powiedzenie: Natomiast kartkę że kładli wyciągali W przyszły imionami było związku Katarzyny Andrzejem imionami jakie z imię tym są pod dziewczęta chłopców. imię było mąż. Stąd w y ­ z na niej Rano wy­ powiedzenie: nadzieja". światowych zwraca także uwagę J . K l i m a ­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 95 Pojawienie się n o w y c h zwyczajów mogło wiązać się ' niekiedy z wpływem prasy czy r a d i a (zwłaszcza po 1945 г.). To samo d o t y c z y niektórych wierzeń. Przykładem badań. jest pewne Mianowicie przedwojennym numerze nowili się i chór) przebrać i z dużym zdarzenie grupka za zaobserwowane miejscowych „Płomyka" występujące powodzeniem opis tam chodzili dzieci przez znalazła środopościa postacie po na (baba, autorkę w w trakcie starym jeszcze Kujawach. dziad, cygan, Posta­ koza wsi. W sumie j e d n a k dokładne opracowanie c h r o n o l o g i i i zmienności poszczególnych zwyczajów w Dzierążni jest bardzo t r u d n e . W y m a g a ­ łoby długotrwałego k o n t a k t u badawczego ze w s z y s t k i m i bez wyjątku r o d z i n a m i w e w s i . Z m i a n y b o w i e m zachodzące na t y m o d c i n k u w po­ szczególnych rodzinach nie były synchroniczne. Dlatego też należy o g r a ­ niczyć się do w y m i e n i o n y c h dwóch cezur czasowych ( I i I I w o j n y światowe) jako o r i e n t a c y j n y c h momentów chronologicznych. W obrębie zaś występujących 'pomiędzy n i m i okresów można ustalić p e w n e t e n ­ dencje w zakresie motywów i ocen różnorodnej n a t u r y , wpływających na k u l t y w o w a n i e l u b ginięcie zwyczajów i i c h wartościowanie. T e j sprawie należałoby też poświęcić nieco u w a g i . Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, że obecny zakres zwyczajów dorocz­ n y c h ulega u s t a w i c z n e m u k u r c z e n i u się. Zachodzi więc p y t a n i e , j a k i e kategorie zwyczajów należą n a ogół do t y c h t r w a l s z y c h , a j a k i e pod wpływem wciąż zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej szybko się zmieniają i zanikają, n i e t y l k o z życia w s i , ale i z t r a d y c j i ustnej. U t r z y m y w a n i e się czy też zamieranie zwyczajów' m a swoje uza­ sadnienie zarówno w działaniu czynników s u b i e k t y w n y c h , j a k i o b i e k ­ t y w n y c h . Obserwacje poczynione w b a d a n y m środowisku wykazują ponad wszelką wątpliwość, że najsprawniejsze a k t u a l n i e f u n k c j o n o w a ­ nie zwyczajów należy wiązać z osobnikami różniącymi się w jakiś sposób o d ogółu w s i . O n i to właśnie dążą do najbardziej skrupulatnegoprzestrzegania t y c h zwyczajów i n i e kwestionują i c h uzasadnienia. Ze szczególnym zabarwieniem e m o c j o n a l n y m kultywują zwyczaje j e d ­ nostki poniekąd dziwaczne, zabobonne, o mentalności ukształtowanej w specyficzny sposób, kojarzące na codzień magię z religią. W o d n i e ­ s i e n i u do n i c h można mówić o s p o n t a n i c z n y m s t o s u n k u do zwyczajów, wypływającym z i s t o t n y c h , wewnętrznych potrzeb. Inną kategorię s t a ­ nowią j e d n o s t k i przestrzegające zwyczajów ze względu na silnie n i e ­ k i e d y zakorzeniony k u l t t r a d y c j i jako spuścizny po przeszłości. D l a t y c h osobników .najważniejsza jest zewnętrzna f o r m a zwyczaju, którą pragną uchronić o d zapomnienia, właściwa treść jest zaś d l a n i c h spra­ wą drugorzędną. �S6 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Częstokroć m o t o r e m utrzymującym zwyczaje p r z y życiu jest p r o s t y k o n s e r w a t y z m . Niekoniecznie w y n i k a on z jakichś głębszych p r z e m y ­ śleń, nierzadko zaś t k w i w sile przyzwyczajeń i nawyków, które o d ­ działując na podświadomość mogą powodować j a k g d y b y o d r u c h o w e ich kultywowanie. Stosunek do zwyczajów kształtuje się więc w zależności od i n d y - . widualności poszczególnych osobników i w t y m należałoby upatrywać m o m e n t s u b i e k t y w n y . Stosunek t e n jest przeważnie n i e k o n s e k w e n t n y . Często spotkać się można z w p r o w a d z e n i e m specyficznej selekcji w oce­ nach zwyczajów, której k r y t e r i a są bardzo t r u d n e do uchwycenia. Na ogół bardziej żywiołowo związani są ze z w y c z a j a m i ludzie starzy niż młodzi, k o b i e t y niż mężczyźni. Jeśli chodzi o stosunek do zwyczajów mężczyzn i k o b i e t , większą aktywność t y c h d r u g i c h łączyć należy za­ pewne m . i n . z i c h większym zaangażowaniem u c z u c i o w y m w stosunku do t r a d y c j i , niższym na ogól poziomem i n t e l e k t u a l n y m , większą zabobonnością i pobożnością, pojmowaną w swoisty sposób. P r o b l e m sposobu t r a k t o w a n i a zwyczajów przez różne g r u p y w i e k u i płci nie jest jednakże zagadnieniem tak p r o s t y m , j a k mogłoby z p o ­ z o r u się wydawać. F a k t e m jest, że większość s t a r y c h l u d z i (a zwłaszcza starych kobiet), jeśli nawet nie k u l t y w u j e już d a w n y c h zwyczajów, to w każdym razie respektuje je, opowiada o n i c h z upodobaniem i chętnie wspomina j a k o część składową świata s w e j młodości. Młodzi natomiast przeważnie n i e t y l k o zarzucili i c h p r a k t y k o w a n i e , ale czę­ stokroć nie wiedzą n a w e t o i s t n i e n i u p e w n y c h zwyczajów, o których dziadek czy babka, mieszkający p o d wspólnym dachem, wiele m i e l i b y jeszcze do powiedzenia. Często więc z obawy przed b r a k i e m zainte­ resowania, a n a w e t wyśmianiem, stare pokolenie n i e m a k o m u prze­ kazywać t r a d y c j i . U t r z y m y w a n i a się p o z y t y w n y c h nastawień do zwyczajów wśród starej generacji, a n e g a t y w n y c h wśród młodzieży n i e można uważać za jedyną tendencję. Zachodzą b o w i e m w y p a d k i , że młodzi (zarówno k o ­ b i e t y , j a k i mężczyźni), bardziej oczytani i światli, rozumieją potrzebę chronienia dawnej t r a d y c j i , traktując zwyczaje doroczne jako j e j część składową. Do istnienia t y c h zwyczajów ustosunkowują się zatem życzliwie, j a k k o l w i e k najczęściej osobiście ich nie uprawiają. W t r a k c i e badań idą n a rękę prowadzącemu w y w i a d , prosząc ludzi starszych, aby w y z b y l i się obaw i zechcieli opowiadać. Z d r u g i e j s t r o n y nie wszyscy starzy ludzie chcą n a te t e m a t y rozmawiać i nieraz — czy to z podejrzliwości, czy z o b a w y przed negatywną oceną tego, co za­ p e w n e niedawno jeszcze sami p r a k t y k o w a l i i do czego przywiązywali duże znaczenie — twierdzą, że to tylko tak dawniej gadali, że to gupota i t d . , a n i e k i e d y w ogóle negują istnienie zwyczajów, o których �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 97 skądinąd wiadomo, że na pewno w omawianej w s i istniały. Jednakże i wśród t y c h o s t a t n i c h są tacy, którzy 'krytykują w sposób w y r o z u m o w a n y , a n i e wypływający z jakichś ubocznych pobudek osobistych. Trzeba także zaznaczyć, że stosunek starszych i młodszych p r z e d ­ s t a w i c i e l i społeczności w i e j s k i e j do zwyczajów różnicuje się w zależ­ ności o d tego, o j a k i e zwyczaje chodzi. Bardziej żywiołowo i z większą swobodą mówi się n p . o kolędnikach czy psotach urządzanych na środopośćie, ostrożniej zaś, z p e w n y m oporem, o stosowaniu z w y c z a j o w y c h p r a k t y k m a g i c z n y c h . D l a t y c h też m . i n . powodów p r o b l e m stwierdze­ nia zakresu f a k t y c z n e j ż y w o t n o ś c i zwyczajów jest bardzo t r u d n y . Trudność pogłębia się w związku z 'potrzebą przełamywania u pew n e j k a t e g o r i i rozmówców niechęci mówienia na t e m a t y związane ze zwyczajami, j a k i e bądź uważa się za sprawy nieważne, na które po p r o s t u szkoda czasu (to szczególnie dotyczy mężczyzn), bądź z j a ­ kichś względów kłopotliwe. Jednakże po uwzględnieniu wszystkiego, co było powiedziane w y ­ żej, stwierdzić należy, że c z y n n i k i e m w najbardziej zasadniczy sposób sprzyjającym z a c h o w y w a n i u się zwyczajów j e s t c i ą ż e n i e prze­ s z ł o ś c i , którego podstawy tkwią w mocno zakorzenionym k u l c i e przodków i autorytecie l u d z i starszych. Obecnie pozostałości tego sta­ n u rzeczy można obserwować na przykładzie najstarszego pokolenia, wychowanego jeszcze w t y m d u c h u . Przedstawiciele jego przyjmują na ogół b e z k r y t y c z n i e zasadę, że t o , co r o b i l i ojcovie, jest ze wszech m i a r godne uszanowania i naśladownictwa. Powagę a u t o r y t e t u d a w n y c h czasów podnosi f a k t , że o p i n i a 'najstarszego pokolenia dużo wyżej w a r ­ tościuje dawną etykietę, sposób wychowania, układ w z a j e m n y c h s t o ­ sunków pomiędzy poszczególnymi członkami r o d z i n y , f o r m y współ­ życia sąsiedzkiego i t p . Przechodząc z kolei o d czynników s u b i e k t y w n y c h do o b i e k t y w n y c h oraz i c h r o l i w procesach zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych, należy stwierdzić, co następuje. C z y n n i k i e m sprzyjającym u t r z y m y ­ w a n i u się t y c h zwyczajów jest bezpośrednio l u b pośrednio r e l i g i a jako sfera życia n a j m n i e j 'podatna n a zmiany i wpływy zewnętrzne. N a t o ­ m i a s t c z y n n i k i e m powodującym zanikanie zwyczajów jest n o w y s t y l ż y c i a , n a r z u c a n y przez zmieniającą się rzeczywistość społeczno-kulturową. Na o b e c n y m etapie wszechstronnego r o z w o j u społecznego i k u l t u ­ rowego w s i zanikanie t r a d y c y j n y c h zwyczajów r y s u j e się jako proces n i e o d w r a c a l n y i jest z j a w i s k i e m n a t u r a l n y m , a p o n o w n y i c h renesans mógłby być wywołany t y l k o w sposób sztuczny. Dzieje się t a k n p . z i n ­ spiracji szkoły, która czasami nawiązuje do p e w n y c h t r a d y c j i . I n n y m przykładem jest w p r o w a d z a n i e święta dożynek, zresztą w przeszłości 7 - Etnografia P o l s k a , t. I X �KRYSTYNA 98 KWASNIEWICZ t u t a j nie z n a n e g o . Rozwój techniczny i i n t e l e k t u a l n y w s i , częste k o n t a k t y z m i a s t e m bądź drogą bezpośrednią, bądź pośrednio poprzez młodzież wysyłaną do szkół l u b do p r a c y w mieście, ulepszenia k o m u ­ nikacyjne, poczta, e l e k t r y f i k a c j a , radiofonizacja- i t p . sprawiły, że w p o ­ równaniu z przeszłością dzisiejsze życie na w s i stało się ruehliwsze i b a r ­ dziej a t r a k c y j n e . Otworzyły się n o w e p e r s p e k t y w y , do t e j p o r y niedo­ stępne l u b nawet mieuświadamiane. Na szczególne podkreślenie zasłu­ gują w związku z t y m z m i a n y w umysłowości chłopskiej, wzrost k r y ­ t y c y z m u oraz dążność do wyrównywania dystansu między kulturą w s i i miasta (na t y m o d c i n k u wkraczają nowe zwyczaje, n p . towarzyskie). 32 T y m też tłumaczyć należy f a k t , że treści zwyczajów i towarzyszące i m ceremonie przestają spełniać swoją — nie najważniejszą co p r a w d a , n i e m n i e j jednak istotną — rolę w zaspokajaniu potrzeb k u l t u r a l n y c h wsi. Trzeba b o w i e m zdawać sobie sprawę z tego, że d a w n i e j święcenie r o z m a i t y c h uroczystości i (poddawanie się obowiązującym n o r m o m z w y ­ czajowym stanowiło pożądaną odmianę codzienności, wprowadzało spe­ cyficzny nastrój, a poniekąd zaspokajało też potrzebę doznań n a t u r y estetycznej. Ponadto w przypadkach p r a k t y k w y k o n y w a n y c h zbiorowo udział w n i c h umacniał świadomość przynależności do jakiegoś większe­ go wspólnego organizmu, podbudowując więź społeczną, w w y p a d k a c h zaś p r a k t y k magicznych dawał poczucie własnej ważności, przetranspo­ nowane poniekąd z o b i e k t u p r a k t y k i n a j e j wykonawcę. Zwyczaje wpływały też pobudzającą na wyobraźnię ludzką, tworząc wokół p o ­ szczególnych d n i czy okresów r o k u rozmaite podania i legendy, pełne strachów, duchów, demonów i czarownic, a stanowiące swoistą treść l i t e r a t u r y l u d o w e j . Słuchano j e j z w i e l k i m lękiem, lecz i z n i e m n i e j ­ szą ciekawością . 33 Zależnie o d okoliczności o z a n i k a n i u l u b p o w s t a w a n i u zwyczajów decydować też mogą względy n a t u r y gospodarczej. Za przykład mogą służyć f a k t y towarzyszące i s t n i e n i u , a następnie z l i k w i d o w a n i u w e w s i wspólnych p a s t w i s k w i e j s k i c h . I c h istnienie sprzyjało w y t w o r z e n i u się swoistych zwyczajów i zabaw pastuchów, k u l t y w o w a n y c h z r o k u na r o k . G d y na skutek komasacji gruntów pastwiska stały się własno­ ścią różnych gospodarzy, którzy p r z e m i e n i l i j e w g r u n t y u p r a w n e , a bydło z poszczególnych gospodarstw zaczęto wypasać i n d y w i d u a l n i e , zwyczaje te, pozbawione s w o j e j bazy, zanikły w s z y b k i m tempie. Podobnie można interpretować z a n i k popularnego niegdyś zwyczaju schodzenia się w k a r c z m i e w środę popielcową k o b i e t zamężnych celem 3 2 Por. uwagi 3 3 Por. rozdział nej" grafia w rozprawie Polska", t. w rozdz. „Rola K. 1: I I I , 2. magii i religii w D o b r o w o l s k i e g o , 1958. e. 33—35. utrzymywaniu Chłopska kultura się leultury tradycyj­ tradycyjna, „Etno­ �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 99 picia na kunopie . G d y w związku z r o z w o j e m włókienniczego p r z e ­ mysłu fabrycznego zaczęły napływać na wieś tanie materiały, z a r z u ­ cono uprawę l n u i k o n o p i j a k o nierentowną. O d t e j p o r y zaczął się też, j a k w y n i k a z w y p o w i e d z i rozmówców, zanik wzmiankowanego z w y ­ czaju. Proces t e n nie jest j e d n a k j e d n o k i e r u n k o w y , może b o w i e m r ó w ­ nież przyczynić się do powstawania n o w y c h zwyczajów. T a k n p . zało­ żenie w e w s i w 1926 r . ochotniczej straży pożarnej spowodowało, że r o k rocznie w d n i u św.' F l o r i a n a strażacy zakupują mszę, na którą udają się w pełnym u m u n d u r o w a n i u , po południu zaś o d b y w a się t r a ­ d y c y j n a już zabawa taneczna. Drugorzędna w t y m w y p a d k u jest s p r a ­ wa, że sposób święcenia dnia św. F l o r i a n a przez strażaków dzierążskich został przejęty z ośrodków, gdzie straże już dawniej istniały. 34 Przykłady powyższe pozwalają jeszcze r a z podkreślić postulat, że badając chronologię zwyczajów trzeba ustalić, co dla danego z w y c z a j u jest albo było podłożem. Bliższe b o w i e m przeanalizowanie tego podłoża wyjaśnić może p r o b l e m permanentności (oczywiście względnej), e w e n ­ t u a l n i e r e g r e s j i danego zwyczaju. W zależności od c h a r a k t e r u tegoż można mówić o 'podłożu gospodarczym, k u l t u r a l n y m , i d e o l o g i c z n y m itp. Obecnie zwłaszcza podłoże ideologiczne nabiera szczególnej w a g i w związku z dorastaniem na w s i młodego pokolenia. Obowiązek ukoń­ czenia szkoły podstawowej, nowe środki w y c h o w a w c z e ( f i l m y oświa­ towe, w y c i e c z k i do miast itp.), wpływ r a d i a , wzrost a m b i c j i rodziców, przejawiającej się zwiększoną troską o dziecko (korzystanie z o p i e k i lekarskiej, większa dbałość o ubiór i racjonalne wyżywienie itp.), które należy uznać za c z y n n i k i nadzwyczaj p o z y t y w n e z p u n k t u w i d z e n i a wszechstronnego r o z w o j u społeczno^kulturowego w s i — będą miały w odniesieniu do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów, jakże często n a ­ i w n y c h i racjonalnie nieuzasadnionych, bardzo daleko posunięte k o n ­ sekwencje. 3 5 IV. U W A G I KOŃCOWE Podsumowując dotychczasowe rozważania, łączące się z p r o b l e m e m f u n k c j o n o w a n i a i zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych na p o d ­ stawie materiałów t e r e n o w y c h ze w s i Dzierążnia, stwierdzić należy co następuje: Najżywotniejsze są zwyczaje mające oparcie w k o n s e r w a t y w n y c h siłach w s i . Najszybciej zanikają te, które dotyczą dziedzin życia n a j ­ bardziej r u c h l i w y c h i d y n a m i c z n y c h . D l a znacznej części zwyczajów 3 4 Por. 3 5 W jeszcze opis okresie znana. w rozdz. I I , 3. prowadzenia badań terenowych telewizja nie była we wsi �юс K R Y S T Y N A K W A S N I E W I C Z •dorocznych takie podłoże k o n s e r w a t y w n e s t a n o w i kościół. Najpowszechniej w związku z t y m przestrzegane są zwyczaje łączące się bezpośred­ nio z u p r a w i a n i e m k u l t u religijnego, a więc wszelkiego r o d z a j u uroczy­ stości zbiorowe, procesje, p i e l g r z y m k i , odpusty, poświęcenia, nabożeń­ stwa i t p . Znaczną żywotność wykazują też zwyczaje łączące się po­ średnio z k u l t e m r e l i g i j n y m . Odnoszą się one do 'przedmiotów poświę­ conych w kościele, za pośrednictwem których dokonuje się następnie w określonym c e l u zabiegów magicznych. W dalszej kolejności w y ­ mienić należy zwyczaje w y t w o r z o n e w związku ze świętami i o k r e s a m i r o k u kościelnego, lecz związane z n i m i luźno. Zwyczaje te stanowią cel same w sobie i nie pociągają za sobą dalszych k o n s e k w e n c j i ( t r a ­ d y c y j n y sposób spędzania d n i świątecznych, t r a d y c y j n y sposób p r z y ­ strajania wnętrz przed poszczególnymi świętami itp.). Względną trwałość w badanej w s i wykazują zwyczaje okolicznościo­ w e o charakterze w i d o w i s k o w y m i żartobliwym, k o n t y n u o w a n e obecnie przede w s z y s t k i m przez dzieci w w i e k u s z k o l n y m (zmienność p r z e j a ­ w i a się tutaj w przesunięciu się w dół granicy w i e k u , jaką w p r z e ­ szłości objęci b y l i uczestnicy tego zwyczaju: k a w a l e r o w i e , nieraz mło­ dzi małżonkowie). Znaczną trwałość, a nawet tendencje r o z w o j o w e wykazują z w y ­ czaje łączące się z p o r a m i r o k u , o charakterze d w u - l u b w i e l o s t r o n ­ n y c h umów gospodarczych, dotyczące wspólnego w y k o n y w a n i a p e w ­ n y c h prac, j a k darcie pierza czy w y k o p k i ziemniaków. Najszybciej zaginęły doroczne zwyczaje wiążące się bezpośrednio z produkcją rolną jako związane z najbardziej dynamiczną dzisiaj stroną życia i działalności chłopa. Abstrahując o d stopnia żywotności p o d a n y c h ogólnie g r u p zwycza­ jów, poszczególnych z n i c h częstokroć przestrzega się l u b nie, w za­ leżności o d tego, czy jest a k t u a l n i e jakaś p i l n a praca do w y k o n a n i a , czy też m a się w o l r t y czas do dyspozycji oraz czy w stosownej c h w i l i pamięta się o d a n y m zwyczaju, czy n i e . W parze z t a k i m t r a k towan i e m zwyczajów dorocznych idzie zanik t r a d y c j i : k t o (określenie płci, w i e k u , pozycji społecznej), w j a k i e j porze i w j a k i c h okolicznościach, a często nawet w j a k i m celu p o w i n i e n p r a k t y c z n i e kontynuować d a n y zwyczaj. Wszystko to s t a n o w i zespół zagadnień, w stosunku do których n a ­ leży wysunąć p o s t u l a t i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Jak najszyb­ szy okres realizacji t y c h badań w szerszej s k a l i przestrzennej jest sprawą pierwszej w a g i , gdyż r e k o n s t r u k c j a zwyczajów dorocznych dokonuje się przede w s z y s t k i m dzięki pamięci d a w n y c h t r a d y c j i , prze­ c h o w y w a n y c h przez wymierającą generację starej społeczności w i e j ­ skiej. �Z Krystyna BADAN NAD ZWYCZAJAMI 101 DOROCZNYMI Kwaśmdewicz AUS D E N FORSCHUNGEN IM ÜBER D I E L A N D L I C H E N JÁHRLICHEN B R A U C H E GEMEINWESEN Z u s a m m e n f a s s u n g Den Gegenstand vorwiegend keit aiuf jahrlicher das in das einer Ende des geleitelt, über Den ihre Definition die Verfasserin Brauche iin der kollektiv in sie als durch in von Jahr mit die sowohl d e r áusseren, námlich der verschiedene und angewandt Aspekten. Klassifikation In • Verbindung sich auf Grund erschopfen zu die Worte auf Gruppe bezug des eine In Kriteriiums c) entsprechende in der Arbeit sich Voraussicht besprochen: gesellschaftlicher gegebene Brauch Rang projiziert. Beispiele illustriert, geschopft wurden. die bei den in a) Analyse Dorfbewohner, denen a) magischen. der diese den das der deren b) wird Effekt Brauche und akut sowie anderen Formen von Magie parallel Teilung Dieses Praktiken, b) gliedern), Kriterien werden Geschlecht, Brauchen in ihre weitere der Lebensbereich, den ' Untersuchungen und mittelbaren angewandte Funkítóon, A n z a h l , die Formen durchgeführt. herbeifiihrenden Unter Verrichtung Diese eine -Stelle System Brauche, Erscheinungen die Religion und universalen erster ideologische ist, die worden verschiedenen an vollziehen. dass fühirt einer Arbeit Brauche, Praktiken vorbeugende Kriterium Alie Zusammeneine angewandt van verbunden erwartetein der Teilnehmer, aus über Feststellung, magische der das sie: zwischen: sukzessiv im behandelt, von sie i n Ihrer Reichhaltigkeit über Anfor- individuell Berüctosichtigung der an, die dass Kriteriums bilden, auf betreffenden s e i es Eine Brauche Denksystems der Unterscheidung (die der Religionskultes zu der bringt jahrlichen herrschende Tátigkeit Abhángigkeit fühirt des ganze zahlreichste umkehrbaren und die zwingt in Die Betrachtungen, hervorhebt, magischen kommen. Grund gestattet nicht Analyse Zeremonie, Brauchen rituellen unterscheidet eines eines jedoch eingehendere Typs damit Anforderungen in Tatsache Grund Versuchen Sitte, wiederholen, Teilungskriterien s e m konne, auf bezeichnen. vorzunehmen. konnen, die Rede Teilungsversuch den von der Sektor. zu Verhalten der Klassifikation Arten sie keine die werden Wáhrend formalen dem enthaltenen Situationen. Verlauf umfassan Formulierung Vorschlag. jahrlichen heisst w a r von diesem gehütete, deren den Inhalte der Tradition bestimmten mit der in über das Rahmen als solche Brauch, zweckmassig weiteren ideotogischen Abschnitt, Verfasserin mit im wie auf zu Jahr Verbindung gestattet die bezug Wiellka zuir Gegenstand sich Untersuchungen in die B r a u c h e diesen Deflnitionsenitwiurf stehen, deim Kultur eigenen Vorstellungen, auch dienen die Veranderlich- der Verfasserin Beitrag ein Versuch, Art, die Kazimierza chronologischen gesellschaftlichen über und dienten Kreis ausgehend, hange durch. im Begriffe Umwelt die sich imaginarer der bildet ihren bezeichnet derungen, einen Grundlage als allgemeiner Funkťionieren Die moge Literatur solcher gesellschaftllchen sind Als Dzierążnia Arbeit Ausgamgspunkt zur In Betrachtungen Wesen, Gegend). Wandlungen einigen als das beziehen. Dorfee landlichen Von oder balden über d e s 19. J h . u n d d a s 20. J h . D a s V o r h a b e n W'unsche Theorie Arbeit Braucher Gemeinweisen also der Probléme Alter auf den der werden landlichen durch Gebieten �KRYSTYNA 102 Der weitere Funktionieren um das und 3) zwar: den dass das und ihres Nachlassens in Weise suohungen die gegęnwartig Tatsache der den orientaren, zuirüekreiichen). A m hange stehen bunden mit Schuitz von Gesundheit, Im triebkraftigsten Prozess bedeutende Leben und die Fruchtbarkeit, des vo¡r objektiven Faktoren, veranderten warem oder wie der Am Schluss eine lehnung> u. tribt landlicher jahrliche bis der die in Unterdie varchristliche Brauche, Gegend von Brauche, in dagegen im die mit Zusammen- heutigen die die dgl. zum von Zeit ver­ u. von dgl. bedingt. hervor, der Erinneruńg des haben. haben mit dem sie den ihrer beide von Faktoren ¡psychische bestimmt eine intensive Voraussetzumg vor Uberlieferungen landlichen subjektiven fiir der sich Wandlungen lindiviiduelle Alter allem in vollzieht, Gemeinvesens durch Beziehungen, Geistesrichtung, und Postulat Brauche, alteren ungestiime gesellsohaftlichen Unter Formen indem friiheren Brauche, Gewahrleistung Brauchen Bildung, Geschlecht jahrlichen der Ziele Gewohnheiten, also durch magische eine Z u r Zeit ist dieser Prozess v o r allem friiheren die Verfasserin Gebiete Generation wurden. u. von zeigen Beibehaltung Entwicklung Individúen, dgl., Rekonstruktion an aussterbenden bewahrt Wirkung einzelnen Einstellung, suchung dass Brauchen, Bereichen des Prozess angeführten genetische landlichen u n d die sie begleltenden Lebensstandard anzufiihren: Merkmale naie Arbeit von Ungewitterfolgen, Wohlstand Nachlassens der Produktionssphare den dleser (obwohl werden, Bestándigkeit Gut W e l t k r i e g e eine k r i t i s c h e R o l l e gespielt. in der bedingenden Prozess Abhángigkeit der zahlreiche verschwinden Lebensweise den verhaltnismassig den von daes sind sie wobei in betont, Beibehaltung sind. Eine die und in Lebenskraft verbunden schnellsten den sich Handlung Tatsache s t a m d i g e verschiedenartig, Viele die ihrer von der das es grundsátzliche 2) die Erschelnumg, verbunden Kirchenfesten produktions-technischen ist gestaltet. grosster Religion Tatsache mit sich Brauche drei Probléme über Soweit Motiv, wird Abhángigkeit symptomaitische soindern die mit die betrachtet, Probléme Verfasserin bewegende ais unmittelbarer eine die auf Brauche. Nachdriicklich Brauche, einzelnen illustrieren irgendeiner Effekt. sich jahilicher Handlung Allgemein verláuft, der bezieht unterscheidet zur der gegęnwartig einheitlich Beispiele der das stehen. Charakter Zeiten handelt, 1) Funktionieren Nachlassens dem Betrachtungen Veránderlichkeit beabsichtigten' Lebensbereichen nicht der die Funktionieren Elemente selbst, Teil und KWAŚNIEWICZ emotiowerden. Unter-ausgeht, elner die v o n A n der i m " Gedachtnis �