https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf 9438d92fb492e2f96dffa3afcbf967cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:503 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.363-408 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C KULTURA W MIROWUJU tariewskiej, Spośród między E N INDIEJCEW, WKŁAD licznych wschodnią prac i refleksji naukowych z Nowym w Nauk ZSRR badawczych, zachodnią Moskwa globu stosunków dobie p o k o l u m b i j s k i e j E NASIELIENIJA pod r e d . A . W- J e f i m o w a AMIERIKI i I. A . Z o ł o - 1963, s. 327. traktujących póiKulą n a temat J KORIENNOGO K U L T U R U , praca zbiorowa wyd. Akademii Z o powiązaniach ziemskiego, kulturowych osadniczych zwłaszcza łączących n a osobną u w a g ę zasługują w kręgu Stary te, które Świat próbują skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego. Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j — wykorzystywania d l a najsłuszniejszych l e n i a się spod tego rachunku dążeń i nadziei u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o wyzwo­ i budowa­ n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów kul­ próbuje naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­ ne d o t y c h c z a s r a c z e j fragmentarycznie. b a r d z o różnorodnym zestawem kładu nych T a kategoria sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych dyscyplinach kulturowym, naukowych osiągniętym p r a c posługuje źródeł, l e c z także n i e m a l interesujących n a różnych etapach się wypracowanych człowiekiem rozwoju działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m i w ny tylko i w jego różnych etapie wy­ poszczegól­ dorobkiem dziedzinach r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­ n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np. r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j się n i e t y l k o n a każdym popularnonaukowy), r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być przedstawio­ orientacyjnie. Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­ ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­ w i e d n i e s y s t e m y gospodarki rolnej. Całkiem s a m o d z i e l n e wyhodowanie przez r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­ rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h , bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­ starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k rozwojo­ w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­ k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o - �RECENZJE 364 l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­ bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­ ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­ łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­ r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­ gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a roślin w gospodarce ludów i narodów A m e r y k i przedkolumbijskiej. Również C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­ n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­ kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j ścisłe i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­ jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­ l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­ taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *. W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­ sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­ f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­ c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a 2 Wiele 1 bardzo cennych kańskiego, ogłosił zmarły w prac, poświęconych 1951 r. P r e z e s sprawom Akademii łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują tralnaja Amierika Nowogo Swieta, Wielikije wzaimootnoszienija pt. Akadiemik как oraz ostioumoj ziemliedielczeskije wydanie N. I. Wawiłow, n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a g o, Kulturnyje rastienija Wozdieływajemyje sowa, g r a d 1930. G o s p o d a r c z e całym świecie kartofiela, omawia Moskwa cientr „Izbrannyje etnobotaniki zawiera Mieksiki, praca Gwatiemaly S . M. В u k a s o w a 2 Arte N. rozprawę, in Africa, I. Wawiłowa 1960. Dużo c e n ­ M. Żukowskie- i Kolumbii, i N. de México y de la America Istorija E. S z a r i n o j , poświęconą historii r o l i tej u p r a w y manioku w Afry­ S t a n f o r d 1959. Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w precolombino Lenin­ ziemniaka w Ameryce i na ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej ce opublikował W. J o n e s , Manioc Amieriki i ich pamięci p r a c a Р. Cíen- rastienij 1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a - i kulturalne znaczenie uprawy 1938. Interesującą Wawii kulturnych T r u d y " , t. 2, M o s k w a i ich s o r o d i c z i , M o s k w a rastienija Mieksika dokołumbowoj poświęcone amery­ Z S R R , N. I . prace proischożdienija kultury specjalne pochodzenia Nauk Central, M e k s y k 1944. książce: �RECENZJE bardziej 365 s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j zachęcający sposób w y ­ korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza 3 H. Apteker przy w studiach obliczeniach 4 nad okresem korzyści i strat kolonizacji Nowego zapisanych h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w w Świata rozdziale dziejach rdzennej przez ludzkość, białych, na kartach ludności k o n t y n e n t u . •Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego spojrzenia poznawczego stanowią niewątpliwie poważne uzupełnienie n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z roz­ s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­ powiednich wniosków uogólniających ruje bowiem drogę do o d e g r a n i a Toteż z dużym w poszerzonej go p r z e z zadowoleniem oprawie różne należy myślowej ogniwa zapewnia i m również z n a c z e n i e szersze, to­ większej r o l i w b u d o w a n i u przyjąć przedstawia kontaktów obszernych opracowane artykułów nowej pracy, która dorobek k u l t u r o w y I n d i a n i wiąże h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami ogólnoludzkimi. W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura zestaw ogólnej t e o r i i k u l t u r y . opublikowanie omawiających indiejcew i pomyślana j e s t j a k o dość różnorodną są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i tematykę . Osobno 5 roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki Ame­ r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u A m e r y k i Północ­ A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h specjalistycznych odpowiednich artykule, i a wykorzystujących dyscyplin naukowych. raczej pracy architekturze Majów (rozprawa przede w s z y s t k i m doświadczenie R . W. Kinżałow liczy bowiem z tzw. okresu spo­ z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­ studiów warsztatowe n a przykład w obszernym 125 stron), poświęconej klasycznego ( I I I — I X w.n.e.), sztuce wykorzystuje p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego wykładzie strona erudycyjna k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u wyraźnie góruje cywilizacyjnego nad refleksją na temat wktadu ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W. Kin­ żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­ padnie spojrzeć na rozprawy, interpretacji, korygowaniu, które powstały a nawet w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o , kiego. Myśl przewodnią tytuł: Indiejskije 4 W. H. artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o elemienty w jazykách Oczerk Z. F o s t e r , Istorija Apteker, wyniku j a k również d w i e pracy n a źródłach, i c h rozprawy chyba i toponimikie W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany 3 w w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą najlepiej Nowogo politiczeskoj istorii Amieriki, naroda. Zubric- oddaje s a m Swieta. jest również artykuł J . A . amierikanskogo przede J . A. Zubryckiego Moskwa Kolonialnaja 1953. era, Moskwa 1961. 5 L . A. F a j n b e r g , R. W. K i n ż a ł o w , ery); A. wogo Swieta; jazyka stran naroda jenije Wkład Isskustwo amierikanskich mujia, J . D r o b i n s k i j , Indiejskije J . A. Z u b r i c k i j , Andskogo Kieczua; Arktiki; L . A. nagorja; elemienty Wlijanije tenże, Fajnberg, „Apu Wkład — w mirowoje pierioda w jazyka L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A. indiejcew klassiczeskogo jazykách kieczua Oliantaj" amierikanskich Miesto indiejcew ziemledielije, (III—IX w. naszijej i toponimikie na leksiku — pamiatnik eskimosow w No­ ispanskogo kultury w oswo- obszczestwiennoj �RECENZJE 366 Wlijanije jazyka Keczua na lieksiku ispanskogo jazyka stran andskogo nagorija Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­ n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h . W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­ większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­ życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­ skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­ c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­ w i e B r a z y l i jeżyków. 6 t W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­ t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­ słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­ torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej się więzi kulturowej. D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­ t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u , Peru i Boliwii. N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­ r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h . Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­ b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o . Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład amierikanskich indiejcew w mirowoje ziemliedielije, w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­ n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­ nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują c z y t e l n i k a do zajęcia odpowiedniej postawy w o b e c całokształtu s p r a w , które próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e . I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď amierikanskićh eskimosow w oswojenije Arktiki. A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca 6 P o d pojęciem krajów P e r u , Boliwię, E k w a d o r , „Andskogo n a g o r j a " północny o b s z a r autor rozumie przede C h i l e i Argentynę. wszystkimi �RECENZJE zaledwie około 50 000 l u d z i żyjących w 36? r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­ n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e kockiego i na wyspach W r a n g l a , wzbudzała od d a w n a i budzi Półwyspu C z u - nadal niesłabnące z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i 0 człowieku Eskimosi i jego działalności. zamieszkują największego zbliżenia podejmowanych Jest po o b y d w u lądów prób to całkiem stronach azjatyckiego formułowania zrozumiałe, Cieśniny jeśli Beringa, się zważy, a więc poglądów na proces Ameryki, czy też wokół obracająca się wokół p r o b l e m u k w e s t i i ułożenia ogniwo w r e ­ Toteż z a l u d n i e n i a kontynentów się stosunków k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j od zaludnienia dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o . każda k o n c e p c j a n a u k o w a że- miejscu i amerykańskiego, i że niezależnie nowych A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e konstrukcji w antropologicznych, języ­ musi niejako z natury rzeczy nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­ lony kształt w c z e s n e j powszechnego wać h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie zainteresowania się do najcięższych jednak specjalnym E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i warunków życia w powodem aktywnie Arktyce. Jeden z dostoso­ najwybitniejszych znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i . W jego ocenie E s k i m o s i powoli, ale stale doskonaląc się w ustawicznej walce ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l kultury Eskimosów uformowany niejednokrotnie analizowany zastanawiano 1 nad się zespołem Ostatnio nad cechami środków, również Kaj w ciężkich warunkach życia w Arktyce był w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności które dopomogły Birket-Smith do osiągnięcia systematyzując 7 Eskimosów, wysokich sposoby też jak wyników. przystosowywania się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­ gorii działania ludzkiego wydziela Eskimosów w osobną grupę, podkreślając i c h wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­ n y c h dla egzystencji. Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a Eskimosów p r z e d s t a w i a występujących w r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a Arktyce. Na przykładach z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o obecnie. nia z nich w się człowieka do w a r u n k ó w zaczerpniętych z historii A r k t y k i autor przeszłości i co w kontaktów charakteryzuje t y m z a k r e s i e osiąga C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) , rzecz prosta autora od d r o b i a z g o w e j analizy materiałowej, j a k również z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k ności głównego rdzennej jącego dorobek spośród celu, obiektywnej ludów artykułów z wyższej amerykańskich zamieszczonych w płaszczyzny refleksji b o w i e m t y l k o do omówienia sunków kulturowych wyszedł spod stwiennoj oceny wyników ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby w z k u sprawom różnych Kultura zespala­ ogólnoludzkimi. indiejcew o węższym Ostatni schodzi niejako- zakresie. Ogranicza Zjednoczonych Ameryki i nosi tytuł Miesto Sojedinionnych Sztatow Północnej. indiejcew Amieriki. Na omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h 7 odłamów powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ Stanach żizni osiągnięciami K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive Man and His Ways, się sto­ Artykuł w tle po­ widzial­ u s t a l e n i a właściwego łącznika książce pióra I . A . Zołotariewskoj i kulturnoj działalności się zwal­ obszczekrótkiego Ameryki L o n d o n 1960. Pół- �368 RECENZJE nocnej autorka wego relacjonuje rejestrując „Jeżeli w przede przebieg procesu wszystkim przeszłości — stan wzajemnego rzeczy, pisze autorka — w oddziaływania który kulturo­ występuje współcześnie. okresie kolonizowania Ameryki, jak również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­ towały się w wszystkim płaszczyźnie w zakresie kontaktów wytwarzania bezpośrednich dóbr stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie kultury pod amerykańskiej różną postacią za pośrednictwem imprez stości układ w z a j e m n y c h cjalny. Z jednej działywują na swej ocenie odnalezienie kich literatury, próbuje osiągane „własnej grup cech również rzeczywi­ charakter bardzo różnych różnego r o d z a j u obecnie kultury w spe­ g r u p indiańskich w Stanach państwowy Indian, I. A. n a której zmierzające napo­ i społeczny w Sta­ kierunki rozwoju rodzi­ Zołotariewskaja poddaje jedno­ wyniki. na Co spotkałyby w od- Zjedno­ przeszkody". oddziaływać t y m zakresie drogi", indiańskich rodzimych jak wytworzonej posiada kultury środki, z a których pomocą a p a r a t tradycyjnych form cześnie ku rozwojowej Zjednoczonych mych, sztuki, aktualnie kulturowych rodzimej przede narastania zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n — drodze Analizując nach W n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących c z o n y c h , z drugiej tyka wpływy się miarę zgoła inną drogę. -Przenikają one do nauki, rozrywkowych. stosunków strony i uzewnętrzniały m a t e r i a l n y c h , to w kierunku więcej, autorka postuluje się wysiłki i dążenia wyraźniejszego wszyst­ wyodrębnienia kulturowych. Pozornie może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny sprawom wyłącznie dotyczących o b s z a r u Stanów Zjednoczonych refleksji i koncentru­ jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­ jako lepszą widzialność V/ postępowaniu się prosto. Dążąc tradycyjnej w do W zjawisk i rzeczywistości wielostronnego tym samym jednak oświetlenia większą sprawa powiązań nie I . A . Zołotariewskaja którym rzecz prosta wykorzystała przeważają obszerne amerykańskie łączących radzieckich. Zmierzają one konsekwetnie do Stanach i nauko­ wydawnicze. także p r a c e wydobycia elementy w piśmiennictwo pozycje m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują łatwość przedstawia k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o Zjednoczonych we, zachodzących poznawczym. ustalenia czynników s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły z bardziej odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u kulturowych przetrwałych w zasadniczego k i e r u n k u spojrzenia W rozprawie różnych u g r u p o w a n i a c h I . A . Zołotariewskaja łalność artystyczną, uprawianą ugrupowania doborem działania t y k i społecznej p r o w a d z o n e j pytaniami indiańskich. N i e autorka obejmuje badawczymi materiał z e b r a n y jako zmieniając n i m nowe objęła głównie cele. dzia­ p r z e z autorkę każe myśleć n a d instrumentu na nowych przez Stany Zjednoczone w zasadach opartej na ten temat poli­ s t o s u n k u do I n d i a n , j a k poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a więzy resztek zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne indiańskie. B o g a t y środków i w wypadku poznawczego Nie­ amerykanislów społeczne­ r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m się zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o , garncarstwo, dostatecznie rzeźba w wysoką uważać u p r a w i a n i e i całkowity w y r a z wane różnych t w o r z y w a c h , rangę w świadomości tej c z y i n n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j i c h dążeń n a r o d o w y c h , są przetrwałe f o r m y również rzeczą w ł a ś c i w ą polichromia, malarstwo wynaradawianych nawet itp., p o s i a d a Indian, lub amatorskiej jeżeli do tego c e l u żeby móc za pełny wykorzysty­ twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby zwrócić uwagę na pewne, określone podobieństwa z j a - �RECENZJE 369 w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­ trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­ w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych. Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­ dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­ go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­ zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań 0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­ t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h Zjednoczonych A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­ w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­ nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej, t r z e b a też podkreślić konsekwentność postępowania metodologicznego. O ile większość artykułów w książce Kultura indiejcew s t a r a się wykazać r o z m i a r y udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­ z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a , co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę ludzką. Witold SOWIETSKAJA Omawianie E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962. tych dwóch dotyczących p o d s t a w o w y c h roczników szy z n i c h 1 etnografii omawia „SE" zagadnień e t n o g r a f i i 1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e zagadnienia Dynowski radzieckiej wypada rozpocząć od artykułów r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające w związku z XXII Zjazdem tut RSFSR, n a U k r a i n i e , Białorusi, w Etnografii AN Pierw­ głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­ d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością w bieżące KPZH. ZSRR Uzbekistanie, współpracował w Turkmenii, Gruzji przygotowywaniu planów radziecką itd. I n s t y ­ gospodar­ c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi. K o l e j n y artykuł o m a w i a .Zjazdu KPZR . 2 Sowietskaja s. 3 — 8 . 1 2 KPSS, 24 - Autorzy z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał tego artykułu etnografija nakanunie Osnownyje zadaczi sowietskoj „SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 . E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I podkreślają, XXII etnografii Sjezda w że etnografia KPSS, swietie jest z „SE", rieszenij XXII jednej 1961, n r 4, XXII Sjezda �RECENZJE 370 strony ,,Nie nauką historyczną, ale równocześnie posiada duże m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o , nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e w y k o r z y s t a n e w codziennej nien wykrywać badania walory dla praktyki, społecznego czy ideologicz­ etnograficzne n i e mogłyby p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf dotychczasowe osiąg­ nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o rozwo­ ju" i narastające (s. 5). E t n o g r a f badać norm komunizmu, radziecki powinien kształtowanie jest b a d a n i e elementy się n o r m uogólnić być powi­ wykrywać komunistycznego przeżytki ustrojów minionych współżycia. W a ż n y m zadaniem z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h i wzorów współżycia i rozpowszechniania się języka s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y nieść ważną pomoc w daniem jest w y k a z y w a n i e , etnografów zaspokajaniu potrzeb rosyjskiego. narodowe, Badanie może p r z y ­ t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­ iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga rozwoju może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­ ność w a l k i z różnego r o d z a j u jącymi do n a u k i Bardzo mocno aktywnego ideologiami kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­ zachodniej. podkreślona zaangażowania się została w wszystkich omawianym radzieckich artykule ośrodków konieczność etnograficznych do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­ nie współpracy z innymi dyscyplinami p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii, społecznymi Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a pogranicznej między Folklorystyka, etnografią a etnolingwistyka i uwagę brak ekonomią i j a k n p . paleoetnografia. i ekonomii do d r o b n y c h mienionej pliny miałoby się ludów w zamieszkujących nauce zachodniej, niach w bardzo interesującym n a d życiem i kulturą przegląd czesności. dotychczasowych Podkreśla, Związek R a d z i e c k i . Pominięcie że k o n c e p c j a badań i niżej narodów publikacji wy­ dyscy­ programowo w bu­ artykule. wyżej artykułach znajdu­ o etnograficznych ZSRR . 3 Autor bada­ daje bogaty poświęconych radzieckiej współ­ z władzami radzieckimi zaczęła etnografów się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e takiej M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­ a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a że współpraca dla ogóle go n i e mają, społe­ cytowanych socjalistyczną socjologią. odnie­ n i e zaangażowanej w a znaczenie dla budowy omawianym myśli p r z e d s t a w i o n y c h itd. dyscypliny Ważne to jest szczególnie w Anthropology n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w jemy dyscyplin badań n a p o g r a n i c z u znaczenie razi t y m bardziej, n o w e g o życia (por. Economic Rozwinięcie znikome albo też w kapitalne i komunistycznego. dyscypliny pogranicznej pojawiła dowaniu etnografią mają W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e opisowej czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o sieniu rozwijanie odpowiedniej między paleoetnografia ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością etnografii oraz f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii najistotniejszych zjawisk gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces kolektywizacji w uszło uwa­ latach t r z y ­ d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m niektóre j e j p r o b l e m y klasy robotniczej. narodami Związku są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e , Obfite są b a d a n i a Radzieckiego, ale badania treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e podkreśla, cjalna ekspedycja 1959 r. działa w tylko w ramach j a k m. i n . życie i k u l t u r a wsią te, choć c e n n e radziecką i małymi ze względu n a swą aspekcie opisowym" Instytutu Etnografii do badań n a d współczesnością, Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje izuczenije narodów SSSR, „SE", 1962, n r 2, s. 3—19. 3 ta że od n a d współczesną złożona (s. 15). A u t o r AN z 18 s e k c j i , socjalisticzeskoj ZSRR spe­ z których kultury i by- �RECENZJE 3 bada współczesne życie narodu szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e przeszkadzających w 371 rosyjskiego. zwyczajów, budowaniu W badaniach tych kładzie komunistycznego społeczeństwa. Omawiając s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y ważnej Z sesji d l a współpracy w b a d a n i a c h wymienioną naukowej, święconej muzeów wyżej która aktualnym się w zadaniom łączy się także Rydze w dniach radzieckiej ze 7—16 c z e r w c a etnografii, a w specjalnej 1962 г., p o ­ szczególności zadaniom 4 Główne problemy etnograficznych Omawiana 5 sprawozdanie etnograficznych . doświadczonych b a d a c z y : wa . W. publikacja badań n a d n a r o d a m i J . Krupianskaja, stanowi referat rozprawy. ZSRR Ł. P. P o t a p o w wygłoszony n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y omawia badanych n a kongresie etnologicz- wcześniej niż w y m i e n i o n e rozwój społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób R a d z i e c k i m idą grup wyżej całościowego można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i Związku zespół i Ł. N. T i e r i e n t i e - C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność ujmowania w po­ szczególnie n a d współczesnością. tematyką odbyła się sposobów myślenia i postępowania etnicznych, w 2) dwóch kierunkach: przeobrażenia 1) kształtowanie ekonomiki, kultury i przemian się i życia dalszy narodów ZSRR. W Związku nowe narody Radzieckim n y c h . Szczególnie c i e k a w e się różnorodnych niczych. skupiskami n a zajętych się aktualnie albo p r z e z procesy g r u p ludności Takimi zakładane tworzą albo s a m o d z i e l n i e , do większych pod uprawę są ziemiach przemysłowych Kazachstanu. i narodów Z w i ą z k u „jest s a m człowiek", kulturowe, jego umysłowość, n a w y k i dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e gorii zawodowych itd. Dotyczy to w klasy robotniczej. Prowadzone przez rakter konsekwentnie ujmowane od s w y c h równej mierze etnografów h i s t o r y c z n y c h przeglądów, początków poprzez rozwój plemien­ lub m. in. sowchozy p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n wych plemiennych grup związku z p r z e s i e d l a n i e m ośrodków narodowości grup się różnych e t n i c z n e toczą się w różnych ostatnio z dawnych stapianie i Centralnym Radzieckiego kształtowanie się n o ­ się różnych n o w y c h chłopstwa czym kate­ kołchozowego, co radzieckich badania przy rol­ miasta mają badane cha­ zjawiska i współoddziaływanie z są innymi zjawiskami. W omówionym artykule dań n a d współczesnością, w gdy zwraca uwagę t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m d a n i a c h etnografii mal zupełnie silne zaakcentowanie i życiem k l a s y zjeździe r e f e r a t S . P. Tołstowa problematykę zainteresowanie klasy o za­ robotniczej . 6 współczesnością znajduje wyraz w publikacjach z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w „Materiały ba­ robotniczej, r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­ pomijał Narastające szczególnie t y m badań n a d kulturą i s t u d i a z etnografii współczesnych, t j . o k r e s u i antropologii budowy socjalizmu ZSRR" aż 12 dotyczyło i komunizmu w ZSRR. dziale zagadnień Najwięcej, bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłop4 G. S. Masłowa, sowriemiennym nr T. W. Staniukowicz, etnografii i Sessija etnograf iczeskich poswiaszczennaja muziejew, „SE", 1962, 5, s. 139—143. 5 W. Osnoumyje nr zadaczam J. K r u p i a n s k a j a , problemy Ł. etnograficzeskogo P. Potapow, izuczenija 3, s. 3—18. 6 P o r . „Etnografia Polska", Ł. N. narodów t. 6: 1962, s. 415—416. T i e r i e n t i e w a, SSSR, „SE", 1961, �RECENZJE 372 s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo 10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­ zowemu, innych 6 małym n a r o d o m , artykułów W dotyczy obu r o c z n i k a c h metodologicznym, a 2 k u l t u r z e robotników także pośrednio „SE" znajdujemy (Litwa i Kazachstan). Parę współczesności. kilka prac poświęconych p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e zagadnieniom budzą t r z y z n i c h . Chro­ nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­ pologicznych jako źródłach h i s t o r y c z n y c h . Źródła pisane 7 przez dane archeologiczne, etnograficzne, mogą być s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być bardzo krytycznie. etnograficznymi Szczególnie zastępowane l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­ skomplikowane jest przeprowadzane posługiwanie związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r się danymi podkreśla, że e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a ) typów ekonomiczno-kulturowych, obejmujących specyficzne to jest stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u dobnych warunkach etnograficzne dają uwarunkowanych i k u l t u r y , właściwych z tych typów mogą w i e k u , t a k względnego pleksowe ujęcia. wysuwane Propozycje istotne rozprawie problemy o książce Marcela metodologicznych niedostatki tej z ostatniej w zaś adresem M. i metod" Griaule'a, iż de etnografii . uogólnień określa choćby poruszyła J . P. A w i e r k i j e w a , amerykańskich chyba poprzednio etnologów on jako teorii i strony jako miejscami zbyt wości j a k o w prostej daleko, skoro autorka konglomerat etnografii, ocenie 9 całą linii wynik wpływów freudyzmu wyjść Podobną osobowości . traktuje prowadzi wywodzących musi Lewina. koncepcją uwagę na co do c z y s t y c h opisów, „cały o kulturze artykuł swej się są z a r z u t y a u t o r k i pod która poddała b a r d z o ostrej z zwraca nieuzasadnionych, etnografię w i szerszych metodologii, że d y s k u s y j n e nauka omówiony związane kom­ propozycje I. S z a r e w s k a j a poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j świadczy podobne Autorka 8 ogólnej się j e d n a k , (s. 48—49). E t n o g r a f i a wszystkim takie l'Ethnographie się u c z o n y c h - z j e d n e j do w y p r o w a d z a n i a poważnymi j e s t łączenie różnych bardzo p o r u s z a В. Methode francuskiej zakresie głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e stosunkowo (1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o . Griaule'a s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a drugiej przypominają metodologiczne problemach w w y n i k mogą dać p r z e d e w n a s z e j n a u c e wcześniej Bardzo być o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony Lewina pozo­ j a k i bezwzględnego. niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne dyscyplin granicznych. Pozytywny modeli ludom społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­ n a t u r a l n y c h . Niektóre dokładnie określane co do s w o j e g o Ponieważ d a n e historycznie postaci gospodarki i nauk wychodzi jak o tym problematykę niektóre Krytyka problematykę i reakcyjnej teorie ta idzie osobo­ postawy nie­ których u c z o n y c h . Wreszcie czych 7 wymienić studiach nad trzeba folklorem interesujący 1 0 M . G . L e w i n, Etnograficzeskije czeskij istocznik (k artykuł R . R . G e l g a r d t robotniczym . mietodołogii Autorka i antropołogiczeskije izuczenija istorii o rozpatruje porównaw­ porównawczo matieriały как i s t o r i - biespismiennych narodów), „SE", 1961, n r 1, s. 20—27. 8 В. I. S z a r e w s k a j a , mietodołogii 9 10 „Etnograficzeskij raietod" francuzskoj etnografii, J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm w SSzA, R. R. w sowriemionnoj Gelgardt, 1962. n r 5. s. 5—14. O srawnitielnom izuczenii Marsela Griola i woprosy „SE", 1962, n r 6, s. 43—54. „SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 . raboczego folkłora, „SE", �RECENZJE 373 t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­ riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­ n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych, wypracowa­ n y c h w n a u c e amerykańskiej . u W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­ z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­ j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­ w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­ n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e , zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i , a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form. 1 2 N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­ r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­ k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­ r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­ dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j sprawozdawczo-opisowy. 13 P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­ s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h 2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich, K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n . W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­ równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym . 15 Czytelnika 1 1 J. A. chronologii, Ł. 1 2 w bytu 1 3 N. Koliczestwiennyj mietod Formirowanije Tierientiewa, oblika zainteresować obszerna polemika ustanowlenija między archieołogiczeskoj 1962, n r 1, s. 32—43. kołchoźników Łatwiji, nowych obyczajew i obriadou 1 „SE", 1961, n r 2, s. 24—36. M . N. S z m i e l e w a , sowriemiennogo I. A . K r y w i e l e w , rodów SSSR, 15 Ford, „SE", może Ł. A . A n o c h i n a , chowogo 1 4 polskiego kołchoźnika, Prieodolenije „Niekotoryje czerty nowogo du- „SE", 1962, n r 4, s. 23—33. religiozno-bytowych pierieżitkow u na­ „SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 . J . W. I w a n o w a , Obycznoje istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63. prawo Siewiernoj Albanii как etnograficzeskij �RECENZJE 374 prof. J . C z e k a n o w s k i m wie tzw. dyskusja, czym jaka sama szkoły" została wypowiedź przeciętny w antropologii . omawiane ze zjazdów, wszystkich sesji zamieszczona na łamach J . Czekanowskiego roczniki „SE" ważniejszych naukowych pracom radzieckich itd. Po socjologów 17 . liczy to bodaj omawianego 14 s t r o n w spra­ najobszerniejsza czasopisma, druku, przy a więc t y l e , co placówkami przynoszą, prac zwykle, raz pierwszy aktualne ekspedycji przy sprawo­ naukowych, t y m poświęcono uwagę Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi naukowymi . 1 8 W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a omawiający AN jak badawczych, W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u - r a w l e w a o kontaktach naukowych grafii Jest 16 artykuł. Obydwa zdania a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów „lwowskiej u w a g ę artykuł I . A . wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie ZSRR „Narody M i r a " . 1 9 Autorka Zołotariewskiej Instytutu Etno­ zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e wszystkie c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h (w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a , tycznego wykracza marginesie istniałych stawie oceny w rozprawka prac nauce różnorodnie M. 1 Węgra). Poza z a k r e s zwykłego artykułu S. Artanowskiego J . Herskovitsa amerykańskiej dobieranych o wartościowaniu omawia tendencji kryteriów. autor szersze do wartościowania Zagadnień polskich 2 0 Na zagadnienie za­ kultur na dotyka recenzja r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e Na zakończenie wypada j e s z c z e podkreślić, że układ streszczenie w redakcyjnego czasopisma. 2 1 była n a d a l nym na pokrewne zmiennie artykule artykułów z tą samą, co d a w n i e j , pożyteczna t e n d e n c j a tematy. zamieszczone ukazywało J . W. 16 Czekanowski, wa, analiza К ocenkie w," Niekotoryje w rabotach jed­ nie­ punktualnością. „Iwowskoj Pietraszek szkoły" profiessorom tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A , N. N. C z e b o k s a r o rasowogo się „SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu J. W. Czekanowskogo, jest głównej do s k u p i a n i a w Czasopismo Edward G. F. Debecem, i na­ pozostawał języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a treści artykułu. W i d o c z n a numerze P o każdym pod­ polskiej . działów, objętość kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n skład k o m i t e t u kry­ kultur . zamieczanija J. W. Czekanowskogo po i jego otwieta Trofimo- powodu szkoły, mietodow tamże, s. 1 2 2 — —137. W. 17 Aktualnyje K. G a r d a n ó w , issledowanij, problemy sowietskich socjołogiczeskich „SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o , „SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a , znajduje Socjologicznego. bieżnymi sierii Towarzystwa swiazi Instituta „Narody rielatiwizma", Mira", AN SSSR s zaru- Sowietskije i zarubieżnyje folkłorystyci, uczonyje ob etnogra- „SE", 1961, n r 4, s. 190—198. P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti kultur i tieorija „kul- „SE", 1961, n r 3, s. 110—116. В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska u polśkij Etnografii „SE", 1961, n r 4, s. 187—191. S. A r t a n o w s k i j , turnogo 2 1 stranami, I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , ficzeskoj 20 Radzieckiego J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje 18 1 9 się w k i e r o w n i c t w i e „SE", 1962, n r 6, s. 171—173. narodna poetyczna tioorczist* �RECENZJE Č E S K O S L O V E N S K A E T N O G R A F I E , „Československá E t n o g r a f i e " czętą w i wychodzić odegrał w rozwoju dagowany przez „CE" jako Nauk 9—ю-. od C . Zíbrta 1 nazwą . „Český 2 czeskiej olbrzymie z oddziałem w zostaje rozpo­ z „Českým L i d " , jak wiadomo, znaczenie, a pierwszy i L . N i e d e r l e g o ukazał się w Instytutu Etnografii Pradze i'96i—1962 . 1963 r. połączona będzie pod tą właśnie etnografii organ w R. z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą 1953 r. działalność. Począwszy Lidem" demii wraz 375 Pradze w numer re­ 1891 r. i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Brnie oraz Z a k ł a d u Etnografii Aka­ Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a Czechosłowackiej Akademii Nauk Akademii (założonej Nauk. w Dziesiąta rocznica istnienia 1952 г.), a także w s p o m i a n e g o Czechosłowackiej c z a s o p i s m a , stała się okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­ czy współczesnej doc. O . Nahodil, etnografii. w artykule Podjął się tego naczelny Rozmyślania nad redaktor osiągnięciami , czasopisma , 3 ujmując 4 zadania czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie retycznych podstaw etnografii n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e teo­ i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e - syntetycznego obrazu k u l t u r y ludowej Czechów i S ł o w a ­ k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­ danie mniejszości narodowych zamieszkujących 5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m klorystyce; i 6. r o z s z e r z e n i e wystąpienie przeciwko „ C E " spełniając badań nad rasizmowi i terytorium odwetowym kulturą w zachodniej ludów gospodarczo i fol­ zacofanych kolonializmowi. rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a Czechosłowacji; etnografii aktualnego czechosłowackiej s t a n u tej n a u k i , j e j dróg wzięła rozwoju, m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­ tość tematyczną jednak ilustrują reprezentowane poniższe z e s t a w i e n i e w 1 w Artykuły wstępne aktualne wydzielone dziesięciu r o c z n i k a c h nierównomiernie R. 9: 1961 R . 10: 1962 wprowadzające osobny Zagadnienia teoretyczne (Teoretické problémy) 3 Etnografia (nie dział) 27 2 1 11 1 — 38 3 Czechosłowacji (Etnografie zobrazować artykułów w e w s z y s t k i c h „CE": Ilość ogólna 2 1 czasopisma, ilość d r u k o w a n y c h zagadnienia w do r o c z n i k a c h . S t a n t e n może Tematyka w R. wprowadzone uwzględniające działach występujących Lp. działy poszczególnych Československa) P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá Etnografie R. 1—7: 5 1953—1959, 8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422. 2 P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428. „CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­ d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­ mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­ míra Stránská. 3 4 O. N a h o d i l , Zamyšlení nad výsledky, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329. �RECENZJE 376 Ilość ogólna Tematyka Lp. 4 Czeski 5 (Český a slovenský folklor) E t n o g r a f i a słowiańska (Slovanská etnografie) i słowacki 6 Etnografia 7 O b c a etnografia . (Cizokrajná etnografie) 8 O b c y folklor (Cizokrajný 9 Historia a folklor vědy) Dyskusje 12 Materiały (Materiály) Terminologia (Terminologie) (Diskuse) Zagadnienia metodyczne (Otázky m e t o d i k y ) Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h granicznych R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie) Wiadomości ( Z p r á v y ) 3 1 1 9 — 1 16 1 3 4 4 2 8 3 — — 5 — — 7 — — przedstawione 4 14 9 36 powyżej p r z e z O . N a h o d i l a 54 z a d a n i a współcze­ czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a ostatnich przeciwstawianie roczników się t e n d e n c j o m O. Skalníková „ČE". Jednym odwetowym ukazując w wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a cji . P r z e c i w k o 5 rasizmowi w z wymienionych zachodniej groźbę s z k o d l i w e j c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g , na brak • (Kronika) Mając n a u w a d z e uwagę 3 5 17 temu 36 prace Kronika dwóch — za­ 16 treść — 1 19 36 prac (Přehledy národopisné v zahraničí) snej etnografii — 2 folklor) 11 18 2 nauki (Dějiny 15 1 13 SSSR) Badania terenowe (Terénní výzkumy) 14 R . 10: 1962 ZSRR 10 13 9: 1961 folklor i folklor (Etnografie R. do o ich krzywdzie i tymczasowej 6 było Poświęciła działalności l i c z n y c h z a - zmierzających n a u c e wystąpił J . W o l f . punktów etnografii. ugruntowania obecnej sytua­ T r z e b a też zwrócić uwagę opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i reprezentuje t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a . 7 Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u więcej u w a g i choć b a r d z o 5 O. „ Č E " poświęcono etnografii k u l t u r y ludowej naj­ własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o Skalníková, etnografie, 6 w Nebezpečí pronikání revanšismu do západoněmecké „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221. J. Wolf, Československá etnografie proti r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 109—112. 7 K . H o r a l e к, К dnešnímu stavu a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15. bádání' o staroegyptské pohádce „Anup �RECENZJE bardzo 377 c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego badacza V . Pražáka, rozpoczęty w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­ 8 tycząca technologii Czesko-Morawskiej wyrobów jednym tylko ośrodku n a Wyżynie należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­ sła l u d o w e g o . A u t o r nizacją garncarskich w zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u , pracy, wynagrodzeniem (przytaczając ale również cennik n a wyroby orga­ z l a t 1800—1895) ' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu, jak mapa, rysunki, przekroje Budownictwo W omawianych było barwne). tematem się n i m J . K š i r , n a łamach S. Švecová , 9 i zajmujący się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m „CE''. J . Vařska 10 a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h 1 2 13 (niejednokrotnie często p o r u s z a n y m rocznikach zajmuje i C. Votrubec , L . Štěpánek i fotografie stosunkowo 1 1 stodół E . Baláš . Szczególnie 14 c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­ teriałowi b u d o w l a n e m u Czechosłowaccy i typologii. etnografowie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h na i zbiorach c o r a z wyraźniej widzą potrzebę konfrontowania ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k archiwalnych podał szczegółową z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa narzędziom jego p o d d a n y c h 15 . W analizę rolnictwa t y n i e c k i e g o , poświęcając innych numerach opierając z końca wiele się XVIII miejsca „ C E " a u t o r przytoczył dalszy materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­ niu budynków 1 6 oraz inwentarzy narzędzi spisanych po śmierci gospodarzy . 17 Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e Ludowe pożywienie muzealnych na Słowacji . I9 8 na Vyškovsku został o p a r t y w połowie artykuł F . Šacha XIX w. Technologie hrnčířské výroby v podstawie rozwoju Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o V. P r a ž á k , Na 18 dotyczący zbiorów narzędzi o r a c k i c h l i c z n y m i artykułami Kunštátě, opar- „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357. 9 J . K š í r , Lidové stavitelství na Hané, „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176; n r 3, s. 222—256. 10 S. Š v e c o v á , L'udové stavitelstvo v obci Kostice, „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 59—75. 11 J . V a ř e k a, Větrné mlýny a jejich ochrana, 1 2 C . V o t r u b e c, Ke studiu zanikajících „CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 — 312. slovenska, 1 3 nouzových kolonií na území Česko­ „CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126. L. Š t ě p á n e k , К problematice polygonálních stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3, s. 297—300. 1 4 E. B a l á š , Vznik a vývoj polygonálních stodol, „CE", R. 9: 1961 n r 3, s. 301—309. J. K r a m a ř í k , Hospodářské nářadí poddaných na koncem osmnáctého století a počátkem století devatenáctého, n r 1, s. 27—44. 15 panství týneckám „CE", R . 10: 1932 J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských odhadů staveb na panství týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389. 16 J . К r a m a ř í k, Z inventářů pozůstalostí Klatovsku, „CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414. 17 V . В u r i a n, Lidová strava „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195. 18 na Vyškovsku poddaných v polovině F . Š a c h , K ' vývoji slovenského orebního nářadí z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239. 19 týneckého panství devatenáctého na základě na století, materiálu �378 RECENZJE t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t .stroju 2 0 i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a . 2 1 K u l t u r a duchowa i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a t y m razeni poruszona nowicie K. Fojtik omówił organizacją a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i n i e uwzględniając w ,,CE", została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­ pasterstwo rodziny magiczne owiec 23 w drugiej połowie XVII w. , 2 2 związane z hodowlą bydła, szczegól­ . N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia dotycząca w przede wszystkim ostatnich latach badania te afrykańskich, do których w O . Skalníková łamach „ Č E " . 2 i (Gwinea). O. Nahodil się istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j na teren drugiej (Egipt gospodarczo. nowo i Sudan), sprawozdania z nich państw czechosło­ F . K . Růžičky (Ghana) znajdujemy o organizowanej Republiki Arabskiej obca, Zwłaszcza powstałych z t y c h badań również egiptologicznej n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt celu opracowanie zacofanych rozszerzono Obszerne Dowiadujemy t u t u Egiptologicznego) ludów 1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie w a c c y , j a k L . Holý (Sudan), i kultury (w na ramach Czechosłowackiego I n s t y ­ e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich O. Nahodila w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j ekspe­ dycji. W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­ łudniowej Ameryce . 2 5 L . Pawłowicz Potapow pisał o badaniach prowadzonych w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i Z 2 6 zakresu sztuki ludowej P i e r w s z y z nich zapoznaje i folkloru w w mitologii 27 . rumuńskiej umieszczono dwa wyroby podjął się p r z e d s t a w i e n i a oděv oparte artykuły. v Nově Lhotě związku na tradycyjnych R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy Natomiast V . F r o 1 e c, Lidový 2 0 Rumunii z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających rach sztuki ludowej ele­ mongolskich . trudnego problemu, na Horňácku wzo­ słowiańskie a mianowi- od 18. století, „ČE", R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363. 21 ' S с h e y b a 1, Typy J . V. lidových zpravodajských tisků v devatenáctera století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280. K . F o j t í k, Společnost 22 XVII, století, 23 ' J . Š ť a s t n ý, Pověrečné na Valašsku, 2 4 a rodina na moravském představy a praktiky L. H o l ý , Etnografický výzkum v vodou Súdánské — důležitý 25 zílie, oblasti po Egyptě, poznámky 2 6 spojené s chovem dobytka republice, „ČE", R . 10: 1962 činitel, ekonomického rozwoje, postřehy „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á , Etnogra­ z Guineje, Některé „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98. Č. L o u к o t к a, Indiánský kmen v pohoří Dourados ve státě Páraná, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání Jižní Ameriky, ské oblasti, polovině etnografické „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l , z cest v druhé „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208. n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni fické Valašsku „ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26. Bra­ v andské „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika and­ „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279. L. P a v l o v i c Potapov, Historickoetnografické výzkumy v Tuvě, „ČE", R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296. 2 7 J. Orel, •s. 249—254. Etnografické marginálie z Rumunska, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, �RECENZJE cie w etnogenezy tworzeniu Rumunów się n a r o d u dyny artykuł z z a k r e s u praca czechosłowackich •czasopisma w z uwzględnieniem rumuńskiego nej pracy 31 W wych, w znaczenia i jego l i t e r a t u r y folkloru, umieszczony etnografów stałych działach Ethnographia w Zakarpackiej Ruthenorum elementu ludowej słowiańskiego . N i e był to j e ­ znalazła folklor" Ukrainy 2 9 odbicie i na „Obcy na podstawie współ­ łamach folklor" . 3 0 XIX-wiecz- znalazł się w czasopiśmie w dziale „Historia . „Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h wydarzeń międzynarodo­ j a k np. k o n g r e s Paryżu , amerykanistów Wiedniu uczonych lub 3 3 antropologów orientalistów czechosłowackich , w i etnografów Moskwie , w dalej 3 4 3 2 uroczystości 3 6 „ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h r e c e n z j i i krótkich notek chodnich ostatnio w Czechosłowacji p u b l i k a c j i , Karpatach w XV—XVIII wieku Des elements R. V u l c a n e s c u , bibliograficznych, powstałe w 3 7 dawanych jubileuszowe nekrologi . 35 m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e 28 28 „ČE", zwłaszcza że ścisła z folklorystami „Czeski i słowacki Materiał z h i s t o r i i etnografii nauki" 379 wyniku wy­ j a k np. J . Macůrka, Wořosi w za­ . 3B slaves dans la mythologie roumaine, „CE", R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197. 29 tanec v Nové Lhotě Kozinovská J. K r a m a ř í k , 31 a legenda dějin polky, Z „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165; o -Jidášovi, „CE", pohádky a pověsti a jejich „CE", R . 10: 1962 n r 4, R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373. O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u r e к, Laponské „CE", na Horňácku, tradice s. 364—368; V . V y c p á l e k , 3 0 Ostatkový W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á , „konopice" ukazał się t u d r u g i : V . M a - zhodnocení pro všeobecnou folkloristiku, R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191. ' J. Markov, К dějinám národopisu Zakarpatskej Ukrajiny, „ČE", R. 10: 1962 n r i , s. 66—80. 3 2 (Paříž, 33 O. S k a l n í k o v á , 30. VII.—6. VIII. VI. mezinárodní antropologický a etnografický kongres 1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88. Č. L o u k o t k a , XXXIV, mezinárodní kongres amerikanistů na Vídni, „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89. 3 4 skvě, 35 L. J . К r u š i n a-Č e m „ČE", ý, XXV, mezinárodni kongres oríentálistů v Mo­ R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91. E. B a l á š , Cestimír s. 316—317; J . K r a m a ř í k , Loukotka Šedesát pětašedesátiletý, let dr. Jána „ČE", Mjartana, R. 9: 1961 n r 3, „ČE", R . 10: 1962 n r 4, s. 394—395. V . F r o l e c , Profesor Cvetan Todorov zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3, s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý, „CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394. м D. K r a n d ž a l o v , Słownik starożytności słowiańskich, „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r , Irena Czarnecka, Polska sztuka ludowa, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego wnosi słownik połabski do wiedzy o kulturze materialnej Drzewian polabskich, „ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97. 3 7 D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech v 15.—18. sto­ letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského vývoje jižního Těšínská, jiho­ západního Polska, severozápadního Slovenska a východní Moravy), „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 398—404. 3 8 �RECENZJE 380 Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­ n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­ c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu tego d o w i a d u j e m y się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " . 3 9 4 0 O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w — w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o „Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j . Zofia STUDIA Muzeum I w MATERIAŁY Lublinie, Studia i LUBELSKIE: Etnografia, t. 1, L u b l i n do Materiały dyskusji L u b e l s k i e ^ są niewątpliwie o regionalizmie, która wydawnictwem zatacza pracach wydawnictwa dotyczących należy przyjąć nazwisk którzy nawią­ Jednakże z a z n a c z a się szczegól­ się wyraźnie, j a k w y k a z a n o jako w do­ jednolity związku z t y m j a k o główną i istotną rację stworzenie możliwości druku dla prac bytu naukowych Lubelskiego. pt. Etnografowie P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza gionaliści kręgi. ( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s ) region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W stanowiącym tej r e c e n z j i tak szerokie podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e tychczasowych 1962, w y d . ss. 41 tabl. pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m zywać Szromba w badaniach i danych bądź ludowej kultury biograficznych urodzeniem, Oczywiście wprowadzenie gionaliści" musiało bądź Lubelszczyzny i bibliograficznych działalnością tak powszechnie pociągnąć za sobą byli (s. 7—75), etnografów l u b są płynność re­ 85 i związani niesprecyzowanego i obejmujące regionalistów, z Lubelskiem^ pojęcia kryteriów objęcia jak „re­ niektórych osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­ by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług. Ponadto praca A. Zwolakiewicza t y c h s p i s e m osób, spełnia Niewielka (s. zestawienie wynikło nie obejmuje zapewne dorobku bibliografii J . Optołowicza, pt. Budownictwo praca 77—105), z pewnością horyzontów przez rolę p e w n e g o r o d z a j u wiejskie całokształtu z tego, że b a d a n i a drukowanego w pow. problemów. objęły obję­ regionalnej. tylko To lubelskim ograniczenie niewielki obszar, że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych np. w s k a l i województwa. który w większości dyskusyjne wydaje D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję wypadków się z b y t n i e poprzestaje rozbudowanie, na opisie. W t y m zakresie jak na rozmiary pracy, s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W z t y m t r u d n o było a u t o r o w i teriału w przyjętym zachować pełną konsekwencję schemacie a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y oświetlenie). 3 9 4 0 To zbytnie (np. f u n k c j e podane R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425. systematyczne jednak schematu związku w pomieszczeniu m a ­ są bardzo właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e rozczłonkowanie R . 9: 1961 n r 3, s. 323. izby autora, opisu skrótowo, i z b y , sprzęty, spowodowało te¿ �381 RECENZJE niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności (np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t rozbudowanemu s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a niejako w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­ dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy. C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j . za­ W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia (s. 107^—147), stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a obejmuje rozdziały: Stosunki gospodarcze, Formy osadnicze, Architektura, Urządzenie wnę­ trza, Tkactwo, Drukowanie płócien, Stroje, Garncarstwo, Zdobnictwo żelaza, Zdobnictwo w drzewie, Zdobnictwo przedmiotów obrzędowych. Już z p r z y t o c z o ­ nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­ we Lubelskiego. Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość Musiatowicz, oraz K . M a r c z a k , Kleszcze — nieznane narzędzie rybackie. T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y 41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h . materiał i l u s t r a c y j n y , Zofia DZIEJE Dzieje ZIEMI S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa, z i e m i słupeckiej zlecenie Powiatowej nonaukowym, ukazująca która zbiorowym objawem regionem. przez zespół pięciu chwili obecnej. wysiłkiem zainteresowania Inicjatywa Wydanie ta szeroko i tej naukowców powiązań podjęta przez Zespół znawczego autorów podjęte powiatu słupeckiego powiatu słupeckiego Rzeczpospolitej przez na popular­ i pozycji władz miejscowych inne książkowej, powiatowych, władze ludzi z powiatowe jest własnym mogłaby naukowego i popula­ opracowanie Zarysu wiedzy. pradziejów wiatu autorów pow. słupeckiego od czasów ciekawej dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a ryzacji Staszczak Słupca — Poznań 1960, s. 289. głównie historię o s a d n i c t w a do cennym zostały obejmujący R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e najdawniejszych powstała opracowane Janiny zamierzenia słupeckiego (Andrzej Ludowej wyniki (Jerzy badań (Andrzej Wędzki) d w u autorów, Z b i g n i e w a przedstawiają (Tadeusz oraz zrealizował przez Malinowski), Wędzki), Zarysu artykułu Młokosiewicz). turystyczno-krajo- Opisu Powiat Etnografia dziejów Słupcy słupecki w reprezentowana J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello, n a d rzemiosłem i i budownictwem po­ Polskiej jest którzy ludowym К Z. J a s i e w i c z , Z etnograficznych badań nad rzemiosłem ludowym, Iw:] Dzieje ziemi słupeckiej, s. 147—183; T . Stasińską-Maccariello, Z etnograficzrych badań nad budownictwem ludowym, [w:] Dzieje ziemi słupec­ kiej, s. 185—229. 1 �RECENZJE 382 Wymienione która p o z w a l a wyżej słupeckiej. N i e s t e t y sprawom w odtworzeniu mało tworzą m i e j s c a poświęca się usprawiedliwia zwartą Słupcy Materiałów też i pozostałych do badań uwaga jego skupia w omawianej ten b r a k się długotrwałych przede wszystkim n a d wsią ogólnie dostarcza orientuje w przez nam w pewnym stopniu s y t u a c j i współczesnej Ten brak pracy łąkach autora wynika, że n a ziemi być z powodzeniem artykuły z zakresu unikanie problematyki etnografii z zakresu przedstawienie wyników pow. słupeckiego sposób zwalając n a z o r i e n t o w a n i e ściowe p o t r a k t o w a n i e lezienie bardziej większej peckiej ilości n a 53 329 h a w s i historyków-współautorów uzupełniony n i e tworzą kawe w zesta­ słupeckiej i pastwiskach. zainteresowania sprawami mógłby na artykuł wsi. Z w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących uprawnej, pracy trudnościami osad m i e j s k i c h . s t a t y s t y c z n e g o załączonego ziemi całość,, osadnictwa na ziemi złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y Młokosiewicza, który wienia etnograficznymi, ciągłości i p r z e b i e g u historycznej a r c h i w a l n y c h . Stąd dziejach J. części poza się w stosunkowo wsi. Autor kwerend artykuły, 'na z o r i e n t o w a n i e przez zwartej całości s t r u k t u r y gospodarczej badań n a d rzemiosłem luźny łączy się problematyki wszechstronnego wiejskiej omawianej Niestety z resztą etnograficznych wsi. C i e ­ ludowym artykułami, j a k i e j pozostaje pozwoliłoby przy przez i społecznej nie czytelnikowi na opracowaniu dziejów n a to, iż dałyby po­ wieś. C a ł o ­ s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o . należy żałować również i ze względu dwa pracy, i budownictwem z pozostałymi się w ogólnej s y t u a c j i , w artykułów etnografów. odna­ Braku ziemi ciekawy słu­ przyczy­ n e k do z a g a d n i e n i a w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y ludowej. bowiem Dzisiejszy pomiędzy zabór pruski pow. i rosyjski słupecki i w przez około obu t y c h 100 l a t p o d z i e l o n y częściach różnie był układało się życie w s i . Spośród kilku prac umieszczonych w tomie uwagę c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y graficznych miosł badań nad rzemiosłem spośród ludowym, w s z y s t k i c h istniejących w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o , jaką d l a etnografa wykorzystanie krotnie go tworzą archiwaliów, skupiają którym autor o m a w i a na badanym spe­ etno­ terenie. Należą kilka rze­ do n i c h ko­ t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa, przekazy które w etnografa już Z. J a s i e w i c z a Z tradycji wzbogacają ustnej, poszerzona materiał jest t a m przez etnograficzny i wielo­ weryfikują. N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­ chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­ c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­ nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­ m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do. t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój. Nie pomija również rzemiosła w i e j s k i e g o , mimo tówki, i stałego które powolnego z a n i k a n i a istnieje niekiedy z braku zagadnienia, interesuje n a ogół każdego badacza a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j , oddalenia od niektórych w y r o b ó w warsztatu j e s z c z e wciąż rzemieślniczego, fabrycznych. na a skutek wg braku autora która go­ również, �RECENZJE O z n a c z e n i u rzemiosła czyć może ogół w fakt, iż małomiasteczkowego warsztaty kołodziejskie, m i a s t e c z k a c h , obsługując wiejskim zostało jest n a t o m i a s t wyparte Jak przez wynika z nie, ale z b y w a n o wiele kowalstwo, d l a w s i pow. słupeckiego kuśnierskie, okolicznych które m i m o wg w przez i wiejskich autora narzędzi, do wsi. Typowym tak zmian urządzeń na rzemiosłem nigdy autora n i e były materiału, wytwory produkowane lie: rzemieślników wyłącznie na zamówie­ j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne słupeckim, świad­ pracują walki konkurencyjnej z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k . nych trepiarskie miejskie. zebranego małomiasteczkowych 38X zresztą w jak warsztacie i technik i w T a ekspansja wyrobów innych regionach rzemieślniczym oraz wywołuje możliwości w poprzez skutkach fabrycz­ Polski, zanik prowadzi tradycyjnych zaginięcie niektórych rzemiosł. Artykuł rzemiosła wsi. Z. Zwraca przez tym samym badaczy Drugim dań Jasiewicza dostarcza małomiasteczkowego uwagę interesujących ciekawych producentem n a zagadnienie się rzemiosłem spostrzeżeń stosunkowo budynków zastanego T . Stasińską-Maccariello na mieszkalnych, gospodarczych w s i . Analizując rozplanowanie i i c h rozmieszczenie w mało szczegółowo wnętrza, obrębie dalej zagrody, początkowo do o p i s u zlikwidowane części należącej z m i a n y n a całym Skrupulatnie matyki związanej problemów, Dzieje które ziemi czenie w a r t o pracy: tradycyjne do R o s j i . budownictwa zabudowań konstrukcję zabudowań nie zapomina zestawiony należałoby słupeckiej m a przede Autorka omówić w w natomiast jakim współ­ przetrwało kierunku który wszystkim wyjaśnia powinno monografii BIERNACKA, Potakówka Warszawa całej popularyzacji być wydawniczą. cel, jaki wiedzy także stać się p u n k t e m wyjścia i wyczerpującej współdziałaniem, nie wyczerpuje związku 'z o p r a c o w y w a n y m szły opracowanie proble­ cały szereg tematem. Na przyświecał zakoń­ autorom o przeszłości Słupcy do d a l s z y c h szczegółowych w przyszłości pełnej kry­ Słupcy". Anna M. faktach gospodarczej zakończeniu w y s u w a są cenną i ciekawą pozycją fragment, studiów, których w y n i k i e m nad które n a ustalenie, w materiał e t n o g r a f i c z n y z budownictwem. i jej regionu. P o w i n n a tycznej o pewne zjawiska obszarze. zacytować „służyć budownictwo, To pozwala z ba­ material konstrukcję czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i w użytek jest sprawozdanie zestawia zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają zostało na rozpracowane wiejskim. ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i współcześnie dotyczących wytwarzającym z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j nad budownictwem. uzyskany sporo będącego wieś powiatu 1962, L u d o w a Zambrzycka-Kunachowicz jasielskiego Spółdzielnia 1890—1960. Z Wydawnicza, badań, s. 230.. Potakówka jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j (która n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­ w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­ ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„ przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a . �RECENZJE .384 okupacji wianej w niemieckiej pracy rodzinnej (1939—1945) o r a z stanowiły wyniki w s i , materiały Uniwersytetu w Łodzi, gospodarczych Polski Ludowej. własnych Podstawę badań autorki pochodzące z zespołowych ponadto P r a c a t a uwzględnia w przemian z wykorzystano dane rozwijających się badań K a t e d r y archiwalne zasadzie d w a elementy: i źródłową oma­ przeprowadzonych i Etnografii literaturę. 1) dokładną historię w s i , j e j oraz zanikających form organiza­ c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­ towanie nych. się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m Autorka kładzie bowiem wybranej za główny w s i procesu cel pracy postawiła współdziałania więzi prześledzenie gromadzkiego społecz­ na na rzecz przy­ wspólnego dobra. Problem Ze ten analizuje względu tradycyjnych form w końcu Na pomocy związku zespołowej chodzenie nikło wsi w okresie p u n k t wyjściowy z tych t r a d y c y j n y c h form z mechanizacją rolnictwa wzajemnej zaś t r a d y c y j n e znaczenie ze względu formy zwyczajowe wowej przy formy obsłudze pomocy występowały zabawowo-obrzędowe na pomiędzy inne mające możliwości niegdyś j e s z c z e do tradycyjnymi przejawami dokładnej i dochodzi dobra kosiarek sąsiedzkiej, niektórych rozrywkowe znaczenie form pomocy gromadzkiej ryzujących mienie stara Istniały zajmuje do współdziałania się r a c z e j ma­ j a k np. „tłuka", całkowicie. Za­ zespołowej, Podobnie w giną formie zaba­ zalicza występują­ form wspólnego dobra. współdziałania gromadzkiej Po autorka n a r z e c z wspólnego wsi tradycyjnych wsie z żywymi przede form tradycjami n i e było przykładów autorka współpra­ do czynników wszystkim fawo­ uświado­ wsi. rejestracją najważniejsze jakichś zachodzącej rzecz niedawna wszechstronną przedstawić zależności współcześnie (s. 228). N a t o m i a s t badanej formułowania formy młocarń pracy które istnieniu we których j e d n a k społecznych" mieszkańców jedynie unika bowiem w a na konkretnych się t y l k o sąsiedzkiej, w tę formę się słusznie sąsiedzkiej gromadzkiego analizie doszukiwać d l a celów społeczne Praca i współdziałania sąsiedzkiej. codziennej cy pomocy do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy pomocy i młodzieży. magiczne, do dziś. są n o w e niedawna. formami wszechstronnej n i e należy 70 l a t . omówienie przetrwało wprowadzane A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m cymi ostatnich stanowi „po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły także głównie badanej sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j i pomocy s z y n o w y c h . Niektóre w układ p r a c y ubiegłego w i e k u . W i e l e przykład w pracy autorka n a chronologiczny ich ogólnych zaobserwowanych uwarunkowania, prawidłowości, ze faktów natomiast względu ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m na jednej wsi. W pracy najnowszej, tej znajdziemy j a k i socjologii wartościowych i p o t r z e b n y c h pewien towi niedosyt. A u t o r k a etnografa, pracę t r u d n o zapewne interesujące oraz w etnografii zakwalifikować n i e zostały Praca zarówno z zakresu tego t y p u należy poddane jak powiedziano etnograficzną bądź warszta­ n a wstępie, socjologiczną. Można niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j szerszej bardzo p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona natomiast — jako historii do opierała się n a źródłach zarówno właściwych j a k i socjologa, żałować, że p r z y n a j m n i e j społecznej materiały etnografii. porównawczej a n a l i z i e , że opisanej społeczności wiejskiej w badanym autorka zakresie. Z więc kultury starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h cyficznych samą nie spe­ drugiej �385 RECENZJE j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii. cedują­ N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej Zofia KAJ Acre, B I R K E T - S M I T H , Primitive London Dawno już Man and His Ways, pracy. Staszczak Odhams Press L t d Long 1960. minęły czasy, w których ludzie wyobrażali j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w okazało się b a r d z i e j skomplikowane od u p r o s z c z o n y c h sobie rozwój kultur górę. Życie i t y m r a z e m spekulacji uczonych. Roz­ wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów. Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e . zrozumienia przemian poszczególnych kultur s p r a w i a , że T y m niemniej starają się poznać ich mechanizm i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o kim badaczom kultury, choć naturalnie reprezentują oni szereg badania u c z e n i dążąc do. wszyst­ różniących się między sobą kierunków b a d a w c z y c h . Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­ w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o . Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­ w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­ r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­ d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego, posiadającego bogate z b i o r y z regionów arktycznych, a także obszarów Pacyfiku. M. in. właśnie K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów. P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne Folk, znana bardziej n a zachodzie pod s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive Man and His Ways, jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska geograficznego n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­ w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­ k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r prymitywnych. Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­ lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała do o s t a t k a różnica epok. 25 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �RECENZJE 386 Innego przykładu wych dostarczają cisku od w s c h o d u przystosowania Indianie się do aktualnych północnoamerykańskiej warunków środowisko­ p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m białych osadników l i c z n e p l e m i o n a na­ indiańskie, prowadzące do­ t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe, t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a tam niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h p r z e z Hiszpanów tubylcom innych form bytowania. z Europy i r y g a c j i jest. konie Z l u d ó w osiadłych, uprawiających dostarczają rośliny, stają się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a radykalnie ich kultura materialna, społeczna i duchowa. Z punktu się widzenia t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­ czownicze pasterstwo wyraźnego cofnięcia Natomiast do bardzo ilustrację pierwotnego, Geneza jej t k w i w mosów, lecz w tundrze renów, renów osiadła i uprawa Indianie stopniowego przechodzenia wędrownego środowisku pasterstwa podobnym odwrócili północnych się puszczach. polowali, prerii są przykładem To od s u b a r k t y c z n e g o stanowi kultura do tego, j a k i e od i obserwacja ten l u d k u pierwotnemu zaczynało roślin", kultury. Lapończycy n a które pchnęła — się oceanu, zrodziło kulturę szukając właśnie ustawiczny hodowli zwierząt pasterstwu, jednak myślistwa Lapończyków. środków pościg za życia stadami u osiadłych dopiero w t e d y , Eski­ do sąsiadów gdy d z i k i c h braknąć. P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­ zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­ n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u . Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y T u a r e g ó w i j e j gospodarczej współzależności od osiadłych mieszkańców oa~. Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­ małą rolę. B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej roślin p r z e b y l i dawni Indianie Powhatan z Wirginii, o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e wie dawnych przez białych przekazów, ponieważ osadników stosunkowo l u b całkowicie wcześnie zmieniona. uprawy którzy przywędrowali n a te została T e n odłam na podsta­ ona z n i s z c z o n a szczepów algon- kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających go ludów południowo-wschodnich krańców dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­ j ó w myśliwych północnych p u s z c z . Jako ostatnich wreszcie przedstawia Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i później i rozwijający dzimy warunków regresu kultury z a r z u c i l i uprawę s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y , osadnictwa uczony Maoryjczyków polinezyjskiego K a ż d y z rozdziałów na Nowej uzupełniony Polinezyjczyków, roślin na zwłaszcza rzecz którzy Całość napisano a estetyczne opracowanie u przybyszów stylem Kaj wpływem i rybołów­ końcowych f a l zdjęciami precyzyjnym, pozwala lecz oraz obszerną wartość p r a c y d l a przystępnym i przypuszczać, że intencją i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących nieniami ewolucji Nowej Zelandii. został doskonałymi wydawnicze pod łowiectwa bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j czytelnika. z izolowany się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­ tam i przejawy wyspiarskich duński s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h , ciekawym, wydawcy się zagad­ kultury. B i r k e t - S m i t h nie omawia współczesnej sytuacji kultur pierwotnych i ich �RECENZJE 387 gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­ cowych podsumowuje opisane przykłady różnorodnych f o r m kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a blematycznym probierzem „postępu" zdaniem naprawdę decyduje jest o rozwoju rozwoju kultury, w y ­ uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o osiadłość w kulturze k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a wszyst­ LLOYD CABOT BRIGGS, Tribes the of Sahara, Harvard Dzięgiel University Press. 38, Massachusetts-. O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują sowania kultur osiadłych c y w i l i z a c j i . Leszek Cambridge Jego nadwy­ człowieka od k i e r o w a n i a k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u i powstawaniu pro­ pierwotnej. się o g r o m n y m wzrostem terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi, n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej gospodarki szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e nie surowcowej. zaintere­ eksploatowa­ Jednym z ob­ światowej przyciągają powszechną uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­ n i a S a h a r a . T a największa b u d o w y geologicznej, p u s t y n i a świata, o b a r d z o ludów, intrygowała od d a w n a wielkie europejskie, mocarstwa z b y t u , z drugiej Literatura i obserwacji urozmaiconym charakterze k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej kraje n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie dążące z jednej do z n a l e z i e n i a n o w y c h , przedmiotu sięga obfitych czasów dostarczyły l a t a w p ł y w ó w strony do r o z s z e r z e n i a źródeł surowców. grecko-rzymskich. rynków Dalszych danych i inwazji arabskich. Europejskie piśmien­ n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e nak bardziej i dokładne b a d a n i a prowadzone wpływów są głównie biorą początek dopiero przez pomiędzy W i e l k ą Francuzów, Brytanią terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania podróż­ próby opracowań n a u k o w y c h . wynikiem a Francją Jed­ od p i e r w s z y c h l a t X X w . bowiem tej ostatniej podziału dostały strefy się z n a c z n e miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­ tropolii, bądź, i to p r z e d e wszystkim w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e p r a c e — występują obfi­ cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­ renach nieliczne plemiona zamieszkałych Wspominam Saharą, p o m i m o i opowieści, przez koczownicze. o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m zainteresowania istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h które nowe opracowania pologicznych, dawniej zacierają naukowe prawdziwy obraz Sahary i jej ludności. legend Istniejące dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­ historycznych, geologicznych itp. O p r a c o w a ń bardziej ogólnych jest n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­ czynek do p o z n a n i a Wydana tego o l b r z y m i e g o obszaru. w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona Sahary stanowi bez wątpie­ n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m , a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m kilkuletnich literatury badań terenowych francuskiej, zamieszkujących oraz kompilacji a n g i e l s k i e j , włoskiej faktów itd. Autor na podstawie daje szeroki istniejącej obraz cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e ludów państwo- �RECENZJE 388 we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­ k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e , różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­ jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­ cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­ teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­ n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­ n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­ n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­ ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n . Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­ nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­ m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów, c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j rozpowszechnio­ n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­ jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­ wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a . P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t bezpowrotnie ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne. Wiktor K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal v o l . 5, K o b e n h a v n Windmills Andrzej Daszewski of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k , 1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a . P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955 �389 RECENZJE i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h p r z e z władze d u ń ­ skie. A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e na granicy Persji i Afganistanu kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j poszu­ osi napędowej i pracującej. T y p t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich, a potwierdzony we wczesnych źródłach pisarzy muzułmańskich. Perski geograf z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w . wspominają w i a t r a k i o p i o ­ n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e wschodnim I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­ kiego wiatraka. typu al-Dimashqi, Stary Ghorian, połowie Qal'a. (Badacz geograf przetrwał K. Ferdinand w miejscowości leżące w syryjski z przełomu konstrukcji młynów-wiatraków ten typ wiatraków i Afganistanu. w Dopiero dał opis drogi w i XIV w.n.e., do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u swych badaniach okolicach pomiędzy XIII z Sistanu. Heratu; Heratem terenowych Ghorian j e s t to małe a nadgraniczną Persji znalazł t a k i e młyny miasteczko miejscowością Islam spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w Afganistanie. W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży tej od s t r o n y północnej z szerokim północnych z odchyleniami) dla wylotu powietrza. Otwory pionowym i wąskim otworem pionowym (dla c h w y t a n i a otworem po stronie otwar­ wiatrów przeciwnej te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­ n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół przemysłowy. W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­ ści składowej całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny kamień młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a . Wrzeciono „takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a nosić d l a r e g u l o w a n i a się n a grubej wcho­ podstawie, zwanej młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­ grubości przemiału. Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j nych w wspiera ośmiu p i o n a c h , Długość poszczególnych p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h n a których p r z y m o c o w a n e ramion dochodzi są skrzydła-łopatki umieszczo­ z trzciny. do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek do 5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w pio­ nie jest rodzaj kuny przymocowanej do p o p r z e c z n e j belki, w którą wpuszczony górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e — j a k w większości e u r o p e j s k i c h Poniżej części o t w a r t e j oś młyna, z n a j d u j e zmagazynowane rynienką się właściwe jest zsypuje w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z dla wiatru, obok, w odchyleniami). pod sklepieniem, pomieszczenie glinianym przez które młynarskie. Zboże zbiorniku, się n a paprzycę. Górny kamień z którego do wąską przechodzi przemiału drewnianą młyński j e s t r u c h o m y . Wokoło górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło. Z na jednego b o k u mąkę. Z w ochronie Przesiewanie afgańskimi jest p r z e r w a , mąki wiatrakami „młynki m o d l i t e w n e " wykonywane o pionowej wzmiankowane w poniżej której z n a j d u j e jest się zagłębienie ręcznie. osi wiążą się ściśle źródłach w centralnoazjatyckie I V w . n.e. Podoibne wiatraki używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do szania pomp irygacyjnych. w Persji i Afganistanie. w końcu XIII Pierwowzorów Przypuszcza w., z a czasów tych wiatraków w się, że zapożyczono j e z terenów panowania mongolskiej poru­ Chinach szuka dynastii. się irańskich �RECENZJE 390 A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­ m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej życzenia ze W s c h o d u , odnośnie z okresu wojen do p i o n o w y c h , o s i są uważane z a z a p o ­ krzyżowych. N i e w y p o w i a d a p r y m i t y w n y c h wiatraków z Bornholmu swego z d a n i a i Słowenii, l e c z jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej fazy rozwo­ jowej. Krzysztof FERNAND Noire, 1960, s. 466 + 6 n l b . i Narastający w тара. ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­ rodów afrykańskich z n a j d u j e Langenhove śledząc swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e naukowej. jeden narodów z aspektów A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j , zakresie zainteresowania les—Weissenbruch tworzenia się Czarnej k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m (F. v a n Langenhove, L a nationalité albanaise, Bruxel­ 1914). iPraca Consciences obszernych Afrique V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n Bruxelles Van Wolski studiów tribales et' nationales naukowej literatury źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e . żań a u t o r a , o b e j m u j e kraje en Afrique Noire powistała w a f r y k a n i s t y c z n e j , obok rządowe, s p r a w o z d a n i a której wyniku jej z konferencji Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m środkowej rozwa­ p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego: G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y , bazę afry- Senegal, Nigeria, Kame­ run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a , Tan­ g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a materiału dotyczącego poszczególnych n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y , Nigerii, Konga i Kenii. Wynika to zarówno z bogatszych procesów i krajów konfliktów społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­ szej l i t e r a t u r y naukowej. T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e ogólnoświatowego, który od końca X V I I XX j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u w. z A m e r y k i , poprzez Europę, w 2 poł. w. dosięgną! A z j i i A f r y k i . Rozważania podstawowych Wśród nad świadomością narodową rozpoczyna autor od definiowania pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a . czynników charakterystycznych wg językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a przeciwko autora dla narodu, j a k Wspólnota szczególnie d w a : przywiązanie wszelkiej obcej do dominacji politycznej. T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h typów świadomości społecznej związanych z t e r y t o r i u m . Świadomość przynależ­ ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u odczu­ konfliktu. N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej w całej Europie i Ameryce dominacji. Autor udowadnia, ruch narodowy kształtował że p r a w i e się pod z n a k i e m oporu. Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­ n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej Rzuca dokonano się w oczy fakt n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o . omówienia pojęcia „świadomość b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu narodowa", „naród" w ogóle którego oraz n a �RECENZJE 391 c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­ domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­ n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­ nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­ winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­ mienia. • W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y . W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­ nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli. Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­ t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­ s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­ dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański. Wczesne etapy kolonizacji i handel niewolnikami odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład struktury plemiennej ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio tych w system handlu. W nowych organizmów przed etapem znajdujemy nocnej wypadkach państwowych. reżymu k o l o n i a l n e g o stały się bodźcem Generalny wyglądał obraz układu następująco: — emiraty Haussa i Fulah, a w Afryce wschodniej spotykamy wciągnię­ do t w o r z e n i a politycznego n a d Zatoką silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y Nigerii naty. W wielu się Afryki Gwinejską i Y o r u b a , w pół­ c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­ dobrze z o r g a n i z o w a n e królestwa Ugandy: A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­ ce b r a k bardziej z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło System kolonialny, który w sfedero- Kongo. końcu X I X w. objął całą t z w . Czarną Afrykę, w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­ stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej tej ostatniej i odróżniał zawsze k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość d w a pojęcia: człowieka czarnego i białego. S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y przez F r a n c u ­ zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­ kowitego norm przewrotu dotychczasowego układu plemiennego: i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y czynnikiem wzmagającym jest powszechnie detrybalizację upadku tradycyjnych się j e d n o s t k i od zespołu „detrybalizacją". O g r o m n i e było kształtowanie się rodo­ ważnym ośrodków miej­ s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville. Czynniki ekonomiczne powodują liczne sezonowe migracje do miast, gdzie tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­ c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą się n o w e g r u p y społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to. �RECENZJE 392 że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada rodzin. Niemniej tworzy i przemysłowców W i miastach białymi się g r u p a nazywanych też ujawniają zarówno w ludzi przez mających duże autora głównymi czynnikami kontrasty między życia, j a k i s y s t e m i e i poniżenia conych aspiracje. najsilniejsza Narasta drobnych handlowców „evolués". się n a j s i l n i e j standardzie Świadomość nierówności wykształconych, autora niechęć determinującymi ludźmi czarnymi dyskryminacji. jest wśród i opozycja, tworzenie się ludzi które wykształ­ są zdaniem świadomości naro­ dowej. Pierwszą j a w n ą reakcją n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n - gizm Mpadi i Kościół Czarnych-Simona w Kongo, religia Kitwala rozpowszech­ niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e . Ruchy te s k i e r o w a n e rzucała pewne częściowo p r z e c i w k o zakazy dotyczące dogmatyce niektórych chrześcijańskiej, dawnych instytucji która n a ­ plemiennych i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły wyj­ ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a . Wraz z rozwojem miast, rozwojem s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­ listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości, którymi B i a l i zdobywają b o g a c t w o i władzę. W barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u a dzięki s t u d i o m zacji w Europie europejskiej, prawa człowieka, równość i doszukiwać Europa żyła j e s z c z e w Wskazuje Peoples na Party kraju, Union postępowe hasła narodowa, oni interesować cywili­ demokracja, historią własnej języka jednocześnie do literackiego. wszystkim licznych Dążą Oddziaływanie po I I w o j n i e partii kiedy rozwoju elity światowej. narodowych, np. Convention 1949 r. p r z e z N k r u m a h a , Kenya założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h z n a c z n i e zachwiała Uczestnictwo się jednak afrykańskiego, świetności, szczególnie z o k r e s u , n a Złotym Wybrzeżu w autorytet d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h czenie. się grunt niezależność i zacofaniu. własnego się p r z e d e tworzenie założonej African National wódców to dawnej prymitywizmie obserwuje n a własny patriotyzm, niej t y m z a k r e s i e napotykają się przywódcami r u c h u i i n . Zaczynają się w własnego intelektualnej przenoszą j a k wolność, kultury kulturalnego z nich staje wodzów oddalonych przywódców t r a d y c y j n y c h , których przy­ władza je­ od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­ plemiennych obserwuje się szczególnie w ru­ c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­ mania dawnej Kolonialny miennymi władzy. podział a d m i n i s t r a c y j n y , miał duże z n a c z e n i e niezgodny unifikujące. z właściwymi t e r y t o r i a m i Różne, często u p r z e d n i o wrogie ple­ ple­ m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u . Pojawia się p o c z u c i e świadomości n a r o d o w e j n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą lity system ekonomiczny spajający się różnych g r u p często w r o g i c h , w granicach politycznych wytyczo­ rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a różne r e g i o n y i zmuszający j a k zdarzało się to w w y p a d k u do jedno­ unifikowania państwa Ruan­ da-Urundi. Unifikujące nie znaczenie mieszkańców kolonii miała świadomą uzasadnioną ekonomicznie n y c h krajów, n p . U n i a Afryki Afryki Centralnej: asymilacyjna obywatelami Rodezja, akcję Wschodniej: Niasa. polityka francuskimi. Wielka unifikującą Francji i Brytania przez tworzenie Uganda, Kenia, Tanganika, uczynie­ prowadziła unii oraz róż­ Unia �393' RECENZJE Zlepkiem różnych p l e m i o n jest N i g e r i a złożona z p i e r w o t n e j Nigerii i dwóch protektoratów. Polityka unifikacyjna wywołała gerii, w s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w Ugandzie, Ni­ Niasie. Najważniejsze znaczenie kolonializmowi. Wśród ruch w Mau-Mau unifikujące wystąpień Kenii, który miała szczególną objął jednak wspólna gwałtownością przede walka wszystkim plemiona z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków przeciwko charakteryzował Kikuyu. się Jego i zabrać zagarniętą p r z e z nich ziemię. Wystąpienia w U g a n d z i e konstytucjonalny charakter i Niasie miała miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię. walka o niepodległość w Ghanie. m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y Bardziej W Nigerii międzyplemien- ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­ m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego najbardziej k r w a w o wystąpiła w b. K o n ­ go B e l g i j s k i m . Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j ki Zachodniej i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j cych najbardziej państwa w dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e postanowiły jednak polityce ekonomicznej Wnioski mości autora narodowej Afryce jest wspólnotę sytuacja kolonializmem narzucającej łecznego. Opór zachować handlową oraz koordynację i społecznej. są pokrótce następujące: specyfiką w ściśle u w a r u n k o w a n e rasowo, Afry­ należą­ model i oporem się j e j dominacji kultury i organizacji spo­ Zdaniem podlega fluktuacji i osiąga, podobnie j a k inne typy zależnie od okoliczności, już życia r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych. narodowa, zorganizowane było obcej ruchach świadomość bardziej grupy w autora formy Tworzenie przeciwko zupełnie o d m i e n n e j t e n , przybierający kształtowania się świado­ kolonialna. świadomości różne społecznej, stopnie nasilenia. W Czarnej Afryce r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a etapie różnych g r u p e t n i c z n y c h w wa konsolidacji konkretnej # realizacji żądań walce o niepodległość. niepodległościowych rozbiła Perspekty­ względną spoistość p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do separatyzmów międzyplemiennych zaostrzających dominowania państwie. W w n o w o powstałym związku z założeniami i w n i o s k a m i autora P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e dawnych się w miarę r y w a l i z a c j i w nasuwają się p e w n e chęci refleksje. pojęcia „świadomość narodowa" od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­ na rozpatrywać tycznej, która niezależnie zdaniem od siebie. O p o z y c j a autora m a przede przeciwko wszystkim obcej narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j r a z bardzo zróżnicowane bardzo szybkie byłoby szczęśliwiej świadomością odradzanie bardziej się antagonizmów świadomość antykolonialną? m i e r z e przyczyniła kiem e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a wspólnego Wydaje przekonywającym własnej autonomii, co określane Proces kształtowania się jest świadomości świadomości i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u C z y więc o niepodległość w narodowej, przez autora narodowej w kulturalnego jako czego grup nie nazwać ogromnej wykładni­ e t n i c z n y c h do separatyzm Afryce nie­ świadczy u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a dążenie poszczególnych jest kolonii grupy międzyplemiennych. poli­ świadomość t a n i e była trwała, się, że w a l k a się do r o z b u d z e n i a dominacji determinować dopiero plemienny. rozwija się- i gospodarczego danego p a ń ­ s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów. �RECENZJE 394 O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j r y s u j e się w b o g a t y m w Czarnej Afryce materiale przytoczonym przez autora bardzo n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a jasno i logicz­ się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a " defi­ i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­ k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a . łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e S z k o d a też, że p r o c e s y są w o d e r w a n i u od z j a w i s k spo­ gospo­ darczych. Nasuwa się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije jvżno-afrykanskich Bantu oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e i w grupę etniczną oparciu obszcznosti („Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955) teoretycznych i odmienny bierze o kształtowa­ nacjonalnoj ustawienie sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę zamieszkującą o stalinowską definicję pod względem narodu terytorialnym rozpatruje wszelkie założeń rozważań różne kolonie czynniki będące z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań dotyczy sytuacji potrak­ towane i przemian ekonomicznych, natomiast zostały m a r g i n e s o w o . V a n Langenhove zagadnienia świadomości natomiast koncentruje n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e stkami administracyjnymi Marginesowo danych potraktowane kolonii zostały a z kolei późniejszych zagadnienia wszystkim z niepodległych LUCY MAIR, Great Nowoczesna Badania Primitive Government, Penguin jedno­ państw. ekonomiczne. Joanna Middlesex, się w y ł ą c z ­ Books Maciejewska. 1962, Harmondsworth, Britain. etnografia terenowe nie uznaje współczesnych hipotezami o domniemanym pojęcia „pierwotnej anarchii ustrojowej". społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały dawnymi b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a znać, że f o r m y rządów i sposoby sprawowania władzy oraz w y m i a r u jakoby przy­ sprawiedli­ wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­ r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej Afryce biali zaawansowane zdobywcy kolonialni ze z d z i w i e n i e m spotykali znacznie nawet k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną instytucję władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e w istniejącym dania naukowe s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego. wykazały, że n a w e t Późniejsze stosunkowo dokładne się ba­ pierwotnych ludów C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo rozwi­ jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m wśród b a r d z o jednak podboju kolonialnego różne f o r m y tych pier­ w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h dotrwało w częściowo tylko zmienionej formie do n a s z y c h j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m i narodom, a wreszcie wielonarodowym T y m właśnie różnym f o r m o m łi c z a r n y c h mieszkańców Afryki czasów. Obserwując kształtowanie się władzy, l o k a l n y m , następnie szczepom królestwom. sprawowania Wschodniej władzy i w y m i a r u poświęciła sprawiedliwości swą pracę P r i m i t i v e G o - �RECENZJE vernement a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów Bronisława kultura Malinowskiego. społeczeństw obserwacje rozwój i 395 O d lat zajmuje murzyńskich życia wieśniaków i kształtowanie Ghanie. się Zainteresowania w w się b a d a n i e m dobie współczesnej. Ugandzie i Niasie, a w przemian, j a k i m Lucy ustrojów i i n s t y t u c j i społecznych naukowe L . Mair najlepiej zresztą Policies in Twentieth Anthropology i An a p r z e d e w s z y s t k i m Survey obserwacji rodzaju sposoby kontrowersje People of African d o w c z y n i t z w . antropologii stania African Marriage stosowanej etnograficznych in the i s p r z e c i w y . N i e analizując stosowanej Zasadniczo nych — o stronnicze Primitive jednak ustrojów Studies Century (1934), (1953). J a k o w y k ł a ­ wykorzy­ polityki kolonialnej. ich t u obszernie warto Tego stwierdzić, że to Government pomawiać autorkę — przedstawienie Government murzyńskich tytuły przedstawia szcze­ owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a pologii ilustrują k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive rze i otwarcie niepowodzenia Nigerii a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m wprzęgania n a u k i do potrzeb badała w in Africa, and Change do celów b r y t y j s k i e j ulega prowadziła ostatnich latach nowych i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native Applied Mair obrazu jest pracą i z zagadnieniami w ciemnych analizującą antropologii Wschodniej. zwolenniczkę antro­ barwach. formy tradycyj­ stosowanej niewiele m a wspólnego. We wstępie wanych przez Lucy siebie Mair omawia pokrótce ludów. Chodzi t u więc rozmieszczenie o szczepy geograficzne Nilotów, opisy­ Nilo-Chamitów i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a i przedstawia Pierwsza pierwotne środowisko część formy s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych geograficzne, książki w zatytułowana u s t r o j u szczepowego, jakim Rząd szczepów żyją. bez państwa omawia najbardziej właściwe głównie zamieszkującym na tych o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m . W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h c z y i łowców, n i e mogących bardziej hord p i e r w o t n y c h z p r z y c z y n czysto gospodarczych związać zbiera­ się jakąś skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej Azji. A jednak do o s t a t n i c h n i e m a l nych w całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r Szyluk, Dinka, Nuer rodowej". u Szyluków, p r z e d m i o t rytualne, u czy T u r k a n a W o : z o w i e mieli bardzo wielu niż czci E u r o p y c z y Małej one władz sprawiedliwości determinowało N i e posiadały zgromadzenia n i e wytworzyły „krwawej całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j tej władzy rozjemczo-doradcze, pierwotnej „rozproszonej władzy sprężystej także która w można już i wodzostwa. początek W wystarczającym Druga się w ł a d c ó w oraz g r o m a d z o n e niezwykłe znajdzie zaobserwować kiełkujące zaczątki daje wiara w dziedziczność w j e d n y m ręku bogactwa. umiejętności zjednywania sobie sił I tu j e d ­ scentralizowanej l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r tworzenia religijnego dający było rodowej. mechanizm s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m . nak funkcje istniejące złożone ze s t a r s z y z n y rządowej", zemsty N a w e t „boski k r ó l " R e t h Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić działania central­ u t a k i c h szczepów ciągle p r a w o mizerne prerogatywy. ostentacyjnej rozkazywał. ludów czasów władzy widzimy, jak znajomości rytuału Bogacz, w dodatku posia­ nadprzyrodzonych, łatwo popleczników. część książki analizuje pierwotne królestwa Afryki Wschodniej, jak �396 RECENZJE Ganda, Ruanda omawianej sprawa i i n . N i e sposób t u przedstawić obcych władców ściowe, p r o b l e m tyczny autorkę Primitive przez i podział więzi władcy namiestników a n i części bogatej Government. społeczeństwa ze służącymi terenowych czarnego problematyki Każde z zagadnień, t a k i c h j a k n a k l a s y , społeczno-narodowo- m u „klientami", c h a r a k t e r króla, hierarchia biurokra­ urzędnicza, pozycja w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o wyższego kapłana i konflikty z prastarym systemem rodowym a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów. łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e tradycyjne — i powierzchownie oceniając afrykańskie,, J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a części Primitive Government. Stwierdza porusza L . Mair w o n a wyraźnie, że b r y t y j s k i m torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u P o prostu dążono p r z e z ników szczepowych w stawał się pośrednikiem sobie dziesiątki „komisarzem władców Lojalny i naczel­ k a c y k c z y król d y s t r y k t u " a tubylczą tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej bez j e j istotnej treści n a ogół. C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e dały ustro­ poszczególnych kontroli nad ich poczyna­ l a t do wciągnięcia system administracji kolonialnej. między białym koloniza­ systemów sobie lojalności całkowitej Afry­ ostatniej łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o rany. to P r z y okazji widzimy, j a k i n s t y t u c j e społeczne. ki Wschodniej niami. naj­ wszystko spo­ władzy, popie­ Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­ jakiejś tworzono scentralizowanej, pierwotnej s z t u c z n y c h „przedstawicieli" władzy. Tu szczepowych. mozolnie Stopniowo niejednokrotnie jednak, w ciągu dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h , tradycyjnych władców i wodzów. koncepcji polityki kolonialnej townie I oto n i e o c z e k i w a n i e okazało się, że ci d a w n i dosyć d l a twórców gwał­ zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń społe­ czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych się przedstawiciele szybko awansującej, nowoczesnej zaczęli inteligencji wysuwać murzyńskiej, dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e wiska tej władcy i w o d z o w i e po dawnych, tradycyjnych wodzach plemiennych. T y m ostatnim stano­ chętnie- z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e zawzięta w a l k a ruchów ujmie sobie się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami murzyńskich. s t e r rządów. o to, k t o w Administracja szczepowych młodzieży. T r u d n o Chodzi przywódców, niepodległym brytyjska, wypracowując n i e dostrzegła nowoczesnych państwie w przyszłości koncepcję wzrastającej siły zjednania kształcącej się dziś odrobić tę omyłkę. C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­ czeństwie całkowicie? O t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o powstałych państw afrykańskich, w cyjnych wodzów wywołało gwałtowne Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu dwoma L. Mair ugrupowaniami — młodym, Książkę L . M a i r będą których u s u w a n i e się niepodległym protesty do d a w n y c h jeszcze się w nowo trady­ dawały mieszkańców. K o n f l i k t y między t y m i we znaki — zdaniem l i t e r a t u r y dotyczącej szczepów afrykańskim. wykaz n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej szeregu cień l u b i a n y c h i niezadowolenie tradycji. długo państwom uzupełnia i n d e k s o r a z i w o pokrewnych tematach. Leszek Dzięgiel �RECENZJE GUY •chine, MORÉCHAND, Principaux traits 397 du chamanisme Méo Blanc en Indo- B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n 1955, ss. 509—546. W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto. Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme et les techniques archaiques de l'extase, P a r i s 1951), uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­ w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę, gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t , iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j . o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć, o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i . najważniejsze elementy s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka, W pierwszej przeobra­ żenie ciała części artykułu szamana przy Moréchand jego i n i c j a c j i , przedstawia jego zdolność podróżowania w światy (nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­ w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j drodze, d u c h y , które m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­ w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h Przechodząc do właściwości, elementów. jakie musi posiadać szaman, w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h u Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e , nizm w wykazywać iż a k t y w n y zdolność do „trzęsienia się". Tę sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt rozpatruje szamanizm Białych M e o wpadać c h a r a k t e r przeżycia różni g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu chand a b y móc szamanizmu, j a k np. stricto. W fizyczny i d r u g i e j części M o r é ­ n a tle porównawczym. M. in. opiera­ jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y był obecny, w y k a z u j e , iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o szama­ psycholo­ których dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e . dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a „Po­ jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­ wiednika „piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e , dotyczące n i e b a on, iż funkcję iż s t a r e w i e r z e n i a szamańskie i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie udowadnia axis mundi, którą w szamanizmie ludów Syberii posiada b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e raźnie występującą tylko szaman element u Białych Meo koncepcję m o r a l n y , występujący znajduje s z a m a n i z m u (fizycznego u Białych M e o z a l e d w i e związane u Białych M e o jakie przekształ­ szczegółowo z szamanizmem. ów szamanizmie n i e j a s n e i pośrednie wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje s o r i a i sposoby wróżenia przejścia", z a p r a w d o p o d o b n e , iż m. i n . także u Ałtajców, może być w obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u c e n i a ciała s z a m a n a ) Wreszcie „niebezpiecznego „czystego s e r c a " może pokonać, i uważa często na w y ­ aluzje. akce­ �RECENZJE 398 W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a szamanizmie spełniają pomocnicze duchy n a początku rolę, jaką w szamana, których one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h ilość azjatyckim może wzrastać, osłabionych bądź a k u l - t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów, co jego z d a n i e m u w y d a t n i a monadologiczny c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e pozio­ — j a k pisze a u t o r — r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i , szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a zuje n a dosyć b l i s k i e analogie swoich ludów opis duchów- się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand u wielu Przechodząc do demonologii kreśla a u t o r zalety. Z k o l e i następuje d l a przywoływania wska­ Syberii. Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u szczególną rolę, jaką grają u n i c h (podobnie j a k w pod­ Chinach) duchy d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a rodziną i j e j d o b y t k i e m , oraz opisuje związane z n i m i przesądy i ceremonie. dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa czychać ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze i jaskiń, powodujące różne choroby i wypadki Im moją są d u c h y lasów, źródeł śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a , iż B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a żącego do p r z e r w a n i a Na i początku c z w a r t e j większością uprawnym, łych Meo (pli) — zwierząt części Moréchand z w r a c a jedynie kukurydzy i m. i n . uwagę, iż poza ryżowi, swoim głównym posiada d l a drugiej jest n a j m n i e j pierwszych choruje, trzy (nu) dusze, — których grób,'a przejrzysta — przeznaczeniem dla trzeciej piekło; p r z y dla jednej (także z w a n e j nu), której c z y m ciało p o z b a w i o n e interwencji opisów tego r o d z a j u ducha, c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h doko­ konieczny ceremonii dwu której u m i e r a . O i l e przywołania nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której się przypisują Bia­ są: pli, a z odejściem t r z e c i e j ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m kilka ludźmi roślinom B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według człowiek niebo, koncepcja dą­ więzi łączącej go z ciałem. wraz jest szaman. Moréchand z t e k s t a m i związanych oddalenie podaje z nimi też pieśni. W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y ważania te kończy autor pisują z a c h o w y w a n i u wzmianką nawet szkodził z a życia społeczeństwu. o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e Roz­ B i a l i Meo przy­ się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­ jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię. W nad piątej części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m psychologicznymi aspektami szamanizmu s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e , Białych swoje rozważania Meo, jego ewolucją iż społeczeństwo i c h daje i sto­ d o b r y przykład sza­ m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego przejawy, które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r B i a l i Meo są n a j d a l e j n a południe mieszkającymi podkreśla reprezentantami również, że azjatyckiego s z a ­ m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w Środkowej, zważywszy iż z a l e d w i e w s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e racji, jakiej t a m ulegli, I poł. X I X w . Białych M e o podlega Azji z Chin i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a . również uwagę, iż s z a m a n i z m przywędrowali do akultu­ Niemniej jednak procesowi stopniowego zwraca on słab- �399 RECENZJE nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o t y l k o ulec Do n a osiadły t r y b życia może przyśpieszeniu. artykułu dołączona jest orientacyjna mapa Azji z zaznaczeniem rejonów występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych form zredukowanych; stawiającymi ponadto k i l k a związaną mańskie, p r z e d m i o t y rzami i ofiarami tablic z szamanizmem ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i przed­ biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u sza­ z ołta­ s c e n y z rytuału szamań­ P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny zarówno skiego d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia (i, jego plan) dokonywanego nad dzieckiem. d l a pogłębienia n a s z e j znajomości k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h ewolucji largo i n t e r p r e t a c j i i diagnoz, zwłaszcza porów­ dotyczących s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego oraz psychologii szamana. Rozpatrywanie poszczególnych sensu elemen­ tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­ n y postulat metodologiczny. materiał porównawczy Południowo-Wschodniej W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a z zakresu demonologii i Chin Południowych i obrzędowości mogłaby się uwzględniająca i n n y c h ludów okazać bardzo Azji inte­ resująca. Tomasz M. MEAD, Cultural Change and Technical Marszewski Development. P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e innowacji t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­ czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j , gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej, w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­ ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­ n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy. W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­ nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­ wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­ ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o po części p r o f e s j o n a l n y m ograniczeniem s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a celowości p o d e j m o w a n y c h z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­ czywszy. �RECENZJE 400 Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających zaabsorbowane strybucja są zagadnieniami środków f i n a n s o w y c h też f a k t , że często u władzy bezpośrednio czy lokowanie znajdują się się ośrodki w ł a d z y gospodarczymi, bardziej j a k właściwą dy­ priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t ludzie wyobcowani ze s w e g o środo­ w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość, efektywność, wydajność), n i e rozumiejący niejednokrotnie problemów społecznych a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć mece­ n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­ dek badania tyczne społecznych wykorzystanie rezultatów pracy industrializacji stara naukowców. Pod się wpłynąć auspicjami UNESCO na prak­ ukazała m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą się publikację. Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \ Zagadnienie rozwoju a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących się n a niższych s z c z e b l a c h technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej ujmo­ w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i , obecnie nad niemal całkowicie wyeliminowana, związkiem p r o t e s t a n t y z m u w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m logii, odmawiając jącym o d m i e n n y w idąc z rozwojem śladem ekonomiki weberowskich rozważań kapitalistycznej, u t r z y m y ­ szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­ t e n sposób p e r s p e k t y w rozwoju społeczeństwom reprezentu­ t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecz­ n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała ahisto- r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i społecz­ nej miałyby w świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j reprezentować rozwojem najprostszą instytucji, formę podatną tej zatem i ludów pierwotnych. organizacji, na T e ostatnie nieskomplikowaną zaadoptowanie form nadmiernym amerykańskich, miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w sensie kierunek ujęcia jest p r z e k o n a n i e , że z m i a n y w przystosowawcze i postępowe wodują badań nad czenie tutaj leży j e d n a k koordynacji akulturacją. Innym w symplicystycznegp s t r u k t u r z e gospodarczej zmiany w n i e w założeniu, a w obu procesów. O b e c n i e przykładem organizacji co pewnym automatycznie społecznej. niedopracowaniu Stanach Zjednoczonych po­ Uprosz­ metod koniecznej (a także częściowo p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m dla środowisk amerykańskich balastem realizację p r z e z k r a j e zacofane lach reprezentowanych wypadku nizacji. nie głównie przez aktualne Próba t a jednakże, zwłaszcza j e s z c z e zadowalających mocarstwa. o n a rozwój różnych ujęć jeśli ekonomicznego, grupowej teoretycznych w y n i k a co o z n a c z a , że rozwój dezintegracji być j e d n a k połączonej spełniony j e d e n chodzi o sferę jako tzw. państwach-modeInteresująca struktury w tym moder­ społecznej, wyników. społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e tu Widzi w jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami dała Z ahistoryczności. wzorów w y p r a c o w a n y c h praktyczne wskazanie, że n i e istnieją w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m t e n n i e m u s i pociągać z a sobą z utratą warunek — rozwoju kompletnej zasadniczych cech k u l t u r o w y c h . mianowicie oparcie rozwoju Musi na w y ­ b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­ nocześnie służyłby utrzymaniu i wzmocnieniu M . M e a d , Cultural Patterns trwałości społeczeństwa. W swojej and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352. �RECENZJE 401 książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­ k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej kultury. P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­ n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y . Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii kulturalnej interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) . D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­ łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­ w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­ mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­ n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­ k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­ gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­ wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­ c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­ nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa. 2 Pod w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają wyraźnie a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie. O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­ tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t , u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­ r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­ czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­ zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a . W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­ c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u , M . К. O p 1 e r (red.), N o w y J o r k 1959, s. 533. 2 26 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I Culture and Mental Health. Cross-Culture Studies, �RECENZJE 402 a praca na roli nie zabiera niepokoju" . wiele c z a s u oraz n i e p o w o d u j e s y t u a c j i napięcia c z y 3 Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych spowodowanych rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną. S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­ c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia, to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia. Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­ wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­ mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­ łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się g r u p y bezrobotnej inteligencji (terminem t y m obejmujemy w s y t u a c j i państw rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­ terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­ śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­ s z y c h rozważań. Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­ w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m „wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e przynoszą d e z o r i e n t a c j i " . 4 P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­ ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­ w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie tradycyjnego układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­ wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­ k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­ w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­ p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o - 3 Mead, op. cit., s. 51. 4 Mead, op. cit., s. 15. �RECENZJE 403 jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­ n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że osobniki niedopasowane do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­ c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują zmiany. Należy podkreślić — n i e z a w s z e rający im prawo przeciwstawiania d l a etnografów oczywisty — się w p r o w a d z a n i u postulat odbie­ d r a s t y c z n y c h często zmian w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u zgodnego z k r y ­ t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację i środków wprowadzania podjętych wśród małżeństwa T i v (Nigeria) drogą A dministracja ich w wymiany angielska życie. W kroków kobiet książce zmierzających przez motywowała relacjonuje te do się s z e r o k o zastąpienia instytucję małżeństwa posunięcia normami decyzji skutki instytucji drogą kupna. humanitaryzmu i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one radykalną i konieczną próbą o b a l e n i a i przygotowania w życiu go do d a l s z e j grupowym, podaży siły roboczej pomnienie ponieważ Spowodowały one początkowo dezintegrowały rodzinę i zaburzenia likwidując równowagę minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­ powyższych ubolewających zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v ewolucji. wydarzeń niejednokrotnie n a łamach książki odbija opinie etnografów nad niehumanitarnymi konsekwencjami podobnych kroków. W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości. R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w społeczeństwie, w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­ m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­ w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­ dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­ m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j wartości. Wracając do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­ c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­ strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego. Kontynuując uwagi n a temat form uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u zależnych częściej w y b i e r a z zakazem. Chodzi modernizacyjnych rozwijających wydaje się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u o to, że a d m i n i s t r a c y j n e decyzje zmierzające jakichś c e c h uważa się z a m n i e j s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j stawiając rozwiązań wprowadzenie się, że nowych wemu systemowi) lub zaakceptowania można się państw p o l i t y c z n i e n i e ­ organizacyjnych połączonego do usunięcia efektywne, (obcych pozo­ dotychczaso­ n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e - �RECENZJE 404 gulowanemu działaniu następujące i istniejących przykłady. Podjęte wzbronienie produkcji tego już w a r u n k ó w w 1963 r. w rodzaju społecznych. Tezę tę Indiach ograniczenia wyrobów ilustrują obrotu j u b i l e r s k i c h , który złotem powszechnie w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e nięcie składowej z tradycyjnego produktywizacja układu wartości. C e l e m środków f i n a n s o w y c h tezauryzowanych tej d e c y z j i była dotychczas w usu­ m. in. t e n sposób n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć może z c z a s e m n p . p o z y c j a z a w o d o w a w uprzemysławiającym się państwie. Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a organizacji nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału społecz­ kastowego. Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u wskutek oporu czynników konserwatywnych. I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­ kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m wzory zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­ c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­ m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­ gramu. C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical Whole nowi Cultures oraz Cross-Cultural Change w pierwszej Studies of Aspects praktycznie wybór patologicznych politycznych w części (Studies swojej of Technical skutków niewłaściwych o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych decyzji i c h władzy. to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym angielskiego typu szkolnictwa w rach wychowawczych B i r m i e , całkowicie odmiennego od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W 0 łatwiejszym p r z e b i e g u Change) występuje zdziwienia. np. w warunków jeśli w rachubę wypadku Zresztą sama Nauru). autorka stworzonych w swoich wchodzi Taki wysoki stopień mowa związ­ łatwiej interwencję charakter pracy zastrzega wzo­ książce j e s t także przez się wprowadzeniem procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w się do n o w y c h wnętrznego, n a w e t ośrodków Ilustruje k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o stosowują of sta­ przy­ świata ze­ i n d u s t r i a l i z a c j i , co Mead n i e może się n a wstępie, że książka budzić nie jest 1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­ n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­ log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd matystycznie ukierunkowani p r a k t y c y , n i e posiadający etnograficznego prag- przygoto­ w a n i a , n i e będą najczęściej w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e pasowanie przez wprowadzanych siebie zmian do tradycyjnej struktury r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s modernizacji społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e do­ zainte­ europejskiej e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości krajów k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości będzie musiała polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych do pomniejszenia to przede zmierzających n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a wszystkim z a pośrednictwem inicjowanych przez państwo się świadczeń �RECENZJE i służby społecznej. W ł a ś c i w y graficzne i socjologiczne wybór badania 405 odpowiednich środków mogą ułatwić procesu industrializacji i urbanizacji. etno­ Natomiast i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­ darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­ leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej ret Mead. przez Nie trzeba autorkę dodawać, zalecenia końcowej że niezależnie te przedstawiają części p u b l i k a c j a od drogi dużą Marga­ metodologicznej wartość. Zwracają obranej one bowiem u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują towanie najdrobniejszych silnie zakorzenione skliwie jej przejawów nie jako nonsensowne z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a opracowanego programu. zastrzeżenia — dowodzi, że Praca Mead — etnografia może być obyczaje, oprócz t a k t u także pomijając nauką wszelkie wobec stosowaną, trak­ ale jako w tro­ niej dobrym z n a c z e n i u tego t e r m i n u . Sławoj REINHARD Ostsee, Badania miec Na PEESCH, [w:] Deutsches Kulturströmungen Jahrbuch z dziedziny in den jür Volkskunde, geografii kulturowej czoło p r o b l e m a t y k i Küstenzonen we wschodniej którzy w XII—XIII südlichen w. części d o l n y c h idące z z a c h o d u badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o osadników, der B . 8: 1962 T e i l I . wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe niemieckich Szynkiewicz zagadnienie przybywali Nie­ n a wschód. pochodzenia na tereny położone n a wschód od Ł a b y . Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i t r a f i l i oni j e d n a k szczególnych wnieśli językoznawcy; n i e p o ­ dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a osadników w p o ­ regionach. Bardziej dokładne b a d a n i a według a u t o r a przeprowadzić Dotychczasowe badania z zakresu problematyki geografii kulturowej mogą etnografowie. językoznawców i etnografów zajmujących się tą pro­ blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej. Wyniki rolniczych W tych strefie morskich badań terenów n i e mogą być uogólniane, odnoszą się b o w i e m ściśle do śródlądowych. samego wybrzeża, zwłaszcza w kontakty kulturowe były innego miastach portowych rodzaju i innego i wsiach pochodzenia. czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e występujące w M e k l e m b u r g i i , in a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise, nad­ Świad­ zwroty, Quartier, Gottesnaam). Żywy tylko folklor przy decyduje Danii, Na runki miejscowościach wpływów Wybrzeża kulturowych, on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a Dotychczas autora w w określaniu zasługuje na uwagę badaczy, nie l e c z także własną a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y ze względu n i e były wyjaśnione. strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w południowej Skandynawii przykładzie sprzętu prądów nie i czasowo kulturowych punkty południowo-zachodnich strefy śledziowych południowej była sprawcą się do r o z p o w s z e c h n i a n i a tych autor Bałtyku, centralne, z których w p ł y w y docznić grupę ludzką, która i przyczyniła oraz do p o ł o w ó w ludową. Według kulturowych wybrzeży Bałtyku. s t a r a się śledzić zlokalizować te rozchodziły procesów, która całego s z e r e g u n a to, że odrębną kulturę wytworów się, o r a z je kie­ przestrzen­ uwi­ wywoływała kulturowych. �406 RECENZJE W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest przypadkowy, połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­ s i e j s z y (s. 6). Podobnie j a k marynarzom, a dawniej j e s t możliwość w y m i a n y kupcom zamorskim, tak i rybakom dana doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­ żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o geograficzny p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według autora, przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­ nych. Handel rejonie w prowadzony głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w okresie Hanzy. Nie bez w p ł y w u n a kulturę strefy tycznej Rugii, Pomorza czątków W reformacji) oraz (Vorpomern) fakt dolnych duńskiego w przynależności i Wismaru południowym przybrzeżnej miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a (od 1169 r. aż do czasów w pełni r o z k w i t u znalazł do S z w e c j i się Nie­ Roeskilde terytorialno-poli- (od 1640 r. do p o ­ X I X w.). strefie południowego Bałtyku śledziowych: pływaki Simm-Flottreep przymocowane tego t y p u występują i występują obecnie Hanken-Flottreep. bezpośrednio do górnej 2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w Pierwszy linki typ sieci obramowującej posiada sieć. zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h Sieci śródlą­ d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­ czonymi w określonej wyłącznie na odległości obszarach od górnej środkowej linki części obramowującej południowego sieć, Bałtyku. występuje Z załączonej p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p ) j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego Pierwszy t y p sieci występuje nocnego wybrzeża b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży Szlezwig-Holsztynu i Meklenburgii, a Szwecji, następnie i w Szwecji. Drugi t y p sieci posiada, w przeciwieństwie t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p tem w Oresund, Gotlandia, Zatoką öland, Bornholm, Teren mi w występowania wybrzeżu Darss, Rugii, na Pomorzu, drugiego typu sieci pierwszego typu, nad Wielkim Beł- Szwecji Półwyspie (Hanken-Flottreep) c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa na wyspach: Helskim, nad obejmuje śledziowego i h a n d l u występuje o istnieniu w y m i a n y drugi i Pomorzem ków w y m i a n y typ sieci; a więc kulturowej pomiędzy pomiędzy południową terenami, dwa śledzia­ o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a świadczyć nazw i środkowym na Finlandii Pucką. najważniejsze ma n a południowym do spotykamy pół­ dopiero M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w zwarty jest (Hanken-Flottreep). na mapa których Skandynawią, Rugią ( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­ kulturowej zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a analizę używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci. Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h zasadniczych: nazwa garn, mans, netten, sköte. m a n z e n , m a n s c h e n ) występują przytoczonych z języków: s k a n d y n a w s k i e g o , stwierdzeniem, słowiańskich. (manser, rozpatruje niemieckiego że n a z w a mans nazw mansor, równocześnie w południowej brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r kluduje Z m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje jedynie mansjor, jedna mansen, Skandynawii, na w y ­ możliwość p o c h o d z e n i a tej nazwy i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­ (kaszubska manca) pochodzi z języków �RECENZJE W d a l s z y c h częściach s w e j scami postojowymi dochodzi w dla lodzi obrębie pracy autor zajmuje określonego terytorium dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u analizy i terenowe nazw autor używanych się kotwicą kamienną i m i e j ­ rybackich. Wychodzi r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y historyczne 407 bowiem z założenia, że o i l e geograficznego do kontaktów j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k z d z i e d z i n y rybołówstwa. W kultu­ z danej dzie­ o p a r c i u o materiały u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i dla określania tych kotwic. Stwierdza następnie, do że w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a morskie (krab morski) Niemczech jest k r a b b e . żyjące w itd. Autor uważa, Nazywana strefie że jest j e s t więc t a k , j a k zwierzątko przybrzeżnej mało Bałtyku: w prawdopodobne, Danii, aby we Szwecji, wszystkich t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­ c y przypominającej określany zewnętrznie k r a b a przeniesione zostały morskiego. z jednego świadectwa (Belege) są najliczniejsze w że k o t w i c a i nazwa ją określająca przykład wpływu Dalsze płytkich niowej. kas rozważania wybrzeżach Ścieżki wtedy, kulturowego gdy autora te ułatwiają dotyczące w dotyczą kamiennych rybakom kierunku wyrazu do autor przyjmuje, Jest występujących łodzi i Szwecji to Noszą na połud­ i wysiadanie brzegu. kous autor Istniejące na teren Rugii. ścieżek, do U z n a m , kaus, nią dalsze. dlatego Szlezwigu samego podsumowuje to południowym. Uznam, wsiadanie dojechać na wyspie tego coraz z Północy idącego łodziami n a R u g i i , kaaschen żania na Skandynawii, przybyły morskich Rugii, wyspy n i e mogą N a z w a ta, j a k i przedmiot terenu z nich one nazwy: n a terenie S k a n i i . Rozwa­ stwierdzeniem, że w y r a z kas pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­ wej S z w e c j i , n a Rugię Omówione według wyżej autora południowego omawianym w okresie o Bałtyku. von charakterze poznać się Na Dragor, mechanizm Skanii: wybrzeżu Sundu były (Malmö), Skare, Trelleborg, i z n a c z e n i e posiadały gdzie łowiono uprawianym do część uprawiających Byli tego to przeważnie dotychczas problemu. rolnicy małych Sundu. i parobcy majstrzy og fisker, i Falster i i gdzie po­ Born- z Sundu: koncentrował rzemieślnicy, o rybakach stosunkowo w w Skanör śledziowych (Leipzig i swej jesienią bardzo pracy, Zelandii, uprawiali Skanii brali którzy rybołów­ niewiele. ciekawych że S k a n i i pochodziła z południowej rybołówstwie połowów dostarcza w g autora wykazuje śledziowe c i s a m i , którzy w Hven wybrzeżu źródłowe: Hanserecess 1876), n a t o m i a s t Stoklund Oprócz rolników miasteczek, intensywnych wiedzieliśmy rybołówstwo z innych mniejszych wysp, brzeży terenach S t o k l u n d a , Bonde materiałów na położone u wyjścia śledzi Hansen, śledziowych związku z t y m miejscowości na (Halle Erik handlowe. o l i c z n e materiały osób na śledzi Landskrona, Falsterbo; ilości handlu Dopiero praca В j a m a i miejscowości największe oparciu Vrkundenbuch Paul połowów to miejscowości Skanör sposoby 1370), Hansisches i Tomfohrde, odtworzyć w tam kulturowej połowów Abbekas, Ystad, Kaseberge, i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle stwie świadczą przybrzeżnego wymiany terenami najintensywniejszych się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W Zasięg kulturowych rybołówstwa szczegółowo Lundfoerg, tereny Ellenbogen i Falsterbo, możemy zapożyczeń dawnego bliżej zajmuje Blumcke, dokładnie h o l m . Największe Skanör Aby autor Hanzy: średniowieczu. łudniowej Hiddensee. wzajemnych Hanzy. zlokalizowali w jednolitym terenie, Badacze Barseback, i wyspę przykłady Lalland, połowy udział okresowo znaczna z Danii. Falster u wy­ mieszkańcy porzucali swą �408 R E C E N Z J E pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w i n t r a t n y c h połowach śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t małe wspólnoty p o ł o w o w e (Fanggemein­ schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących się w pobliżu b r z e g u morskiego w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­ k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e podpatrywanie t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­ d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki, pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy Duńczykom. Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten, zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e . W y r a z Fitte występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­ dzenia nordyjskiego i oznacza sezonowe osiedle o charakterze handlowym. O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­ w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­ chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­ n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­ b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach i z w ł a s n y m sprzętem. O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie w o s i e d l a c h t y p u Fitten n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s . Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g autora, wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten z po­ czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­ dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c . P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w kulturowych w określonym regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­ n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w bałtyckich. Jadwiga Kucharska �