https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0936061e8626a34488ac3f5f94aa96f4.pdf 5909f7e0ebd42e1487c568ef445e7236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:502 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.342-362 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O TRZECIA N KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO KRAJÓW Konferencja ficznego w K KOMITETU CZASOPISMA Redakcyjnego demokracji A REDAKCYJNEGO ETNOGRAFICZNEGO DEMOKRACJI LUDOWYCH Komitetu krajów I „DEMOS" międzynarodowego ludowych „Demos" czasopisma odbyła 1 się d n i a c h 10—12 c z e r w c a 1963 r. j a k o t r z e c i a z k o l e i . Z 7 państw k ó w tego w y d a w n i c t w a ciela w w osobie reprezentowanych dyrektora Muzeum imieniu Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Ludoznawczego z ramienia reprezentowali: Instytutu Badania A. w PAN współuczestni­ B. Gunda i Polskiego i J . Gajek, Akademii Etnografii i L. N. działów Terentiewa, W. etnograficznych Republik K. uchwały a podjętej uzupełnianej na pierwszym n a następnych ficzno-informacyjnym ruch naukowy nieniom w w zebraniu Instytutach w Niemieckiej stawicieli tejże Berlinie w objął s w y m z a k r e s e m w s z y s t k i e w y d a w n i c t w a jak w szczególności Republiki Demokratycznej, etnografii odpowiadał „Demos". W R e d a k c j i Międzynarodowej k u problematyce wyszła dawcą stał się I n s t y t u t N i e m i e c k i e j inicjatywa myśl 1957 г., w Brnie bibliogra- etnograficzne zarówno k u s z e r s z y m i t e r e n u K a u k a z u . N i e objął początkowo j e d y n i e w y d a w n i c t w nych Historycznych „Demos" j a k o c z a s o p i s m o o c h a r a k t e r z e skierowany Propp, Gruzji. czasopismo konstytuującym posiedzeniach krajach socjalizmu teoretycznym, W. przedstawiciele oraz dobór z a p r o s z o n y c h gości informacji, jakie zawiera w 1961 r. i obecnie w M o s k w i e , i gospodarzy Instytutu Etnografii Sokołowa, R a d z i e c k i c h , j a k również T e n skład K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o zakresowi geograficznemu Mu­ Nauk, J . Mjartan, W. M . S z y r m u n s k i i i n n i . J a k o goście wzięli udział w p o s i e d z e n i u europejskich Rumunię dyrektor i J . Istvanovic. Z e strony j a k również i n n i r a d z i e c c y członkowie R e d a k c j i i p r a c o w n i c y Instytutów Polskę Towarzystwa zarówno d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o g r a f i i S . P. Tołstow, w Moskwie i Leningradzie: wszystkich przedstawi­ B . Bożikowa, M . P o p , Czechosłowację z e u m w B r n i e , L . K u n z , i p r z e d s t a w i c i e l Słowackiej wzięli udział w K o n f e r e n c j i Sofii Kutrzeba-Pojnarowa Folkloru — Węgierski I n s t y t u t E t n o g r a f i i — Moskwie było 6. Bułgaria przysłała Etnograficznego etnogra­ w etnografii i prac zagad­ Europy etnograficz­ jakkolwiek właśnie utworzenia c z a s o p i s m a , a jego Kultury Ludowej Niemieckiej z grona Akademii przed­ wy­ Nauk w B e r l i n i e . N a o b e c n y m p o s i e d z e n i u n i e m i e c c y u c z e s t n i c y R e d a k c j i Międzynarodo­ wej (w holda osobach dyrektora i przedstawiciela cobeita) mieckiej zapewnili I n s t y t u t u W. Steinitza, redaktora nowo utworzonej o c z y n n y m od tej p o r y Redakcji Narodowej, „Demosu" R. Wein- n i e m i e c k i e j R e d a k c j i N a r o d o w e j W. J a włączeniu się w a więc o objęciu informacją prace również i n i e ­ nie tylko działalności „Demos. V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n R. 1: 1960 z. 1—2; R . 2: 1961 z. 1—2; R . 3: 1962 z. 1—2; R . 4: 1963 z. 1—2. 1 �KRONIKA podstawowych i n s t y t u c j i (w t y m p r z e d e w s z y s t k i m berlińskiego I n s t y t u t u ) i w a ż ­ n i e j s z y c h wydarzeń w r u c h u n a u k o w y m , do regularnej informacji etnograficznych. wydawanych 343 l e c z i przystąpieniu, t a k j a k inne o w s z y s t k i c h , ukazujących Pominięcie we wcześniejszych się w zeszytach NRD „Demosu" n a t e r e n i e N R D w y w o ł a n e było u k a z y w a n i e m linie i w y d a w a n i e m go w języku n i e m i e c k i m ( j a k k o l w i e k s t a t u t u również i i n n e języki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e ) , wydawnictw się „Demosu" w dopuszczone w podstawowym czasopiśmie Ber­ są w e d ł u g a więc w t y m s a m y m s c u i w tymże języku, w którym ukazują się przeglądy w y d a w n i c t w umieszczane kraje, wydawnictwach Instytutu, w „Deutsche miej­ niemieckich, Jahrbuch V o l k s k u n d e " . Stwarzało to jednakże p e w n ą dysproporcję pomiędzy z a k r e s e m macji różnych k r a j ó w Nie wszystkie i w für infor­ związku z t y m n i e było słuszne. reprezentowane w składzie redakcyjnym w t y m s a m y m c z a s i e włączyły się c z y n n i e w p r z y g o t o w a n i e instytucje i kraje materiałów do p u b l i ­ k a c j i w czasopiśmie. N i e równy także j e s t t e n w k ł a d jeśli c h o d z i o ilość tematów i i c h dobór. N i e j e d n o k r o t n i e np. zagadnienia nieniami kultury materialnej munię) b r a k cjalistycznej dostatecznej folklorystyczne dominują n a d ilości materiałów w s i , a zagadnienia dotyczących teorii k u l t u r y prac o współczesnej i zagadnienia kultury uwzględnione zostały w materiałach niektórych t y l k o k r a j ó w Charakterystyce zagad­ (np. w materiałach d o s t a r c z a n y c h p r z e z Z S R R i R u ­ materiałów dostarczonych redakcji so­ robotniczej (w t y m np. P o l s k i ) . roboczej „Demos" do 6 już w y d a n y c h i 1 znajdującego się w tej c h w i l i w d r u k u zeszytów c z a s o p i s m a p o ś w i ę ­ cone zostało zarówno wstępne przemówienie W. referat sprawozdawczy wił w formie liczbowo wkład zarówno r e c e n z j i , j a k n o t a t e k Czechosłowacja (której drugim obok R . W e i n h o l d a , z y j n y c h i 29 i n f o r m a c j i Bułgaria. P o l s k a 90 n o t a t e k ZSRR skromnym przedsta­ do wydaw­ urzędującym, recen- 8 artykulików jednak książkowe o charakterze o konferencjach szereg wspomnień itp. W podstawowych instytucji etnograficznych t y c h i n s t y t u c j i ) , następnie 7 notatek Dla przypomnienia zresztą Węgry dostarczył dorobkiem wydawnictwa) jest z liczbą 312 notatek dała redaktorem L. Kunz o c h a r a k t e r z e k r o n i k a r s k i m , po niej idą R u m u n i a , działalność najważniejszych wydawnictwa k r o n i k a r s k i c h wniosła przedstawiciel recenzyjnych i wzmianek (który wszystkim t a b l i c s t a t y s t y c z n y c h . W w y n i k u obliczeń okazało się, że największy nictwa i Steinitza, j a k przede R . W e i n h o l d a , który w y n i k i p r a c d o t y c h c z a s o w y c h biograficznych, d a l s z y m ciągu opracowań r o s y j s k i c h oraz NRD i w podstawowe końcu Albania decyzją Komitetu Rady w a r t o t u zaznaczyć, że p o l s k i K o m i t e t N a r o d o w y z ramienia sekretarzem wszystkim Redakcji, i Naukowej dr wydaw­ apelowała dorobek p r a c y i apeluje w s z y s t k i c h instytucji etnograficznych szych przeglądów etnografa. W Jej recenzyjnych nadal o współpracę było możliwie recenzje przede Narodowej. Dążeniem wszystkich ośrodków uzyskanie wszelkich szeregu więk­ dziedzin pracy poświęcone w s z y s t k i m s k i m b i b l i o g r a f i o m (A. Z a m b r z y c k a , D . D o b r o w o l s k a ) , przegląd ważniejszych kułów poświęconych pamięci zmarłych etnografów b r o w o l s k a ) oraz w s p o m n i e n i a napisane specjalnie tegoż Dobrowolski, zawdzięczamy Redakcji w ' Polsce, zbiorowe dr K a z i m i e r z staraniom polskiej dotyczących t e n sposób powstały to PAN 1957 r. przewodniczącym I n s t y t u t u został prof, Dobrowolska. dotychczasowy która tego I n s t y t u t u już w Dyrekcji Danuta ze recenzyjnych. n i c t w a ukonstytuował się w o p a r c i u o I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j i idzie omawiających polskich (J. Damrosz, pol­ arty­ D. D o ­ d l a „Demosu" ( J . K l i m a s z e w s k a o K . Moszyńskim, M . Gładysz o L . Węgrzynowiczu, J . D e k o w s k i o J . K r a j e w s k i e j ) , przegląd artykułów dotyczących h i s t o r i i etnografii gląd p r a c p o w o j e n n y c h poświęconych b u d o w n i c t w u polskiej (W. Bieńkowski), p r z e ­ wiejskiemu (B. Matuszewska), �KRONIKA 344 jak również dziedzin (D. ceramice sztuki ( E . Fryś), ponadto ludowej Dobrowolska), (O. teorii k u l t u r y obok sprawozdań z k o n f e r e n c j i szek) i t p . N i e t r z e b a szereg Mulkiewicz, (W. M. recenzji prac Przeździecka), Kwaśniewicz, z zakresu różnych kultury robotniczej E . Pietraszek, A. Dyoniziak) ( J . B u r s z t a , L . Hajówna, Z . J a s i e w i c z , E . P i e t r a ­ podkreślać, że w y k a z w i e l u d z i e d z i n , a wiadomości o r o z w o j u tematów n i e o b e j m u j e jeszcze naszej dyscypliny w l a t a c h bardzo powojennych są w s k u t e k tego m o c n o n i e k o m p l e t n e . Wypełnienie t y c h b r a k ó w j e s t możliwe p r z y czynniejszym W włączeniu się w pracę większej, j a k dotąd, l i c z b y p r a k t y c e właściwie n i e c h o d z i n a w e t recenzentów. o recenzje. Przeciwstawiono się i n a tej k o n f e r e n c j i , podobnie j a k n p . w B r n i e , j a k i e j k o l w i e k z m i a n i e c h a r a k t e r u p i s m a , które pozostaje, j a k głosi jego tytuł, wyłącznie „informacją" o p r o w a d z o n y c h c a c h . O c e n a p r a c t y c h w y r a ż a się j e d y n i e i c h w y b o r e m dawnictwie. istotne Omówienia problemy. macyjnego mają Znaczenie krajów naszego mówieniu d y r e k t o r być jak najbardziej tego r o d z a j u obozu zwięzłe, jedynego politycznego ujmujące wspólnego omówił w w swoim Kongresu Nauk Antropologicznych szczona została i n f o r m a c j a w na Kongresie sekcjach i sympozjach wydanych w Moskwie czących w redakcji. Radzieckich stanowiono (Litwa, Moskwie Dodatkowo pod roboczych. dorobek infor­ do d r u k u z e s z y t a c h „ D e - p o z y t y w n i e . Należy również dążyć do zakresu informacji Łotwa, Przygoto­ i o organizowanych dotąd i p r z y g o t o w a n y c h m o s u " należy ocenić j a k n a j b a r d z i e j żenia i u j e d n o l i c e n i a w się obecnie w d r u k u z. 1 n a 1963 r. z a m i e ­ J a k z g o d z i l i się w s z y s c y u c z e s t n i c y k o n f e r e n c j i , d o t y c h c z a s o w y zawarty prze­ zarazem do V I I M i ę ­ Etnologicznych o t e m a t a c h , j a k i e w myśl uchwały K o m i t e t u w a w c z e g o będą d y s k u t o w a n e t y m kątem w i d z e n i a i infor­ wstępnym I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Z S R R , S . P . Tołstow, zwracając 1964 r. Już zresztą w znajdującym macyjny jednakże czasopisma u w a g ę n a rolę, jaką c z a s o p i s m o to odegrać może w p r z y g o t o w a n i a c h dzynarodowego pra­ dla przedstawienia w w y ­ wzmo­ dotyczących w s z y s t k i c h krajów u c z e s t n i ­ zgłosili również E s t o n i a , Białoruś, akces przedstawiciele Ukraina, Gruzja, Republik Mołdawia). Po­ dążyć do zwiększenia l i s t y prenumeratorów c z a s o p i s m a p r z e z s t a r a n i a o u m i e s z c z e n i e go w rzędzie c z a s o p i s m krajów demokracji, które mogą być z a ­ m a w i a n e b e z d e w i z o w o za pośrednictwem urzędów p o c z t o w y c h , j s k np. w Związku Radzieckim. Anna SPRAWOZDANIE Z BADAN W INDIACH Kutrzeba-Pojnarowa PÓŁNOCNO-WSCHODNICH W 1960 R O K U D O T Y C Z Ą C Y C H P R O B L E M U D A W N O S C I U P R A W Y W Zadaniem, jakie postawiłem sobie KUKURYDZY AZJI w niniejszych badaniach, było uzyskanie d a l s z y c h materiałów do toczącej się od w i e l u l a t p o l e m i k i co do dawności kukurydzy w Azji. W łudniowo-Wschodniej daje uprawy do A z j i kierowałem się t y m , iż rozstrzygnięcie o w e g o p r o b l e m u te mają potrójny a s p e k t . T a k więc z j e d n e j problematyce swoją związanej z historią ważność niezależnie m u . Z drugiej skusji zaś t e r e n u i o g r a n i c z e n i u z a g a d n i e n i a Po­ wy.- się być p r a w d o p o d o b n e w t y m właśnie rejonie. Należy p r z y t y m zaznaczyć, iż b a d a n i a wują wyborze kultur Azji s t r o n y służą one l o k a l n e j Południowo-Wschodniej od możliwości rozwiązania zasadniczego strony i c h dalszym celem jest dostarczenie n o w y c h na temat e w e n t u a l n y c h t r a n s p a c y f i c z n y c h kontaktów i zacho­ proble­ d a n y c h do d y ­ kulturowych między �KRONIKA Azją a Ameryką miejsce fuzji w zajmują, 345- dobie p r z e d k o l u m b i j s k i e j . W j a k wiadomo, poszukiwania różnych roślin uprawnych t ó w . W y p a d a też podkreślić, iż szczególnie 1 badań; j e j z n a n e bowiem i chwastów dotychczas formy d y s k u s j i tej zaś b a r d z o ośrodków d l a obu t y c h kukurydza nadaje uprawne tego r o d z a j u w w skrócie nawet wywołała XIX w. do gdyż kompleksowe, poważne problemu. wykrycia różnice pod opowiedział 1953) stanęli uwagę ników się w pochodzenia poglądach. I t a k jest się A n d e r s o n . w ze znacznie zdecydowała się szukać inni między w sobą poglądach, choszi 1 poł. (Crawfurd (Bonafous 1836). Południowo- (np. S a u e r 1952 pod t y m względem jednak ośrodka gdy już w z Azji badacze biorąc iż kukurydzy autorzy amerykańskiej owego wysunięte podkreślić, Południowej kukurydzy wyczekującym, badań z e ­ pory udomowienia Azji Niektórzy 2 i tej jednak niektórzy rodzima niezależnie od tej formy na stanowisku do wpierw zarówno Azję, j a k i Amerykę. Większość i geografów tylko których współdziałają zostały Należy ośrodka iż k u k u r y d z a nawet jakie o s t a t n i c h c z a s a c h z a możliwością p o c h o d z e n i a Carter w w y n i k ó w wyżej w s p o m n i a n y c h hipotezy, omawianego sugerowali, -Wschodniej i typu rozprzestrze­ pew­ najważniejsze sprawa 1820), e w e n t u a l n i e W się b a r d z o odległe od siebie d y s c y p l i n y h u m a n i s t y c z n e i p r z y r o d n i c z e . odniesieniu sama się do tego n i e mogą a s p e k t metodologiczny, P r z e d przejściem do p r z e d s t a w i e n i a stawię dy­ kontynen­ stanowią dobry przykład, j a k do rozwiązywania n y c h problemów k o n i e c z n e są b a d a n i a sobą n a w e t ważne i dróg wspólnych niać bez współdziałania człowieka. W r e s z c i e pozostaje poszukiwania udomowienia archeologów, w Ameryce, o bliższe bota­ różniąc określenie r e j o n u , w którym się on miał n a j p r a w d o p o d o b n i e j znajdować. T a k też s u g e r o w a n e b y ł y : niższe s t r e f y 1939, S a u e r 1943, H i b b e n wiłow Andów we Wschodnim 1950, Żukowskij 1953); w y ż y n a w e W s c h o d n i m 1931, M o r l e y wyraźnie Peru 1950); s a w a n n a 1946). przemawiać w (Mangelsdorf Kolumbii M e k s y k u i Zachodniej J a k dotychczas n a korzyść i Boliwii Północnej znaleziska Ameryki gdzie w ksyku n a pyłki kukurydzy d a t o w a n e n a V I I I t y s . p.n.e. , 3 ostatnich 4 w pokładach dobnie stadiał J o w a n glacjału W i s c o n s i n ) , go prawodopoćobieństwa dotyczące do Starego les contacts 1 pierwszego j e j formę Świata), to można Patrz: G d y chodzi uprawy les peuples Remarques de l'Asie Meksyku, lodowej (prawdopo­ wszelkie­ o najważniejsze kukurydzy j e uszeregować w T. M a r s z e w s k i , entre epoki do Azjii następujący hipotezy (lub w ogóle sposób : 5 sur l'état des recherches et de l'Amérique się latach stolicy M e ­ a więc reprezentujące według dziką. wprowadzenia z ostatniej a w samej (Wa- zdają n a t r a f i o n o , m . i n . w C a v e r n a s de C o x c a t l a n pod T e h u a c a n w Północnym n a szczątki k o l b k u k u r y d z y Reeves Guatemali paleobotaniczne Środkowej, i (Birket-Smith concernant précolombienne, „Folia O r i e n t a l i a " , t. 2: 1961, s. 177—204. 2 nica", 3 E. A n d e r s o n , 4 Valley is Zea Mays? R. S . M а с N e i s h, First -Botanical demy, What A Report of Progress, „Chronica Bota- t. 9: 1945, s. 88—90. Project, Robert's Annual Peabody Report of the Tehuacan Foundation for Archaeology, ArchaeologicalPhilips Aca­ M a s s a c h u s e t t s , 1961. E . S . В a r g h o o r n, M . K . W o l f e , of Mexico, ,,Botanical Museum К. H . С 1 i s b y, Fossil Leaflets"' (Harvard Maize University), from the t. 16:1954,. n r 9, s. 239. 5 Of P a t r z : Т. M a r s z e w s k i , Hypotheses and New The Age Ethnographical, O r i e n t a l i a " , t. 4: 1963, s. 243—295. of Maize Linguistic Cultivation in Asia and Historical (A Data), Revieu) „Folia �KRONIKA 346 Czas wprowa­ Przez dzenia Przed Którędy kogo Pacyfik Polinezyjczyków Kolum­ Autor Dokąd Azja Stonor-Ander- SE s o n 1949 bem Wietów Heine-Geldern 1958 Atlantyk Arabów i Morze A z j a W. i Filipiny J e f f r e y s 1955 Indie Laufer Śród­ Po Portugalczyków Kolumbie ziemne l u b Hiszpanów i (oraz Arabów por. Ocean 1907 Mangels­ dorf-Oliver Indyjski) 1951 Portugalczyków Humlům Indie 1942 i Azja S E M e r r i l l 1954 Atlantyk i Weatherwax Ocean 1954 Indyjski S t a n o w i s k o ostrożne — n i e precyzując a n i c z a s u i m i e j s c a w p r o w a d z e n i a k u ­ k u r y d z y , a n i też jaką drogą i p r z e z kogo to zostało d o k o n a n e — zajęli niektórzy i n n i badacze, j a k np. H u t t o n (1950) i H a t t (1951). Należy podkreślić, iż spośród w y m i e n i o n y c h wyżej autorów dwóch t y l k o — Laufer i Stonor —= prowadziło w związku z o m a w i a n y m t u p r o b l e m e m badania źródeł h i s t o r y c z n y c h l u b t e r e n o w e b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e w s a m e j A z j i . P o z a n i m i jeszcze dwóch botaników, C o l l i n s i Kuleszów , dostarczyło cennych danych fitogeograficznych i t a k s o n o m i c z n y c h , także opierając się n a b a d a n i a c h tereno­ w y c h w tej części świata.' P o z o s t a l i z wyżej w s p o m n i a n y c h b a d a c z y — i to z a ­ równo e t n o g r a f o w i e i a r c h e o l o g o w i e , j a k b o t a n i c y i g e o g r a f o w i e — wypowiadali się w s p r a w i e dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i t y l k o n a p o d s t a w i e swojej e r u d y c j i i studiów porównawczych, a c z k o l w i e k część z n i c h prowadziła t a m i b a ­ d a n i a t e r e n o w e t y l k o z innego z a k r e s u . 6 7 8 9 B a d a n i a S t o n o r a , które stanowiły p u n k t wyjścia m o i c h poszukiwań, o b e j m o ­ w a ł y głównie góry N a g a w e W s c h o d n i m A s s a m i e i niektóre r e j o n y Północnego 6 B. L a u f e r , nationale des The of Maize Introduction into Américanistes, X V e s e s s i o n tenue Eastern ä Quebec Asia, en Congres Inter­ 1906, t. 1, Quebec 1907, s. 223—257. 7 C. R. S t o n o r , „Annais 8 G . N. C o l l i n s , Departament s Botanical A New Type „Bureau Waxy from Maize N. N. К u 1 e s z o w , Niekotoryje kładnoj botanikie, gienietikie i Maize Garden", of A g r i c u l t u r e , 1—30; t e n ż e , 9 E. A n d e r s o n , of t h e M i s s o u r i among of Indian Corn of t h e P l a n t Upper Burma, osobiennosti sielekcii", the Hill Peoples of Assam, t. 34: 1949, s. 355—404. from China, United States I n d u s t r y " , B u l l e t i n 161: 1909, Science kukuruzy 1952, s. 4 8 — 5 1 . Azii, „Trudy po p r i - t. 19: 1928 z. 2, s. 325—374. �KRONIKA A s s a m u , następnie zaś góry kowym Assamie, Nepalu i Zachodniej z literatury podczas bądź Garo gdy Birmy też z w Zachodnim dla innych badacz relacji 347 Assamie rejonów t e n zebrał osób i góry K h a s i a w Assamu dane oraz dla porównawcze pochodzących z t y c h też j a k o główny r e j o n m o i c h badań obrałem góry L u s z a i w Środ­ Bhutanu, zaczerpnięto terenów. Dlatego Południowo-Wschod­ n i m A s s a m i e i sąsiadujący z n i m i od północy r e j o n K a c z a r — d l a których S t o n o r nie posiadał żadnych d a n y c h l u b uzyskał j e z d r u g i e j ręki — ca, l i p c a i s i e r p n i a 1960 r. zdobyłem najważniejsze dalsze dane uzupełniające badania Stonora gdzie w ciągu c z e r w ­ materiały zebrałem w terenowe. czasie Ponadto krótkotrwających w y p a d ó w w niektóre o k o l i c e gór G a r o oraz gór K h a s i a i Dżaintia — w i maju; do T r i p u r y — w Należy lipcu, i rejonu Dardżiling w t u zaznaczyć, iż w e w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h b a d a n i a c h c i s k n i e t y l k o n a z b i e r a n i e d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h sensu zykowych. W badań w niżej przedstawionym poszczególnych Assamu podaję informatorów, i c h przynależność rozpoznanych szczepową (wyłączając i kładłem n a ­ l e c z także i j ę ­ wyników najważniejsze tj. miejscowości, w których p r o w a d z o n e były w y w i a d y kukurydzy stricto, b a r d z o s u m a r y c z n y m ujęciu rejonach kwietniu l i s t o p a d z i e 1960 r. moich tylko dane, etnograficzne, ogólną ilość miejsce pochodzenia, ilość te, które zostały w p r o w a d z o n e w form nowszych c z a s a c h p r z e z administrację angielską i indyjską oraz p r z e z osadników n e p a l s k i c h ) w r a z z i c h n a z w a m i , opinie k r a j o w c ó w i wreszcie znaczenie k u k u r y d z y w od Badania w Ajdżalu) i prowadziłem górach L u s z a i ograniczyłem M e l t h u m , Ajdżal, L u n g d a i pur na pograniczu formatorów je (idąc płci do i c h części z południa n a północ) północnej w (na klas wieku północ miejscowościach: miejscowości miejscowościach t y c h uzyskałem dane i różnych uprawy obrzędach. i Kolasib; a na nizinie K a c z a r w Manipuru. W obojga co do i c h p o c h o d z e n i a i dawności gospodarce i w i pochodzących Lakhi- od 36 i n ­ z różnych części gór L u s z a i : południowej (okolice L u n g l e h ) , z a c h o d n i e j (grzbiet Dżampui), c e n t r a l n e j (okolice w Ajdżalu), w s c h o d n i e j B i r m i e , północnej (okolice (pogranicze Czamphai) Kaczaru) oraz i sąsiadujących z nią gór z Południowo-Zachodniego Czin Mani­ p u r u . Należy t u dodać, iż i n f o r m a t o r z y ci r e p r e z e n t o w a l i k i l k a bliżej l u b dalej spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą szczepów (z t z w . g r u p y K u k i - C z i n ludów tybeto-birmańskich), a więc objętych wspólną nazwą L u s z a i : L u s z e i , R a l t e , R o j t e , K h i a n g t e , i P u n t e ; następnie H m a r , F a n a i i P o i . Ponieważ j e d n a k w z a j e m n a gór L u s z a i , d a l e k o posunięta, p e w n e różnice w Czongthu integracja tych opiniach i danych uzyskiwanych o d poszczególnych informatorów t y l k o częściowo mogą wynikać z i c h różnej p r z y ­ należności szczepowej. Biorąc pod u w a g ę w s z y s t k i e najważniejsze otrzymałem w nora 10 sumie informacje formy k u k u r y d z y d l a gór L u s z a i o 15 (w t y m 6 w z m i a n k o w a n y c h już p r z e z Część z n i c h (lub t y l k o i c h n a z w y ) , j a k n p . mimpui i puakzo, z n a n a j e s t n a całym n i e m a l obszarze t y c h gór; inne związane są r a c z e j z p e w n y m i r e j o n a m i , np. diak Sto­ ) , różniących się między sobą m. i n . wielkością z i a r n a i k o l b o r a z i c h b a r w ą . z okolicą L u n g l e h , buali z grzbietem Dżampui, a halka i darmani liam- z okolicą C z a m p h a i . Należy p r z y t y m dodać, iż n i e k i e d y te s a m e n a z w y wiązane są z różny­ mi formami k u k u r y d z y , prawdopodobnie w zależności od o k o l i c y . W e d ł u g roz­ p o w s z e c h n i o n e j w górach L u s z a i o p i n i i większość z w y m i e n i o n y c h o d m i a n , a więc: drobnioziarniste darmani i poi-waimim, 10 puakzo, czingzo, gruboziarniste mimpui, Stonor, halka, kanpuah ralte-waimim, (buali), wprowadzonych op. cit., s. 364. -lenliam; pośrednie paczuao-waimim, zostało od miraban, czhangphut-waimim, strony gór Czin. Przy �KRONIKA 348 czym i ralte-waimim mimpui wspomniane uważane są zgodnie za o d m i a n y uprawiane przez s z c z e p y j e s z c z e p r z e d i c h migracją z B i r m y do A s s a m u ; puakzo ważnie z a w p r o w a d z o n ą — phut-waimim prze­ później, po i c h o s i e d l e n i u się w t y m r e j o n i e , a całkiem niedawno. Kilka gatunków pochodzić czhang- ma z innych o k o l i c ; a więc z g r u b o z i a r n i s t y c h — l a k h e r - t u a i m i m z południa, t h a n k o l - t m i m i m z północy, а z f o r m pośrednich — miria-waimim wego zachodu; przy czym nazwy zostały one zapożyczone. N a t o m i a s t daje •— różne f o r m y , i tlanglau-waimim i c h wskazują nazwa zapewne z południo­ n a s z c z e p y , od których obejmuje wai-waimim przeważnie średniej wielkości, przejęte —• j a k się w y ­ z niższych rejonów, j a k T r i p u r y i K a c z a r u . Z k o l e i w L a k h i p u r — osadzie zamieszkałej głównie p r z e z Hmar — poinformowany zostałem o 7 odmianach: ( w języku L u s z a i — p u a k z o ) , mimtei, (także u p r a w i a n e j waimim-tlor również uważana Według nych przez Paite); i gruboziarnistej j e s t z a najstarszą najbardziej drobnoziarnistych jai-waimim r która i t u mimpui, odmianę. rozpowszechnionej t u szczepów k u k u r y d z a była mimpořc pośrednich mimeng, mimhnak; wersji tradycji u n i c h wcześniej historycznej uprawiana omawia­ niż ryż —• i n i e m a t y l k o zgodności co do tego, c z y została wzięta p o d u p r a w ę w c z a s i e i c h w ę ­ drówki p r z e z góry Czin (rejon S u a i ) , c z y też była i m już z n a n a w i c h d a w n i e j ­ s z y c h s i e d z i b a c h , a więc e w e n t u a l n i e w Północno-Wschodniej najintensywniejsza uprawa łudniowo-wschodnich występuje (Fanai) w niektórych i północno-wschodnich B i r m i e . Obecnie j e j południowych (Paite) (Lakher), po­ rejonach gór L u s z a i oraz w górach C z i n (Poi). Jeśli c h o d z i o j e j rolę w życiu r e l i g i j n y m , to zarówno w górach L u s z a i , j a k i w L a k h i p u r i n f o r m o w a n y (lub jak u Hmar roślin uprawnych, składane u Luszai, Pathienbie u Luszai, thlai-siem w dwóch Badania w byłem, iż ofiary z kukurydzy ze sporządzanego z n i e j c h l e b a ) , podobnie j a k z ryżu i i n n y c h są po zakończeniu u Hmar), u Hmar Tripura sąsiadujących natomiast — duszom przeprowadziłem w żniw czasie jedynemu specjalnych bóstwu (Pathian świąt (mimkut zmarłych. w centralnej i Mainoma, części tej prowincji, o ludności mieszanej do różnych g r u p ludów tybeto-birmańskich), a więc C z a k m a pochodzą­ c y c h z o k o l i c C z i t t a g o n g , M o k z gór A r a k a n o r a z T r i p u r i — o d d a w n a osiadłych (należącej ze sobą w s i a c h : M a n u w T r i p u r a . O d 7 p r z e d s t a w i c i e l i t y c h szczepów, zamieszkałych w e w s p o m n i a n y c h wsiach, uzyskałem rydzy: jednej nali-makja, i т bhoza-mokja makka-fu; wszyscy У), m. i n . informacje o uprawianych przez nich formach kuku­ d r o b n o z i a r n i s t e j i dwóch g r u b o z i a r n i s t y c h , z w a n y c h u C z a k m a u Tripuri informatorzy i u bini-mokja; mokám uasa, mokam Mok langi labang makka-fu, i okhani daga mokam. sutamakka-ju Poza p o t w i e r d z i l i , iż k u k u r y d z a (lub przyrządzone z niej tym pokar- podobnie j a k ryż i i n n e rośliny u p r a w n e , składane są w ofierze d u s z o m z m a r ­ łych, p o n a d t o zaś u C z a k m a i M o k — B u d d z i e , a u T r i p u r i — d u c h o m . W r e s z c i e od p r z y g o d n i e s p o t k a n y c h p r z e d s t a w i c i e l i t r z e c h szczepów p o d g r u p y K u k i uzyskałem również k i l k a i n f o r m a c j i albo t y l k o n a z w u p r a w i a n y c h p r z e z n i c h o d m i a n k u k u r y d z y , m . i n . więc n a z w y ogólne: d l a K u k i — minsai, dla H a ­ l á m — m o k a d a u , d l a D a r l a n g — minkir, o r a z d l a tego ostatniego s z c z e p u n a z w y g a t u n k ó w : endtat, seim-hmenkier, puakzoi i poiboi. B a d a n i a w górach K h a s i a przeprowadziłem n a i c h południowych p e r y f e r i a c h (na p o g r a n i c z u P a k i s t a n u W s c h o d n i e g o ) , w miejscowości Czerrrapundżi oraz w dwóch o k o l i c z n y c h w s i a c h , t z w . L o w e r C h e r r a i N o n g t h y m m a i p o d M a w s n i a i . R e j o n t e n , zamieszkały p r z e z należący do l u d u K h a s i a s z c z e p W a r , w y b r a ł e m s p e c j a l n i e d l a z e b r a n i a d a n y c h porównawczych i k o n t r o l n y c h , j a k i e też u z y s k a ­ łem t a m od 7 informatorów. W e d ł u g w y p o w i e d z i niektórych z n i c h p r z e z okolicę- �KRONIKA tę przebiega która z położonych "Nie granica dalej zanotowałem szechnioną w 'rieu; południowego zresztą h o d o w a n a hadem. zasięgu u p r a w y n a północ i głębiej w żadnej innej t a m również Charakterystyczna w a ł a , iż mogło to być dokonane była górach okolic nazwy kukurydzy przez lż wcześniejsza od n i e j była u p r a w a u War żadnej niepewność roli w w górach K h a s i a , skalę i o t r z y m y w a n a Mylliem i n a kukurydzę całych górach K h a s i a i poświadczoną uprawy odgrywa kukurydzy t a m jest n a b a r d z o małą do c z a s u w p r o w a d z e n i a nie 349 przez opinii wielu moich poża większość rozpow­ autorów nazwą informatorów do r e j o n u W a r ; część z n i c h Anglików; głównie Laitlyngkot. zgadzała co utrzymy­ się n a to, ryżu; w s z y s c y zaś bez wyjątku, iż k u k u r y d z a i c h obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z k o l e i w górach Dżaintia, w miejscowości Dżowai dokonałem uzupełniają­ c y c h w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h z 3 p r z e d s t a w i c i e l a m i , również należącego do K h a s i a , s z c z e p u P n a r ( S z y n t e n g ) . W e d ł u g i c h i n f o r m a c j i z a jedyną rodzimą k u k u ­ rydzę w t y m r e j o n i e u c h o d z i j e j d r o b n o z i a r n i s t y g a t u n e k z w a n y saru, gdy t y m c z a ­ s e m i n n e — z a zapożyczone z gór K h a s i a . N a j b a r d z i e j zaś i n t e n s y w n a uprawa k u k u r y d z y występować m a w o k o l i c y U m u m l o n g , M o d u m m a i , N a r t i a n g i Nongdżngi n a północ oraz S z a n g p u n g i R a l i a n g n a wschód od Dżowai. P o n a d t o w e d ł u g r e ­ l a c j i wyżej w s p o m n i a n y c h informatorów k u k u r y d z a w r a z z ryżem i o w o c a m i ofiarowywana j e s t w niektórych o k o l i c a c h bogini r o l n i c t w a z w a n e j P y r t h a t , w e ­ d ł u g i n f o r m a c j i zaś u z y s k a n e j pośrednio (przez prof. M . C . G o s w a m i z G a u h a t i U n i v e r s i t y ) także (np. w N a r t i a n g ) d u s z o m zmarłych (rytuał siang). B a d a n i a w górach G a r o przeprowadziłem w i c h części z a c h o d n i e j , w m i e j s c o ­ wości T u r a , gdzie i n f o r m a c j i udzieliło m i 5 G a r o , zamieszkałych bądź w tej o s a ­ dzie, bądź też w dwóch w s i a c h : D a r i c z i k g i r i położonej k i l k a kilometrów n a pół­ n o c o r a z D o p g i r i — n a zachód. Otrzymałem od n i c h m. i n . szereg d a n y c h o u p r a ­ w i a n y c h w t y m r e j o n i e 8 o d m i a n a c h k u k u r y d z y : d r o b n o z i a r n i s t y c h mikop sarang. mikop b a b r e t , m i k o p r i k c z r i ; pośrednich m i k o p m i m i t i m , m i k o p dżaha i g r u b o ­ z i a r n i s t y c h m i k o p badol, m i k o p b o l m a , m i k o p wasok. W e d ł u g i c h r e l a c j i odmianą najdawniej znaną p r z e z G a r o jest mikop sarangi W związku z t y m można t u dodać, iż od osiadłego w M a n u ( T r i p u r a ) G a r o , którego p r z o d k o w i e w y w ę d r o w a l i z r e j o n u T u r a , otrzymałem tę samą nazwę, obok n a z w y m i k o p mimadan — obu odnoszących się j e d n a k do o d m i a n g r u b o z i a r n i s t y c h . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ojca •G. C o s t a z S z i l o n g u , z n a w c y k u l t u r y G a r o , ogólne n a z w y n a kukurydzę u p o s z c z e ­ gólnych szczepów są: u A b e n g (głównie n a północ i zachód od T u r a ) — m i k o p , Ti M a t a b e n g (grzbiet A r b e l a ) — m i b o l , u C z i s a k (na południe od K r i s z n a i i D u d n a i ) — merakhu. W e d ł u g t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j G a r o ( z d a n i e m prof. M . C . G o s w a m i — i c h s z c z e p u M a t c z i ) u p r a w ę roślin, a m. i n . k u k u r y d z y , zawdzięczają s w o j e m u l e g e n ­ d a r n e m u władcy A b o n g Noga. ( Z d a n i e m C o s t a m u s i e l i j e d n a k przejąć tę roślinę z gór K h a s i a , bądź też wcześniej j e s z c z e w czasie s w o j e j w ę d r ó w k i dó gór G a r o ) . Jeśli c h o d z i o z n a c z e n i e k u k u r y d z y w obrzędach G a r o , to uzyskałem j e d y n i e i n ­ f o r m a c j e o składaniu j e j z i a r n a i przyrządzanego z niej t r u n k u w ofierze i c h g ł ó w n e m u bóstwu, Rabuga-Ranaga. D l a Północnego A s s a m u udało m i się uzyskać (w m a r c u 1960 r.) t y l k o parę drobnych i n f o r m a c j i od k i l k u agronomów N E F A A d m i n i s t r a t i o n w Szilongu, d o b r z e znających t e n t e r e n . T a k więc S h r o n S i n g h powiadomił m n i e , iż w g t r a ­ d y c j i M o n p a i A k a z K a m e n g oraz D a f l a z S u b a n s i r i m i e l i o n i otrzymać k u k u r y ­ d z ę z T y b e t u ; n a t o m i a s t R . K . M u k e r j wyraził p r z y p u s z c z e n i e , iż s z c z e p y Singfo, K h a m p t i , T a n g s a i N o k t e zamieszkujące T i r a p w p r o w a d z i ł y ją w ciągu s w o j e j anigracji z B i r m y . �KRONIKA 350 Badania w rejonie części n i e d a l e k o W Dardżiling przeprowadziłem miejscowości P a i j u n g wieś pod A l g o r a h , zamieszkujących tę o 5 uprawianych przez nich odmianach z y k u N e p a l i — murali) reri, w jego północno-wschodniej granic S i k k i m u i Bhutanu. oraz n a północ od K a l i m p o n g , sąsiednią wieś Sakiung, od 3 B h u t a n i otrzymałem informacje dasum k u k u r y d z y : drobnoziarnistej (w i g r u b o z i a r n i s t y c h Zeb Zeb (w języku N e p a l i — szepti), kabu, sebu — w s z y s t k i c h w p r o w a d z o n y c h ję­ ghą- w g n i c h z B h u t a n u , p r z y c z y m Zeb leb i d a s u m najwcześniej, k a b u później, а s e b u całkiem n i e d a w n o . W każdym r a z i e wg i c h r e l a c j i k u k u r y d z a , która j e s t i n t e n s y w n i e h o d o w a n a w B r u t a n i e (gdzie j e j b r z m i gedza), ogólna n a z w a Do dzisiaj też kaczany była też podstawową rośliną u p r a w n ą kukurydzy możność zobaczyć w P a j u n g ) na zachód od K a l i m p o n g , uprawianych dzącej za palliob — Dane przez oraz duszom kukurydzy: najdawniejszą, pośredniej abZam wprowadzoną rolnika Wschodnim. najpóźniej, Nepali, którego — Z — nie znana w kolei pośrednictwem skałem 19 n a z w również w Ilamie — polam-sukjo, kum-djom, kun-czung mamdit, i rejonów pochodziła gruboziarnistej wyżej z sundur, położonych. Ilamu w przez Nepalu jest od d a w n a od innych dwóch tego szczepu Ne­ (w języku uprawiana thjak-nop, w rejonie rolników Lepcza Tamsanga) uzy­ kun-czung numdit, sanar-ajit, j a - k o r, kun-czung przez przez L e p c z a kup, kun-czung pa-ajor, hjir, gol-pja, kun-czung kun-czung Himalajach. wspomnianych pja-tso, mik-tak, 1 2 kun-czung kun-czung poszczególnych f a z wyżej dum, kun-czung rozwojowych przez Laufera. rolników ra-kang. P o n a d t o wg, wszystkie m i e l i o n i otrzymać z k r a i n y N j e - m a j e l - l j a n g , W każdym razie . kun-czung j e j części, również w z m i a n k o w a n y c h legendy ' o p o w i e d z i a n e j 11 na-ajom^ kun-czung Z tego s a m e g o źródła otrzymałem też 16 n a z w oraz o 3 ucho­ — daZZej) i paZZiob (w języku kun-czung koZup-fja, kun-czung nok, kun-czung gdzieś w późniejszą, z przedstawiciela ogólna) purwjat, (nazwa kun-czung uprawiane informacje udzielonymi mi w Kalimpong rodzina Kalimpong, wykształconego kun-czung kukurydzy uzyskałem miałem Nassejgaoii, różnych o d m i a n k u k u r y d z y , o których w z m i a n k o w a ł już L a u f e r Są to: kun-czung kun-czung za (co miejscowości musiały zostać w p r o w a d z o n e z N e p a l u , t y m c z a s e m namdit — murali) Kalimpong. i c h przodków, Buddzie drobnoziarnistej rzekomo W g niego abZam (w języku N e p a l i p a l i — szepti) ofierze od p e w n e g o r o l n i k a L e p c z a odmianach za kun-czung w zmarłych. W te skonfrontowałem też z i n f o r m a c j a m i Nepali są niego tamtejszego (za składane według zgodnej opinii rośliny położonej wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h informatorów L e p c z a , również w przeszłości k u k u r y d z a była u n i c h ważną rośliną uprawną, do d z i s i a j zaś j e j z i a r n o w r a z z i a r n e m i n n y c h roślin r o w y w a n e j e s t i c h głównemu bóstwu S a k j a r u m Na k o n i e c od p e w n e g o r o l n i k a z A m d o w e W s c h o d n i m w Algorah, małem o r a z od p e w n e g o l a m y informacje, (której ogólna n a z w a wej oraz duszom części K h a m p a kukurydzy iż w Południowo-Wschodniego b r z m i t a m mamö-Zoto) u p r a w i a n a (Tszona i Tsakaloga). pewną legendę o małpach, które o t r z y m a w s z y od B u d d y wschód w rejonie Cetan na południowy 12 otrzy­ kukurydza południo­ uprawa zasięg; przytoczył on ziarno k u k u r y d z y od L h a s s y , gdzie miały obecnie j e j zanikła. Drugą dziedziną m o i c h badań było p o s z u k i w a n i e 1 1 Tybetu l a m y w y n i k a , że w t e j części T y b e t u musiała mieć ongiś większy hodować zamieszkałego jest głównie w Z wypowiedzi ją uprawa Tybecie, z L h a s s y , zamieszkałego w K a l i m p o n g , obrębie ofia­ zmarłych. Laufer, Nazwy op. cit., s. 242. te podaję w The Age of Maize. s t a r y c h źródeł p i s a n y c h , k t ó - �KRONIKA reby mogły rzucić jakieś światło n a dawność u p r a w y tu terenach Azji. Jedna zawarta walis, W toku jest w lutym w ahomskiej Fakial wersji nepalskiej około 1800 r. w kukurydzy na natrafiłem na omawianych. dwie wzmianki języku P a r b a t i j a przy czym potwierdzenie 1960 r. od dwóch znawców k r o n i c e h i s t o r y c z n e j Lik i przetłumaczonej i nie opublikowanej jest własnością znawcy (której literatury. Druga Kho Tai Phwa napisanej rękopis będący kopią Chaikhong wzmiankę, iż z a p a n o w a n i a króla (w l a t a c h 1617—1633) z i a r n o k u k u r y d z y w r a z przypadkowo Dżaga Dżijotir z pewnym w zaginionego Gohain), Nepalu znajduje oryginału z Bhatgaon fasoli nowej podany został lub ściśle, należałoby przypuszczać, iż nastąpiło to Natomiast w i Lik kronice (bogini Kho mądrości Khun-lai, Khon ludu uprawiać Tai Tai) fasolę, Phwa mowa poleciła sezam, ich jest gorczycę p r a w d o p o d o b n i e n a d jedną z g r u p l u d u T a i w w V I , w. n.e. , i książętom kukurydzę. Birmy. Trzeba z Nieba") wpisane t u zwrócić w później oryginale nawet interpolowane, mogło ludu („ryż zostało w p i e r w sporządzaniu j e j k o p i i , również występować już pomyłkowo opuszczone. Ale n i e o z n a c z a to j e s z c z e , iż w p i e r w o t n y m jeszcze przed j e j s p i s a n i e m , musiała być w źródłach mowa tekście t r a d y c j i o kukurydzy. Nie­ pisanych. Reasumując, p r z e d s t a w i o n e się z w y n i k a m i 1. k u k u r y d z a uchodzi w g dawniej 3. u u wielu przez szczepów Stonora Assamu i c h t r a d y c j i za roślinę z d a w i e n niż ryż (Luszai, jest ważną całego Lepcza, Garo, i wyżej w y n i k i badań uzupełniają i w z a s a d z i e osiągniętymi 2. u niektórych z t y c h Bhutani) nych phwa j e d n a k ustęp t e n zasługuje n a u w a g ę i może stanowić zachętę do d a l s z y c h poszukiwań dzają aczkolwiek i tylko przy kopiowaniu i w tym wypadku mniej khau j e s t w tekście między l i n i a m i , a więc i s t n i e j e duże p r a w d o p o ­ n a niej historycznej, w ę d r ó w k a tego u w a g ę , iż określenie k u k u r y d z y dobieństwo, iż zostało ono dodane do t e k s t u k r o n i k i p r z y albo Należy Ahomów, Junanie, tzw. Mao Szan, t j . w o k r e s i e , w którym zaczęła się w i e l k a 15 do strony o t y m , j a k to władcom, dodać, iż książęta c i , od których w e d ł u g t r a d y c j i pochodzić m i e l i władcy panowali przynie­ od Ilamu. Dżasingpha Hkun-lung prze­ rośliny może w y w o ł a ć głód, odesłane t a m skąd pochodziło. O ile założyć, że k i e r u n e k , z którego z i a r n o miało być Sikkimu zostało p r z y n i e s i o n e do d o l i n y K a t h m a n d u ze w s c h o d u , a następnie w sądnej o b a w i e , iż w p r o w a d z e n i e sione, została Wamśawalis Maila gatunkiem się języku a która m i udostępniona w G a u h a t i w k w i e t n i u 1960 r. T a k więc w k r o n i c e znajdujemy na ję­ j e j wiarygodności uzyskałem w literatury ahomskiej . omawianego tamtejszej Khon l 3 Wamśa- kroniki historycznej — i do tej p o r y n i e została w y k o r z y s t a n a w b a d a n i u 1 4 tu zagadnienia; w poszukiwań buddyjskiej skompilowanej zyk angielski tych Hmar, szeregu Czakma) wschodniej dawna (Lakher, główną szczepów odgrywa pozwalają stwierdzić, części zga­ iż: Himalajów p r z e z n i e uprawianą, często Bhutani); szczepów lub nawet i oraz rośliną (Luszai, Fanai, Poi, Paite, A k a , Monpa, uprawną; Fanai, Hmar, mniejszą l u b większą kukurydzy nie tylko Szynteng, rolę w Bhutani, obrzędach religij­ pogrzebowych; 4. d r o b n o z i a r n i s t e odmiany spotyka się na pograniczu Tłumaczenie wyżej w y m i e n i o n y c h w z m i a n e k n a język a n g i e l s k i w r a z z m e ­ rytoryczną analizą t e k s t u zamieściłem w The Age of Maize. 1 3 Tłumaczenie a n g i e l s k i e , w y d a n e p r z e z D. W r i g h ť a , C a m b r i d g e 1877. P. G o g o i , The Political Expansion of the Mao Shans, „The J o u r n a l t h e S i a m S o c i e t y " , t. 44: 1956 z. 2, s. 129. 14 15 of �KRONIKA -•352 A s s a m u i B i r m y , j a k sądził S t o n o r , l e c z również w e w s c h o d n i e j Himalajów, w S i k k i m i e i B h u t a n i e ; 1 6 części N i s k i c h 5. n a t e r e n i e A s s a m u n a południe od B r a h m a p u t r y w d y f u z j i poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y przeważały północny i z a c h o d n i k i e r u n e k , a n a północ od B r a h m a p u t r y — również z a c h o d n i i e w e n t u a l n i e południowy k i e r u n e k ; 6. t r a d y c j e co Ъус w p r o w a d z o n a , f e r i a c h ) i Dżaintia niowo-Wschodnim do dawności u p r a w y k u k u r y d z y o r a z k i e r u n k u , z którego miała w górach G a r o , K h a s i a (zwłaszcza n a i c h południowych p e r y ­ są b a r d z i e j n i e j a s n e i częściej s p r z e c z n e ze sobą niż w P o ł u d ­ Assamie. P o z e s t a w i e n i u z e b r a n y c h p r z e z siebie d a n y c h z d a n y m i u z y s k a n y m i p r z e z TStonora i A n d e r s o n a , uzupełniając j e j e s z c z e wiadomościami r o z p r o s z o n y m i w r e ­ l a c j a c h podróżniczych z A s s a m u , B h u t a n u , S i k k i m u , N e p a l u i T y b e t u o r a z w m o n o ­ g r a f i a c h poszczególnych szczepów zamieszkujących te t e r e n y i w słownikach i c h języków, przystąpiłem do d a l s z y c h badań porównawczych (częściowo jeszczñ w I n d i i w 1960 г., częściowo zaś w P o l s c e w l a t a c h 1961—1963). P r z e d e w s z y s t k i m więc, wykorzystując zarówno literaturę naukową, j a k i podróżniczą, uwzględniłem t e r e n y B i r m y , S y j a m u , L a o s u , W i e t n a m u i Południowych C h i n , w m n i e j s z y m zaś z a k r e s i e Azję Środkową i K a s z m i r o r a z Indonezję i F i l i p i n y . G d y j e d n a k dokonałem k o n f r o n t a c j i w s z y s t k i c h wyżej w y m i e n i o n y c h źródeł stało się d l a m n i e j a s n e , iż do rozwikłania p r o b l e m u dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i z a w a r t e "w n i c h dane są j e s z c z e niewystarczające. Uderzający j e s t zwłaszcza — podkreśla­ n y zresztą w i e l o k r o t n i e — b r a k d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h . Następnie dane źródeł h i s t o r y c z n y c h dotyczą n i e w i e l u t y l k o z r o z p a t r y w a n y c h rejonów A z j i i są często n i e j a s n e l u b f r a g m e n t a r y c z n e . N a t o m i a s t d a n e e t n o g r a ­ ficzne, językowe i b o t a n i c z n e w a h a j ą się od i n f o r m a c j i szczegółowych do całkiem l a k o n i c z n y c h , p r z y c z y m występuje wyraźnie z n a c z n a d y s p r o p o r c j a pomiędzy ilością d a n y c h poszczególnych k a t e g o r i i bądź n a w e t i c h b r a k d l a p e w n y c h t e r e ­ nów. N i e m n i e j j e d n a k w s z y s t k i e te d a n e upoważniają, j a k się w y d a j e , do w y ­ ciągnięcia całego s z e r e g u wniosków, c z y n a w e t rozwiązania niektórych szczegó­ łowych problemów. P r z y r o z p a t r y w a n i u r o z p r z e s t r z e n i a n i a się p r y m i t y w n e j u p r a ­ w y k u k u r y d z y w A z j i Południowej i W s c h o d n i e j widać wyraźnie, co już p o d k r e ślał A n d e r s o n , iż w m n i e j l u b b a r d z i e j z w a r t y m bądź r o z e r w a n y m zasięgu o b e j m u j e ona przeważnie r e j o n y górskie — i to od H i m a l a j ó w po H a i n a n i F i l i ­ p i n y . Największe zaś z n a c z e n i e p o s i a d a w niektórych o k o l i c a c h : w s c h o d n i e j części N i s k i c h Himalajów, p o g r a n i c z a A s s a m u i B i r m y o r a z B i r m y i S y j a m u , a także Północnego L a o s u , Północnego W i e t n a m u i Południowych C h i n . Należy j e d n a k podkreślić, iż n a w e t przybliżone określenie dawności tej u p r a w y w większości wyżej w y m i e n i o n y c h rejonów j e s t m o i m z d a n i e m n a r a z i e nieosiągalne . T a k więc n i e j e s t to n p . możliwe w o p a r c i u o s a m e t y l k o d a n e etnograficzne. N i e ­ m n i e j j e d n a k a n a l i z a i k o n f r o n t a c j a t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h , mitów i l e g e n d p o ­ szczególnych ludów, a dotyczących u p r a w y roślin, s u g e r u j e n i e k i e d y , iż n a p e w n y c h t e r e n a c h k u k u r y d z a była wcześniej u p r a w i a n a niż ryż (np. Z a c h o d n i a B i r m a , B h u t a n ) o r a z że gdzieniegdzie n a w e t zanikła (niektóre o k o l i c e P o ł u d n i o ­ wo-Wschodniego Tybetu). Pierwszy pewny chronologiczny punkt zaczepienia i terminus ante quem w p r o w a d z e n i a u p r a w y k u k u r y d z y do Południowych C h i n d a j e d a t a 1577 (lub 1575), d l a której r e l a c j a M e n d o z y , a n a l i z o w a n a już p r z e z L a u 1 7 18 1 6 Stonor, Anderson, op. cit., s. 375. 1 7 Stonor, Anderson, op. cit., s. 390—395. 18 Szczegółowe rozważania na ten temat zamieściłem w The Age of Maize. » �KRONIKA 353 f e r a , poświadcza tę u p r a w ę d l a p r o w i n c j i F u k i e n . Z a terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do N e p a l u C e n t r a l n e g o można — j a k się w y d a j e — uważać p a n o w a n i e Dżaga Dżijotir M a l l a , a więc l a t a ok. 1617—1633. N a t o m i a s t z a p r z y ­ bliżony terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do Południowo-Wschodniego A s s a m u może być b r a n y pod u w a g ę , w o p a r c i u o rozwinięte t r a d y c j e L u s z a i i H m a r , przełom X V I I / X V I I I w . — o k r e s w ę d r ó w k i t y c h ludów z B i r m y do A s s a m u . W r e s z c i e p e w n e sugestie można wyciągnąć z d a n y c h językowych, a więc p r z e d e w s z y s t k i m z n a z w poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y , p r z y z a s t o s o w a n i u z o d p o w i e d n i m k r y t y c y z m e m , m e t o d y e t y m o l o g i c z n e j i geograficznej. M. i n . więc dają się uchwycić uderzające podobieństwa c z y n a w e t identyczności w n a z w a c h u różnych t a k odległych od siebie ludów, j a k np. K i r a n t i (Wschodni Nepal) i W i e t n a m c z y c y (Północny W i e t n a m ) c z y też K i r a n t i , Tybetańczycy i T s a K h m u (Północny L a o s ) , co uwzględniając historię m i g r a c j i w t e j części A z j i i ich kie­ r u n k i p r z e m a w i a r a c z e j z a dawnością o w y c h n a z w . W r e s z c i e biorąc p o d u w a g ę k i e r u n k i d y f u z j i u p r a w y k u k u r y d z y l u b j e j poszczególnych o d m i a n , a więc do gór A s s a m u i H i m a l a j ó w głównie ze w s c h o d u , a do C h i n n a j p r a w d o p o d o b n i e j z z a ­ c h o d u , w y d a j e się, iż n a j s t a r s z e g o c e n t r u m j e j u p r a w y w P o ł u d n i o w o - W s c h o d ­ niej A z j i należy szukać pomiędzy Zachodnią Birmą, Południowo-Wschodnim T y b e ­ t e m , J u n a n e m i W i e t n a m e m . P r z y c z y m w świetle w s z y s t k i c h wyżej w s p o m n i a ­ n y c h faktów, zwłaszcza zaś w o b e c s t w i e r d z e n i a s t o s u n k o w o w c z e s n e j uprawy k u k u r y d z y w e W s c h o d n i c h H i m a l a j a c h , w p r o w a d z e n i e j e j p r z e z Portugalczyków, Hiszpanów c z y A r a b ó w w y d a j e się być m n i e j p r a w d o p o d o b n e . N i e m n i e j j e d n a k t r u d n o j e s z c z e wskazać t y c h , którzy mogą być za to o d p o w i e d z i a l n i , i czas, w któ­ r y m to zostało d o k o n a n e , a c z k o l w i e k wyżej w y m i e n i o n a h i p o t e z a H e i n e - G e l d e r n ' a (lub j e j e w e n t u a l n e w a r i a n t y ) nabierają c e c h prawdopodobieństwa. Dopóki też n i e u z y s k a się d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h c z y też p e w n i e z i d e n t y f i k o w a n y c h źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h , n i e można spodziewać się ostatecznego rozstrzygnięcia tego p r o b l e m u . N a r a z i e więc w o b e c i c h b r a k u , chcąc zbliżyć się do jego wyjaśnienia, pozostaje prowadzić n a większą skalę p o s z u k i w a n i a w d a w n y c h l i t e r a t u r a c h l u d ó w A z j i Południowej, W s c h o d n i e j i Środkowej o r a z gromadzić d a l s z e dane etnograficzne, językowe i b o t a n i c z n e (i to zarówno fitogeograficzne, j a k i t a k s o ­ nomiczne i cytogenetyczne) . 1 9 20 2 1 22 23 Tomasz 19 ч Laufer, Należy 2 0 op. cit, t u się Marszewski s. 230 i n. również liczyć z możliwością zwykłej konwergencji D l a A s s a m u p a t r z m. i n . Т. M a r s z e w s k i , Niektóre przeszłe fone­ tycznej. 2 1 sne przemiany misji w stosunkach Oddziału P A N w językowych K r a k o w i e " , styczeń—czerwiec 1961, K r a k ó w 1962. Laufer, 2 3 W t y m m i e j s c u składam podziękowanie D r P i o t r o w i c z z Z a k ł a d u dwóch form współcze­ op. cit., s. 330 i n. 22 Roślin U . J . w Krakowie za p r z e p r o w a d z e n i e drobnoziarnistej kukurydzy — (dystr. Dardżiling), d r u g i e j — o k a z y przywiozłem z t y c h miejscowości. 23 - i A s s a m u , „Sprawozdania z Posiedzeń K o ­ E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I w Cytologii wstępnych badań c y t o g e n e t y c z n y c h jednej L a k h i p u r (dystr. uprawianej Kaczar) w Nassejgaon (ob. wyż.), a których �KRONIKA 354 SEMINARIA NAUKOWE POŚWIĘCONE K R A J O M SŁABO GOSPODARCZO ROZWINIĘTYM W związku z rozszerzającymi się k o n t a k t a m i g o s p o d a r c z y m i i k u l t u r a l n y m i P o l s k i z k r a j a m i wyzwalającymi się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u zwiększyło się z n a c z n i e z a i n t e r e s o w a n i e społeczeństwa polskiego t y m i k r a j a m i . W ś r ó d l u d z i p o ­ święcających w i e l e c z a s u i p r a c y b a d a n i o m n a d t y m i z a g a d n i e n i a m i n i e b r a k i młodych naukowców. W c e l u p o p u l a r y z a c j i t y c h zagadnień wśród młodzieży studenckiej i absolwentów szkół wyższych, s t a r a n i e m W a r s z a w s k i e g o Klubu Młodych P r a c o w n i k ó w N a u k i działającego p r z y K o m i t e c i e W a r s z a w s k i m Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j oraz Stowarzyszenia Kół N a u k o w y c h Uniwersytetu W a r s z a w s k i e g o , z o r g a n i z o w a n o d w a ogólnopolskie s e m i n a r i a n a u k o w e poświęcone t y m zagadnieniom. O b a o d b y l y się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m — jedno w g r u d n i u 1961 r o k u , d r u g i e w m a j u r o k u 1963. I c h z o r g a n i z o w a n i e było możliwe dzięki d a l e k o idącemu p o p a r c i u ze s t r o n y władz U n i w e r s y t e t u , a zwłaszcza dzięki p r z y c h y l n e j opiece R e k t o r a , prof, d r Stanisława T u r s k i e g o . N i e m a ł y też w k ł a d wniósł K o m i t e t C e n t r a l n y Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j i R a d a Naczelna Z r z e s z e n i a Studentów P o l s k i c h . P i e r w s z e s e m i n a r i u m skupiło około 150 osób, w t y m 81 spoza W a r s z a w y . N a j l i c z n i e j r e p r e z e n t o w a n a była młodzież s t u d e n c k a , której p r z e d s t a w i c i e l e p r z y ­ b y l i z n i e m a l w s z y s t k i c h ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h . Z a n i m j e d n a k przejdziemy do o m a w i a n i a wygłoszonych n a t y m s e m i n a r i u m referatów i w y k ł a d ó w , w a r t o słów k i l k a powiedzieć o ogólnych założeniach, które miały z a z a d a n i e skierować z a i n t e r e s o w a n i a uczestników n a określoną problematykę. O r g a n i z a t o r z y semina­ r i u m , wśród których n i e b r a k było ekonomistów, p r a w n i k ó w , etnografów, c z y socjologów, z d a w a l i sobie sprawę z tego, że s k o m p l i k o w a n a p r o b l e m a t y k a w s p ó ł ­ c z e s n y c h k r a j ó w z a c o f a n y c h może być naświetlona p r a w i d ł o w o j e d y n i e pod w a ­ r u n k i e m k o m p l e k s o w e g o ujęcia całości zagadnień związanych z p r z y c z y n a m i tego z a c o f a n i a . N i e o z n a c z a to, b y cały wysiłek s e k r e t a r i a t u n a u k o w e g o , w którego skład w c h o d z i l i : m g r R . P l u t a , m g r K . M a k u l s k i , M . K a y d y , S . T r y b u r s k i i w i e l u i n n y c h , ograniczał się j e d y n i e do p r z y g o t o w a n i a programu ujmującego b a r d z o ogólnie z a g a d n i e n i a k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych. Wręcz odwrotnie, w c e l u z a b e z p i e c z e n i a w y s o k i e g o p o z i o m u n a u k o w e g o , który mógł być osiągnięty p r z e d e w s z y s t k i m drogą z d o b y c i a k o m p e t e n t n y c h wykładowców, referentów i d y ­ skutantów, z a s a d n i c z e s t a r a n i a K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o skupiały się n a p o z y ­ s k a n i u udziału w s e m i n a r i u m w y b i t n y c h u c z o n y c h i działaczy stykających się w s w e j p r a c y z z a g a d n i e n i a m i będącymi o b i e k t e m zainteresowań uczestników s e m i n a r i u m . Dzięki p r z y c h y l n e m u s t a n o w i s k u , j a k i e zajęły w tej s p r a w i e M i n i ­ sterstwa: Spraw Zagranicznych, Handlu Zagranicznego, Szkolnictwa Wyższego o r a z K o m i t e t Współpracy G o s p o d a r c z e j i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, w s e m i n a r i u m wzięli udział p r z e d s t a w i c i e l e t y c h resortów wzbogacając p r o g r a m przedsięwzięcia w y k ł a d a m i uzupełniającymi wiedzę uczestników o n o w e a s p e k t y , które u m o w n i e można b y nazwać a s p e k t a m i p r a k t y c z n e j działalności d o p r o w a ­ dzającej w efekcie do zacieśnienia w i ę z ó w współpracy z k r a j a m i g o s p o d a r c z o słabo rozwiniętymi. S e m i n a r i u m zostało o t w a r t e wyczerpującym w y k ł a d e m Zastępcy Przewodni­ czącego R a d y Państwa, e k o n o m i s t y o światowej sławie, prof, d r O s k a r a L a n g e . W o d c z y c i e s w y m mówca największą u w a g ę zwrócił n a z m i a n y w układzie sił e k o ­ n o m i c z n y c h współczesnego świata, j a k i e w y n i k ł y z p o j a w i e n i a się n o w y c h państw do n i e d a w n a stanowiących części w i e l k i c h imperiów k o l o n i a l n y c h . Zagadnieniom e k o n o m i c z n y m poświęcone były również w y k ł a d y prof. M . K a l e c k i e g o , doc. R . P a - �KRONIKA j e s t k i i i n . Odbyło się także szereg wicielami i central handlu Naukowo-Technicznej 355 spotkań uczestników s e m i n a r i u m z p r z e d s t a ­ zagranicznego z Zagranicą, i Komitetu Współpracy które naświetliły Ekonomicznej zagadnienia pomocy, jaką P o l s k a u d z i e l a k r a j o m -słabo rozwiniętym. A l e n i e t y l k o w y k ł a d y i s p o t k a n i a w y ­ pełniły program Główny omawianego nacisk seminarium. organizatorów położony n a z a i n t e r e s o w a n i e tej niniejszą imprezy popularyzacyjno-naukowej problematyką szej przyszłości z e t k n i e się z t y m i z a g a d n i e n i a m i został młodzieży, która w najbliż­ n a o d c i n k a c h własnej p r a c y . Z a najlepszą drogę u z n a n o ogłoszenie k o n k u r s u n a p r a c e s e m i n a r y j n e , który w cie przyniósłby n i e t y l k o p r a c e wzięcia, l e c z również m o c n i e j Ponieważ i materiały wypełniające całokształt tego związałby młodzież n a u k o w ą z t y m i chodziło o u z y s k a n i e j a k najrozleglejszego obejmującego program problematyki krajów, o wachlarza których efek­ przedsię­ zagadnieniami. prac mowa, i tematów, organizatorzy k o n k u r s u n i e u s t a l a l i jakichś ścisłych r a m , l e c z p o d a l i j e d y n i e sugestie co do z a ­ gadnień mogących omawiane być tematem zgłoszonych opracowań. Ze względu s e m i n a r i u m było p i e r w s z e z całej s e r i i , j a k i e p o s t a n o w i o n o co d w a l a t a , więc też w a r t o n a to, że organizować t u podać z a k r e s t e m a t y c z n y , który n a d a l a k t u a l n y i p r z y następnych s e m i n a r i a c h . P o d z i e l o n o pozostaje go n a 16 g e n e r a l n y c h zagad­ nień: 1. Z a s o b y naturalne jako pcteacjai rozwoju kra.iów słabo rozwiniętych. 2. R o z m i e s z c z e n i e sił wytwórczych. 3. M o i e l e ekonomiczne i programy rozwoju krajów słabo rozwiniętych: a) znajdujących się w w a r u n k a c h g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j ; b) dokonujących przyśpieszenia swego r o z w o j u w r a m a c h g o s p o d a r k i s o c j a l i s t y c z n e j ; c) z n a c z e n i e s o c j a l i s t y c z n y c h stosunków p r o d u k c j i d l a przezwyciężenia z a c o f a n i a społecznoe k o n o m i c z n e g o k r a j ó w słabo rozwiniętych. 4. Źródła a k u m u l a c j i w k r a j a c h słabo rozwiniętych. 5. P o d s t a w o w e siły społeczne i i c h w p ł y w n a rozwój społeczno-ekonomiczny. 6. K o e g z y s t e n c j a i współzawodnictwo między k a p i t a l i s t y c z n y m s y s t e m e m i s o ­ cjalistycznym jako czynnik rozwoju 7. D e m o k r a c j a narodowa jako tych krajów. specyficzna forma państwa. 8. Suwerenność k r a j ó w wyzwalających się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u w świetle prawa międzynarodowego. 9. N e o k o l o n i a l i z m jako nowa forma 10. H i s t o r y c z n e u w a r u n k o w a n i e geneza ruchu p o l i t y k i państw k a p i t a l i s t y c z n y c h . aktualnej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej 11. Współczesne z m i a n y w k u l t u r z e krajów słabo rozwiniętych ( z m i a n y w turze m a t e r i a l n e j 12. R o l a znaczenia i i c h oddziaływanie rozwoju oświaty w i antagonizmy na kwestie kształtowaniu dla realizacji programów 13. R a s i z m rozwoju —• niepodległościowego. kul­ społeczne). się świadomości narodowej i jej rozwojowych. plemienne jako czynnik dezintegracji i hamulec k r a j ó w słabo rozwiniętych. 14. W p ł y w układu w w a r u n k a c h krajów 15. P r z e m i a n y stadium rozwoju psychicznego na kształtowanie się postaw społecznych słabo rozwiniętych- społeczne, partie k r a j ó w gospodarczo 16. P r ó b a d e f i n i c j i pojęcia kraju polityczne i wybitne jednostki w obecnym słabo rozwiniętych. słabo rozwiniętego w świetle współczesnego s t a n u n a u k społecznych. J a k w y n i k a z wyżej p r z e d s t a w i o n y c h punktów, z a g a d n i e n i e krajów słabo rozwiniętych potraktowano dość w s z e c h s t r o n n i e . N a gospodarczo podkreślenie zasługuje �KRONIKA 356 również f a k t , że nadesłane n a t e n k o n k u r s p r a c e poruszyły w i e l e z p r o p o n o w a n y c h tematów, dzięki c z e m u można było stwierdzić, że ową problematyką interesują się p r z e d s t a w i c i e l e w i e l u d y s c y p l i n i kierunków b a d a w c z y c h . Spośród 30 nadesła­ n y c h p r a c j u r y k o n k u r s u , n a którego czele stał wiceprzewodniczący R a d y E k o n o ­ m i c z n e j p r z y R a d z i e Ministrów, prof, d r Czesław B o b r o w s k i , wyróżniło 14. N i e od r z e c z y będzie wymienić tu n a g r o d z o n e p r a c e : Organizacja Narodów Zjednoczonych a likwidacja systemu kolonialnego ( J u s t y n S k r z y p e k ) , Kwestie prawne posiadania ziemi przez tubylców Afryki Północnej w świetle zmian pod wpływem kolonizacji francuskiej na tle zagadnień ekonomicznych i administracyjnych (Krzysztof M a k u l ­ s k i ) , Geneza ruchu niepodległościowego w Indii (Marek Malinowski), Wyzyskanie rezerw siły roboczej z rolnictwa w celu osiągnięcia rozwoju w krajach gospodar­ czo słabo rozwiniętych ( J e r z y R y n k o w s k i ) , Plan Colombo a problemy rozwojowe krajów południowo-wschodniej Azji (Bronisław S u l i m i e r s k i ) , Republika Somalijska. El Dżamulija es Somalija (Robert B i e l e c k i ) , Niepodległość Sudanu w świetle prawa międzynarodowego (Stefan Bilanów), Suwerenność krajów wyzwalających się z jarzma kolonialnego w świetle prawa międzynarodowego (Andrzej Kowalski), Miejsce sektora państwowego w procesie rozwoju gospodarki Indii (Andrzej K u pich), Demokracja narodowa na przykładzie Kuby ( A n d r z e j L i t w a k ) , Polityka za­ graniczna państw afrykańskich ( T a d e u s z Łętocha), Prasa Afryki ( R o m u a l d Śmiech), Wpływ środowiska geograficznego na rozwój kopalnictwa w Algerii (Małgorzata Wcisła), Możliwości eksportowo-importowe gospodarki afrykańskiej (Mieczysław Jachna). Większość t y c h p r a c została w skrócie z r e f e r o w a n a n a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m i stała się o b i e k t e m interesującej d y s k u s j i . W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u omówimy pokrótce t y l k o te p r a c e , których t e m a t y k a najbliższa jest z a i n t e r e s o w a n i e m e t n o ­ grafa. D o t a k i c h tematów należy zaliczyć pracę K . M a k u l s k i e g o dotyczącą k w e s t i i p o s i a d a n i a z i e m i p r z e z tubylców A f r y k i Północnej. P o r u s z o n o w niej p r z e d e w s z y s t ­ k i m z a g a d n i e n i a społeczno-gospodarczo-prawne, l e c z mogły być one o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i o n e j e d y n i e pod w a r u n k i e m prawidłowego naświetlenia stosunków go­ s p o d a r c z y c h panujących n a t y c h t e r e n a c h w k o l e j n y c h o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . T a k więc o m a w i a n a p r a c a musiała mieć c h a r a k t e r p r a c y h i s t o r y c z n e j , która wyjaśniała istniejący w t y m z a k r e s i e s t a n r z e c z y poprzez prześledzenie z m i a n n a t u r y p o l i t y c z ­ n e j , gospodarczej i społecznej, j a k i e zaszły w czasie p a n o w a n i a a r a b s k i e g o , a p o ­ t e m f r a n c u s k i e g o . W zakończeniu p r a c y autor zwrócił uwagę n a f a k t , że p r o b l e m ten w w y n i k u s z y b k i e j e m a n c y p a c j i państw M a g h r e b u pozostaje ciągle n i e r o z ­ wiązany, co u t r u d n i a s z y b k i rozwój r o l n i c t w a w t y c h państwach. Aspekty społeczne s i l n i e przebijały neza ruchu niepodległościowego stie zmian politycznych w Indii, n i e pozwoliły również w pracy Ge­ M. Malinowskiego lecz szczególne zwrócenie u w a g i n a k w e ­ autorowi na wyeksponowanie zagadnień p r z e m i a n w społeczeństwie h i n d u s k i m . R . Ś p i e c h omawiając m i e j s c e p r a c y w cało­ kształcie współczesnej k u l t u r y afrykańskiej poruszył w i e l e zagadnień wiążących się z p r z e m i a n a m i , które w tej k u l t u r z e zachodzą. Głównie c h o d z i t u o pewnych szans poglądów i stereotypów, na tak szybkie które rozpowszechnianie w dawniejszych stosunkach umasowienie nie B a r d z o c i e k a w y okazał się krótki referat Małgorzaty Wcisła, pt. Wpływ wiska geograficznego problemu na rozwój kopalnictwa nie posiadały, m u s i w kującej. w Algerii. tego n i e d a się uchwycić wyłącznie w e k o n o m i c z n y c h . F a k t e m jest, że rozwój Zjawisko z n a c z n y m stopniu miary się. N i e ulega kategoriach środo­ wątpliwości, ze geograficznych czy przemysłu n a t e r e n a c h , które d a w n i e j po zmienić strukturę ludności t a m z a m i e s z ­ to m a s w o j e k o n k r e t n e w y m i a r y również i n a S a h a r z e . Inwe- �KRONIKA 357 s t y c j e , j a k i e t a m zostały p o c z y n i o n e , przyniosły w wanie n a siłę roboczą, n a którą w efekcie zwiększone dużym p r o c e n c i e składa zapotrzebo­ się również t u b y l c z a , dotąd k o c z o w n i c z a l u b półkoczownicza. Możność s z y b k i e g o ludność zdobycia dość pokaźnych s u m pieniężnych umożliwiła t y m t u b y l c o m osiedlenie się i rozwój. T a k więc, g r u p y znajdujące się do tego c z a s u n a m a r g i n e s i e życia gospodarczego k r a j u stały się integralną częścią n o w e g o s y s t e m u gospodarczego w p ł y w a j ą c e g o w zasad­ n i c z y sposób n a z m i a n y w i c h k u l t u r z e . S a m referat, ze względu n a swój szczupły zakres, n i e mógł w sposób bardzo dokładnie naświetlić tej problematyki, lecz zasygnalizował zręczny dając i m p u l s do c i e k a w e j d y s k u s j i , a zdaje czynił się również do podjęcia ją się, że p r z y ­ dalszych prac nad t y m zagadnieniem. Z a i n t e r e s o w a n i a p r z e m i a n a m i społecznymi i k u l t u r a l n y m i b y n a j m n i e j n i e s t a ­ nowiły m a r g i n e s u s e m i n a r i u m , l e c z w sposób c i e k a w y i k o n s t r u k t y w n y dopełnia­ ły o b r a z u p r o b l e m a t y k i k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych wzbogacając go o naświetlenie z j a w i s k społecznych zachodzących w łonie n o w o powstałych o r g a ­ nizmów państwowych. Przykładem tego, że k w e s t i e społeczne i k u l t u r a l n e stały się p r z e d m i o t e m studiów młodych p r a c o w n i k ó w n a u k i , jest również drugie s e m i ­ n a r i u m , które odbyło się w m a j u 1963 r. Tym razem miejsce. Już problematyka pierwszy, fa Chałasińskiego, a w krajach Czarnej Afryki społeczno-kulturalna inauguracyjny poświęcony wykład problemom zasygnalizował, zajęła szczególnie wygłoszony inteligencji przez poczesne prof, dr i szkolnictwa że p r z e d m i o t e m dyskusji Józe­ wyższego seminarium staną się współczesne z a g a d n i e n i a r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i społecznego krajów słabo rozwiniętych. S a m r e f e r e n t zwrócił szczególną u w a g ę n a to, że o k i e r u n k a c h tego rozwoju wszystkim nowa zadecyduje już n a własnych przede uniwersytetach j e d n a k , by zdobyć odpowiednią i w inteligencja tych krajów m u r a c h własnych kadrę naukowców, należy u p r z e d n i o dzież o d o b r y m wykształceniu średnim. Właśnie p r o b l e m o m spodarczo słabo rozwiniętych został poświęcony referat wychowana wyższych u c z e l n i . P o to zyskać mło­ oświaty w k r a j a c h g o ­ mgr T . Dowiata, który podkreślił, że j e j rozwój zależy od w i e l u czynników, a p r z e d e w s z y s t k i m od n a u ­ c z y c i e l i , n a których b r a k k r a j e te szczególnie narzekają. Z pomocą w t y m z a k r e s i e przychodzi UNESCO, zapotrzebowaniom. ale wysiłki te należałoby wydatnie wzmocnić, by sprostać Należy t u jednocześnie wspomnieć, że i P o l s k a m a swój skrom­ n y udział w tej ogólnoświatowej a k c j i , ponieważ w i e l u p o l s k i c h n a u c z y c i e l i i p r o ­ fesorów p r a c u j e na kontynencie Zagadnieniem społeczne bardziej afrykańskim. szczegółowym d z i e n n i k a „Ghanaian zajął się R . B i e l e c k i referując Times". Studium to, po p e w n y c h funkcje skrótach, znaj­ dzie się n a łamaph przyszłego t o m u „Etnografii P o l s k i e j " . P r a w d o p o d o b n i e w n a ­ stępnym tomie ukaże się również j e s z c z e j e d n a p r a c a p r z e d s t a w i o n a narium, a mianowicie p r a c a s t u d e n t a I I r. etnografii skim, Andrzeja Woźniaka, pt. Element meksykańskiej. Autor naszkicował w tubylczy na tym semi­ na Uniwersytecie a kształtowanie chronologicznym ujęciu Warszaw­ się narodowości proces zwiększania się udziału tubylców meksykańskich w rządzeniu k r a j e m i w f o r m o w a n i u ginalnej której k u l t u r y . W i e l e tez tego r e f e r a t u burzliwość i wszechstronność jego o r y - . zostało r o z s z e r z o n y c h w c z a s i e d y s k u s j i , pozwala mieć nadzieję, że p r o b l e m a t y k a ta nie z o s t a n i e s z y b k o z a p o m n i a n a p r z e z n a s z y c h młodych pracowników n a u k i . Do mgr w rzęau wystąpień J . Milewskiego natury n a temat: których podał on krótką naukowej n a temat informacyjnej Historyk należy przed charakterystykę opublikowanej h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u . Dzięki o n w i e l e punktów w i d z e n i a r e p r e z e n t o w a n y c h zaliczyć problemami ciekawe przeszłości dotychczas wnikliwej analizie uwagi Afryki, literatury wyróżnił p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i różnych szkół �358 KRONIKA h i s t o r y c z n y c h . Ścieranie się poglądów, d y s k u s j a i coraz m o c n i e j s z a p o z y c j a h i s t o r y ­ ków A f r y k i u r o d z o n y c h n a t y m k o n t y n e n c i e d o p r o w a d z i wkrótce do wyjaśnienia w i e l u s p o r n y c h j e s z c z e k w e s t i i i do p r a w i d ł o w e g o z r e k o n s t r u o w a n i a h i s t o r i i tej części świata. Rzeczą znamienną jest, że w d y s k u s j i tej c o r a z więcej mają do p o ­ w i e d z e n i a u c z e n i polscy. Ż e p r o c e s t e n m a p r z e d sobą wielką przyszłość, świadczy r e f e r a t p r z y g o t o w a n y p r z e z d w u młodych studentów wydziału h i s t o r y c z n e g o U n i ­ w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , R . Karpińskiego i M . T y m o w s k i e g o , n a t e m a t h a n d l u Z a c h o d n i e g o S u d a n u w X V I w. P r a c a t a otrzymała pierwszą nagrodę w k o n k u r s i e na prace seminaryjne. N a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m w i e l e m i e j s c a poświęcono również z a g a d n i e n i o m e k o n o m i c z n y m , l e c z ze względu n a to, że interesują one p r z e d e w s z y s t k i m e k o n o ­ mistów, i c h przegląd z n a j d z i e n a p e w n o m i e j s c e w o d p o w i e d n i c h publikacjach e k o n o m i c z n y c h . N a zakończenie naszego etnograficznego przeglądu t e m a t y k i s e m i ­ n a r y j n e j należy wspomnieć o d w u o d c z y t a c h dotyczących zagadnień interesujących j a k n a j b a r d z i e j etnografów. P r z e d e w s z y s t k i m należy wymienić w y k ł a d doc. d r A n ­ d r z e j a Zajączkowskiego n a t e m a t systemów f i l o z o f i c z n y c h A f r y k i . P r e l e g e n t p o d ­ kreślił w t y m r e f e r a c i e , że s y s t e m y te w z a s a d n i c z y sposób różnią się od s y s t e ­ m ó w e u r o p e j s k i c h , dlatego, b y zrozumieć p e w n e założenia filozoficzne A f r y k a n ó w należy porzucić własne p r z e k o n a n i a i bez uprzedzeń śledzić drogę r o z u m o w a n i a afrykańskiego myśliciela. Ż e t e m a t t e n jest b a r d z o d y s k u s y j n y p r z e k o n a l i się u c z e s t n i c y s e m i n a r i u m słuchając w i e l u wystąpień, które bądź starały się rozwinąć tezy p r z e d s t a w i o n e p r z e z p r e l e g e n t a , bądź też polemizować z n i m i . M n i e j d y s k u s y j n y okazał się t e m a t p o r u s z o n y w o d c z y c i e m g r K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o . Zastanawiając się n a d m i e j s c e m t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h w świecie współczesnym prelegent starał się wykazać, że obecnie b r a k jest w a r u n k ó w , a b y l i c z n i e j s z e i z w a r t e społeczeństwa mogły trwać dalej n a n i s k i m s z c z e b l u r o z w o j u . Jeżeli t a k i e g r u p y j e s z c z e istnieją, to p r z e d n i m i r y s u j e się a l t e r n a t y w a — włączyć się w ogólny k i e r u n e k r o z w o j u i t y m s a m y m zatracić e l e m e n t y t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y bądź pod w p ł y w e m n a c i s k u czynników zewnętrznych u l e c rozczłonkowaniu i w y ­ n i s z c z e n i u . Cytując w i e l e przykładów r e f e r e n t wykazał, że obecnie w tej k a t e g o r i i ludów, które do n i e d a w n a w n a u c e określano różną ostrością pojęcia „niecywili­ z o w a n y c h " , j e d e n odłam modernizując się z d o b y w a własne m i e j s c e w e współcze­ s n y m układzie e t n i c z n y m i g o s p o d a r c z y m d r u g i zaś e g z y s t u j e bez p e r s p e k t y w r o z ­ woju. Reasumując powyższe u w a g i n a t e m a t obu seminariów t r z e b a podkreślić, że są one świetnym przykładem tego, że d y s k u s j e n a t e m a t k r a j ó w gospodarczo z a c o ­ f a n y c h i i c h k u l t u r y cieszą się wśród młodzieży s t u d e n c k i e j i absolwentów dużą popularnością i że a k c j a ta p o w i n n a być w przyszłości k o n t y n u o w a n a . Krzysztof NOWE CZASOPISMO Makulski „AFRYKA" W miesiącu c z e r w c u 1963 r. ukazał się p i e r w s z y n u m e r n o w e g o miesięcznika polskiego „ A f r y k a " . J e s t to w y n i k przekształcenia d o t y c h c z a s o w e g o miesięcznego b i u l e t y n u T o w a r z y s t w a Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej w c z a s o p i s m o o s p e c j a l n y c h z a m i e r z e n i a c h . Już n a tytułowej stronie, obok w i e l k i e j m a p y p o l i t y c z n e j w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i , widnieją z a s a d n i c z e sformułowania dotyczące z a k r e s u z a i n t e r e s o ­ w a ń c z a s o p i s m a . T a k więc oprócz problemów p o l i t y c z n y c h r e d a k t o r z y „ A f r y k i " zamierzają przedstawić s w y m c z y t e l n i k o m materiały z z a k r e s u gospodarki k r a j ó w �KRONIKA afrykańskich, j a k również o p r a c o w a n i a dotyczące zagadnień społecznych r a l n y c h . Zrozumiały c h y b a jest więc fakt, że c z a s o p i s m o to w z b u d z a teresowanie również i wśród 359 etnografów, i kultu­ szerokie z a i n ­ którym n i e są obce b a d a n i a afrykani- styczne. P i e r w s z y r z u t o k a n a z a m i e s z c z o n e w i n a u g u r a c y j n y m n u m e r z e artykuły i o p r a ­ c o w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e p r z e k o n u j e c z y t e l n i k a , że s z e r o k i e z a k r o j e n i e r a m z a i n t e r e ­ sowań c z a s o p i s m a n i e jest b y n a j m n i e j j e d y n i e zapowiedzią, l e c z z n a j d u j e w y r a z w k o n k r e t n i e u r z e c z y w i s t n i a n y c h z a m i a r a c h . N a t u r a l n i e ze względu n a n i e z b y t wielką objętość n u m e r u n i e mogły t a m wejść większe artykuły c z y s t u d i a , w o b e c czego r e d a k c j a postanowiła publikować eseje krótkie, l e c z pełne treści, oraz c e n ­ n i e j s z e spostrzeżenia i materiały. Pójście po tej l i n i i z a b e z p i e c z a c z a s o p i s m u s z e ­ r o k i krąg czytelników, którzy z łatwością będą m o g l i korzystać z o p u b l i k o w a n y c h wiadomości, j a k również z a w s z e znajdą coś, co i c h osobiście z a i n t e r e s u j e . J e d ­ nakże spełnienie tego p o s t u l a t u postawiło p r z e d o r g a n i z a t o r a m i o m a w i a n e g o c z a s o ­ p i s m a p y t a n i e , c z y w t e n sposób n i e p o w s t a n i e s y t u a c j a , w której t r z e b a będzie zrezygnować z możliwości p u b l i k o w a n i a studiów sięgających głębiej w p r o b l e m a ­ tykę k o n t y n e n t u afrykańskiego. D y l e m a t t e n rozwiązano drogą p e w n e g o k o m p r o ­ m i s u polegającego n a t y m , że w p a r t i i anonsów i omówień k r y t y c z n y c h l i t e r a t u r y i p r z e d sięwiętych p r a c b a d a w c z y c h n a t e r e n i e A f r y k i , r e d a k t o r z y p i s m a z a p o w i e ­ d z i e l i , że b a r d z i e j k o m p e t e n t n e o p r a c o w a n i a poszczególnych zagadnień znaleźć można w s z y b k o zwiększającej się p r o d u k c j i n a u k o w e j p o l s k i c h afrykanistów l u b w dostępnych w n a s z y m k r a j u p r a c a c h afrykanistów z a g r a n i c z n y c h . Dzięki t a k i e m u układowi r z e c z y „ A f r y k a " m a w i e l k i e s z a n s e n a to, b y stać się c e n n y m i n f o r m a ­ t o r e m o współczesnej A f r y c e oraz o b a d a n i a c h n a d różnymi d z i e d z i n a m i j e j życia prowadzonymi przez przedstawicieli w i e l u dyscyplin. P i e r w s z y n u m e r o t w i e r a w y w i a d z p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Przyjaźni P o l s k o Afrykańskiej, w i c e p r e m i e r e m E u g e n i u s z e m S z y r e m , zatytułowany Umacniajmy i pogłębiajmy więzi z Afryką. Z n a j d u j e m y t a m informację o działalności i c e l a c h tego T o w a r z y s t w a , j a k również u w a g i n a t e m a t p e r s p e k t y w r o z w o j u współpracy z k r a j a m i afrykańskimi. Z e względu n a c h a r a k t e r n a s z y c h d o t y c h c z a s o w y c h s t o ­ sunków z A f r y k ą większa część w y w i a d u w i c e p r e m i e r a S z y r a została poświęcona p r o b l e m o m e k o n o m i c z n y m i t e c h n i c z n y m . N i e o z n a c z a to b y n a j m n i e j , b y k i e r o w ­ n i c t w o T P P A n i e interesowało się r o z w o j e m stosunków k u l t u r a l n y c h c z y n a u k o ­ w y c h . Właśnie w tej d z i e d z i n i e w przyszłości p o l s c y etnografowie-afrykaniści będą m i e l i w i e l k i e z a d a n i e do spełnienia. N i e można b o w i e m d z i s i a j mówić o p o z n a n i u s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich bez u p r z e d n i c h studiów w z a k r e s i e etnografii tego kontynentu. T r o s k a o wszechstronność i n f o r m a c j i o różnych d z i e d z i n a c h życia g o s p o d a r ­ czego, społecznego i k u l t u r a l n e g o A f r y k i zrodziła pomysł powołania do życia ośrod­ k a i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e . Z a d a n i e m tego ośrodka byłoby: 1) o r g a ­ n i z o w a n i e i p r o w a d z e n i e i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e , 2) obsługa w s z y s t ­ k i c h z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką afrykańską, resortów państwowych, i n s t y t u ­ c j i , zjednoczeń itp., i 3) pełnienie f u n k c j i p u b l i c z n e g o i usługowego ośrodka, m a j ą ­ cego obowiązek g r o m a d z e n i a i r o z p o w s z e c h n i a n i a materiałów o A f r y c e oraz u d z i e ­ l a n i a w t y m z a k r e s i e i n f o r m a c j i . Powołanie takiego ośrodka byłoby w a ż n y m k r o ­ k i e m n a drodze zbliżenia z Afryką. Należy oczekiwać j a k n a j r y c h l e j s z e g o spełnie­ n i a tego z a m i a r u . P o o m a w i a n y m w y w i a d z i e następuje dział i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h . Z n a j d u j e ­ m y t a m zwięzłe wiadomości o ostatniej K o n f e r e n c j i Solidarności N a r o d ó w A z j i i A f r y k i , która w l u t y m br. obradowała w T a n g a n i c e , oraz c i e k a w y artykuł o k u - �KRONIKA 360 lisach rozgrywek dawno politycznych w Katandze. Autor opublikowanych S t a n y Zjednoczone pamiętnikach dowódcy tego artykułu oparł się n a n i e ­ wojsk ONZ, С. C . O'Briena. A f r y k i ? — oto tytuł następnego artykułu opartego n a w y ­ p o w i e d z i a c h p r e z y d e n t a T a n g a n i k i J . N y e r e r e , który sądzi, że n a t u r a l n y bieg r z e c z y doprowadzi w przyszłości do połączenia państw afrykańskich w e wspólnotę tyczną i gospodarczą, ponieważ jest to jego z d a n i e m najlepsza poli­ droga a w a n s u te­ go k o n t y n e n t u . N a zakończenie działu i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h podano c h a r a k t e r y ­ stykę s y t u a c j i w A n g o l i , gdzie n a d a l trwają w a l k i o w y z w o l e n i e panowania portugalskich. W kolonialistów dziale gospodarczym, s c a , omówiono między tego k r a j u któremu r e d a k t o r z y c z a s o p i s m a poświęcili sporo i n n y m i trudności e k s p o r t o w e spod miej­ i konieczność i n d u s t r i a l i z a c j i A f r y k i , które były t e m a t e m o b r a d V K o n f e r e n c j i E Č A , j a k również p r o b l e m w o j u i n w e s t y c j i mających n a c e l u w y k o r z y s t a n i e zasobów „białego w ę g l a " w roz­ Afry­ ce. D o c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a również notatkę o s p e k u l a c j i i p r z e m y c i e n a tyrr. k o n t y n e n c i e . O b a te z j a w i s k a , t a k d l a młodych państw afrykańskich są schedą po o k r e s i e k o l o n i a l n y m , z którą walkę. oraz Całości działu o Kanale Na dopełniają rządy t y c h wiadomości o nigeryjskim planie zaciętą sześcioletnim zasługuje.dział poświęcony z a g a d n i e n i o m łecznym. W a r t o p r z y o k a z j i podkreślić, że z n a j d u j e m y cje własne m. i n . z G h a n y . J e j a u t o r e m sprawy niepożądane, prowadzą S u e s k i m po n a c j o n a l i z a c j i . szczególną u w a g ę e t n o g r a f a zmiany w państw t y m k r a j u . J a k wiadomo, w dwojaki omawia w sposób. W e d ł u g p r a w a Ghanie zwyczajo­ w e g o każdy mógł posiadać t y l e żon, n a i l e go było stać, z k o l e i w e d ł u g dawstwa w p r o w a d z o n e g o p r z e z A n g l i k ó w obowiązywała m o n o g a m i a . rozwoju n o w e g o państwa forma więc zmienić sytuację p r a w a wielożeństwa zwyczajowego, W ustawo­ warunkach jest n i e do u t r z y m a n i a . Pozostało które uniemożliwiało k o b i e c i e przysługującego j e j m i e j s c a w r o d z i n i e . Dziś k o b i e t a w spo­ koresponden­ jest W ł a d y s ł a w S z c z e r b i e , który z a k r e s i e i n s t y t u c j i małżeństwa w małżeństwa były r e g u l o w a n e w t y m dziale zajęcie G h a n i e dąży do c a ł k o w i ­ tej niezależności w tej d z i e d z i n i e i w i e l o k r o t n i e z y s k u j e sobie wielką rangę w łeczeństwie. P o z a t y m p r z e c i w wielożeństwu p r z e m a w i a spo­ również i s t a t y s t y k a w y ­ kazującą równą m n i e j więcej liczbę mężczyzn i kobiet w G h a n i e . W c e l u c a ł k o w i ­ tego u r e g u l o w a n i a tych spraw opracowano projekt nowego p r a w a małżeńskiego, według którego: „Każdy mężczyzna' m a p r a w o o f i c j a l n i e zarejestrować w stanu cywilnego jedną t y l k o małżonkę, p r z y czym — z punktu urzędzie widzenia nowej u s t a w y — j e s t rzeczą obojętną, c z y i i l e p o s i a d a on poza t y m żon zaślubionych n a podstawie leży t r a d y c y j n y c h reguł i ceremioniałów". Jednakże p r a w o d z i e d z i c z e n i a n a ­ jedynie i wyłącznie kompromisowemu do oficjalnej, rozwiązaniu zarejestrowanej k w e s t i i , które forytuje małżonki, u n o r m o w a n i e stosunków p r a w n y c h kiem życie społeczne; l e c z z m i a n y będą dezorganizującym w małżonki. jednak Dzięki pozycję t y m z a k r e s i e n i e będzie mogły być temu oficjalnej czynni­ przeprowa­ dzone p o k o j o w o i r a c j o n a l n i e . Do mu w c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a krótką notatkę R a j m u n d a Afryce wschodniej Wschodniej. Mimo tytułu części k o n t y n e n t u z n a j d u j e m y mat historii I s l a m u w zawężającego Ohly dotyczącą problematykę jedynie czytelnikowi całej A f r y c e . Próbując afrykanistycznych. orientację w niekiedy Właśnie tego r o d z a j u do t a m szereg c i e k a w y c h informacji n a t e ­ scharakteryzować rodzaj tego t y p u opracowań należałoby j e określić j a k o r o z s z e r z o n e hasła e n c y k l o p e d y c z n e jące Isla­ bardzo skomplikowanych ułatwia­ zagadnieniach s z k i c e są szczególnie p o t r z e b n e polskie­ mu czytelnikowi. W osobnym d z i a l e zostały z g r u p o w a n e artykuły omawiające problemy kultu- �KRONIKA raine kontynentu afrykańskiego. W 361 pierwszym numerze omawianego czasopisma najwięcej m i e j s c a poświęcono l i t e r a t u r z e afrykańskiej, która choć s t o s u n k o w o jesz­ cze dość młoda m a już z a sobą n i e l a d a osiągnięcia. O w o c i e k a w e o p r a c o w a n i e szło spod pióra Bronisława kańska z n a j d u j e Kamińskiego-Durochera. się, jego z d a n i e m , w p r z e d e d n i u z ogólnym r o z w o j e m Współczesna afry­ s w e g o r o z k w i t u , który wiąże się t y c h społeczeństw. M a o n a równocześnie w i e l k i e z a d a n i e spełnienia, z a d a n i e u t r w a l e n i a własnych t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h znanych i jedynie literatów wy­ literatura z przekazów afrykańskich ustnych. Niestety posługuje większość się językiem do dotąd dziś piszących poetów kolonizatorów, ponieważ wyższe s t u d i a ukończyli w m e t r o p o l i a c h . N i e o z n a c z a to j e d n a k , b y treść p r z e z n i c h prze­ kazywana ostatnio coraz t r a d y c y j n y c h , z których wiele była również częściej można zdradza tendencje obca. zauważyć do Zresztą nawet powracanie rozszerzania w wypadku do języków swego zasięgu i języka swych wpływów. Ostatnia, b a r d z o słuszna u w a g a Kamińskiego, d o t y c z y szczególnej wartości słowa wypowia­ danego w t y c h językach. D l a p r z e d s t a w i c i e l a e u r o p e j s k i e j d z e n i a c z y hasła mają p o s m a k sloganu stanowią wzruszenia przyczynę n i a . Pamiętajmy głębokiego w c h w i l i , g d y d l a afrykańskiego l u b początek b o w i e m , że wartość w i e l u skompromitowanych w Afryce nadal k u l t u r y niektóre s t w i e r ­ słów w entuzjastycznego Europie korzysta z olbrzymiego umyślnie koznawcę u k r y t e g o niejszych analizy kilku ( s u a h i l i , h a u s a , e w e i in.) a u t o r że mają one s z a n s e n a d a l s z y zastąpić języki rozkwit zachodnioeuropejskie szczególnych części k o n t y n e n t u omawia­ najpopular­ dochodzi i że z p o w o d z e n i e m stanowiące w odchodzi, p i s a n y p r z e z języ­ pod inicjałami R . O . N a p o d s t a w i e języków A f r y k i działa­ niekiedy kredytu. P o p a r c i e m tez dotyczących języków afrykańskich p r z e d s t a w i o n y c h nej notatce jest następny artykuł pt. B i u a n a Mkubwa odbiorcy dotychczas mogą do w n i o s k u , w „lingua przyszłości franca" po­ afrykańskiego. W k o l e j n y m d z i a l e c z a s o p i s m a , n a który składają się k o r e s p o n d e n c j e , z n a j d u ­ j e m y m. i n . opis uroczystości związanych z u z y s k a n i e m niepodległości p r z e z T a n ganinkę. C e r e m o n i e p r z e k a z a n i a władzy p r e z y d e n t o w i r e p u b l i k i są a m a l g a m a t e m zwyczajów t r a d y c y j n y c h i elementów p r z y n i e s i o n y c h p r z e z kolonizatorów. J e d ­ nakże przyszłość krzepnącego państwa w y r ó w n a tego r o d z a j u różnice tworząc n o ­ w ą , o r y g i n a l n i e afrykańską całość. Może w ł a ś c i w e będzie wspomnieć t u , że tego r o d z a j u k o r e s p o n d e n c j e są n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d l a etnograf ó w - a f r y kanistów, którzy opierając swą wiedzę n a obcej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j znajdą w n i c h s z e r e g przykładów do w y p r a c o w a n i a własnych poglądów n a t e m a t k u l t u r a f r y k a ń ­ skich. Następna k o r e s p o n d e n c j a , tru współczesnego pióra Z b i g n i e w a J a s k u l s k i e g o , o m a w i a n a Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wyrasta problem on z j a k tea­ najbardziej t r a d y c y j n y c h źródeł, a l e swą treścią i wartościami społecznymi należy do d n i a d z i ­ siejszego spełniając ważną rolę w formowaniu nego d a w n y c h przesądów o b y w a t e l a korespondencji nowego, niezależnego i p o z b a w i o ­ Wybrzeża Kości Słoniowej. N a m a r g i n e s i e tej w a r t o zwrócić uwagę, że w naszej wiedzy o współczesnej Afryce najbardziej rzucającą się w oczy lukę stanowią b a d a n i a n a d kulturą masową. M o ż ­ na mieć nadzieję, że n o w o powstała jednak pracownia problemów kulturalnych A f r y k i k i e r o w a n a p r z e z prof, d r Józefa Chałasińskiego p o t r a f i w y r ó w n a ć te b r a k i . Sądzę również, że t e m u c e l o w i p o w i n n i część swojej p r a c y i c z a s u poświęcić rów­ nież i etnografowie. O b o k wyżej w y m i e n i o n y c h działów, które mają c y j n y , lecz również podają działy podające jedynie interpretację faktów, w przegląd charakter nie tylko informa­ „Afryce" znajdujemy również wydarzeń. Właśnie taką rolę pełni m. i n . dział �362 KRONIKA zatytułowany „ P o l s k a — A f r y k a " . U m i e s z c z o n o w n i m krótkie n o t a t k i o p o l s k i c h s p e c j a l i s t a c h w A f r y c e , d a n e o marokańskim p l a n i e g o s p o d a r c z y m i t d . B a r d z o pożyteczny jest również przegląd p r a s y afrykańskiej, z której w y b i e ­ r a n e są artykuły o szczególnie ważnej t e m a t y c e , np. z d z i e d z i n y e k o n o m i k i , p o l i ­ t y k i i k u l t u r y . T e n s a m c h a r a k t e r m a dział b i b l i o g r a f i i , w którym omówione są n a j c i e k a w s z e p o z y c j e dotyczące A f r y k i o p u b l i k o w a n e ostatnio n a s a m y m k o n t y ­ n e n c i e , j a k i p o z a n i m . P i e r w s z y przegląd poświęcony został książkom dającym podstawową wiedzę o najróżniejszych p r o b l e m a c h A f r y k i . Jego autor, którego n a ­ z w i s k a n i e z n a m y , największą u w a g ę zwrócił n a książki n a p i s a n e w języku a n g i e l ­ s k i m i r o s y j s k i m omijając n a r a z i e p o z y c j e f r a n c u s k i e c z y n i e m i e c k i e ( t y c h o s t a t ­ n i c h jest coraz więcej). M a m y nadzieję j e d n a k , że w przyszłych n u m e r a c h tego c z a s o p i s m a b r a k t e n z o s t a n i e w y r ó w n a n y . C e n n y m e l e m e n t e m dopełniającym p r z e ­ glądu jest b i b l i o g r a f i a p o l s k i c h p r a c o A r f y c e w y d a n y c h w 1962 i 1963 r. Z całą satysfakcją należy zasygnalizować, że n i e b r a k t a m i p o z y c j i e t n o g r a f i c z n y c h , do których należy zaliczyć p r z e d e w s z y s t k i m artykuł Z . S o k o l e w i c z w „Kulturze i Społeczeństwie" o r a z c i e k a w e źródło i k o n o g r a f i c z n e , a l b u m zdjęć K . N o w a k a i E . G l i s z e w s k i e j z l a t 1931—1937 zatytułowany P r z e z Czarny Ląd. Całość n u m e r u dopełnia calendarium najważniejszych wydarzeń afrykańskich oraz k r o n i k a T P P A , dzięki której można zorientować się w p r z e b i e g u w s z e l k i c h a k c j i mających n a c e l u popularyzację p r o b l e m a t y k i afrykańskiej wśród społeczeń­ s t w a polskiego. S a m o zresztą c z a s o p i s m o „ A f r y k a " jest j e d n y m z n a j l e p s z y c h środ­ k ó w do z r e a l i z o w a n i a tego c e l u . Biorąc pod u w a g ę z n a c z e n i e podjętego dzieła należałoby przeanalizować całość p i e r w s z e g o n u m e r u p o d kątem jego w k ł a d u w proces powiększania zasobów w i e czy o A f r y c e w n a j s z e r s z y c h kręgach czytelników p o l s k i c h . N i e u l e g a wątpliwości, że z a k r e s i n f o r m a c j i p o d a w a n y c h p r z e z „ A f r y k ę " c i e s z y swą wszechstronnością i aktualnością. Z 32 s t r o n p i e r w s z e g o n u m e r u d o w i a d u j e m y się w i e l e c i e k a w y c h r z e c z y , które umknęłyby a m a t o r o m - a f r y k a n i s t o m , n i e z a w s z e mającym łatwy d o ­ stęp do l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j . N i e s t e t y w tego t y p u w y d a w n i c t w a c h t r u d n o u s t r z e c się od d r o b n y c h pomyłek c z y nieścisłości. O t o n a przykład w d w u a r t y ­ kułach dotyczących podobnej p r o b l e m a t y k i z n a j d u j e m y różną pisownię n a z w y tego s a m e g o języka n i e mówiąc o dość dużej różnicy w p o d a w a n y c h l i c z b a c h A f r y ­ kańczyków n i m posługujących się ( k w e s t i a jęz. s u a h i l i ) . W przyszłości t r z e b a b ę ­ dzie dołożyć w i e l e starań, b y ominąć podobne s y t u a c j e , ponieważ c z a s o p i s m o , które m a w s z e l k i e s z a n s e n a s t a n i e się vademécum a f r y k a n i s t y - a m a t o r a , n i e p o w i n n o być przyczyną jego niepokojów. Krzysztof Makulski �