https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e8be37b15a13ec3af80014abe85dc5.pdf fa76cd04599aecb13df66c4b59d96a18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:508 Title A name given to the resource Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.103-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F KWAŚNIEWSKI BROGI JAKO ELEMENT na podstawie Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE badań etnograficznych w_ 1955 roku Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i . T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś — zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e ­ m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach. Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta­ n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a ­ dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo­ że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa, obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze­ c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu­ dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone­ go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za­ bezpieczenie o d w p ł y w ó w atmosferycznych (brak ścian) mogłyby zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i (okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz­ nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^ 1 2 P o r . E . L a i d, Ü b e r 1 t. 17—18: P o r . K . R h a m m , Etnographische 2 tumskunde, n í k o v á , ska w d e n Ursprung t . 2, B r a u n s c h w e i g Národopisná Etnografie", 1958 r. dowy, der nordośteuropiiischen Riege, „Polk-liv", 1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 . w nr 2: Baenerdal nieruchomy. musea w 1959, s . pod Beitrdge zur germanisch-slavischen 1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w . přírodě v Holandsku 203, r y c i n a Amersfoortem a v Belgii, przedstawiająca w Holandii; Alter- 1; p o r . t e ż bróg foróg ma O. S k a l ­ „Českosloven­ wybudowany dach dwuspa­ �KRZYSZTOF 104 KWAŚNIEWSKI są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h . W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l ­ sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro­ d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania. 3 Rys. 1. B r ó g zaopatrzony o dachu w czterospadowym, platformę napalową. piramidalnym, Łęki ruchomym, Strzyżewskie, pow. Krosno F o t . K . Kwaśniewski 3 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1929, s. 2 3 2 . �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 105 K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego, który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę . Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o otwartą przestrzeń do młócenia — gumno . A r g u m e n t a m i tego t w i e r ­ dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a ­ czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o ­ twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г., a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w . w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą­ dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach. T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o ­ wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih, z ogrodzeniem dla bydła p o d gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie­ nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia kosznic . Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e ­ n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów Polskiego atlasu etnograficznego, na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a . Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące: 1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4 c e 7 8 9 10 n 12 13 14 4 M o s z y ń s k i , 5 B. europa, riusz l. c. Hauslandschaften S c h i e r , Reichenberg 6 S с h i e r, op. 7 S c h i e r , op. 8 J . K o s t r z e w s k i , 9 L. N i e d e r l e , 1 0 Z. G l o g e r , 1 1 S. B. 1 2 J . G a j e k , und im ostlichen Mittel- c i t . , s. 387. cit., s. 386. Kultura Život L i n d e , Słownik Zarys 1 3 G a j e k , 1 4 A. N a s z , nr 3, W r o c ł a w prapolska, starych Encyklopedia op. Kulturbewegungen 1932, s. 385. Poznań Slovanu, staropolska, języka etnograficzny 1949. t . 1, P r a h a t. polskiego, zachodniej 1, t. 1911, s. 806. Warszawa 1, W a r s z a w a części Podola, 1958, s. 208. 1951, s. 172. L u - b L i n 1947, s. 13. cit., s. 62. Sterty, stogi. 1955, s. Brogi, 31—35. [w:] Polski atlas etnograficzny. Kwestiona­ �KRZYSZTOF 106 KWAŚNIEWSKI stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w c h ł o p s k i c h , a więc .mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y •domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła­ snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta­ wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo­ w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają- 1 — ale we wsiach budowano stwierdzono skich; 3 — we badanych tarn brogi, wsiach wsie, w nie stwierdzono a nawet badanych których po w razie występowania potrzeby występowanie stwierdzono 1945 r. p r z e z brogów buduje brogów w się chwili gospodarstwach występowanie .brogów osadników w je obecnie; badań, 2 — chłop­ wybudowanych �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 107 cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane 0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie tradycji ustnych. A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i , zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e ­ n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ­ k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l ­ sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana 1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić Ryc. 2. patrzony Bróg w o dachu pomost z dwuspadowym, desek. nieruchomym, Dzierzążnia, pow. zao­ Tomaszów Lubelski R y s . K . Kwaśniewski �KRZYSZTOF 108 KWAŚNIEWSKI przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o ­ w y c h w o m a w i a n y m zakresie. Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e ­ b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a ­ s a d n i c z a forma i funkcja brogu. Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e ­ ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto­ gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e ­ ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t l u b stogów). Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo­ w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko­ w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot­ ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów stwierdzono w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli osadnicy na Ziemie Zachodnie). Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich (czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e ­ mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan . Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm, staronordyckiego hjelm, gockiego hilms i staropruskiego Umis . Pogląd o niemieokiej pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych z prasłowiańskim *bergti, stąd *borg . Stąd też i ukraińska nazwa 15 1 6 17 18 19 20 21 1 5 P o r . też " A. 1 7 S с h i e r, I e S с h i e r , op. cit. 1 9 A. borgs 1927 s. opis C e r n y , op. W.,Ba d u r a , łużycka, c i t . , s. Vedeskaps 385 och Husów, „Wisła", (wg t. 3 : „Lud", t. 8 : 1902, s. 275. 1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 . Bernekera). Germanisch-slavische hehnwortkunde, Vitterhets-Samhalles Handlinger", „GoteS. IV, t. 3 1 : 4, s . 2 7 3 . 2 0 M o s z y 2 1 F. S ł a w s k a , 44. pracy S t e n d e r - P e t eг s e n , kuningiije nr w Zagroda ń s к i , op. ctt., s. 232. Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, K r a k ó w 1952. �1 — bróg, którym z brodło, BROGI JAKO obróg, oboroh oznaczają słomę, siano, przechowuje nieruchomym się dachem, żerdzi wbitej w ze ściankami 4 — ze zbożem l u b słomą; środek ELEMENT znana stogu ZAGRODY reuhorny zboże; lub bez; 2 — lub sterty; 5 — dach we 109 n a czteerch słupach, bróg, 3 — jest tylko n a z w a określanie n a z w ą b r ó g CHŁOPSKIEJ bróg, brożyna pod brodło oznaczają szopę brodło oznaczają stertę n a -określenie wsiach badanych pionowej stwierdzono kopca n a ziemniaki oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą . Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych desygnatów nazwy bróg . 22 23 2 2 Wbrew twierdzeniom gii n a z w y obora z hodowlą w 2 3 Np. Polsce bróg Gajka (por. p r z y p . por. K . K w a ś n i e w s k i , jako w końcu XIX zbiorowisko i w kilku XX 12); z e s t a w i e n i e Elementy w., kłosów „Lud", zagrody danych chłopskiej o etymolo­ związane t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 . (O. K o l b e r g . L u d . Mazowsze, t. 3. �по KRZYSZTOF Rys. 3. Sterta między o -czterema nią KWAŚNIEWSKI palikami drążkami. 1 sterta Małroiwiista, wzmocniona pow. kilkoma opartymi, Augustó.w R y s . K . Kwaśniewski N a z w y bróg, brodło, oboroh określają — j a k stwierdzono — n a przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a 2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian (ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o ­ no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą, że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e , ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła­ szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach, ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h . 2 4 Kraków brodło 2 4 1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o ( S ł a w s k i , Por. K. op. N i t s c h , dół n a cit, Mały z i e m n i a k i (por. niżej). P o r . też znaczenie s. 43). atlas gwar polskich, Wrocław—Kraków 1959. nazwy �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 111 Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za­ chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e . W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto­ s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem — głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie­ czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a ­ śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i). 1 — stwierdzono w stwierdzono badanych wsiach przechowywanie w przechowywanie brogach siana w niewymiócanego brogach; zboża 2 — �KRZYSZTOF 112 KWAŚNIEWSKI Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k ­ c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l ­ k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e ­ ślającą najczęściej słup b r o g u \ W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą­ dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem {jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b ­ n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a ­ ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j ­ ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo­ staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów. Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta­ w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze­ c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze 2 Rys. 4. Stóg przykryty isiana kilkoma umacniany związanymi, dzony. 2 5 N i t s c h , op. cit. Łączyn, wbitym w zwisającymi pow. środek palikiem, drążkami; Ostrołęka Rys. K. ogro­ Kwaśniewski �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 113 wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o ­ waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na 1 — stwierdzano powanie w występowanie badanych wsiach piwniczek brogów pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 — zboże 4 — lub siano stwierdzono, leżącym układa na się układa że się ziemi (jeżeli je ściółce na na zboże l u b w ze Etnografia P o l s k a , t. I X platformie, brogu brogami; na 5 — pewnej jest zboże, brogów wystę­ wykorzystane wysokości stwierdzono ogrodzeń w o k ó ł stwierdzono że p r z e c h o w y w a n e się n a pomoście z przechowywane słomy); 2 — ścianki, stwierdzano, siano układa budowania 8 - pod posiadających desek to w jako brogu nad ziemią; lub drągów, prawie występowanie zawsze izwyozaju �KRZYSZTOF 114 KWAŚNIEWSKI Brogi Pod brogami występują ogradzane płotem 10 13 pomosty — 23 platformy napalowe — 7 24 — 2 3 13 45 5 1 2 3 8 piwnice — — — 4 2 3 8 szopy — — — — 2 5 9 chlewy — — — — — 9 28 wisko dzono zja­ wsi, w rych stwier­ ilość któ­ Łączna chlewy szopy występują piwnice napalowe brogami platformy pomosty Pod płotem Brogi ogradzane którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o stogi z s i a n e m (ryc. 4). Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o ­ dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też rozrzucony zasięg zwyczaju k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a ­ dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a ­ w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 115 (Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego atlasu etnograficznego stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje). Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło- Ryc. część a 5. Bróg brogu całość o dachu stanowi jest czterospadowym, rodzaj ogrodzona. ruchomym; szopy zaopatrzonej Wola Solecka, pow. Fot. K. dolna ściankami, Lipsko Kwaśniewski �KRZYSZTOF 116 KWAŚNIEWSKI t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e ­ r e n y między Wkrą i Narwią. Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat­ nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ­ na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i ­ d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta­ w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami. 26 27 Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6. Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o ­ dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo­ w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i cechami, a n a w e t i c h zanik. Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo­ w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę­ powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o ­ s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o ­ gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y 2 6 Por. też R. F. К a i n d i , Pasterstwo i wierzenia u Hucułów, „Lud", t. 2: 1896, s. 209. 2 7 ski. Podobnie widzi ewolucję Lwów—Warszawa—Kraków formy dachu 1 9 2 6 , <s. 25). w brogach A. F i s c h e r (Lud pol­ �BROGI 1 — nych; stwierdzono 2 — stwierdzono JAKO ELEMENT występowanie stwierdzono brogów występowanie występowanie lub ZAGRODY o okrągłych, dachach brogów tradycje CHŁOPSKIEJ o o 117 czterospadowych, dachach występowaniu piramidal­ dwuspadowych; brogów o 3 — dachach stożkowatych ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami. Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów. Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę- �KRZYSZTOF 118 Ryc. 6. B r ó g o dachu mie). KWAŚNIEWSKI stożkowatym Sujkowa, pow. (na kwadratowej ra­ Nisko Rys. K. KwaśniewsKt nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i . Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y ­ łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one już słabe i rozproszone. Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 119 1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło ono dalej n a wschód P o l s k i . 2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen­ t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech­ nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a ­ w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o ­ gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane �KRZYSZTOF 120 KWAŚNIEWSKI w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach Polski. 3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar tradycji najstarszych. Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d ­ budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia, przechowy­ w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą. Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie­ go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to, że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie nieogrzewanej, ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz­ ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert. Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go­ spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów. Krzysztof Kwaśniewski F E I M E auf A L S Grund E L E M E N T D E S ethnographischer B A U E R N H O F E S Untersuchungen IN im P O L E N Jahre 1955 Z u s a m m e n f a s s u n g Der Ariikel stützt Untersuchungen, die Ethnographischen durchgefiihrt in Europa umrissen. auf Landkarten Tradition ihres Designate Kartę ob 3 sie Grund Formen, der Ergebnisse In Formats Auftretens zeigt mundartlichen Plattformen, gleichfalls die Polens ethnographischer des Einleitung wird Quellen und und dargestellt. Kartę 1. Das Auf Bezeichnungen Schutz des Schuppen, Anfertigung das Auftreten Feime Auftreten Kartę bróg, Getreides unteren Stelle) Polnischen nach A. von ethnographischen der Funktionen einer Zwecke Fragebogens der Funktionen wichtigsten Keller, ansehnlicher fiitr des ungedraschenen zum zur Ergebnisse Verwendung geschichtlicher kleineren Formen die der Bezeichnungen Aufbewahrung verschiedenen Geriiste, unter sind. veranschaulicht zur auf Gesamtgebiet Atlasses worden auf sich im 2 in brodło der stellt wurden und die wichtigsten zusammengestellt. — Heues Feimenteiles statistischen die Feime oder Literatur Polen der Feime sind Nasz Feimen Kartę vor allem, dienen. Die (Einfriedigungen, 4 dar, Zusammenstellung dereń der �BROGI Anzahl v o n Dórfern mitauftreten. Gebiete, denen mengestellten der zu der der auf nach Feime Grund Zweiten des alten Abarten im nordwestlichen einst kann, in dem Krakauer Land auftreten, die „bróg" wir uns zu eigen die sowie die an und namentlich (Sammeln, These von die ware unterlag Formen vielleicht K. iauch und 2) der mit Feime dennoch zu einer irgendwelcher, die auf zeugen, ütber daraiuf in wo die Gebiet 4 ist Gebiet 6 um es die runder, erdener mehreren erfolgte; áltesten der diese das wenn Feime These Bezeichnung Erntespeicher ankniipfen. 3) Bezeichnung Selbsit, Herkunft dass werden Traditionen der heimische ihre Einrichtung von stehen, westliche werden: und angesehen Etymologie an teils eine Merk­ Ausbreitung diese spat htozuweisen, Scheunen zeigen von Feime obwohl Anknüpfung polygonalen 3 festgestellt dass Verbindung die Karte durch im die als ein Gebiet slawischen und eine sich kann bezug Gebiet, 2 einer aus ist. Ostpolen, Aufbewahiren) Moszyński es einigen Probe das Das stellt verhaltnismassig ein der 5 gering war, mit Anzahl unterscheiden. in dass bilden 1, zusam- Gewohnheiten die Gebiete geringaran davon befriedigt Schlesien machen, Modifikationen an Einführung bergti von war; Gebiete Die hauptsáchlich Materials Polens uns wie Gebiet sehr der geben, dar, wahrend, Traditionen bekannt diesem die das schon Telle zu sich einander Welkriege verstreuten allgemein auf von Anzahl gestatten oder zusammengetragenen die Traditionen girosseren oder traditionellen Gebiet die auftreten Bezeichnung Gegenüberstellung angedeuteten durchdrungen, dass dort Karte 'unter veranschaulicht. nach Heuschober Merkmale, deren ihrer erorterten Erscheinung dem handelt, in 5 121 Merkmale Feime Karte Bauern oděr einer Traditionen der auf Feime dem CHŁOPSKIEJ die betreffenden sind dieser Auftreten gegebenen Feime Auf 1) im altesten alte auf gemeinsamer Intensivitát malen der Stroh- Polens ist. D i e Reihe von in denen ZAGRODY Dachformen polnischen Getreide-, ersehen ELEMENT auftreten, von Regionalisieruing eine sie Merkmale Merkmalen 6 dienten, Verschiedene in enrichteten JAKO wurde. �