https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80127d06501a5594c999f13fd3220fc0.pdf ff6997d4afc4efff21abb96c299e3812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3183 Title A name given to the resource Analiza formalna i znaczenie ubioru Cyganów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.99-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Mróz ANALIZA FORMALNA I ZNACZENIOWA UBIORU C Y G A N Ó W R o m ó w , potocznie o k r e ś l a n y c h w j ę z y k u polskim jako C y ­ 1 ganie, spotykamy d o ś ć w c z e ś n i e w miastach, na targach. N a o g ó l z widokiem t y m kojarzą się określone sposoby w y o d r ę b n i a n i a ich s p o ś r ó d ogółu ludności, o d r ó ż n i a n i a od n i e - C y g a n ó w . Ł a t w i e j — chyba jest to odczucie dość powszechne i takie, z k t ó r y m m o ż n a się z g o d z i ć — w p a d a j ą w oko kobiety swoim odmiennym ubiorem, jego k o l o r y s t y k ą i sposobem zachowania. Tutaj pozostaniemy przy ubiorach i stwierdzeniu, że Romowie w y r ó ż n i a n i s ą przez nas na podstawie kilku cech, a ubiór jest j e d n ą z zasadniczych. N i e j e d n o k r o ć t e ż zapewne wypadnie s t w i e r d z i ć , iż nie j e s t e ś m y w stanie na podstawie samego ubioru odróżnić Cygana od nie-Cygana, że m ę ż c z y ź n i , a niekiedy i kobiety, nie o d b i e g a j ą sposobem ubierania od ludności n i e c y g a ń s k i e j . T a k w i ę c m a m y dwa od­ mienne, a nawet sprzeczne stwierdzenia: 1. że Cyganie w y r ó ż ­ niają się posiadaniem w ł a s n e g o , specyficznego ubioru i 2. że Cyganie ubierają się tak j a k pozostali m i e s z k a ń c y k r a j u . Podej­ m u j ą c p r ó b ę odpowiedzi na k a ż d e z tych s t w i e r d z e ń n a l e ż y od­ w o ł a ć się do dawniejszych o p i s ó w i informaoji, jakie zawarte są w zachowanych ikonograficznych w y o b r a ż e n i a c h Cyganów. R o z w a ż a n i a rozpoczniemy od zastanowienia się nad ubio­ rami R o m ó w w czasie ich p o c z ą t k o w e j historii i przybycia — po opuszczeniu I n d i i — do E u r o p y . Pozwoli to n a m t a k ż e od­ p o w i e d z i e ć , przynajmnioj po części, na pytanie, czy nie zachodzi pewna analogia pomiędzy dawniejszym strojem cygańskim i jego o b e c n ą f o r m ą a sposobem ubierania się m i e s z k a ń c ó w wsi i miast r ó ż n y c h krajów i zmianami, jakie z a s z ł y w t y m zakresie. W y r a ź n i e bowiem stwierdzamy, że ubiór ludowy, n i e g d y ś bogaty i z r ó ż n i c o w a n y w swojej formie, ujednolica się i upodabnia do u b i o r ó w miejskich albo wręcz zostaje zarzucony i z a s t ą p i o n y ubraniom wyprodukowanym seryjnie w e d ł u g w z o r ó w miejskich, w wysokim stopniu zunifikowanych. C z y zatem nie jest tak, że k i e d y ś dawniej Cyganie t a k ż e posiadali swój w ł a s n y , odrębny ubiór, stopniowo zarzucany, k t ó r e g o p o z o s t a ł o ś c i jeszcze m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć , ale k t ó r y w znacznym stopniu z a s t ą p i o n y z o s t a ł ubiorem n i e c y g a ń s k i m . P e ł n i e j s z e informacje d o t y c z ą c e u b i o r ó w c y g a ń s k i c h dujemy w ł a ś c i w i e dopiero w literaturze X I X - w i e c z n e j . znaj­ Wcześ­ niejsze przez s w o j ą f r a g m e n t a r y c z n o ś ć m o g ą w zasadzie jedynie b y ć m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m dla potwierdzenia tez w y n i k a j ą ­ cych z p ó ź n i e j s z y c h obserwacji. Niemniej nawet te s k ą p e opisy czy wzmianki p o c h o d z ą c e z wieku X V I I I , X V I I i w c z e ś n i e j s z e z w a r a c a j ą u w a g ę na pewne cechy dające się z a u w a ż y ć i w s p ó ł ­ cześnie w c y g a ń s k i c h ubiorach. I s t o t n i e j s z ą w a r t o ś ć posiadają ikonograficzne przedstawienia C y g a n ó w i do nich t a k ż e w dalszej części b ę d z i e m y się o d w o ł y w a ć . Pierwsza znana informacja — w literaturze polskiej — za­ warta jest w dziele Marcina Bielskiego Kronika, łho iesth Historya Świata w y d a n y m w roku 1564. W rozdziale O Cyganiech tuła­ czach znajdujemy zdanie: „ p r z e t o w p ł a c h o w i s k a c h c h o d z ą (Cyganki —• L . M . ) , aby pod nie snadniey ręce k r y ł a , gdy się iei co trafi u k r a ś ć . " W p ó ź n i e j s z y m o k i l k a d z i e s i ą t lat poemacie Sebastiana F a b i a n a Klonowica Worek Judaszów (1600 r.) znaj­ dujemy w i a d o m o ś ć d o t y c z ą c ą sposobu noszenia s i ę Cyganek: 2 P a t r z a j ż e na Cyganki i na ich pstre p ł a s z c z e , Patrzaj, jeśli się która splecie i u g ł a s z c z e , U j ź r z y s z nie u c z e s a n ą , ujźrzysz p r o s t o w ł o s ą Z n i e c z y s t ą i samopas r o z p u s z c z o n ą k o s ą . P o m i j a j ą c informacje dalsze z w r ó c i m y tutaj tylko p ł a s z c z a c h — ta b a r w n o ś ć i później wielokrotnie jest w ubiorach c y g a ń s k i c h . podkreślana Ekonomika ziemiańska J a k u b a H a u r a dostarcza kolejnej informacji. H a u r w swojej wydanej w 1693 r. pracy z a m i e ś c i ł ilustrację p r z e d s t a w i a j ą c ą d w ó c h C y g a n ó w . Obaj jak na dzisiej­ sze w y o b r a ż e n i e o ubiorze c y g a ń s k i m wystrojeni s ą d o ś ć osobliwie — w kopulastych kapeluszach, okryci długimi p ł a s z c z a m i - n a rzutami s p i ę t y m i w o k ó ł szyi, jeden ma płaszcz z kryzą, spod p ł a s z c z a w i d a ć o b c i s ł y kubrak s i ę g a j ą c y pachwin i obcisłe spodnie do kolan. T r z y m a on t a k ż e kij — choć b y ć m o ż e jest to szabla lub rapier, na co w s k a z y w a ł b y u k ł a d przedmiotu, ale nie jest widoczne zawieszenie u pasa. W dalszej części p o w r ó c i m y jeszcze do ryciny H a u r a i wy-obrażonych tam R o m ó w . Ikonograficzne przedstawienia R o m ó w —• które uzupełni­ ł y b y nieliczne opisy i p o z w o l i ł y pełniej w y o b r a z i ć sobie ich dawniejszy s p o s ó b ubierania się — z X V , X V I , a t a k ż e X V I I w. są rzadkością, nawet X V I I I - w i e c z n e są niezbyt liczno i częściej chyba s t a n o w i ą wyraz pewnej artystycznej wizji, idei, której Cyganie s ą jedynie ilustracją, niż rodzaj dokumentu. Z obszaru Polski (poza w y m i e n i o n ą ilustracją H a u r a ) nie są znano — 0 ile wiem —• ż a d n e w c z e ś n i e j s z e przedstawienia C y g a n ó w . Dopiero w wieku X I X Cyganie s ą c z ę s t y m tematem o b r a z ó w 1 rycin, z a r ó w n o w Polsce j a k i innych krajach europejskich. Zainteresowanie Cyganami w y n i k a z powszechnych w owym czasie p r ą d ó w w sztuoe i literaturze w y r a ż a j ą c y c h się m.in. w podejmo­ waniu w ą t k u ludowego i rozwoju folklorystyki, fascynacji w s i ą i k u l t u r ą c h ł o p s k ą . D z i ę k i temu jesteśmy w etanie pełniej wy­ obrazić sobie życie R o m ó w w u b i e g ł y m wieku, m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny dostarcza t a k ż e w i a d o m o ś c i na temat ich sposobu ubie­ rania s i ę . T a k ż e opisy i informacje zawarte w literaturze s ą do wieku X I X nieliczne. Dopiero w u b i e g ł y m stuleciu na fali z a i n t e r e s o w a ń ludoznawczych Cyganie znaleźli się w obrębie obserwacji. Zwró­ cenie uwagi na nich i ich kulturę m a jeszcze inne przyczyny. Cyganie swoim w ę d r o w n y m , n i e z a l e ż n y m ż y c i e m , m a l o w n i c z o ś c i ą stroju i obyczaju fascynowali a r t y s t ó w i t y c h , k t ó r z y mitol o g i z u j ą c nie z n a n ą sobie bliżej r z e c z y w i s t o ś ć c y g a ń s k ą uczynili ich przedmiotem zachwytu. Wzorem, k t ó r y n a ś l a d u j ą c (bardzo zresztą powierzchownie) w y s t ę p o w a l i przeciwko sztywnym, su­ rowym i apodyktycznym r e g u ł o m w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Owa fas­ cynacja Cyganami (ale t a k ż e dająca o sobie z n a ć tradycyjna n i e c h ę ć do nich, czego potwierdzeniem jest wiele d o k u m e n t ó w ) w p ł y w a ł y — j a k m o ż n a s ą d z i ć —- na s p o s ó b widzenia ich, s p o s ó b przedstawiania, na rzetelność informacji, t o t e ż p a m i ę t a ć n a l e ż y 0 o s t r o ż n o ś c i w podchodzeniu opisów. do n i e k t ó r y c h X I X - w i e c z n y c h Wypadnie nam r o z p o c z ą ć od pizytoczenia informacji z a - \ wartych w literaturze. W wydanej w 1863 r. pracy Pogranicze ' naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII znajdujemy fragment m ó w i ą c y o „ C y g a n a c h p ł a s z c z o w a t y c h , brudniejszych i okropniejszych od tych, co c h o d z ą w ż u p a n a c h siwych. Żyją oni po borach litewskich, a c h o d z ą w mrozy najwięk­ sze nadzy, przykryci tylko prześcieradłami, nosząc dzieci w ł a s n e w toibie na plecach zawieszonej" . Podobna w i a d o m o ś ć pochodzi ze Słowacji (także z X V I I I w.), wg niej Cyganki z i m ą o w i j a ł y się p ł a c h t ą , w niej t e ż n o s i ł y dzieci — kilkudniowe z przodu, a starsze na plecach. P ł a c h t y te s ł u ż y ł y , j a k s ą d z o n o , do ukrycia ukradzionych rzeczy i dlatego noszenie ich z o s t a ł o zabronione.* 3 Najobszerniejsze w literaturze polskiej informacje o ubio­ uwagę na w i a d o m o ś ć , że Cyganki c h o d z i ł y w „ p ł a c h o w i s k a c h " i pstrych rach c y g a ń s k i c h znajdujemy w d w ó c h wydanych w lataoh 1824 1 1830 opracowaniaoh p o ś w i ę o o n y c h specjalnie Cyganom.' 99 i �II. 2. P i ę t n a s t o w i e c z n a rycina francuska p r z e d s t a w i a j ą c a do namiotu wróżącą u wejścia Zacznijmy od wydanej w 1830 r. pracy Narbutta. Wprawdzie chronologicznie informacje Danilowicza są w c z e ś n i e j s z e , j e d n a k ż e praca jego, c h o ć p o ś w i ę c o n a Cyganom, bardziej m o ż e b y ć świa­ dectwem niechęci autora, dość jednoznacznie czytelnej w jego wypowiedziach. Do pracy Danilowicza p o w r ó c i m y nieco dalej. Pisze Narbutt: „ O d z i e ż Cygana jest p r a w d z i w ą z g o d n o ś c i ą z tem wszystkiem co go otacza. Niezmierna chęć odróżnienia się i pycha w pokazywaniu w y ż s z o ś c i , w odzieniu najwidoczniej się wydaje. Dziwaczność, s z p e t n o ś ć , niechlujstwo, wszystko uchodzi, aby się tylko nie ubrać, j a k się lud krajowy ubiera. Ubogi Cygan będzie s w o j ą k a p o t ę n i c o w a ł i ł a t a ł do nieskończenia, która i tak razy kilka swój kolor i p o s t a ć traciła, byleby nie przy­ o d z i a ć sukmany w i e ś n i a c z e j . Lepiej się m a j ą c y , cokolwiek w ł o ż y na siebie, musi b y ć tak pstre, tak dziwacznie zrobione i noszone, ż e b y na pierwszy rzut oka poznano, że to jest Cygan. U nas w Litwie n a j s z c z ę ś l i w s z y m się k a ż d y sądzi, kiedy m o ż e sobie sprawić szlafrok watowany, z perkalu, najwięcej czerwoności m a j ą c e g o . (...) W butach albo boso, nigdy w ł y c z a n e m obuwiu, czapka wysoka, szyja goła, w ą s zapuszczony, broda ogolona, w ł o s g ł o w y n i e s t r z y ż o n y . Kobiety stroją się w co z ł a p i ą , warkocz roztrzepany, długi hebanowego koloru spada wolno n a plecy i ramiona. L e c z , aby n a r o d o w o ś ć w stroju z a c h o w a ć , obwijają się w p ł a c h t y , które nie zszyte na w z ó r togi rzymskiej, zawieszają na ramionach, tak, że ręka prawa, nad której ramieniem p ł a c h t a I I . 3. C y g a ń s c y flecista i dobosz, ok. pol. X V I I I w. zaczepiona, wolna i niezakryta zostaje (...) Pora roku najmniej n a z m i a n ę o d z i e ż y u nich m a w p ł y w u : zima i lato w t y m samym k o ż u c h u i kapocie w ę d r u j e , siedzi za c i e p ł y m piecem lub fajkę pali na słońcu filozoficzny kosmopolita." 6 I n t e r e s u j ą c e informacje znajdujemy t a k ż e u Gluzińskiego. Autor w drodze do B a ł t y na K r y m i e s p o t k a ł w 100 miejscowości �I I . 4. Cyganie, rycina z CosmograpMe universalis, 1554 г.; i l . 5. Rodzina c y g a ń s k a , rycina z k o ń c a X V w, o nazwie K r z y w o Jezioro g r o m a d ę w e s e l n i k ó w c y g a ń s k i c h , „ b y l i ubrani bogato i strojno, k a ż d y z m ę ż c z y z n m i a ł na sobie ż u p a n p ó l j e d w a b i s t y i kontusz sukienny granatowy, szaraczkowy lub ciemny, a pas ozorwony nie na kontuszu lecz pod nim n a ż u panie; prawie k a ż d y przy pasie m i a ł z a w i e s z o n ą k a l e t k ę skórza­ n ą ; co tam w niej b y ł o , nie wiem. Kobiety b y ł y w dolmanach, z r a ń t u c h a m i n a lewej ręce i g ł o w y m i a ł y p o o b w i ą z y w a n e grubemi chustkami (...) mieli wozy dobre, uprzęż strojną i d o s k o n a ł e konie". Dalej Gruziński pisze: „ 0 Cyganach w gub. Podolskiej o s i a d ł y c h i naturze ich opowiem rzecz n a s t ę p u j ą c ą : (...) Okrycie ich bardzo liche, c h o d z ą prawie wszyscy w ł a c h m a n a c h podar­ tych, obuwie ich s t a n o w i ą łapcio ł y c z a n e lub p o s t o ł y ze skórzaną p o d e s z w ą , izadko k t ó i y m a buty i to polatano przyszczepkami, a dzieci wszystkie c h o d z ą p ó ł n a g o , z i m ą czy latem, a ż do lat młodzieńczych... " 7 Najbardziej zwraca u w a g ę w relacji Gruzińskiego informacja, żc jedni z opisywanych C y g a n ó w , osiedleni, ubrani byli ubogo, drudzy z a ś , k t ó r z y mieli wozy i konie (a więc m o ż e w ę d r o w n i ) , dostatnio, strojnie i baiwnio, unikali t a k ż e kontaktu z nie-Cyganem, co m o ż e p o t w i e r d z a ć , że byli koczownikami. W ś r ó d a u t o r ó w z w r a c a j ą c y c h u w a g ę na sposób ubierania się C y g a n ó w brak j e d n o m y ś l n o ś c i , dwie przeciwstawno cechy podkreślano są n a j c z ę ś c i e j : bogactwo i barwność lub n ę d z n a ubogość. P o w y ż ­ sze opisy informują nas t a k ż e , że Cyganie u ż y w a l i ubiorów (lub ich części) noszonych t a k ż e przez nio-Cyganów, a nawet, j a k wy­ nika z opisu Gluzińskiego, przez zasobniejszą, zapewne szlachecką warstwę społeczeństwa. Dowoyno-Sylwestrowicz przekazuje opis ubioru C y g a n ó w z L i t w y , ubioru — j a k piszo — „ s t o p n i o w o j u ż z a n i k a j ą c e g o " ; informacja dotyczy lat 80-yoh u b i e g ł e g o w i e k u . Opisywany 8 201 �w y g l ą d a j ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a w s z y k o ń c e spada cały ten ł a c h m a n kolisty, na k s z t a ł t karbonarskiego p ł a s z c z a , powiewnie i lekko, lecz a ż e b y się lepiej t r z y m a ł , opina go się p r z e p a s k ą popod biodra — i na t y m fundament. P a s i przepaska są to ozdoby, na nim s z c z y c ą się w i e s i a d ł a strojne, b ł y s k o t k i szklane, świeoidełka k r u ś c o w e , czerepki, n a r z ą d k a i t y m podobne pawie oczka próżności ludzkiej (...) W ł o s y w k ę d z i o r a c h krucze p o s t r z y ż y n nie znają (...) brzękadła ś k l n i ą c e — u pasa z kory wierzbowej..." 13 Mimo b ł y s k o t e k i o z d ó b w y n i k a z p o w y ż s z e g o opisu, że sam ubiór b y ł ubogi. P ł a c h t y , k t ó r y m i o k r ę c a ł y się kobiety (nie tylko z i m ą ) , b y ł y tak istotnym s k ł a d n i k i e m ubioru — służąc zarazem do no­ szenia dzieci, towaru na w y m i a n ę , rzeczy otrzymanych, a nawet drzowa — że najbiedniejsze Cyganki, nie m o g ą c e kupić odpowied­ nio d u ż o m a t e r i a ł u , z s z y w a ł y je sobie z k a w a ł k ó w . N a nogach —• próoz wspomnianych w y ż e j łapci — noszone b y ł y szmaty, k t ó ­ r y m i owijano stopy uprzednio o k r ę c o n e s ł o m ą (ostatnie informacje p o c h o d z ą wprawdzie już ze Słowacji, ale s p o s ó b ż y c i a i w y g l ą d C y g a n ó w s ł o w a c k i c h nie różni się znacznie u C y g a n ó w zamiesz­ k u j ą c y c h p ó ł n o c n e stoki K a r p a t ; zresztą zjawili się oni tutaj przemieszczająo się właśnie ze S ł o w a c j i ) . 14 N a l e ż y u ś w i a d o m o ć sobie, że przekazano przez literaturę s p o s t r z e ż e n i a na temat C y g a n ó w m o g ą b y ć wypaczone w swoim obiektywizmie przez intencje i stosunek autora do Cyganów. Romowie niemal od chwili pojawienia się w Europie i w Polsce doznawali rozmaitego p r z y j ę c i a , ale najczęściej b y ł o ono niezbyt Cyganom 6 przychylne; niejednokrotnie bywali prześladowani, w y p ę d z a n i z k r a j u . T e n przeważnie negatywny stosunek do C y ­ g a n ó w z m i e n i ł się c z ę ś c i o w o w X I X wieku — Cyganie zaczęli na fali z a i n t e r e s o w a ń folklorem, l u d o w o ś c i ą etc. s t a w a ć się obiek­ p r z e z e ń ubiór C y g a n ó w s k ł a d a ł się z d ł u g i e g o , czarnego p ł a s z c z a podobnego do ż y d o w s k i e g o c h a ł a t a , ozdobionego dwoma r z ę d a m g u z i k ó w ze srebra, w i e l k o ś c i g o ł ę b i c h jajek. Czarny pilśniowy kapelusz z kolistym rondem i czerwonym sznurkiem pod s z y j ą , czarna chustka owijająca s z y j ę i z a w i ą z a n a z t y ł u , czarne spodnie ozdobione czerwonymi w s t ę g a m i naszytymi w z d ł u ż zawieszona u szerokiego pasa z prawej strony d u ż a nogawek, skórzana sakwa a z lewej k a ń c z u g d o p e ł n i a ł y ubioru m ę s k i e g o . K o b i e t y nie­ zamężne nosiły małe czarne czepeczki, przybrane kwiatami i w s t ą ż k a m i , a w uszach d ł u g i e srebrne k o l c z y k i ; m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w a c h czerwone chustki. U b i ó r ten r ó ż n i ą c y się zasadniczo od miejscowego m ó g ł istotnie u c h o d z i ć za w ł a ś c i w y Cyganom. Czy jest tak, czy t e ż z o s t a ł on z a p o ż y c z o n y , postaramy się dalej przedstawić. Czasami ubiór R o m ó w kojarzony jest z ubiorami noszonymi na W ę g r z e c h , informację n a ten temat znajdujemy jako komen­ tarz rysunku wykonanego przez Wojciecha Gersona i zamieszczo­ nego w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " : Cyganie ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . W ę g i e r s k i e k o ł p a c z k i pilś­ niowe, spodnie o b c i s ł e , naszywane, buty długie. W ó j t nosi krótką b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i g a ł c e d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e w ę g i e r s k i . S k ł a d a się z k r ó t k i e j koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w e r ó w długich, a tak szero­ kich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki na g ł o w a c h , pojedynczo w tyle z w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , p i e n i ą d z e srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z t a l a r ó w , a c z ę s t o k r o ć i z ł o t y c h dublonów..." 9 Spotkani przez P o l a na Wierzchowinie Bystrzycy na Huculszczyźnie Złotej Cyganie t a k ż e „ b y l i nie strojnie, ale nawet d o s y ć bogato po w ę g i e r s k u u b r a n i " . tylko 10 W i ę k s z o ś ć jednak relacji d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w c y g a ń s k i c h p o d k r e ś l a ich p r o s t o t ę , s k r o m n o ś ć , c z ę s t o n ę d z ę . „ C h o d z ą prze­ w a ż n i e na p o ł y nadzy, owinięci tylko lnianym p ł ó t n e m , zawsze przebywają w lasach." 11 Cytowany w y ż e j Gluziński t a k ż e wspo­ mina o n ę d z n y m odzieniu C y g a n ó w o s i a d ł y c h na Podolu, o łach­ manach, ł a p c i a c h z ł y k a , a nawet chodzeniu boso z i m ą . 1 2 U b i ó r C y g a n ó w z K r ó l e s t w a Polskiego w y g l ą d a ł w p o ł o w i e XIX wieku w e d ł u g opisu „Gazety Lwowskiej" następująco: tem ciekawym dla badaczy, pisarzy, artystów. Sposób ich ż y c i a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r z y w ę d r o w a l i , brak s k r ę p o w a n i a zasa­ dami o b o w i ą z u j ą c y m i w w i ę k s z o ś c i , a w k a ż d y m razie znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a , u c z y n i ł z nich g r u p ę i d e a l i z o w a n ą , fascy­ nującą zwłaszcza kręgi artystyczne; s t ą d w z i ę ł y się przeoież o k r e ś ­ lenia bohema czy cyganeria artystyczna. S t ą d i wizerunek C y ­ gana stracił po części s w ó j o d r a ż a j ą c y charakter, s t a j ą c się bar­ dziej p o c i ą g a j ą c y m , romantycznym. T a k więc n i e d b a ł y , niezbyt kompletny strój jest — w zależności od autora i sposobu widzenia przezeń Cyganów i ubiorem nędzarza, b ą d ź strojem c z ł o w i e k a wolnego, nie s k r ę p o w a n e g o — bądź łachmanami nakazami mody i konwenansu. O d w o ł a j m y się jeszcze raz do c y t a t ó w , by u n a o c z n i ć tę z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę m o g ą c ą m i e ć w p ł y w i dzisiaj na nasz s ą d o Cyganach z u b i e g ł e g o wieku. P o r ó w n a j m y wy­ powiedzi Narbutta i Danilowicza, dla N a r b u t t a : „ n a k ł o n i e n i e g ł o s u zawsze ł a g o d n e i k ł ó c ą c e g o się g ł o s Cygana, w j a k i m b ą d ź języku, nieporównanie naszych Europejczyków jest przyjemniejszy swary (...) do słyszenia Niewiasty wszystkie nad są bardzo udatnego s k ł a d u ciała (...) w y r a z y oczu niepospolite, wcale u j m u j ą c e , u d a t n o ś ć całej fizjognomii p o d w y ż s z a j ą : nie­ ś m i a ł e , skromne, posępnie wyrażające głęboką przezorliwość, w moment z ż y w o ś c i ą b ł y s k a w i c y żarzą się i do serca p r z e n i k a j ą : kiedy się u ś m i e c h n i e , teraz to p r z y p a t r z y ć się t y m c z a r u j ą c y m m u s z k u ł o m twarzy, które s k r o m n i u c h n ą l u b i e ż n o ś ć odkrywają drobinka, t y m cudnie u ł o ż o n y m usteczkom, a nade wszystko z ę b o m , z ę b o m tak przyjemnie u ł o ż o n y m i najbielszym w ś w i e ­ cie." 15 D l a Danilowicza uroda Cyganek z g o ł a inaczej się prezen­ tuje: „ P ł e ć brunatno żółta, nie tyle z natury, we wszystkich klimatach jest niezmienna, j a k raczej z obrzydliwej n i e c z y s t o ś c i i skwarzenia przy ogniu lub w dymie w s t ł u s z c z o n o brudy za­ winiętego niemowlęcia", „Niektórzy podają w obrzydzenie ogromne niewiast piersi, tak ż e je na w z ó r Hottentotek w t y ł zarzucają dla karmienia n a plecach zawieszonego d z i e c i ę c i a . . . " 16 Nio zatem dziwnego, ż e i s p o s ó b ubierania się C y g a n ó w ina­ czej przedstawia się D a n i ł o w i c z o w i n i ż cytowanemu Narbuttowi: wcześniej nie zerwie mu wicher kapelusza, a nowa koszula ramion nie potrze, w p i e k ą c e mrozy obuwie ze szmat s z e l ą g a k o s z t o w a ć nie b ę d z i e . R a z w y ż e b r a n ą ł a c h m a n ę , w stałości ko­ „ C y g a n zatem z C y g a n k ą p r z y w d z i e w a j ą p ł a c h t ę albo w e r e t ę , c h a j ą c y się m ę ż c z y z n a wtedy chyba opuszcza, gdy sama opadnie, w którą dwie dziury wpruto, k t ó r ę d y nagie ramiona po p a c h ę mycie jej lub naprawa, uciążliwą b y ł a b y pracą. Lecz obok tego 102 �do z b y t k u chciwy przepysznych s t r o j ó w , na któro z a p r a c o w a ć nie jest jego r z e c z ą , zarwawszy o k a z a l s z ą j a k i e g o ś magnata s z a t ę , natychmiast w niej ś w i e t n i e ć powinien, c h o c i a ż b y w nie­ wypowiedzianej z r e s z t ą przykrycia z o s t a w a ł a sprzeczności. N a oszarpane brudy, bosy, narzuca z ł o t e m haftowane aksamity w W ę g r z e c h , i za coś wielkiego siebie poczytuje, gdy te s ą czerwonogo koloru i w ę g i e r s k i e g o kroju, c h ł o p s k ą ś w i t ę chyba w ostat­ niej nosi potrzebie. C h c ą c y w y s t ą p i ć galowo, na w y s ł u ż o n e j ko­ szuli, i d o p u s z c z a j ą c y c h do c i a ł a promienie s ł o n e c z n e kale­ sonach, c z o r w o n ą k a m i z e l k ę z galonami i ż ó ł t e meszty z ostroga­ mi m i e ć powinien; wtody wolnym, ze spuszczonymi k u piersiom oczyma p o s t ę p u j e krokiem, ś w i a t c a ł y n a swe usługi gotowym mniema. Strój Cyganek w n i c z y m nie lepszy, od w i e k ó w bardziej nieczystością, odraża. P ł ó c i e n n a p ł a c h t a , przez ramiona lub przez g ł o w ę rzucona n a plecy, o s z c z ę d z i w s z y t w a r d ą pracą sposzycia, n a g o ś ć ciała i rzeczy skradzione o k r y w a ; lecz i m ę ż c z y z n o m strój w ł a ś c i w y , równie dla t y c h hermafroditek dogodny. Niemniej chciwe wykwintniojszej toalety, dziwotwornym z a s t a n a w i a j ą doborem. C h o ć b y w koronkowym kornecie, u j ę t y m przez skronią czarnym aksamitnym s p i ę c i e m , z zausznicami ogromnemi, z p i e r ś c i e n i a m i na palcach, i o b w i e s z o n ą s z y j ą , p o s t ę p u j e bosa i n a p ó ł naga Cyganka, za w i e l k ą siebie p o c z y t u j ą c d a m ę . " B r a k informacji p o c h o d z ą c y c h z okresu kiedy Cyganie po­ jawili się w Polsce i wielka ich s k r o m n o ś ć z w i e k ó w p ó ź n i e j s z y c h (aż w ł a ś c i w i e do w. X I X ) p o w o d u j ą , że wiedza nasza na temat dawnych u b i o r ó w jest uboga i opiera się na interpretacji nie­ licznych rycin (lub w i a d o m o ś c i zawartych w d z i e ł a c h obcych a u t o r ó w p o d r ó ż u j ą c y c h przez P o l s k ę ) . ~~ Nie tylko s k r o m n o ś ć m a t e r i a ł u polskiego skłania nas do\ o d w o ł a n i a się do źródeł obcych. Borna p r z y b y l i do E u r o p y spoza kontynentu, z A z j i ; liczniej pojawili się dopiero w latach 20-tych X V wieku (wcześniejsze informacje d o t y c z ą w zasadzie w y ł ą c z n i e P ł w . B a ł k a ń s k i e g o ) , P o c z ą t k o w o byli koczownikami j i z w ł a s z c z a we w c z e ś n i e j s z e j fazie i c h pobytu w E u r o p i e ich ubiór i m i a ł zapewne cechy w s p ó l n e ; b ę d z i e w i ę c chyba dopuszczalnej jeśli informacje z i n n y c h k r a j ó w europejskich z wieku X V i X V D odniesiemy t a k ż e do P o l s k i . 1 7 I Pierwsze informacje z kronik i innych źródeł historycznych p o c h o d z ą c e z wieku X V m ó w i ą , ż e kobiety u b i e r a ł y się w e d ł u g mody przyniesionej z Orientu, ten orientalny ubiór — u ż y w a n y przoz Cyganki aż do k o ń c a X V I w. — b y ł dość skromny, s k ł a d a ­ ła się n a ń p ł a c h t a owijająca ciało i z w i ą z a n a k o ń c a m i n a jednym z r a m i o n . M.in. źródła angielskie m ó w i ą o t y m — Cyganie, k t ó r z y przybyli tutaj ok. 1500 г., mieli p o n o ć ubiór w y r a ź n i e orientalnego charakteru. Mogą n a to t a k ż e w s k a z y w a ć dwie spośród najstarszych rycin p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w (repro­ dukowane obok), n a jednej z nich, znajdującej się w Cosmographia universalis, dziele w y d a n y m w 1554 r. w Bazylei, para C y g a n ó w w y s t ę p u j e w nakryciach g ł o w y , które m o g ą kojarzyć się z Turcją lub innymi krajami A z j i Przedniej. Druga, z a t y t u ł o w a n a Cingara orientale, znajduje się w dzieło Cesare Vecellio Degli Habiti antichi et moderni di tutto il mondo w y d a n y m w 1590 r. w W e ­ necji. Przedstawiona tam kobieta m a n a g ł o w i e dość dziwne nakrycie w kształcie koła. Autor d o ł ą c z y ł do ryciny bliższe wy­ jaśnienie, w e d ł u g niego owa „ w s c h o d n i a Cyganka" m a n a g ł o w i e „ d i a d e m " z jasnego drzewa obciągniętego długimi sukiennymi t a ś m a m i , n a ubiór jej s k ł a d a się. t e ż jedwabna haftowana z ł o t e n i i innymi kolorami koszula d ł u g a do s t ó p , o szerokich r ę k a w a c h , na jej ramionach spoczywa długi p ł a s z c z — autorowi ubiór ten kojarzy się z m i e s z k a ń c a m i I n d i i Z a c h o d n i c h . 18 19 Zdanie to p r z y j ę t e z o s t a ł o przez badaczy, mimo iż zawiera wiele niejasności. Nie jest wiadome d o k ł a d n i e , czy ubiór ó w m i a ł b y w s k a z y w a ć na Indie i b y ł ś w i a d e c t w e m w ł a s n e j , c y g a ń ­ skiej, przyniesionej z I n d i i kultury, czy kojarzono go z A z j ą Ś r o d k o w ą i p r z e d n i ą (Iranem, Syrią, Turcją), czy t e ż po prostu tak sobie w y o b r a ż a n o ubiór orientalny lub określano s t r ó j , k t ó r y nie p a s o w a ł do w z o r ó w miejscowych. Pozostaje n a m w i ę c tylko p r z y j ą ć , że jako orientalny określano w części źródeł ubiór X V - i XVT-wiecznych C y g a n ó w . D o d a ć jeszcze trzeba, że w wieku X V P ł w . B a ł k a ń s k i jest już od dłuższego czasu w obrębie od­ d z i a ł y w a n i a , a c z ę s t o silnego nacisku islamu i kultury tureckiej (zatem orientalnej). Możliwe w i ę c , że owe orientalne elementy to ś w i a d e c t w o b y t n o ś c i n a B a ł k a n a c h i d ł u ż s z e g o czy k r ó t s z e g o t a m pobytu, �I I . 9. Cingara orientate, ilustracja z Degli Habiti antichi et moderni, 1590 г.; i l . 10. Polskie nakrycie g ł o w y n a portrecie kobiecym Ł u ­ kasza Cranacha, X V I w.; i l . 11. Przewodniczka niedźwiedzia, niem. rycina z X V I w.; il. 12. Cyganie, rycina z Ekonomiki ziemiańskiej, H a u r a , X V I w. przetrwało najstarszych w i a d o m o ś c i , ale w nich ubiorów noszonyoh w r ó ż n y c h krajach ó w c z e s n e j E u r o p y , przez znajdujemy s p o s t r z e ż e n i a d o t y c z ą c e ubioru i jego cech, które Niewiele które w ę d r o w a l i . W p o c h o d z ą c y m z X V I I I w. opisie p o d r ó ż y t a k ż e dzisiaj kojarzą się nam z Cyganami. Oto więc do Polski znajdujemy t a k ą n o t a t k ę na wzmiankowany temat: „przy­ w ó d c y n a d c i ą g a j ą c y c h hord jechali konno, odziani byli bardzo „ U b i ó r ich s k ł a d a się z p o s t r z ę p i o n y c h części odzienia najróż­ kolorowo, nosili czerwone i zielone ubiory, ozdobione d u ż y m i , niejszych r o d z a j ó w i m ó d . N i e k t ó r z y m ę ż c z y ź n i n o s z ą srebrnymi guzikami (...) Kobiety c h o d z i ł y w koszulach, z prze­ inni surduty lub kaftany, jeden z nich — zapewne p r z y w ó d c a — w i e s z o n ą p ł a c h t ą i nosiły kolczyki wielce ozdobne..." 20 fraki, N a bar­ m i a ł h i s z p a ń s k i p ł a s z c z , na, którego kołnierzu z n a j d o w a ł y s i ę w n o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h zwracali u w a g ę i późniejsi, X V I - resztki jakichś g a l o n ó w z ł o t y c h . Wszyscy m ę ż c z y ź n i mieli spod­ i X V T I - w i e c z n i kronikarze. nie obcięte nad kolanami, tak że nogi od kolan p r e z e n t o w a ł y się P ł a c h t y , o k t ó r y c h wspomina kronikarz z Bolonii, s t a n o w i ł y oczom ś w i a t a w całej o k a z a ł o ś c i . " przez d ł u ż s z y czas u kobiet (przynajmniej z n i e k t ó r y c h grup) s t a ł y element ubioru. Dostrzec je m o ż n a na X V I - , X V I I - i X V I I I -wiecznych rycinach francuskich, w ł o s k i c h , flamandzkich, nie­ mieckich. Chronica di Bologna m ó w i t a k ż e , że ubiór kobiet wy­ konany b y ł z grubego sukna, takiego jakie zwykle noszone było przez niewolników i pielgrzymów. Kronikarskie zapiski na temat przybycia C y g a n ó w do P a r y ż a w 1427 r. m ó w i ą , ż e ko­ 22 T o , że w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie z a p o ż y c z a j ą ubiory od otacza­ j ą c e g o ich ś r o d o w i s k a , widzimy powszechnie i nie potrzeba tego speojalnie d o w o d z i ć . To samo dotyczy przeszłości. Zestawione tutaj rysunkami ryciny pokazujące Cyganów porównane z w s p ó ł c z e s n y c h im ubiorów noszonych przez n i e - C y g a n ó w dość w y r a ź n i e d o w o d z ą p r a w d z i w o ś c i takiego stwierdzenia. biety oprócz ubogich s p ó d n i c n o s i ł y narzucony na ramiona j a k b y Z k o ń c a X V w. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a w ę d r u j ą c ą płaszcz z grubego szorstkiego m a t e r i a ł u . Także J e a n Brodeau rodzinę c y g a ń s k ą . W oczy rzucają się ich nakrycia g ł o w y ; to, w Miscellanea które widzimy na g ł o w i e kobiety, jest identyczne z przedsta­ wydanych w 1604 r. stwierdza, że ubiór Cyganek przypomina r z y m s k ą t o g ę . 2 1 B y ć m o ż e w ł a ś n i e forma ubioru i rodzaj tkaniny, z jakiej b y ł wykonany (zwłaszcza owo za­ 23 wionym na obrazie z C h o m r a n i c ; wiemy zatem, że ok. 1460 r. ten ubiór g ł o w y b y ł u ż y w a n y przez kobiety z a m ę ż n e w Europie. rzucane na ramiona okrycie), s t a ł y się j e d n ą z przyczyn u w a ż a n i a W Navis stultifera B r a n d t a wydanym w B a z y l e i w 1507 r. C y g a n ó w w p o c z ą t k a c h ich europejskiej historii za p i e l g r z y m ó w ; znajdujemy ilustrację z w ę d r u j ą c ą r o d z i n ą c y g a ń s k ą — ubiór nie jest t a k ż e wykluczone, ż e Cyganie świadomie -—- j a k wielo­ m ę ż c z y z n y , z w ł a s z c z a dość osobliwe nakrycie g ł o w y , pies czy krotnie b y w a ł o w ich późniejszej historii — przyjmowali ó w podobne z w i e r z ę prowadzone na smyczy, kobieta d m ą c a w kon­ pielgrzymi ubiór w i e d z ą c , że dzięki niemu z o s t a n ą przyjęci przychylniej. Zachowane opisy i ryoiny w s k a z u j ą , że Cyganie u ż y w a l i 104 chę z d a j ą s i ę ś w i a d c z y ć , ż e owi Cyganie u t r z y m u j ą się z w y s t ę ­ p ó w jarmarcznych, o sztuczek: itd. Najprawdopodobniej tak jest, c z y m m o ż e ś w i a d c z y ć właśnie nakrycie g ł o w y eharakterys- �tyczne dla b ł a z n ó w i u ż y w a n e we F r a n c j i (ale nie tylko) w ostat­ nich latach X V w., a zapewne i p ó ź n i e j , w p o c z ą t k a c h X V I , czyli w okresie wydania pracy Brandta. W przytaczanym już dziele Degli Ilabiti antichi et moderni di tutio ii mondo przedsta­ wiona Cyganka prócz ubioru europejskiego ma na głowie nakry­ cie, które —• j a k w y ż e j m ó w i l i ś m y —• m o ż e u c h o d z i ć za pochodząco z Orientu, ale o dziwo bardzo podobne, niemal identyczne nakrycie g ł o w y widzimy n a portrecie kobiecym malowanym p-zez Ł u k a s z a Cranacha (Niemcy, wick X V I ) . Z X V I I w. pocho­ dzi tkanina wykonana przez B e v u a i s w e d ł u g szkicu Francois Casanovy z a t y t u ł o w a n a Uczta Cyganów, widoczne tam m ę s k i e ubiory C y g a n ó w są tymi, które w drugiej p o ł o w i e X V I I w. no­ szone b y ł y we F r a n c j i (zresztą moda ta rozprzestrzeniła się poza jej g r a n i c e ) . Z 1828 r. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a d w ó c h C y g a n ó w z n i e d ź w i e d z i e m ; jeden z nich ubrany jest w długą s z a t ę z w y r a ź n i e widocznymi Wyłogami i c z a p k ę r o g a t y w k ę (krakuskę). Noszony przez owego n i e d ź w i e d n i k a ubiór to bez w ą t p i e n i a kontusz — powszechny w Polsce, i r ó w n i e popularne uzupełnienie ubioru szlacheckiego: identycznego j a k na owej rycinie kroju czapka. Obok dla p o r ó w n a n i a zamieszczony jest rysunek p o k a z u j ą c y grupę s z l a c h c i c ó w w kontuszach i rogatyw­ kach z k o ń c a X V I I w.; moda n a nie u t r z y m y w a ł a się dłużej, nie jest więc dziwny widok kontusza i w 1828 r. R y c i n a jest interesująca i z innych w z g l ę d ó w . U b i ó r wskazuje, ż e mamy tutaj do czynienia z Cyganami p r z y b y ł y m i do Niemiec z Polski. W czasie, z k t ó r e g o pochodzi rycina, znana b y ł a dość szeroko specjalna Akademia N i e d ź w i e d z i a w Smorgoniach na Litwie, w dobrach R a d z i w i ł ł ó w — schwytane w litewskich borach nie­ d ź w i e d z i e poddawane b y ł y t a m tresurze, w której wyniku uczono je t a ń c a i innych sztuczek. Wyuczone r u s z a ł y z Cyganami w w ę d r ó w k ę po Europie, a na z i m ę w r a c a ł y do Smorgonii. R y c i n a przedstawia najprawdopodobniej tych właśnie C y g a n ó w z dóbr R a d z i w i ł ł o w s k i c h i ucznia A k a d e m i i w Smorgoniach w trakcie 24 zarobkowej w ę d r ó w k i ; jest ona — o ile wiem — j e d y n ą tego rodzaju. Ubrania czy fragmenty o d z i e ż y otrz3Tnywali Cyganie naj­ prawdopodobniej jako dar (bądź j a ł m u ż n ę ) lub wynagrodzenie (za granie, wróżenie, pokazywanie tresowanych zwierząt itd.); b y ć m o ż e w części p o c h o d z i ł y z k r a d z i e ż y lub kupowali je n a targach. S t ą d stroje ich s t a n o w i ł y często dość przypadkowy zespół f r a g m e n t ó w nie t w o r z ą c y c h kompletu i p o c h o d z ą c y c h od r ó ż n y c h warstw s p o ł e c z n y c h i z r ó ż n y c h o k o l i c . 25 B y u z u p e ł n i ć t ę k w e s t i ę , n a l e ż y p r z y p o m n i e ć , żo Cyganie prowadzili w większości — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — ż y c i e w ę ­ drowne, nie posiadali także stad, które j a k u pasterzy b y ł y b y dostarczycielami surowca n a d a j ą c e g o się do wykorzystania na wykonanie ubioru (skóry, w e ł n a ) . Zatem, skoro ż y c i e w ę d r o w n e n a k a z y w a ł o ograniczyć do koniecznych posiadane s p r z ę t y i skoro nie mieli w ł a s n y c h surowców, nie p o z o s t a w a ł o nic innego j a k ko­ r z y s t a ć z w y r o b ó w nie swoich. Wymienione przyczyny powodo­ w a ł y — j a k s ą d z ę — że Cyganie nie w y k s z t a ł c i l i sami nigdy i nigdzie na świecie umiejętności tkackich, w pełni w tej materii uzależniając się od otoczenia, od n i e - C y g a n ó w . J a k w s k a z u j ą bliższe nam czasowo zapiski, dostatnio ubrani b y ł i grajkowie p r z e b y w a j ą c y na dworach p a n u j ą c y c h lub bogatej arystokracji wieku X V I I i X V I I I . P o c z ą t k o w o ubierali się oni j a k szlachta, a w czasach b l i ż s z y c h nam, w X I X w., wraz ze zmianami mody zmienili poprzedni ubiór n a b i a ł ą koszulę i czerń fraka, czyli strój przewidziany do salonów i odpowiednio godnego t o w a r z y s t w a . 26 Wielobarwna — czy j a k określił Klonowie — pstra o d z i e ż , tak zwracająca u w a g ę i tak identyfikowana z Cyganami do dzisiaj, s t a ł a się przedmiotem szczególnej uwagi. J ó z e f I I , na­ s t ę p c a Marii Teresy, znany —• j a k i m a t k a — z rozmaitych działań m a j ą c y c h doprowadzić do osiedlenia C y g a n ó w i wyna­ rodowienia ich, zabronił Cyganom noszenia owych różnokoloro­ w y c h ubiorów. 205 �И. 13. Uczta cygańsla, siedemnastowieczna Cechą c z ę s t o p o d k r e ś l a n ą u C y g a n ó w m ę ż c z y z n s ą w ł o s y d ł u ­ gie niemal do ramion, niekiedy brody; kobiety t a k ż e bywają tkanina francuska Fotografie, rysunki, opisy Cyganów z końca ubiegłego i p o c z ą t k u togo stulecia — p o k a z u j ą c e C y g a n ó w - k o c z o w n i k ó w — przedstawiane z d ł u g i m i , rozpuszczonymi w ł o s a m i . W ł o s y dla zawierają c z ę s t o samych C y g a n ó w s t a ł y s i ę jednym z w y i ó ż n i k ó w od g a d z i ó w . P o w t a r z a j ą się informacje o w ę g i e r s k i m kroju u b i o r ó w , N p . Polacy p o n o ć byli przez nich określani w p o c z ą t k u ubiegłe­ watych srebrnych guzikach przy kamizelkach lub m a r y n a r k a c h 2 7 m ę ż c z y z n , d ł u g i c h , kwiecistych s p ó d n i c a c h kobiet, naszyjnikach go wieku, a m o ż e i dawniej, jako ćhindo bało (obcięto w ł o s y ) . cechy, jakie znajdujemy w opisie Gersona. jajo­ Wobec s k ą p o ś c i zachowanych d o k u m e n t ó w pisanych d o t y c z ą - i kolczykach ze z ł o t y c h monet. D o t y c z y to nie tylko Polski, cyoh C y g a n ó w m a t e r i a ł ikonograficzny m a w a r t o ś ć n i e o c e n i o n ą . znamy podobne opisy d o t y c z ą o e R o s j i , ziem l e ż ą c y o h n a p o ł u d n i e T y l e ż e i jego nie z a c h o w a ł o się zbyt d u ż o . N a tej od T a t r , E u r o p y da się p r z e d s t a w i ć podstawie p e ł n i e j s z y obraz C y g a n ó w X V — - X V I I Zachodniej, Wielkiej B r y t a n i i , nawet kon­ w. tynentu a m e r y k a ń s k i e g o — S t a n ó w Zjednoczonych i K a n a d y , z E u r o p y Zachodniej i c z ę ś c i o w o Centralnej —• z Niemiec, Szwaj- a p ó ź n i e j i p a ń s t w l e ż ą c y c h w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j jego oarii, W ł o c h , F r a n c j i , A n g l i i , H i s z p a n i i ; gorzej przedstawia się części. rzeoz z m a t e r i a ł a m i z Europy ikonograficznymi dotyczącymi Cyganów Wschodniej, nie m ó w i ą c o A z j i , Afryce czy Ame­ ryce, s k ą d praktycznie z u p e ł n i e brak m a t e r i a ł u tego typu. T a k przedstawiała, się sytuacja do mniej więcej połowy u b i e g ł e g o wieku. Wtedy bowiem zaczęli s i ę p o k a z y w a ć w róż­ nych k r a j a c h E u r o p y , a potem i A m e r y k i I P r z y c z y n ą tego jest bardzo dynamiczna ekspansja z terenu Siedmiogrodu i W o ł o s z c z y z n y znacznych ilości C y g a n ó w L o w a *ów i K e ł d e r a s z ó w . Najprawdopodobniej pozostaje to w bez­ pośrednim z w i ą z k u z uwolnieniem w r. 1866 z niewolniczej zafteżności C y g a n ó w na W o ł o s z c z y ź n i e i w Siedmiogrodzie. 28 Cyganie, k t ó r y c h T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. zaczęli p o j a w i a ć się ubiory — w t y m t a k ż e m ę s k i e — p r e z e n t o w a ł y pewien o k r e ś l o n y w Polsce i innych krajach europojskich przybysze o d r ó ż n i a j ą c y kanon. W 70-ych latach u b i e g ł e g o wieku informacje o nich się w y r a ź n i e od C y g a n ó w w c z e ś n i e j znanych i m a j ą c y mamy już t a k ż e z obszaru Polski, a pod koniec X l X i z p o c z ą t k u wspólny X X wieku zanotowano j u ż d o ś ć licznie ich o b e c n o ś ć w r ó ż n y c h tutaj do Ficowskiego: „ P i e r w s z e pokolenie p r z y b y s z ó w odzna­ styl, w s p ó l n y sposób pewien ubierania się. O d w o ł a j m y się regionach k r a j u . P o w s t a ł o w t y m okresie wiele r ó ż n o r a k i c h ry­ czało się strojami w ę g i e r s k i m i : o b c i s ł y m i , na w z ó r naszych g ó ­ s u n k ó w p o k a z u j ą c y c h ich obozowiska, zajęcia, ubiór. (Z k o ń c a ralskich, spodniami i węgierskimi k o ł p a k a m i na g ł o w a c h . P ó ź ­ u b i e g ł e g o wieku pochodzi również niejsze pokolenia K e ł d e r a s z ó w u b i e r a ł y się już nieco inaczej. trochę fotografii mających dziś unikalny walor dokumentacyjny.) Cyganie ci różnili się od P o z o s t a ł y im kurty z wielkimi, jajowatymi guzikami ze srebra, miejscowych antropologicznie, sposobem mieszkania — ich na­ ale spodnie C y g a n ó w b y ł y już — j a k do d z i ś — obszerne, bufiaste, mioty wpuszczano w wysokie cholowy b u t ó w . T a późniejsza miały najczęściej kształt stożkowaty, przypominający «kelde- i n d i a ń s k i e tipi, uprawianymi profesjami — b y l i to p r z e w a ż n i e raska » moda m a bardziej rosyjski charakter. Zresztą i w dialekcie ikotlarzo, j ę z y k i e m , no i ubiorom —- ich b a r w n o ś c i ą , ba,rdziej K e ł d e r a s z ó w obok wiolu w p ł y w ó w języdta, r u m u ń s k i e g o dają się (ujednoliconym, stanowiącym t ł o t y m i i srebrnymi ozdobami. 106 pewien określony styl krojem, dostrzec liczno z a p o ż y c z e n i a rosyjskie, ś w i a d c z ą c e o ich t r w a ł y c h kontaktach z ziemiami carskiej R o s j i . " 2 9 �T e n rodzaj ubioru, a z w ł a s z c z a pewne jego z w r a c a j ą c e u w a g ę elementy, przede wszystkim o charakterze ozdobnym, na długi cza.s w k o m p o n o w a ł y s i ę do stroju C y g a n ó w — nie tylko zresztą Kełderaszów lub L o w a r ó w , ale i innych, k t ó r z y naśladowali m o d ę tamtych grup. W latach 1911—1913 d u ż e gromady kotlarzy p r z y b y ł y na W y s p y Brytyjskie, część z nich — j a k udało się u s t a l i ć — dotarła tutaj poprzez E u r o p ę z Polski, ubiory ich z o s t a ł y zarejestrowane przez prasę b r y t y j s k ą , znane zdjęcie L i z y i Todora C z u r o n ó w ijjrczontuje t a k i wła-śnie ubiór d o ś ć typowy dla Kełderaszów. Ojciec Todora Miłosz m i a l — w e d ł u g reiacji — guziki ze z ł o t a , k t ó r e k a z a ł zrobić sobie we W ł o s z e c h . Todor, t a k j a k i pozostali m ę ż c z y ź n i z tej grupy, nosił przy kurtce d u ż e , w i e l k o ś c i kurzego j a j a srebrno guziki; L i z a — jego ż o n a — naszyjnik z monet i takież złote monety wplecione we w ł o s y . 3 0 Srebrne, d u ż e guzy p r z y k u r t k a c h c z ę s t o zdobnie wyszywanych, laski lub buzdygany starszyzny, zdobione srebrem i z ł o t e m , monety w uszach, w ł o s a c h i na szyjach kobiet, z ł o t e i srebrne pasy, czasami jeszcze nabijane z ł o t y m i monetami i dodatkowo zdobione wisiorkami ze srebra, to aż rlo p o c z ą t k u X X w. stało elementy ubioru t y c h C y g a n ó w ; w części p r z e t r w a ł y one aż do ostatniej wojny. Po wojnie p o z o s t a ł y j u ż tylko kolczyki, d ł u g i e , barwne fałdziste s p ó d n i c e , kolorowe chustki na głowa.ch i chusty zarzucone na ramiona; ubiór m ę s k i uległ z u p e ł n e j z m i a n i e . 31 D u ż e srebrne guzy i naszyjniki z monet s t a n o w i ł y j u ż w p o ł o w i c X I X w. elementy ubioru C y g a n ó w Siedmiogrodu, a t a k ż e prawdopodobnie Wojwodiny i b y ć m o ż e dalej na p o ł u d n i e l e ż ą c y c h r e j o n ó w B a ł k a n ó w . W Polsce i krajach Europy Ś r o d k o w e j i Zachodniej rozpowszechnione z o s t a ł y do­ piero w drugiej p o ł o w i e X I X w.; jeszcze p ó ź n i e j w Ameryce Północnej. 3 2 N a l e ż y tutaj d o d a ć jeszcze p e w n ą i s t o t n ą u w a g ę . Istnieje wiele niejasnośoi w informacjach na temat u b i o r ó w Lowarów I I . 14. U b i ó r m ę s k i , lata 70-te X V I I w., F r a n c j a I I . 15. K o n t u sze mundurowe, koniec X V I I I w.; i l . 16. Niemiecka ry cina z 1828 r. U b i ó r wskazuje, że Cyganie ci przybyli z Polski r i K e ł d e r a s z ó w i różnic m i ę d z y nimi. N a j c z ę ś c i e j pisze się o K e ł deraszach, L o w a r ó w p o m i j a j ą c albo też nie w y o d r ę b n i a j ą c ich od K e ł d e r a s z ó w . D z i ś j u ż nie da s i ę tego w z u p e ł n o ś c i r o z w i k ł a ć , ale m y ś l ę , że fakt mieszania obu tych grup prowadzi do niepo­ r o z u m i e ń . F i c o w s k i pisząc o K e ł d e r a s z a c h m ó w i , że ich ubiory, najpierw w ę g i e r s k i e , potem u l e g ł y zmianie, b y ć m o ż e pod w p ł y ­ wam mody rosyjskiej. Myślę, że p o c z ą t k o w o w y r a ź n i e j s z e różnice u b i o r ó w K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w m a j ą inne przyczyny. N a z w a ł K e ł d e r a s z ó w pochodzi —• co wiadomo —• od r u m u ń s k i e g o wyrazu/ oznaczającego kocioł — caldera, Lowarów od węgierskiego k o ń — lo. To s y g n a ł , że ś r o d o w i s k a , w k t ó r y c h przebywali, b y ł y r óżne. Myślę, że K e ł d e r a s z e przebywali g ł ó w n i e na Wołosz- c z y ź n i e i w M o ł d a w i i , nawet z r e s z t ą określa się ich w r ó ż n y c h krajach jako C y g a n ó w w o ł o s k i c h . K r a i n ą , gdzie przebywali L o w a r z y , b y ł S i e d m i o g r ó d (Transylwania) i nawet jeśli obie te grupy z m i e n i a ł y miejsca pobytu (a p a m i ę t a j m y , że b y ł o to przed 1856 г., czyli w okresie niewolnictwa), to przypuszczalnie W o ł o s z c z y z n a dla pierwszej, a S i e d m i o g r ó d dla drugiej b y ł y miejscami n a j c z ę s t s z e g o przebywania. K i e d y w i ę c po zniesieniu niewolnictwa wyruszyli n a w ę d r ó w k ę , L o w a r z y mieli stroje w ę - 207 �Grr ранит шейх Nf portent plam dc nen cjue des ( ha bonaduetum ttJuUvns I I . 17. J . Callot, Straż przednia, r y c . z pocz. X V I I w. gierskie, a K e ł d e r a s z e r u m u ń s k i e i ten fakt — moim zdaniem — łudnie od Transylwanii i W o ł o s z c z y z n y ) . T a k w i ę o w e d ł u g infor­ wynika niezbicie z dawnych o p i s ó w i rycin. Zatem i opis Gerso­ macji zanotowanych w s p ó ł c z e ś n i e na terenie Wojwodiny w J u ­ n a — mimo iż m ó w i ! o kowalach — odnosi s i ę , j a k s ą d z ę , do L o ­ g o s ł a w i i m ę ż c z y ź n i dawniej nosili ubiór c a ł k i e m czarny, a na w a r ó w , a nie K e ł d e r a s z ó w . Część z nich w dalszej w ę d r ó w c e czarnej kamizelce z n a j d o w a ł y się d u ż e srebrne gujjy; z w ł a s z c z a p r z e s z ł a przez M o ł d a w i ę , B e s a r a b i ę aż do R o s j i , ale b y l i to przed­ Cyganie D ż a m b a s i —• handlarze k o ń m i , w y r ó ż n i a l i się ubiorem stawiciele obu grup i obie u l e g ł y zapewne modzie rosyjskiej. (kapelusz, biała koszula, kamizelka, przy której b y ł y duże srebrne Część w ę d r o w a ł a innymi drogami s p o t y k a j ą c tych, k t ó r z y szli guzy i gruby srebrny ł a ń c u c h od z e g a r k a ) . przez R o s j ę ; w rezultacie wymieszania r ó ż n y c h z a p o ż y c z o n y c h k t ó r z y starzy Cyganie z a m i e s z k u j ą c y wioski tego rejonu zacho­ e l e m e n t ó w , w rezultacie wzajemnego wali srebrne guziki przy kamizelkach (nosili je na pewno na o d d z i a ł y w a n i a na siebie L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w doszło do powstania owego swoistego, tzw. c y g a ń s k i e g o ubioru, noszonego zarówno przez Lowarów jak i K e ł d e r a s z ó w , a jeśli nawet i s t n i a ł y m i ę d z y nimi różnice, to nie z o s t a ł y bliżej zarejestrowano przez b a d a c z y . 33 U b i ó r ten 36 Jeszcze teraz nie­ przełomie lat 60- i 70-ych). Zastanawiająca jost t r w a ł o ś ć tych g u z ó w jako elementu ubioru m ę s k i e g o . Opisy na przestrzeni stu lat — od 70-ych ubiegłego wieku do 70-ych tego — n o t u j ą ich istnienie w ubiorze; przejmowany b y ł i przez inne grupy C y g a n ó w , stając się na prze­ podobnie jest z monetami ł o m i e X I X i X X w. faktycznie narodowym strojem znacznej innych e l e m e n t ó w i guzy, j a k m o ż n a s ą d z i ć , z o s t a ł y przez nich części R o m ó w . T a k ż e w Polsce Cyganie od dawna już tutaj prze­ zapożyczone. b y w a j ą c y zaczęli w z o r o w a ć się na przybyszach. Kobiecy strój warstw s p o ł e c z n y c h w wielu krajach —• np. przy stał mężczyźni szlachty i arystokracji polskiej — znane stj, od dawna. W y k o ­ zaczęli nosić szerokie spodnie wpuszczane w buty i kurtki z du­ nane z metalu, często ze srebra, niekiedy J.dobione kamieniami s i ę barwniejszy, spódnice bardziej f a ł d z i s t e , Jako w ubiorach kobiecych. J a k wiele dopełnienie strojów, zwłaszcza wyższych kontuszach ż y m i guzikami. T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. moda przy­ lub z ł o c o n e , u ż y w a n e b y ł y w X V T I - , a z w ł a s z c z a X V T I I - w i e c z - niesiona przez K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w , ale głównie — j a k się nych ubiorach. wydaje — tych pierwszych, s t a ł a s i ę kanonem t a k ż e w ubiorach na W ę g r z e c h — podobnie j a k monety, które obowiązującym t a k ż e dla innych grup C y g a n ó w p r z e b y w a j ą c y c h i w ę d r u j ą c y c h po terenach Polski, L i t w y , Ukrainy. 3 4 Wyjątkiem s ą osiadli widzimy w 37 W p o ł o w i e X I X w. s t a n o w i ł y element znany XIX-wiecznych Najprawdopodobniej Cyganie g ł ó w n i e z K a i pat, p o z o s t a j ą c y w zasadzie pod w p ł y w e m zapożyczone miejscowego sposobu ubierania się. sfoju. i na d ł u ż s z y Kełderasze ubiorach kobiecych w tam w ł a ś n i e z o s t a ł y one przez czas w ł ą c z o n e jako s t a ł y Rumunii. Cyganów element i L o w a r z y wyszli, przecież z W o ł o s z c z y z n y Z a p o ż y c z e n i e to — jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — nie było i Siedmiogrodu i wraz z nimi rozpowszechnione z o s t a ł y te właśnie przypadkiem odosobnionym. T a k ż e i w innych krajach Cyganie elementy ubioru. G d y zjawili się w Polsce, Niemczech, F r a n c j i , miejscowi wzorowali się na modzie przyniesionej pizez L o w a r ó w Anglii, Ameryce, już dawno z a n i k ł a trady cja noszenia d u ż y c h czy K e ł d e r a s z ó w . Horvathova pisze, że na Słowacji nawet osiadli g u z ó w , wraz. z kostiumami, które w y s z ł y z u ż y c i a . R z u c a ł y się Cyganie, ubierający się w-edług w z o r ó w miejscowej, wiejskiej w i ę c w oczy jako element ubrania m ę s k i e g o , podobnie j a k mo­ T płócienne nety u kobiet (ta moda t a k ż e nie b y ł a powszechniej znana w E u ­ cholewy ropie) . Ale z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Cyganie, k t ó r z y tak ł a t w o zmie­ b u t ó w , zaczęli nosić w ą s y , brody, kapelusze i duże guzy przy niali ubiory, do g u z ó w i monet przyw-iązali się na ponad sto lat, mody, zamienili pod w p ł y w e m koczowników białe, c h ł o p s k i e spodnie na szerokie, ciemne, wpuszczane w kamizelkach. 3 5 Z w ł a s z c z a owe duże srebrno guziki ubioru m ę s k i e g o rozpow­ c z y n i ą c z nich o z n a k ę swojej p r z y n a l e ż n o ś c i , o z n a k ę c y g a ń s k o ś c i . Wtedy gdy już od dawna jirzestaly b y ć u ż y w a n o przez nie-Cy- s z e c h n i ł y się w ś r ó d C y g a n ó w , traktowane jako s t a ł y element g a n ó w , s t a n o w i ł y faktyczny w y r ó ż n i k Cygana i w takim charak­ ubioru m ę ż o z y z n (np. handlarzy k o ń m i z k r a j ó w l e ż ą c y c h na po­ terze k o j a r z y ł y się nie-Cyganom. Nie jest wiadome, j a k a przyczy- 108 �I I . 18. J . Callot, Odpoczynek włóczęgów, na z a d e c y d o w a ł a o 9pecyfioznym potraktowaniu przez nich g u z ó w i monet — określona potrzeba czy t e ż dość przypadkowo s t a ł y się te ozdoby t r w a ł y m elementem przez to, ż e jako przed­ mioty Wykonane z k r u s z c ó w szlachetnych n a d a w a ł y s i ę do wy­ r a ż e n i a bogactwa, do p o d k r e ś l e n i a p r e s t i ż u rodziny. M o g ł y b y to p o t w i e r d z i ć dość znane przypadki dawania g u z ó w i monet (tzw. galibi, galby) w zastaw, p ł a c e n i a tymi monetami okupu za żonę. B y ć m o ż e nie wyczerpuje to odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak długo guzy i monety przetrwały w ubiorze c y g a ń ­ skim, bo i przecież sam ubiór K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w — choć modyfikowany — z a c h o w a ł s i ę . Mamy więc do czynienia zc zjawiskiem bardziej z ł o ż o n y m . W opisach ubiorów kotlarzy niejednokrotnie znajdujemy u w a g ę , ż e stiojo p r z y w ó d c ó w — szefów, w ó j t ó w itd., s ą w y j ą t ­ kowo bogate; w y r ó ż n i a ich t a k ż e laska z w i e ń c z o n a srebrną czy nawet z ł o t ą g a ł k ą . T a oznaka starszyzny plemiennej znana jest w ś r ó d C y g a n ó w dość powszechnie i wielu o b s e r w a t o r ó w w ł a ś n i e na laski i bogactwo u b i o r ó w zwracało u w a g ę . S t ą d t e ż bywa,, ż e najlepiej, najstaranniej opisywanymi osobami s ą właśnie przy­ w ó d c y . I c h stroje prezentują d o s y ć s z c z e g ó l n y styl, b ę d ą c y j a k gdyby przejaskrawionym z e s p o ł e m cech i e l e m e n t ó w wych przy nadaniu im specyfiki c y g a ń s k i e j . miejsco­ 38 Nie z a c h o w a ł y się — jeśli w ogóle kiedykolwiek i s t n i a ł y — pocz. X V I I w. po staropolsku. O d m ł o d u h a n d l o w a ł k o ń m i , p o z n a ł s i ę bliżej z Cyganami, n a u c z y ł ich j ę z y k a , z n a ł obyczaje."* Znamierowski jako o z n a k ę swojej w ł a d z y m i a ł ćupni (cyg. bat). Narbutt, k t ó r y w d z i e c i ń s t w i e w i d y w a ł Znamierowskiego b y w a j ą c e g o w domu jego ojca, t a k opisuje ó w atrybut: „ T r z c i n a gruba j a k ręką o b j ą ć , d ł u g a około cali 24, okuta suto srebrem po obu k o ń c a c h , b y ł y to s k ó w k i misternie zrobione przez pewnego z ł o t n i k a C y g a n a : kwiaty, perełka, figurki k o ń s k i e , widzieć się d a w a ł y wyrobione w s k r ó ź n ą r o b o t ą , rzemyk spiralnie owijał się w szerokie o d s t ę p y od s k ó w k i do s k ó w k i , przy jednym k o ń c u b y ł temlak z zielonego jedwabiu, srebrem przetykanego, z kutasikami srebrnemi, przy drugim b y ł bizun osadzony ogromny, gruby n a trzecią c z ę ś ć cala, długością przechodził nieco trzcinę, obok bizuna w i s i a ł y trzy wąskie rzemyki, które z » k a ż d y m uderzeniem w y d a w a ł y k l a s k a j ą c y odgłos. Takowe n a r z ę d z i e , u w a ż a n e z a berło w ł a d c y , w i s i a ł o m u zawsze u pasa, b y ł o n i e j a k i e m ś g o d ł e m dostojeń­ stwa." " W t y m samym mniej więcej czasie co i Znamierowski „ p a n o w a ł " w dobrach R a d z i w i ł ł o w s k i c h na Litwie inny król, J a n Marcinkiewicz, Cygan, którego w urzędzie starszego nad Cyganami zatwierdził S t a n i s ł a w K a r o l R a d z i w i ł ł dokumentem z 1778 r. Marcinkiewicz zarządzał Cyganami w Mirze i litewskich dobrach R a d z i w i ł ł ó w do 1790 г., w k t ó r y m to roku z m a r ł , a urząd objął jego s y n Ignacy. J e d n a k ż e J a n b y ł chyba ostatnim ze s ł a w ­ nych k r ó l ó w C y g a n ó w , „ z jego śmiercią zgasła ś w i e t n o ś ć tego r z ą d u " . Narbutt i Gluziński pozostawili nam opis ubioru tego króla C y g a n ó w , k t ó r y t a k ż e b y ł zwierzchnikiem Akademii N i e d ź w i e d z i e j w Smorgoniach. „TJ nas w Litwie król c y g a ń s k i Marcinkiewicz, w e d ł u g p o w i e ś c i starych C y g a n ó w , o k a z y w a ł wyt w o r n o ś ć przepychu w całej c y g a ń s k i e j ś w i e t n o ś c i . N o s i ł s i ę po staropolsku, g ł o w y nie golił, w ą s m ial rzęsisty, kontusz k r ó t k i , pas bogaty, szarawary ponsowe, buty żółte lub ponsowe, bizun zamiast szabli u pasa, laska z buzdyganem w ręku, k o ł p a k ba­ rankowy na głowie (...) z kutasem z ł o t y m na wierzchu zielonym aksamitnym, k t ó r y o t a c z a ł o siedm z ł o c i s t y c h promieni, na w z ó r kiteczek spod barana w y g l ą d a j ą c y c h (...) U b i ó r królowej b y ł bogaty, perła, diamenty, z ł o t o , srebro n a zausznicach, szyi, g ł o w i e , palcach, j a ś n i a ł y ; ona sama i otaczające j ą niewiasty b y ł y przybrane w aksamit, jedwabne materie, krepy, gazy, 9 4 4 1 opisy dawniejszych, XVII- i X V I I I -wiecznych przywódców C y g a n ó w . Nawet tych, k t ó r z y —• j a k np. w Polsce — otrzymywali dokumenty kancelarii królewskiej m i a n u j ą c e ich oficjalnie kró­ lami bądź „ s t a r s z y m i " c y g a ń s k i m i . Pierwsze informacje p o c h o d z ą dopiero z k o ń c a X V I I I w. z Litwy* i d o t y c z ą d w ó c h postaci: J a k u b a Znamion,wskiego, wyniesionego na stolec króla c y g a ń ­ skiego poprzez przyznanie m u przywilejem S t a n i s ł a w a Augusta w 1780 r. zwierzchnictwa nad Cyganami litewskimi, i J a n a Marcinkiewicza. Znamierowski by) polskim szlachcicem p o w o ł a ­ n y m do z a r z ą d z e n i a Cyganami, rozsądzania sporów itd. W ę d r o - ! w a ł razem z Cyganami, nosił się t e ż tak, by nie o d s t a w a ć zbytnio od swoich podopiecznych. J a k pisze W ó j c i c k i : „ b y ł to dobry \ szlachcic, ogromnej statury, cerę m i a ł tak ś n i a d ą , j a k Cygan, | a w ą s czarny, długi, s p a d a ł m u n a piersi, ubierał się z c y g a ń s k a , \ 109 I �I I . 19. Jacob de Ghey, V wróżki, przełom X V I i X V I I m u ś l o n y , kartuny, p ł o c i e n k a , w g u ś c i e prawdziwie maskarado­ wym." 4 2 Gluziński przekazuje nam — opierając się na opowieści starego pracownika l e ś n e g o w dobiach Radziwiłłowskich — w.; i l . 20. Cyganka, r y c i n a z 1674 r. Polsce, w czasach nam b l i ż s z y c h , atrybuty piastowanej w ł a d z y s t a ł y się jeszcze bardziej zbliżone do n i o c y g a ń s k i c h — np. Michał K w i e k , k t ó r e g o g ł o ś n a elekcja w 1930 r. z o s t a ł a zaszczycona inny nieco opis postaci Marcinkiewicza: „ T e n król był wysokiego obecnością Wzrostu, barczysty, pleczysty i k o ś c i s t y , a mimo to chuderlawy, w prasie, w y s t ę p o w a ł przybrany w „ b i a ł o - a m a r a n t o w ą twarz miał ściągłą, p o m a r s z c z o n ą , oczy ż y w e , nawet j a k to m ó w i ą , ze ogniste, przenikliwe (...) brodę m i a ł czarną o g r o m n ą jak snop z napisem K r ó l C y g a n ó w P o l s k i c h " ; jeszcze bardziej po kró­ złotym samego orłem, Józefa Piłsudskiego udekorowaną i obszernie licznymi z ł o t y m i opisana szarfę monetami, 50 i na głowie m i a ł c z a p k ę w k s z t a ł c i e j a k b y korony, tylko bez lewsku w y s t ą p i ł w trakcie ceremonii koronacyjnej Janusz K w i e k krzyżyka, ale w niej b y ł o utkwione k r ó t k i e pawie p i ó r o ; suknię — ceremonia o d b y ł a się 4 lipca 1937 Г. na Stadionie W o j s k a m i a ł d ł u g ą , czarną, o b w i s ł ą aż do kostek, p r z e p a s a n ą czarnym Polskiego w Waiszawie (patrz zamieszczona ilustracja). pasem i czerwone buty; n a szyi po wierzchu sukni miał ł a ń c u c h Nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , czy laska jako z grubych b i a ł y c h paciorek, z w i e s z a j ą c y c h się aż na piersi, na k t ó r y m w i s i a ł o w y o b r a ż e n i e n i e d ź w i e d z i a , a na nim siedząca m a ł p a , w czerwonej kaftance..." żu, 43 J a k p o t w i e r d z a j ą m a t e r i a ł y ikonograficzne i opisy z r ó ż n y c h rejonów E u r o p y , w ł a ś n i e laska s t a ł a się powszechnym atrybutem p r z y w ó d z t w a u C y g a n ó w . „ C y g a ń s k a laska z kulą. srebrną oznacza w ł a d z ę wodza całej bandy" zanotowano z k o ń c e m X I X w. w Sie­ radzkiem, 44 „ W ó j t nosi k r ó t k ą bekieszę o srebrnych guzach 45 i laskę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j " notuje G e r s o n ; o z n a k ą w ł a d z y jest b u ł a w a , grawerowana w różnego rodzaju motywy, w n i e k t ó r y c h grupach szef jest jedynym uprawnionym do no­ 4 6 szenia z ł o t y c h g u z i k ó w , pisze de V i d e . L a s k i z m e t a l o w ą g a ł k ą lub okuciem z g ó r y b y ł y powszechnym atrybutem C y g a n ó w na Bałkanach, a w każdym oznaka g o d n o ś c i jest własną-, c y g a ń s k ą formą podkreślania presti­ razie na pograniczu j u g o s l o w i a ń s k o - - r u m u ń s k o - w ę g i o r s k i m : „ C y g a ń s k i książę nosił laskę z m o s i ę ż n ą g ł ó w k ą , na której b y ł a z a w i ą z a n a czerwona w s t ą ż k a jako znak 4 7 w ł a d z y " ; „ I c h książę (...) mial laskę, na niej w ę g i e r s k ą trój­ 4 8 k o l o r o w ą w s t ą ż k o jako znak w ł a d z y " . „ A m e r y k a ń s c y Cyganie z grupy K e ł d e r a s z jako oznaki w ł a d z y u ż y w a j ą k i j a z w y r z e ź b i o ­ czy t e ż p r z e j ę t ą pod w p ł y w e m n i o c y g a ń s k i e g o otoczenia. Często jej w y s t ę p o w a n i e u r ó ż n y c h grup C y g a n ó w i w r ó ż n y c h krajach mogłoby wskazywać na rodowód cygański, chociaż jest niemal równio m o ż l i w e , żo powszechne w przeszłości w wielu krajach E u r o p y oznaczanie g o d n o ś c i b u r m i s t r z ó w , w ó j t ó w czy starszyzny wojskowej specjalnymi zdobionymi laskami lub bu­ ł a w a m i , z a u w a ż o n e bez w ą t p i e n i a przez C y g a n ó w , w p ł y n ę ł o na n a ś l a d o w c z e , powszechne władzy. przyjęcie przez nich tego atrybutu Możliwe t a k ż e , żo o z n a c z a j ą c przywódcę („władzę") w s p o s ó b z r o z u m i a ł y t a k ż e dla n i e - C y g a n ó w mieli na uwadze zabezpieczenie się c h o ć w części przed w ł a d z a m i n i e c y g a ń s k i m i , nierzadko z d r a d z a j ą c y m i ochotę do podporządkowania C y g a n ó w . Z a takim w ł a ś n i e w y j a ś n i e n i e m laski jako sobie elementu stroju p r z y w ó d c y zdaje s i ę ś w i a d c z y ć brak wzmianki o t y m atry­ bucie w najdawniejszych opisach b ą d ź rycinach p r z e d s t a w i a j ą ­ cych C y g a n ó w , natrafiamy na nie dopiero w wieku Przyjrzyjmy się teraz sposobowi ubierania się XVIII. 5 1 Romów ną g ł o w ą u g ó r y i ozdobionego m i e d z i ą albo m o s i ą d z e m ; u hand­ w s p ó ł o z e ś n i e , po to m . i n . , by z o b a c z y ć , jak dalece wnioski nasu­ larzy k o ń m i Romaniszels o z n a k ą godności jest rodzaj stalowego w a j ą c e s i ę z m a t e r i a ł u historycznego s ą pewnymi s t a ł y m i ten­ p r ę t a , k t ó r e g o jeden koniec jest z a k o ń c z o n y ostro, a drugi mo­ 49 siężną g a ł k ą , na pręt n a ł o ż o n e są skórzane p i e r ś c i e n i e " . 110 W dencjami, z a u w a ż a l n y m i i dzisiaj. Pominiemy tutaj p e ł n i e j s z y opia ograniczając s i ę do w y r ó ż n i a j ą c y c h oech: �1. Starsi m ę ż c z y ź n i n o s z ą jeszcze kamizelki ze srebrnymi guzikami; ubiór bardzie] miejski, c h o ć z w p ł y w a m i wiejskiego, kapelusz z szerokim rondem; kobiety starsze — szerokie marsz­ czone s p ó d n i c e w ż y w y c h kolorach, t a k ż e kolorowe bluzki, na g ł o w a c h chustki; ozdoby —• naszyjniki, kolczyki, bransolety. Ludzie m ł o d z i ( m ę ż c z y ź n i i kobiety) ubierają się zgodnie ze współ­ czesną modą miejską (Jugosławia, I n d i e ) . 5 2 2. K o b i e t y d ł u g i e , barwne, marszczone s p ó d n i c e , chustki, alo w i ą z a n e z t y ł u (nie j a k u kobiet wiejskich); m ę ż c z y ź n i zgodnie z m i e j s o o w ą w i e j s k ą m o d ą — buty w h a r m o n i j k ę na Ukrainie, fezy, turbany, koszule we wzorek i szeroki pas w T u r c j i (re­ publiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e i część azjatycka Z S R R , J u g o s ł a w i a , R u m u n i a , T u r c j a , Polska, A m e r y k a Ś r o d k . ) 5 3 3. M ę ż c z y ź n i i kobiety ubierają się tak jak miejscowa lud­ n o ś ć wiejska. Czasami w i d a ć różnicę w ubiorach m ę ż c z y z n starszych i m ł o d y c h (np. w Serbii starsi n o s z ą ubiory tureckie, m ł o d s i — j a k Serbowie). K o b i e t y m a j ą suknie takie jak u kobiet wiejskich lub szarawary u muzulmanek, n a głowio chustka, twarz nie zakryta; w y j ą t k o w o z a k r y w a ł y twarz kobiety tzw. B i a ł y c h C y g a n ó w — Parno R o m a , w B o ś n i (Bułgaria, J u g o s ł a ­ wia — Serbia, B o ś n i a , S ł o w e n i a , T u r c j a ) . Sarong u m ę ż c z y z n , o h a ł a t y i szerokie spodnie, tiubetejki n a g ł o w i e ; długie okrycia — dżelabije, na g ł o w i e jedwabna chustka przytrzymywana grubym sznurem; kobiety sari, chałat i turban, na głowie chusta, i l u ź n y szeroki p ł a s z c z arabski, d ł u g a s p ó d n i c a — zgodnie ze wzorami miejscowymi, jedynie o z d ó b w i ę c e j , kolory niekiedy ż y w s z e (Cejlon, I r a n , I r a k , republiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e Z S R R , Meksyk) 5 4 4. K o b i e t y barwne s p ó d n i o e i bluzki, m ę ż c z y ź n i ubiór zdrad z a j ą o y s k ł o n n o ś c i do mody „ w o j s k o w e j " — d u ż e guzy, wy­ sokie oficorskie buty, niekiedy czerwone (Indie, Z S R R — S y ­ beria) * I \ ВОШ'.МПЛК ł N U . 21. D . Teniers, COriHl?. ^ Śpiący 5 5. K o b i e t y k i l k a s p ó d n i c n a k ł a d a n y c h jedna na drugą, kolory bardzo ż y w e , wzory „ e g z o t y c z n e " ; s p ó d n i c e niekiedy zszywane z r ó ż n o k o l o r o w y c h k a w a ł k ó w i u k ł a d a n e w plisy, buty czerwone n a wysokim obcasie, ozdoby ze z ł o t y c h monet; m ę ż c z y ź n i podobnie j a k miejscowi (Europa Zach., A m e r y k a Środk.) * 3 G. M ę ż c z y ź n i modne marynarki lub garnitury, niekiedy bardzo wyrafinowane, eleganckie, drogie jedwabne koszule, buty lakierowane, czasami ekstrawaganckie. K o b i e t y l u ź n e , bogate, barwne spódnice lub d w u c z ę ś c i o w e kostiumy, niekiedy brak fartucha; kobiety czasami w sukniach z dekoltem, a nawet o b c i s ł y c h spodniach; d u ż o z ł o t y c h o z d ó b (Ameryka P ł n . , E u r o p a Zaoh. i Środk. — F r a n c j a , R F N , Austria, Szwecja, a t a k ż e Polska) 57 N a koniec jeszcze jedna uwaga. U wielu a u t o r ó w przewija się m y ś l , ż e noszenie o d z i e ż y starej, zniszczonej i dziurawej stało się dla R o m ó w „ n a r o d o w y m o b y c z a j e m " , nie idzie przy tym o styl w y n i k a j ą c y z u b ó s t w a , ale o jakąś r z e k o m ą s p e c y f i k ę c y g a ń s k i e j o b y c z a j o w o ś c i czy estotytki. A r m e ń s c y Bosza „ n i e lubią nowego ubrania i s z y j ą c y dla nich o d z i e ż b y w a j ą zmuszani znosić ją, a dopiero potem sprzedać C y g a n o m " . S ł o w a te p o c h o d z ą od a u t o r ó w o znanym autorytecie —- Tokaricw (autor pierwszej wypowiedzi) i Papazijan (drugiej) skłaniają nas do dania wiary ich stwierdzeniom, j e d n a k ż e n i e m o ż l i w a do pogodzenia ze zdrowym r o z s ą d k i e m i z p o w i e r z c h o w n ą c h o ć b y z n a j o m o ś c i ą R o m ó w treść t y c h wypowiedzi ś w i a d c z y , j a k nadal jeszcze m a ł o wiadomo o tej grupie i j a k ozęsto stereotypowe, nie weryfikowane, a przekazywane od p o k o l e ń s ą d y powtarzane są nawet przez tych, k t ó r z y z racji reprezentowanej dyscypliny wiedzy winni odzna­ czać się większym krytycyzmem. 58 59 Z obseiwacji w s p ó ł c z e s n y c h ubiorów cygańskich wynika, że: 1. Część C y g a n ó w — z a r ó w n o m ę ż c z y z n j a k i kobiet — w p e ł ­ n i p r z y j ę ł a ubiór n i e c y g a ń s k i . 2. Część różni s i ę od miejaoowej l u d n o ś c i , przy c z y m : lub a. ich strój przypomina n i e c y g a ń s k i ubiór z innych okolic, b, posiada cechy nie kojarzone z ubiorem n i e c y g a ń s k i m z innych okolic, zatem albo w ł a s n o c y g a ń s k i e , albo t a forma ubioru t a k ż e jest przez nich p r z y j ę t a , ale zarzucona z o s t a ł a przez t y c h , od k t ó r y c h z o s t a ł a z a p o ż y c z o n a . 3. U b i ó r w s p ó ł c z e s n y miejski jest c h ę t n i e j przejmowany niż wiejski, do k t ó r e g o część C y g a n ó w jest uprzedzona. 4. Kobiety częściej n i ż m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ż r ó ż n i ą s i ę od l u d n o ś c i miejscowej. 5. Nawet przy z u p e ł n y m przejęciu ubioru miejscowego pewne cechy kolorystyczne i ozdoby w y r ó ż n i a j ą C y g a n ó w . 6. Cyganie k o c z u j ą c y z reguły bardziej różnią się ubiorem od ludności miejscowej n i ż osiadli. 7. Niekiedy w jednej m i e j s c o w o ś c i czy na niewielkim obsza­ rze s ą s i a d u j ą Cyganie różniący się z u p e ł n i e ubiorami i podtrzy­ m u j ą c y t ę o d m i e n n o ś ć —• co m o ż e w s k a z y w a ć na pewnego ro­ dzaju p r z y w i ą z a n i e do tradycji, a w k a ż d y m razie przeszłości. 8. N i e k t ó r z y n o s z ą ubiory rozmaite nawet w obrębie jednej grupy, b ę d ą c e z b i e r a n k ą r ó ż n y c h s t y l ó w i r ó ż n e g o poohodzenia. P o n i e w a ż n a podstawie dotychczasowego o m ó w i e n i a nie u d a ł o się nam o d p o w i e d z i e ć w pełni na postawione pytanie, s p r ó b u j m y teraz z a s t a n o w i ć się, czy s ą i ewentualnie jakie ele­ menty stałe w r o z m a i t o ś c i s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , elementy, które p o w t a i z a j ą się m o g ą c tym samym z o s t a ć uznane za s t a ł o w ubio­ rze c y g a ń s k i m , za identyfikowane przez nich jako w ł a s n e . Rozpoczniemy od ubioru m ę s k i e g o jako prostszego do omawiaiua i nie zawierającego — j a k się wydaje —. j a k i e j ś c y g a ń s k i e j specyfiki, a w k a ż d y m razie nie takiej, która powszeohniej d a ł a b y się z a u w a ż y ć . Analizując s p o s ó b ubierania się m ę ż c z y z n u róż­ n y c h C y g a n ó w , w r ó ż n y c h krajach, nie udaje się w ł a ś c i w i e wy­ odrębnić jakichś reguł, które ś w i a d o m i e b y ł y b y przestrzegane i t y m s a m y m m o g ł y w y r a ż a ć ukryte treści. N a j c z ę s t s z y m wy­ r ó ż n i k i e m ubioiu Cygana m ę ż c z y z n y od ludności tubylczej jest jego w i ę k s z a b a r w n o ś ć czy t e ż w i ę k s z a ś m i a ł o ś ć w zesta­ wieniu barw, które ż y w o ś c i ą s w o j ą o d b i e g a j ą od wzoru miejsco- Ul �П. 22. Michel-Ange Merigi, Wróżąca Cyganka wego, ewentualnie u ż y c i e tkanin, które przez m ę ż c z y z n miejsco­ dawniejsze opisy i analiza rycin m o g ą to p o t w i e r d z i ć — nie wy­ w y c h nie s ą u ż y w a n e jako ekstrawaganckie lub n i e m ę s k i e (np. nika, ż e b y kapelusz b ą d ź inne nakrycie g ł o w y m ę ż c z y z n b y ł o m a t e r i a ł na marynarki w duże grochy, garnitur z tkaniny prze­ elementem koniecznym ubioru, p o s i a d a j ą c y m j a k i e ś znaczenie tykanej koszule inne niż praktyczne i m o t y w a c j ę i n n ą n i ż całkowicie indywidual­ kolorach, czasami w kwiaty, jaskrawe kamizelki). n y w y b ó r . Chociaż, j a k b y w a niejednokrotnie z m o d ą —• a nie metalizowanymi, 0 żywych różnokolorowymi nitkami, P o w y ż s z e cechy ś w i a d c z ą o pewnych s k ł o n n o ś c i a c h estetycznych. m a m y powodu s ą d z i ć , by akurat Cyganie stanowili S ą t a k ż e liczne p r z y k ł a d y , że nawet k o l o r y s t y k ą nie r ó ż n i ą się i z u p e ł n i e jej nie ulegali — ona m o ż e s t a n o w i ć element decydu­ wyjątek od miejscowego kanonu. To wkomponowanie się we w z ó r miejsco­ j ą c y wyboru; idzie tutaj oczywiśoie nie o m o d ę w y ś w i a d c z y , że b a r w n o ś ć ubioru m ę s k i e g o nie jest c z y m ś ko­ u n i e - C y g a n ó w , ale o aktualne preferencje pośród samych Cyga­ obowiązującą podkreślenia n ó w . T y m samym j a k i ś wybrany s z c z e g ó ł o d z i e ż y m o ż e czasowo c y g a ń s k o ś e i . T a k ż e kapelusz —• fragment ubioru, k t ó r y w opisach p e ł n i ć dla ludzi z pewnej społeczności rolę oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i niecznym, identyfikującym ich, własnym, dla ubiegło- i tegowiecznyeh jest kojarzony z m ę ż c z y z n ą Cyganem, do w s p ó l n o t y ; nie jest to jednak j a k i ś s t a ł y element, jego przyję­ nie wydaje się s p r a w o w a ć jakiejś specjalnej roli. Jodynie jedna cie m o ż e b y ć r ó w n i e szybkie j a k z u p e ł n e zarzucenie albo zastą­ znana mi w y p o w i e d ź (z B a ł k a n ó w ) motywuje noszenie kape­ pienie innym. Podobnie j a k kapelusze p r z e d s t a w i a ł a się chyba lusza: w domu m o ż n a o b y ć się bez niego, ale do miasta bez k a ­ sprawa noszenia przez m ę ż c z y z n L o w a r ó w apaszek na szyjach pelusza p ó j ś ć nie wypada. W t y m o k r e ś l o n y m przypadku kape­ w okresie p o p r z e d z a j ą c y m I I w o j n ę ś w i a t o w ą , apaszek, które — lusz s t a ł jak pisze c z ł o n e k tej w ę d r o w n e j społeczności Yoors —• b y ł y się symbolem eleganckiego, ubioru o d ś w i ę t n e g o , elementem, który przy niecodziennego, niedostatku środków oznaką L o w a r a . 6 0 1 m o ż l i w o ś c i sygnalizuje jednak s y t u a c j ę o d m i e n n ą niż codzienna. P r z y j r z y j m y się teraz w podobny s p o s ó b ubiorowi kobiece­ Może to b y ć zatem przypadek analogiczny do tego, k t ó r y widzie­ mu. We wszystkich niemal w s p ó ł c z e s n y c h opisach — t a k ż e , j a k l i ś m y w ostatnim, czwartym odcinku serialu Cygan produkcji p a m i ę t a m y , w literaturze dawnej — p o d k r e ś l a n a jest b a r w n o ś ć radzieckiej, pokazywanego w i o s n ą 1982 i . w T V P . K i e d y po­ ubioru kobiet c y g a ń s k i c h . Często jest mowa o p ł a c h t a c h , jakimi z y t y w n y bohater filmu B u d u a j , Cygan, b y ł y czeiwonoarmista, się o w i j a j ą ; nie zawszo jest jasne, czy idzie o rodzaj chusty, dowiaduje się, że ta, do k t ó r e j t ę s k n i ł przez poprzednie trzy od­ czy też o długą, p r o s t ą w kroju s u k n i ę , jakby k o s z u l ę . R y c i n y cinki, k o ł c h o ź n i c a A n a s t a z j a , oczekuje go, w radości p r z y g o t o w a ń dawne do godnego p r z y j a z d u kupuje przede wszystkim n o w ą c z a p k ę , jednoczęściowych często pokazują kobiety cygańskie właśnie odpowiednio w i d o c z n ą z daleka, s z t y w n ą , z a s o b n ą . Spotkawszy często na tych dawnyoh rycinach widzimy Cyganki w ubiorach sukniach-koszulaeh. J e d n a k ż e m a ł e g o , prawie gołego c y g a ń s k i e g o c h ł o p c a , k t ó r e g o postanawia dwuczęściowych, zabrać ze s o b ą , t a k ż e zaopatruje go w c z a p k ę , jeszcze w i ę k s z ą , całość z górą ubioru. T a k t e ż najczęściej przedstawiane s ą C y ­ jeszoze ganki n a ilustracjach X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h . T a nie- 112 bardziej w i d o c z n ą . Ze współczesnych obserwacji -—• gdzie s p ó d n i c a w takich chyba r ó w n i e nie jest p o ł ą c z o n a w jedną �wielka pozornie różnica m a dalekie implikacje w y c h o d z ą c e poza s a m ą formę ubioru. M.in. d w o i s t o ś ć owa ś w i a d o z y najprawdopo­ dobniej, że j u ż w dawniejszych czasach Cyganie stanowili zróż­ n i c o w a n ą społeczność, gdzie i s t n i a ł y grupy bardziej zaohowawoze i takie, które u l e g ł y silniejszym w p ł y w o m otoczenia p r o w a d z ą c y m m.in. do zmian w ś w i a d o m o ś c i , systemie norm etycznych. T r z y są stałe cechy ubioru kobiet, pisze F i c o w s k i : f a ł d z i s t a s p ó d n i c a , chusta i ozdoby; są to cechy, k t ó i e t a k ż e dzisiaj okreś­ lają strój C y g a n e k . Ozdoby tymczasem p o m i ń m y . Spódnioa i chustka to dwa elementy, które — j a k się przekonujemy ana­ l i z u j ą c ubiór kobiecy — są niemal s t a ł e , n i e z a l e ż n i e od w p ł y w ó w miejscowych i grupy. S p ó d n i c a (i o k r y w a j ą c y j ą fartuch) i chustka mimo zmiany m ó d , kolorystyki, czasami nawet kroju, o k r e ś l a j ą k o b i e t ę c y g a ń s k ą . S p ó d n i c a jest najczęściej szeroka, z przodu m a d u ż ą k i e s z e ń , do k t ó r e j kobieta chowa k a r t y potrzebne do w r ó ż b y , t y t o ń lub papierosy, zapałki, p i e n i ą d z e , niekiedy k i e s z e ń t ę stanowi ozdobny, zawieszony n a pasie woreozek; dopiero na s p ó d n i c ę idzie d u ż y fartuch k r y j ą c y o w ą k i e s z e ń , ale i s a m ą s p ó d ­ nicę — obecnie bywa, ż e k i e s z e ń jest na fartuchu. N a ramiona zarzucona jest wielka chusta, czasami przechodzi ona pod jednym ramieniem. N a g ł o w i e chustka, u n i e k t ó r y c h z w i ą z a n a z t y ł u , rzadziej pod brodą. Niekiedy chustka i s p o s ó b jej w i ą z a n i a jest w y r ó ż n i k i e m „ p r a w d z i w y c h " C y g a n ó w w ś r ó d grup, k t ó r e miesz­ kając w p o b l i ż u różnią się u b i o r e m . Czasami s p o s ó b z w i ą z a n i a chustki różni kobiety c y g a ń s k i e — co jest p o d k r e ś l a n e — od miejscowych c h ł o p e k w i ą ż ą c y c h je najczęściej pod b r o d ą . D u ż a chusta niekiedy jest noszona n i e z a l e ż n i e od chustki na g ł o w i e . S ł u ż y ona — j a k i dawniej — do noszenia dziecka. W s p ó ł oześnie obserwatorzy z w r a c a j ą u w a g ę , ż e w ostatnich kilkunastu latach starsze kobiety z a c z ę ł y n o s i ć chustki nie n a g ł o w i e , lecz na s z y i , oraz żo ubiór w y j ś c i o w y , do miasta, w t y m t a k ż e c h u s t k a , jest strojniejszy niż u ż y w a n y w domu czy o b o z i e . Jeszcze w y r a ź n i e j podkreśla to u C y g a n ó w u k r a i ń s k i c h Barannikow. „ C y g a n k i - w r ó ż k i (koczujące) n o s z ą pstrokate s p ó d n i c e z kwieci­ stego m a t e r i a ł u , kwiecisty szal i bogate namista (cyg. ozdoby). Ale w takim stroju o h o d z ą tylko w r ó ż y ć i ż e b r a ć — w domu ubierają się tak j a k kobiety u k r a i ń s k i e . " M a m y w i ę o tutaj do czynienia nie tylko — j a k się wydaje — z przypadkiem staran­ niejszego ubierania się przy wychodzeniu z domu, co jest pow­ szechne, ale j a k b y p o d k r e ś l a n i a swojej c y g a ń s k o ś o i . W y n i k a w i ę c , ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka n a g ł o w i e m o g ą b y ć — c h o ć b y przez s w o j ą p o w s z e c h n o ś ć — uznane z a c y g a ń s k i e ele­ menty ubioru. 61 62 6 3 64 w faituchu i chustce na głowie. W ogóle informacje na temat noszenia spodni s ą bardzo rzadkie i w większości grup opinia spo­ łeczna wręcz zabrania tego kobietom. Zdarza się u C y g a n ó w z dawna o s i a d ł y c h , np. w Polsce tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w g ó r a c h , że m ł o d e dziewczyny naśladując wzory miejscowe c h o d z ą w spod­ niach, j e d n a k ż e w y j ś c i e z a m ą ż powoduje r e z y g n a c j ę z tej części ubioru, a raczej k o n i e c z n o ś ć jej zarzucenia. T r w a ł o ś ć i powszech­ n o ś ć u ż y w a n i a przez kobiety spódnicy* i fartucha oraz chustki w y j a ś n i a s i ę , gdy o d w o ł u j e m y się do innych e l e m e n t ó w kultury C y g a n ó w (przede wszystkim do pojęcia c z y e t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i , do systemu norm i tzw. s k a l a ń ) . W dalszej perspektywie sprowa­ dza się to do w s p ó l n e g o zagadnienia, do opozycji c z y s t o ś c i - n i e e z y s t o ś c i . Chustka jest o z n a k ą statusu kobiety z a m ę ż n e j , s p ó d ­ nica i fartuch m a j ą szerszy aspekt — informują o n i e c z y s t o ś c i w y n i k a j ą c e j z bycia k o b i e t ą , ale w zasadzie, p o n i e w a ż kobieta od momentu dojrzałości seksualnej jest gotowa do z a m ą ż p ó j ś c i a i p o n i e w a ż zwykle szybko staje się żoną, a w k r ó t c e m a t k ą , chustka t a k ż e p e ł n i p o d o b n ą rolę co s p ó d n i c a i fartuch. Suther­ land rozważając problem c z y s t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i kobiet c y g s ń ekich dochodzi do wniosku, że Cyganie są s p o ł e c z n o ś c i ą , w której p o d z i a ł n a lepszą i gorszą, część nie przebiega w pionie (lewa i prawa strona ciała, l?\va i prawa ręka, ruch w prawo i w lewo e t c ) , ale w poziomie — na d o l n ą , gorszą, brudniejszą część ciała i górną lepszą, c z y s t ą . To stwierdzenie w y j a ś n i a ł o b y t e ż p e w n ą różnicę w roli chustki i s p ó d n i c y wraz z fartuchem. Chustka jest., j a k w s p o m n i a ł e m , bardziej s y g n a ł e m d o t y c z ą c y m pozycji, roli t p o ł e c z n e j , s p ó d n i c a zakrywa dolne, nieczyste partie ciała. 7 0 U C y g a n ó w kobieta jest ograniczona szeregiem z a k a z ó w , k t ó r y c h naruszenie powoduje komplikacje — o dziwo jednak w znacznym stopniu dla m ę ż c z y z n , dla C y g a n ó w . J a k powie­ d z i e l i ś m y już, dolne partie ciała kobiety s ą nioczyste, dotknięci" ich jest zabronione, ą naruszenie zakazu prowadzi do ogłoszenia 65 I I . -2a. Morelli, Młoda Cyganią, 17GL' r. ^ J e ż e l i mimo u p ł y w u czasu nie z a n i k ł y , jeżeli nie w y p a r ł y oh mody miejscowe, to b y ć m o ż e ukryto jest w nich jakieś inne prócz praktycznego znaczenie. T y m w i ę c ubiór Cyganek r ó ż n i ł b y się od ubioru m ę ż c z y z n i t y m t ł u m a c z y ł a by się jego specyficzna p o w s z e c h n o ś ć i t r w a ł o ś ć . Z w r ó ć m y u w a g ę n a pewne sytuacje, któro zdają się p o t w i e r d z a ć , że właśnie w przypadku stroju kobiet mamy do czynienia z jego specjalnym znaczeniem. Kobie­ ty ubierają się w o d z i e ż k u p n ą , m ł o d e , zgodnie z m o d ą , t a k ż e w spodnie, ale kobiety z a m ę ż n e n o s z ą d ł u g ą , b a r w n ą , m a r s z c z o n ą spódnicę, bo „ w k r ó t k i e j nie wypada iść do miasta"; znane są przypadki p i ę t n o w a n i a czy nawet karania kobiet i dziewczyn, jeśli u c h y b i ł y nakazowi noszenia długiej s p ó d n i c y . „ W drugim dniu wesela (po nocy poślubnej) m ł o d e j z a w i ą z u j ą c h u s t k ę n a głowie i fartuch n a s p ó d n i c y , z m i e n i a j ą toż jej uczesanio (...) j h u s t k ę w i ą ż ą k o ń c a m i z t y ł u g ł o w y (...) e dżiuwli naj slobodo te phirel angla murś śernangi — z a m ę ż n a kobieta nie powinna p o k a z y w a ć się m ę ż c z y z n o m z nie p i z y k r y t ą g ł o w ą . " „Kobieta nie m o ż e publicznie p o k a z a ć się bez fartucha i chustki na g ł o w i e , bo to wstyd, dziewczyny m o g ą ubierać się po miejsku, ale po z a m ą ż p ó j ś c i u j u ż m u s z ą n o s i ć fartuch i c h u s t k ę ; kobieta ciężarna nie ś m i e p o k a z a ć się ludziom na oczy bez f a r t u c h a . Z t y c h c y t a t ó w w y n i k a dość jednoznacznie, ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka to s t a ł e elementy kobiecego ubioru i że p e ł n i ą j a k ą ś s z c z e g ó l n ą rolę. Badacze wielokrotnie podkreślali, że od mo­ mentu z a m ę ś o i a kobiety zawsze c h o d z ą w s p ó d n i o a o h — nawet jeśli niekiedy w c z e ś n i e j n o s i ł y spodnie — najozęściej t a k ż e 6 6 6 7 6 8 69 113 I �groźby skalania. W przypadku młodych dziewcząt niekiedy nie pierwsza menstruaoja, ale dopiero z a m ą ż p ó j ś c i e i pierwszy kontakt p ł c i o w y c z y n i ą z nioj i s t o t ę n i e c z y s t ą (stąd przytoczony w y ż o j p r z y k ł a d K e ł d e r a s z ó w rosyjskich, k t ó r z y po nocy p o ś l u b n e j n a k ł a d a j ą m ł o d e j fartuch). W praktyce, p o n i e w a ż dziewczęta wydawane s ą za m ą ż b e z p o ś r e d n i o po o s i ą g n i ę c i u biologicznej dojrzałości, jej n i e c z y s t o ś ć i możliwość kalania s p r o w a d z a j ą się do tego samego. W y j a ś n i a się tutaj, dlaczego powszechne jest u kobiet oyg a ń s k i c h noszenie fartucha i dlaczego, nawet w t y c h grupach, gdzie zasady kodeksu c z y s t o ś c i u l e g ł y c z ę ś c i o w e m u przynajmniej zapomnieniu, fartuch, zwłaszcza w sytuacjach specjalnych, jest noszony. Bowiem — z w r ó c i ł a na to u w a g ę O k e l y 7 2 -— dla Cyganek fartuch nie jest o c h r o n ą o d z i e ż y , j a k bywa to zwykle dla kobiet niecygańskich, fartuch chroni przed jej odzieżą, przed d o t k n i ę c i e m s p ó d n i c y i przed m o ż l i w o ś c i ą skalania. D l a ­ tego k i e s z e ń w spodniej' m o ż e s ł u ż y ć do chowania kart (do w r ó ­ osoby dopuszczającej się togo magerdo — skalanym, i powoduje w y ł ą c z e n i e (aż do oczyszczenia) ze społeczności —• z o s o b ą t a k ą nie m o ż n a jeść ani p i ć z jednego naozynia, by nie s t a ć się samemu nieczystym. żenia nie swoim, ale nieczystym gadziom) albo papierosów, z a p a ł e k , czyli p r z e d m i o t ó w osobistego u ż y t k u kobiety, ale nie wolno c h o w a ć tam jedzenia, t y m bardziej pod s p ó d n i c ę (kury ukradzionej nie wolno włożyć 73 pod spódnioę —• pisze F i c o w s k i ) . Jedzenie czasami m o ż n a s c h o w a ć pod fartuch, ale u wielu C y ­ Skoro d ó ł ciała jest nieczysty, zatem i odzież m a j ą c a bez­ pośredni kontakt z t y m i częściami jest nieczysta i zetknięcie z n i ą kala w taki sam s p o s ó b j a k z c i a ł e m ; talerz п р . , którego Cyganka dotknie s p ó d n i c ą , nie da się o c z y ś c i ć , trzeba go wyrzu­ g a n ó w i to jest zabronione, jedzenie n a l e ż y z a w i n ą ć w fartuch lub o h u s t ę , k t ó r ą nosi się na plecach. T a k w i ę c nieczysta jest s p ó d n i o a , fartuch jest czysty, m o ż n a w y t r z e ć się nim, u ż y ć go jako obrusa, nawet m o ż n a n o s i ć w nim c h l e b . 74 cić. Ale nie wszystkie kobiety kalają s p ó d n i c ą . S p ó d n i c a starej kobiety lub dziecka nie k a l a . 71 W y n i k a z togo jednoznacznie, Z tekstu t ł u m a c z o n e j na polski autobiograficznej powieści że kobieta i jej s p ó d n i c a kalają tylko w okresie jej biologicznej L a k a t o s a Krajobraz widziany przez dym w y w n i o s k o w a ć m o ż e m y zdolności do rozrodu, w okresie od pierwszej do ostatniej men­ o jeszcze jednej funkcji s p ó d n i c y . Mowa jest t a m o u ż y w a n i u struacji. P ó ź n i e j , gdy jest j u ż po prostu starym c z ł o w i e k i e m , s p ó d n i c y jako przykrycia siana pod g ł o w ę podczas snu. M o ż n a lub w c z e ś n i e j , zanim dojrzeje, kontakt z n i ą nie niesie za s o b ą by odebrać to jako błąd t ł u m a c z e n i a i s ą d z i ć , że n a p r a w d ę idzie o fartuch, lub jako informację, ż e w opisywanej społeczności s p ó d n i c a utraciła swoje k a l a j ą c e właściwośoi wobec zarzucenia dawnych z w y c z a j ó w i norm, wobec dezintegraoji kultury. Ale w obu opisywanych przez L a k a t o s a przypadkach sytuacja jest podobna, m ł o d a dziewozyna p o d ś c i e l a m ł o d e m u c h ł o p a k o w i s w o j ą s p ó d n i c ę pod g ł o w ę — jest w t y m , j a k s ą d z ę , zawarta bardzo U . 24. Cyganie tureccy, rycina z X I X w.; il. 25. Cyganka, rycina z X I X w. w a ż n a informaoja. W ten s p o s ó b dziewczyna daje z n a ć , ż e jest czysta, niewinna, g d y ż inaczej nie o ś m i e l i ł a b y się kłaść swojej dolnej o d z i e ż y pod g ł o w ę m ę ż c z y ź n i e . 7 5 Podobnie nieczystym fragmentem ubioru s ą kobieoe buty (pantofle). I c h t a k ż e nio n a l e ż y d o t y k a ć , p o n i e w a ż grozi to skalaniem. G d y Cygan uwiedzie C y g a n k ę i nie chce s i ę z n i ą o ż e n i ć , gdy bije j ą „ b e z uzasadnienia" lub w inny s p o s ó b k r z y w d z i , ona m o ż e w akcie samoobrony u ż y ć pantofla lub s p ó d n i c y —• uderzony t y m Cyga,n staje się nieczysty i dopiero decyzja c y g a ń ­ skiego s ą d u , p o ł ą c z o n a z z a d o ś ć u c z y n i e n i e m kobiecie, m o ż e go o c z y ś c i ć i w p r o w a d z i ć n a p o w r ó t do grupy. Mamy w i ę c widoczny jeszcze jeden aspekt — s p ó d n i o a i pantofel, g r o ź n e , nieczyste przedmioty, p e ł n i ą funkoję p o z y t y w n ą , chroniącą k o b i e t ę przed n i e u z a s a d n i o n ą agresją lub innego rodzaju k r z y w d ą . Przekonanie o n i e c z y s t o ś c i s p ó d n i c y , pantofla i dolnych części ciała kobiecego jest na tyle silne, że d a w a ł o o sobie znać w r ó ż n y c h , pozornie bez z w i ą z k u z t y m sytuacjach. Wielokrotnie zwracano u w a g ę — np. w Polsce, w trakcie podejmowanych prób osiedlania C y g a n ó w — że Cyganie c h c ą m i e s z k a ć w domkach jed­ norodzinnych, a nie w blokach, chyba że mieszkanie b ę d z i e na n a j w y ż s z y m piętrze. Z a z w y c z a j t ł u m a c z o n o to sobie c i ą g o t a m i do natury i n i e m o ż n o ś c i ą przyzwyczajenia się do cywilizacji. Przyczyną prawdziwą jest jednak w ł a ś n i e owo przekonanie o n i e c z y s t o ś c i dolnych partii c i a ł a kobiety. Mieszkanie pod k i m ś narażało Cygana na skalanie, a w k a ż d y m razie s t a w i a ł o w sy­ tuacji niezręoznoj, u w ł a c z a j ą c e j . Nawet gdy w y ż o j m i e s z k a j ą c y ­ mi byli nie-Cyganie, bowiem — j a k s t w i e r d z i ł jeden z r o z m ó w ­ ców Ficowskiego 76 — nie jest przyjemnie m i e s z k a ć pod jaką­ kolwiek k o b i e t ą . Spódnioa pełni w ś w i a d o m o ś c i rolę w a ż n i e j s z ą niż pantofel, bo z a k r y w a b e z p o ś r e d n i o najbardziej intymne i nieczyste części 114 �c i a ł a . Kobiece ciało w ogóle powinno być" zakryte, nawet gdy kobieta do karmienia n i e m o w l ę c i a wyjmuje pierś, winna c z y n i ć to tak, by nie b y ć w i d z i a n ą przez m ę ż o z y z n (to jest brudne, m ó w i r o z m ó w c z y n i O k e l y ) , ale w n i e k t ó r y c h grupach ten w ł a ś ­ nie zakaz nie jest zbyt rygorystycznie przestrzegany (np. u części C y g a n ó w z P ł w . B a ł k a ń s k i e g o , patrz t a k ż e reprodukowana obok p o c z t ó w k a p r z e d s t a w i a j ą c a r u m u ń s k ą C y g a n k ę , sprzedaw­ c z y n i ę k w i a t ó w ) . J e d n a k ż e przestrzega się zasady z u p e ł n e g o osłaniania dolnych części ciała. 77 7 8 P o w r ó ć m y teraz do dykło (cyg. chustka); j a k w y ż e j z o s t a ł o powiedziane, jest to oznaka kobiety z a m ę ż n e j , m ł o d e kobiety m o g ą c h o d z i ć bez niej lub u ż y w a ć jej z i m ą po prostu jako ochrony przed zimnem, ale wtedy chustka jest z w i ą z a n a pod brodą, podczas gdy kobieta z a m ę ż n a w i ą ż e j ą z t y ł u g ł o w y . N a k a z sta­ łego noszenia przez nio chustki jest t a k silny, ż e nawet podczas czesania niekiedy nie z d e j m o w a ł y jej z g ł o w y — o d s ł a n i a ł y p o ł o ­ w ę g ł o w y p r z y t r z y m u j ą c r ę k ą c h u s t k ę , n a s t ę p n i e c z e s a ł y tak samo d r u g ą p o ł o w ę i dopiero potem z a w i ą z y w a ł y z n ó w c h u s t k ę . W y m o w a chustki jako znaku m ę ż a t k i tak jednoznacznie jest od­ czytywana, ż e niekiedy matki w i ą z a ł y chustki tak j a k u m ę ż a t e k d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m , by uchronić je przed p o r w a n i e m . Do niedawna bowiem (a w n i e k t ó r y c h grupach c y g a ń s k i c h —- choć rzadko — jeszcze nadal) porywanie d z i e w c z ą t i kobiet b y ł o p o w s z e c h n ą z a s a d ą zawierania m a ł ż e ń s t w a , praktykowaną zwłaszcza wtedy, gdy m o ż n a b y ł o s p o d z i e w a ć się oporu r o d z i c ó w m ł o d e j przed wydaniej jej za p r a g n ą c e g o j ą p o ś l u b i ć lub gdy inne porozumienie zawarli w c z e ś n i e j w sprawie j e j z a m ą ż p ó j ś c i a . Porwanie dziewczyny i pobyt jej z m ę ż c z y z n ą przez noc poza obozowiskiem rodzinnym jednoznacznie b y ł o rozumiane jako dopełnienie m a ł ż e ń s t w a i później już jedynie legalizowano je wobec grupy. Dlatego w i ę c czasami matki s y m u l o w a ł y s y t u a c j ę , ż e córki s ą j u ż z a m ę ż n e , w i ą ż ą c i m chustki na głowie. Obecnie m a ł ż e ń s t w a przez porwanie z d a r z a j ą się rzadko, w y s z ł y raczej ze zwyczaju, s t ą d i rola chustki jako znaku z m n i e j s z y ł a s i ę . M ł o d e dziewczyny — nawet m ę ż a t k i — niekiedy w ogóle jej nie n o s z ą . Starsze czasami nie n a g ł o w i e , lecz na szyi, chooiaż w przy­ padku starszych zwyozaj noszenia chustki n a g ł o w i e utrzymuje się nadal bardzo powszechnie. S ą d z ę , ż e nieprzypadkowe jest to w s p ó ł c z e s n e osłabionie rygoru noszenia chustki w sytuacji, gdy i zwyozaj porywania kobiet s t a ł s i ę rzadki. 7 9 80 R e a s u m u j ą c : s p ó d n i o a , fartuch, ohustka s ą t y m i elementami ubioru kobiet c y g a ń s k i c h , k t ó r e — mimo podlegania w p ł y w o m miejsoowym, n i e o y g a ń s k i m — u z n a ć m o ż n a za w ł a s n e , trwale zrośnięte z t ą g r u p ą , za wyznaczniki c y g a ń s k o ś c i , k t ó r y c h istnienie jest ś w i a d e c t w e m s p ó j n o ś c i grupy, joj o d r ę b n o ś c i , jej o s o b o w o ś c i kulturowej. „ D a w n y ubiór pozwala z a c h o w a ć c n o t ę kobietom." 81 Nie da się dzisiaj o d p o w i e d z i e ć na wszystkie pytania doty­ c z ą c e omawianego w y ż e j zagadnienia. Nadal k w e s t i ą pierwszo­ p l a n o w ą jest, n a ile dykło i spódnica wraz z fartuchem i ich znaczenie m a j ą ściśle c y g a ń s k i r o d o w ó d , a w jakim stopniu m o ż l i w e jest przejęcie całego z e s p o ł u z w i ą z a n y c h z tym treści od n i e - C y g a n ó w i w jakim momenoie historii C y g a n ó w m o g ł o to n a s t ą p i ć . Najdawniejsze znane przedstawienia ikonograficzno nie bardzo p o z w a l a j ą u s t a l i ć , czy istotnie nakrycie g ł o w y i spód­ nica w p o c z ą t k a c h historii C y g a n ó w w E u r o p i e p e ł n i ł y już swoje dzisiejszo role. N a X V - i X V I - w i e c z n y c h rycinach kobiety wy­ s t ę p u j ą w nakryciach g ł o w y , k t ó r y c h pochodzenia nie bardzo j e s t e ś m y pewni, to te, co kojarzone są i b y ł y z Orientem, albo t e ż w nakryciach p r z e j ę t y c h bez w ą t p i e n i a od tych, w ś r ó d k t ó ­ rych p r z y s z ł o im w ę d r o w a ć . Ale j u ż n a rycinach X V I - w i e c z n y c h — choć nie wszystkich — kobiety są w chustkach (patrz zamiesz­ czona obok rycina). F a k t , że wszystkie kobiety na tej rycinie m a j ą na g ł o w a c h chustki, i to chustki jednakowo z a w i ą z a n e , wskazuje, że nie jost to przypadkowe. Najprawdopodobniej w ł a ś n i e t a rycina (ale podobne nakrycia widzimy n a wielu w s p ó ł c z e s n y c h reprodukowanej i p ó ź n i e j s z y c h ) ś w i a d c z y , że chust­ k i p e ł n i ł y s w o j ą i d z i ś z n a n ą rolę. Pozostaje k w e s t i ą o t w a r t ą , c z y w ó w c z a s p r z e j ę t y z o s t a ł przez C y g a n ó w zwyczaj speojalnego I 28 I I . 26. Cygan węgierski, rycina z X I X w.; il. 27. Cygan z W o ł o s z ­ czyzny, X I X w. �k t ó r z y d z i ś z a c h o w u j ą zwyczaje identyfikowano pizcz nas (i nich) jako c y g a ń s k i e , przejęli jo na B a ł k a n a c h , ci z a ś , którzy nio p o s i a d a j ą t y c h w y r ó ż n i k ó w , przybyli p ó ź n i e j , a c a ł y z a s ó b treści z w i ą z a n y c h z p o j ę c i e m c z y s t o ś c i i n i e c z y s t o ś c i kobiet b y ł im zawsze obcy. Może dalsze badania p o z w o l ą ustalić, k t ó r a z wymienionych lub jeszczo innych możliwości jest prawdziw a. r N i m przejdziemy do k o ń c o w y c h uwag n a temat ubioru cy­ g a ń s k i e g o , jeszcze dwa zagadnienia n a l e ż y p o r u s z y ć , po pierwsze o w ą b a r w n o ś ć , która tak c z ę s t o jost p o d k r e ś l a n a , i o z d o b y , t a k ż e rzucające się w oczy większości p i s z ą c y c h o Cyganach. W ł a ś c i w i e obie te rzeczy- s p r o w a d z a j ą się moim zdaniem do jed­ nego zagadnienia — pewnej swoistej c y g a ń s k i e j estetyki. C z y m jednak w y j a ś n i ć tę od p o k o l e ń t r w a j ą c ą s k ł o n n o ś ć do o z d ó b i do żywy ch barw'/ Romowie częściej n i ż otoczenie, niż s p o ł e c z n o ś c i , wśród k t ó r y c h p r z e b y w a j ą , t w o r z ą (z r ó ż n y c h przyczyn) z a m k n i ę ­ to, a w k a ż d y m razie mocno w e w n ę t r z n i e skonsolidowane grupy, o silnych w i ę z i a c h rodzinnych. P o n i e w a ż wychowanie m ł o d y c h dokonuje się niemal w y ł ą c z n i e w tym ś r o d o w i s k u , m o ż l i w o jest, że ó w kanon kolorystyczno-estetyczny- t r w a w ł a ś n i e poprzez powielanie pewnego wzoru. J e d n a k ż e nie da się — j a k s ą d z ę — w y j a ś n i ć w y ł ą c z n i e n a ś l a d o w n i c t w e m pewnej obserwowanej s k ł o n n o ś c i do b a r w n o ś c i , w y r ó ż n i a j ą c e j C y g a n ó w . P r z e c z y ć by temu mogjy najdawniejsze w i a d o m o ś c i i informacje. W nich t a k ż e p o d k r e ś l a n a b y ł a b a r w n o ś ć ubioru c y g a ń s k i e g o . Tyle że m o g ł u ona w y n i k a ć z faktu, iż n o s z ą c nie ubrania j a k i e g o ś ściśle określo­ nego, w ł a ś c i w e g o w y ł ą c z n i e sobie kroju, lecz to, co otrzymali lub kupili, i łącząc w s p o s ó b dowolny, niezgodny z p r z y j ę t y m i zasadami kompozycyjnymi i estetycznymi poszczególne części już samym t y m zwracali u w a g ę , co zostało odnotowane w postaci T oznaczania kobiet z a m ę ż n y c h (wraz z w i n i ą c y m i sio z t y m za­ sadami), czy t e ż jest to dziedzictwo znacznie starsze, b y ć m o ż e jeszcze indyjskie. K o l e j n ą k w e s t i ą jest fartuch i s p ó d n i c a . Wiemy z opisów, widzimy to t a k ż e n a rycinach, że Cyganki u ż y w a ł y ubiorów r ó ż n y c h , c z ę s t o j e d n o c z ę ś c i o w y c h . J u ż jednak na tych dawnych rycinach niektóro z nich w y s t ę p u j ą w ubiorach d w u c z ę ś c i o w y c h , przy czym na s p ó d n i c y widoczny jest fartuch. Zatem — podobnie j a k i w przypadku chustki — m o ż o to b y ć ś w i a d e c t w o istnienia j u ż v/ p o c z ą t k o w y c h okresach europejsku'j historii C y g a n ó w podobnego rodzaju w y o b r a ż e ń , jakie i dziś znajdujemy, wyobra­ ż e ń w i ą ż ą c y c h się z k o b i e t ą i jej n i e c z y s t o ś c i ą , c h o ć brak na to wystarczających dowodów. R o z m a i t o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h kobiet m o ż e w s k a z y w a ć n a i n n ą jeszcze m o ż l i w o ś ć . Jost wiadomo, że Cyganie wyszli z I n d i i o k o ł o X w. — m ó w i ą to analizy lingwistyczne — prawdo­ podobnie nic j e d n ą , ale kilkoma falami. Wiadomo l e ż , że więk­ szość z nich doh'.rla do E u r o p y przez Turcję i B a ł k a n y , gdzie m i a ł miejsce długi dość — bo t r w a j ą c y prawdopodobnie kilka­ d z i e s i ą t lat — p o s t ó j ; n i e k t ó r e grupy d o t a r ł y jednak z p o m i n i ę ­ ciem B a ł k a n ó w , b e z p o ś r e d n i o z A z j i Centralnej przez R o s j ę do Skandynawii i potem Europy* Centralnej i Zachodniej. Jost więc i t a k a m o ż l i w o ś ć , że ci, k t ó r z y przybyli w c z e ś n i e j , ulegli n a tyle znacznemu o d d z i a ł y w a n i u miejscowemu, że w momencie kiedy rozeszli się po Europie, i s t n i a ł y już znaczne różnice m i ę d z y nimi i a tymi, k t ó r z y przybyli w p ó ź n i e j s z y c h falach. R ó ż n i c e , które u w i d o c z n i ł y s i ę m.in. w przekazach pisanych i na rycinach. M o ż l i w e , że cy-ti wane w c z e ś n i e j informacje z literatury, źródeł historycznych, prezt ntowane tutaj — o c z y w i ś c i e z konieczności bardzo w y b i ó r c z o — ryciny s ą mimo zasadniczych różnic m i ę d z y nimi prawdziwe, ale p o k a z u j ą różne grupy C y g a n ó w , na r ó ż n y m etapie przejmowania obei-ch w p ł y w ó w . Jest wreszcie jeszcze jedna m o ż l i w o ś ć , odwrotna do poprzedniej, ż e to właśnie ci, 4 116 �T l . 28. L i z a i Todor Ćoron, K e ł d e r a s z e , fot. z 1913 г.; i l . 29. W a s i l i , syn Andreasa Ćoron, fot. z 1911 г.; i l . 30. Szef C y g a n ó w , R o s j a , koniee X I X w.; il. 31. Zanko — szef K e ł d e r a s z ó w francuskich s t w i e r d z e ń o pstrej b a r w n o ś c i ich u b i o r ó w . Przybycie większości C y g a n ó w do E u r o p y przez B a ł k a n y (w owym czasie pod bezpo­ ś r e d n i m w p ł y w e m islamu i kultury tureckiej), przyniesienie s t a m t ą d zapewne f r a g m e n t ó w u b i o r ó w m o g ł o t a k ż e w p ł y n ą ć na o w ą p o d k r e ś l a n ą b a r w n o ś ć . T a k więc kolorystyka — b a r w n o ś ć w e d ł u g k r y t e r i ó w n i e c y g a ń s k i c h — ich ubiorów zdaje się w y n i k a ć z c z y n n i k ó w d o ś ć przypadkowych. Jest to w z ó r n a ś l a d o w c z o przejmowany przez m ł o d z i e ż , ale ł a t w y t e ż do zarzucenia, co nie powoduje n i e c h ę c i ze strony ś r o d o w i s k a . T a w ł a ś n i e w e w n ę t r z ­ na, ś w i a d o m o ś c i o w a o b o j ę t n o ś ć na zmiany ubioru, mody, kolo­ r y s t y k i , m o ż e p o t w i e r d z a ć p o w y ż s z e zdanie, m o ż e ś w i a d c z y ć , że nie istnieje jakiś o k r e ś l o n y kanon estetyczny ubioru c y g a ń ­ skiego, j a k i ś w z ó r zinternalizowany, k t ó r y jest c e c h ą p r z y n a l e ż ­ ności do grupy, c e c h ą c y g a ń s k o ś c i , i k t ó r e g o przestrzeganie za­ pewnia s p o ł e c z n ą a p r o b a t ę , podobnie j a k odrzucanie — spo­ łeczne potępienie. R ó w n i e często j a k b a r w n o ś ć p o d k r e ś l a n e jest bogactwo o z d ó b u R o m ó w . T a k ż e i ten element ubioru niejednako jest u wszyst­ k i c h powszechny, są grupy — z w ł a s z c z a od dawna osiadłe — k t ó r e nie wyróżniają, się specjalnie, ale n a ogół obserwatorzy s ą zgodni, że osiadli, a przede wszystkim w ę d r o w n i lub do niedawna w ę d r u j ą c y Cyganie z w r a c a j ą u w a g ę — w zestawieniu z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , n i e c y g a ń s k ą — w ł a ś n i e znacznie w i ę k s z ą ilością o z d ó b . D o t y c z y to z w ł a s z c z a kobiet i powszechnie noszonych przez nie k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet — dziś rzadziej, przed kilkudziesięciu laty częściej. T e sposoby ozdabiania znane s ą u C y g a n ó w całej E u r o p y , A m e r y k i , a t a k ż e A z j i i nawet Afryki. U m ę ż c z y z n w s p ó ł c z e ś n i e jedynymi ozdobami s ą z a ­ zwyczaj pierścienie, rzadziej bransolety, a do niedawna omawiane w y ż e j duże srebrne guziki. K o b i e t y z o b s z a r ó w A z j i i A f r y k i d o ś ć powszechnie z d o b i ą t a t u a ż o m czoło lub policzki — niekiedy wielobarwnym, wykonanym igłami lub b r z y t w ą . W z o r y t a t u a ż u 8 2 s ą zwykle proste: k o ł a , kropki. N a innych zasadaoh — c h o ć za­ pewne t a k ż e ze w z g l ę d ó w estetycznych — t a t u u j ą s i ę dzisiaj , kobiety i m ę ż c z y ź n i R o m ó w podczas odbywania w y r o k ó w w w i ę z i e n i u . W t y m przypadku jest to bez w ą t p i e n i a w p ł y w ś r o d o w i s k a p r z e s t ę p c z e g o , z k t ó r y m to ś r o d o w i s k i e m wielu C y ­ g a n ó w styka się z a r ó w n o z okazji pewnych w s p ó l n y c h intoresów, p o b y t ó w w w i ę z i e n i u , j a k i n a co d z i e ń , bowiem wiele rodzin c y g a ń s k i c h osiedlonych z o s t a ł o w dzielnicach, z k t ó r y c h rekru­ tuje się spora część tzw. marginesu s p o ł e c z n e g o . P o m i j a j ą c ostatni przypadek, t a t u a ż u C y g a n ó w A z j i i A f r y k i sprawuje w zasadzie w y ł ą c z n i e funkcje ozdobne. Dawniej t a t u a ż p e ł n i ł t a k ż e — j a k przypuszcza C l ó b e r t — funkcje magiczne i lecznicze; autor ten u w a ż a , że przez C y g a n ó w europejskich z o s t a ł on k i e d y ś p r z e j ę t y n a B a ł k a n a c h . B y ć m o ż e zresztą, że i w s p ó ł o z e ś n i e u n i e k t ó r y c h C y g a n ó w azjatyckich pełni t ę funkcję. O ile m o ż n a z a p o ż y c z e n i a m i n a obszarze B a ł k a n ó w w y j a ś n i ć zwyczaj tatuo­ wania się C y g a n ó w europejskich, to w przypadku azjatyokioh i a f r y k a ń s k i c h zwyczaj ten albo musi b y ć pochodzenia miejsco­ wego, albo t e ż przetrwał jako p o z o s t a ł o ś ć tradycji przynie­ sionej z I n d i i . 83 84 Powszechne noszenie przez kobiety c y g a ń s k i e k o l c z y k ó w , notowane j u ż w bardzo dawnych informacjach, m o ż e t a k ż e w y w o d z i ć się z I n d i i . C z y kiedykolwiek kolczyki p e ł n i ł y j a k ą ś i n n ą n i ż o z d o b n ą rolę, nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć . Jedyne motywacje w s p ó ł c z e s n e , jakie u d a ł o się ustalić, to stwierdzenie (znane również u n i e - C y g a n ó w ) , że noszenie k o l c z y k ó w chroni przed chorobami oczu. W y j a ś n i e n i e to cytuje Horv&thovs, z terenu Słowacji i z podobnymi motywacjami s p o t k a ć się m o ż e m y u C y ­ g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h P o d h a l e . W y n i k a w i ę c , ż e nawet jeśli zwyczaj ten m a s w o j ą i n d y j s k ą g e n e z ę , oo nie jest pewne, to jego funkcje zatarły się i d z i ś kolczyki s ą elementem po prostu zdobniczym, a t a k ż e o z n a k ą bogactwa. Podobnie z r e s z t ą j a k 85 117 I �zwyozaj noszenia n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet. W tym p r z y p a d k u m a m y prawie na pewno do czynienia ze wzorem tuaoji etanowiry one najlepszy s p o s ó b zapewnienia egzystencji rodzinie. p r z e j ę t y m n a terenie E u r o p y (lub A z j i przez C y g a n ó w azjatyc­ J a k wiemy z w c z e ś n i e j s z y c h r o z w a ż a ń , wiele giup C y g a n ó w kich), bowiem b y ł to n i e g d y ś powszechny s p o s ó b ozdabiania s i ę , przejęło ubiór n a j b l i ż s z e g o otoczenia, bardzo c z ę s t o wiejskiego. a na obszarze b a ł k a ń s k i m p r z e t r w a ł jeszcze do k o ń c a ubiegłego wieku. 8 6 J e d n a k ż e z a s t a n a w i a ć m o ż o , że w tak wielu przypadkach, nawet ' jeśli przejmowali elementy wiejskiego ubioru, starali się za- Koczownicze ż y c i e nie sprzyjało gromadzeniu d ó b r , M' k a ż d y m o h o u a ć p e w n ą o d m i e n n o ś ć . Romowie m a j ą na określenie wszyst­ razie nie takiemu j a k u ludzi o s i a d ł y c h . Gromadzenie m a j ą t k u kich n i e - C y g a n ó w specjalny termin gadzio (u polskich C y g a n ó w ; jako forma zabezpieczenia egzystencji rodziny oraz podniesienia w r ó ż n y c h dialektach istnieją fonetyczne różnice — gażo, p r e s t i ż u w oczach współplemiericów m o ż e d o k o n y w a ć się tylko gażu). tak, by nie u t r u d n i a ł o to p r z e m i e s z c z e ń i w ę d r o w a n i a . Z ł o t o , lenie o zabarwieniu pogardliwym, pejoratywnym. Oznacza ono z ł o t e monety n a d a j ą się do tego celu najlepiej, trwalszo n i ż t a k ż e c z ł o w i e k a , k t ó r y nie w ę d r u j e , p r z y w i ą z a n y jest to jednego papier i kamienie, m a j ą c e w a r t o ś ć zawsze, n i e z a l e ż n i e od formy, miejsca, zajmuje się najozęśoiej rolnictwem; ale istnieje t e ż inne gadżo, S ł o w o to zawiera pewien ł a d u n e k niechęci, jest to okreś­ stanu zachowania, po prostu jako kruszec. To bez w ą t p i e n i a s ł o w o , raj — pan, oznaozająoo tylko p e w n ą k a t e g o r i ę g a d z i ó w , wpłynęło właśnie n a powszechność złotych ozdób u Cyganów. najczęśoiej tych z miasta. W ś w i a d o m o ś c i Podczas w ę d r o w a n i a m a j ą t e k przechowywano w r ó ż n y s p o s ó b , w y r a ź n a opozycja gadzio—Rom, ale noszenie n a sobie g w a r a n t o w a ł o zachowanie go nawet w trakcie rolnika, p r z y w i ą z a n e g o do ziemi, żyjącego z tego, co z niej wy­ g w a ł t o w n e j ucieczki; chyba że dla jakichś c e l ó w chciało się stwo­ d o b ę d z i e , c z ł o w i e k o w i w ę d r u j ą c e m u wraz ze s w y m m a j ą t k i e m , r z y ć pozory u b ó s t w a — wtedy o c z y w i ś c i e należało go Cyganów istnieje t j . przeciwstawienie osiadłego ukryć. k t ó r y żyjo z tego, oo u z y s k a od innych ludzi. D l a C y g a n ó w Z a k ł a d a n i e o z d ó b — k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w , pierścieni, podczas gadzio jest t a k ż e o p o z y c j ą raja, ten ostatni ż y j o w s p o s ó b , k t ó r y uroczystych sytuacji w obrębie grupy w y r a ż a ł o jednocześnie wydaje się Romowi bardziej a t r a k c y j n y — zapewne po części ich właściciela,, przez w i ę k s z ą n i e z n a j o m o ś ć tego ż y c i a , t r u d n o ś ć precyzyjniej­ p o d n o s z ą o jego prestiż. Stąd w ł a ś n i e zapewne t a k a rola z ł o t a szego określenia źródeł utrzymania; jogo z a s o b n o ś ć jest t a k ż o najdobitniej z a s o b n o ś ć , a zatem i zdolności i wykonanych z e ń o z d ó b jako formy gromadzenia bogactwa bardziej widoczna w p o r ó w n a n i u do rolnika widzianego najczęściej u R o m ó w . Z ł o t y m i monetami w y p ł a c a n o (niekiedy i dzisiaj ma w skromnym roboczym ubraniu. W tej sytuacji jest z r o z u m i a ł e , to miejsce) okup z a ż o n ę , oddawano je jako zabezpieczenie d ł u g u żo i ubiór rajów lub g w a r a n c j ę w różnego rodzaju transakcjach, a w ciężkiej sy- bardziej atrakejdny. R o m a s w o j ą o d r ę b n o ś ć , s w o j ą o s o b o w o ś ć jako k o j a r z ą c y się z o k r e ś l o n ą grupą ludzi b y ł określali zawsze poprzez o p o z y c j ę do gadziów. W sytuacji gdy koczownicze życie i brak stosownych u m i e j ę t n o ś c i oraz n a r z ę d z i s k a z u j ą R o m ó w n a zaopatrywanie się w ubrania u obcych, sięgnięcie do w z o r ó w rajów egzystencjona,lną jest w y j ś c i e m , któro godzi p o t r z e b ę (ochrony ciała) z potrzebami świadomośoi (określenia w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ) . I n t e r e s u j ą c e b y ł o b y poznanie, jak u C y g a n ó w azjatyckich, k t ó r z y w zasadzie c a ł k o w i c i e przejęli 11. 32. Cyganka indyjska ubiory ludności miejscowej, r o z w i ą z a n y został ten problem. B r a k m a t e r i a ł ó w i b a d a ń nie pozwala o d p o w i e d z i e ć n a to pytanie, ale pewne obserwacje skłaniają do p r z y p u s z o z e ń , ż e t a m t a k ż e Cyganie przejęli g ł ó w n i e ubiór ludności miejskiej i r z e m i e ś l n i c z e j , a nie rolniczej; zatem że rzecz w y g l ą d a tak samo j a k w Europie. N a t y m m o ż n a z a k o ń c z y ć omawianie specyfiki c y g a ń s k i e g o sposobu ubierania s i ę , p o z o s t a j ą jeszcze wnioski k o ń c o w e . 1. Potrzeba identyfikacji. N i e k t ó r e tylko funkcjo d o t y c z ą stroju jako rzeczy, wiele w i ą ż e się z innymi sferami, p r a k t y c z n ą , estetyczną, erotyczną, zawodową, określaniem wieku 8 7 itd. ; t a k ż e identyfikacja p r z y n a l e ż n o ś c i do określonej grupy dokonu­ je się przy pomocy ubioru. Poczuciu więzi w e w n ę t r z n e j odpowia­ dają formy z e w n ę t r z n e , po stroju, gestach m o ż n a p o z n a ć p i z y n a l e ż n o ś ć ; uniformizacja to m o ż l i w o ś ć rozpoznania się c z ł o n k ó w grupy dająca poczucie b e z p i e c z e ń s t w a ; agresję w y z w a l a j ą jed­ nostki, któro w y g l ą d e m z e w n ę t r z n y m odbiegają od p r z e c i ę t n e j . 88 Stwierdzenia p o w y ż s z e w y d a j ą się oczywisto, a słuszność ich n i e w ą t p l i w a . W i e m y j e d n a k ż e , ż e ubiór m ę s k i nio spełnia roli identyfikatora, p r ó c z pewnych preferencji czy aktualnej mody podlega tak znacznym fluktuacjom, że nie m o ż e s ł u ż y ć jako znak przynależności do społeczności R o m ó w . W y m ó g ten s p e ł n i a na­ tomiast ubiór kobiecy; w y n i k a w i ę c , że identyfikacja R o m ó w dokonuje się nie przez m ę ż c z y z n , ale przez kobiety i ich ubiory. Potwierdza to w y p o w i e d ź c z ł o w i e k a , k t ó r y wiele lat spędził w grupie L o w a r ó w dzieląc z nimi życie i w ę d r o w a n i e : , , b y ł y one (kobiety) nio b u d z ą c y m wątpliwości świadectwem tożsamości 8 9 m ę ż c z y z n " . M a m y więc do czynienia z osobliwym paradoksem. Cyganie s ą społecznością o w y r a ź n e j dominacji m ę ż c z y z n , jedn a k ż o określenie ich t o ż s a m o ś c i m o ż l i w e jest tylko dzięki kobie­ tom. Powstaje w i ę c pytanie, j a k a jest przyczyna tego stanu rzeczy. 2. U b i ó r z w y k ł o p e ł n i ambiwalentne funkcjo z a r ó w n o wy­ 90 różnienia j a k podkreślenia s k r o m n o ś c i , „ s t o i na s t r a ż y w s t y d u " . W y r ó ż n i k i e m są w przypadku R o m ó w ozdoby, natomiast daleko w a ż n i e j s z e jest — nie tylko W ubiorze kobiecym —• podkreśleniu 11Ł �I I . 1. F i n k o , Cygan niemiecki, w przerwie obrad Romano Kongresu I I I , Getynga, 1981 r. wstydu. T o , co w i ą ż e się z seksem i płcią, jest ograniozone wielo­ ma zakazami, rozmowy n a ten temat, gesty s ą praktyoznio nie­ dozwolone. T a k ż e ubiór musi s p e ł n i a ć odpowiednie wymogi, by m ó g ł b y ć uznany za w ł a ś c i w y ; przede wszystkim nie m o ż e b y ć obcisły i powinien osłaniać tak, by u k r y ć , a nie e k s p o n o w a ć płeć. Dlatego zawsze na ogół ubiory z a r ó w n o m ę ż c z y z n , a przede wszystkim kobiet są luźno, nie n o s z ą kobiety o b c i s ł y c h spódnic, s w e t r ó w , bluzek, któro p o d k r e ś l a ł y b y ich k o b i e c o ś ć , m o g ą c t y m s a m y m b y ć odebrane jako prowokacja seksualna. O b c i s ł y ubiór spotyka s i ę z nieprzychylnymi uwagami, np. o p i n a j ą c y s y l w e t k ę strój tancerzy flamenco — h i s z p a ń s k i c h Gitanos. Y o o r s o g l ą d a j ą c y podczas goszczenia w osadzie t y c h C y g a n ó w ich taniec i p a t r z ą c y n a nich oczyma L o w a r a o tancerzu w takim ubiorze w y r a ż a s i ę , że „ n a t a r c z y w ą m ę s k o ś c i ą p r z y p o m i n a ł ko­ cura w czasie g o d ó w " . 9 1 S u r o w o ś ć oceny ubioru w ł a s n e g o prowadzi t a k ż e do patrze­ nia n a ubiór gadziów poprzez pryzmat oceny R o m ó w . K o b i e t y gadziów m a j ą o p i n i ę nieskromnych, ł a t w y c h do zdobycia, ekspo­ n u j ą c y c h s w ó j seks i p r o w o k u j ą c y c h ubiorem — noszenie przez nie o b c i s ł y c h spodni, k r ó t k i c h spódnic i s z o r t ó w o p i n i ę t ę po­ twierdza C y g a n o m . Zabronione jest w i ę c eksponowanie seksu; nawet odsłonięcie piersi podczas karmienia uchodzi za niewłaści­ we. Ale j e d n o c z e ś n i e nio jest rzadki widok Cyganki k a r m i ą c e j . O d s ł o n i ę t e piersi s ą powszechnio — nie tylko u C y g a n ó w •— odbierane jako prowokacja seksualna wobec m ę ż c z y z n , ale rów­ n o c z e ś n i e spotykamy się u C y g a n ó w J u g o s ł a w i i ze zdaniem, ż e n a j w a ż n i e j s z e jest odsłonięcie dołu ciała i że nie jest wstydem, jeśli obcy zastanie w domu k o b i e t ę z o d s ł o n i ę t ą g ó r n ą częścią cia­ ł a . * Przypomnijmy tutaj t e z ę Sutherland, że p o d z i a ł n a czyste i nieczysto, lepsze i gorsze dokonuje się u R o m ó w w pasie: dół jest nieczysty, góra czysta; odpowiada tomu p o d z i a ł n a to, co kojarzy się ze z ł e m , i to, co z d o b r e m . Można więc z g o d z i ć się, ż e nie jest naruszeniem zasady c z y s t o ś c i o d s ł o n i ę c i e górnej części ciała przez k o b i e t ę . J e d n a k ż e p o n i e w a ż zarazem m o ż e to 92 9 3 9 95 b y ć odebrane jako prowokacja seksualna d o t y c z ą c a dolnych, nieczystych partii ciała, p o n i e w a ż karmienie w i ą ż e się z s y t u a o j ą poporodowej n i e c z y s t o ś c i kobiety i dziecka i potencjalnej nie­ c z y s t o ś c i kobiety w ogóle, o b o w i ą z u j e u C y g a n ó w powszechnie — jako bariera chroniąca m ę ż c z y z n przed skalaniem i jedno­ cześnie wyraz skromności i w s t y d l i w o ś c i — nakaz z u p e ł n e g o zakrywania t a k ż e górnoj części ciała kobiecego. 3. K o b i e c y ubiór wskazuje w y r a ź n i e n a p o t r z e b ę w y r ó ż ­ nienia kobiet. W y j a ś n i a to fakt identyfikacji R o m ó w przez ko­ biety, ale nie tylko; ś w i a d c z y to t a k ż e o roli kobiety — t y m su­ rowszo s ą przepisy d o t y c z ą c e ubioru, i m w a ż n i e j s z a jest rola s p o ł e c z n a o s ó b , k t ó r y c h one d o t y c z ą ; to stwierdzenie K o n i g a jest słuszne t a k ż e w przypadku kobiet c y g a ń s k i c h . Dziewczyna zarzucająca po pierwszej menstruacji krótkie s p ó d n i c e lub spod­ nie, ubierająca się w luźne długie stroje dowodzi własnej mo­ ralności, w ł a s n e g o wstydu. K o b i e t a ciężarna p r z e s t r z e g a j ą c a noszenia fartucha i u k r y w a j ą c a l u ź n y m strojem s w ó j stan u k r y w a t a k ż e s w o j ą n i e c z y s t o ś ć . Samokontrola kobiet jest w y r a ź n i e stymulowana p o j ę c i e m wstydu i strachu przed przypisaniem cechy kobiet n i e c y g a ń s k i c h — w y u z d a n i a . 9 6 97 Kobieta przez swojo wróżbiarskie praktyki wchodzi w per­ manentny kontakt z nie-Cyganami. T a m bardziej w i ę c d b a ć musi o to, by nie b y ć p o m ó w i o n ą o n i e c z y s t o ś ć , by zarobkowanie nie u c h y b i a ł o w s t y d l i w o ś c i , a więc e k s p o n o w a ć s w o j ą p o p r a w n o ś ć , p o d p o r z ą d k o w a n i e rygorom b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m joj c z y s t o ś c i . Cyganka sporu czasu s p ę d z a poza obozowiskiem, w ś r ó d gadziów, za swoje usługi wróżbiarskie otrzymuje p i e n i ą d z e , a p o n i e w a ż c z ę s t o bierze je od m ę ż c z y z n , istnieje m o ż l i w o ś ć podejrzenia, że otrzymuje je nie tylko za wróżbę, lecz eksponowanie swoich w a l o r ó w kobiecych. B y u n i k n ą ć tego, musi ubiorem p o d k r e ś l a ć z a r ó w n o s w o j ą c y g a ń s k o ś ć j a k i w s t y d l i w o ś ć . Dlatego t e ż — o czym się ł a t w o p r z e k o n a ć — c y g a ń s k i e kobiety w y r u s z a j ą w r ó ż y ć zwykle g r o m a d ą , w y s t r z e g a j ą się t a k ż e bycia z m ę ż c z y z n ą sam n a sam (np. jeśli kobieta chodzi po wsi p r o p o n u j ą c u s ł u g i 119 �p o d p o r z ą d k o w a ć . Surowośoi t y m w i ę k s z e j , że kobieta jest t y m elementem grupy i rodziny, k t ó r a zapewnia t r w a ł o ś ć biologiczną i winna z a p e w n i ć t a k ż e biologiozną jej c z y s t o ś ć . Natomiast z racji swoich k o n t a k t ó w zarobkowych stale s t y k a się z możli­ w o ś c i ą wykroozenia poza nakaz c z y s t o ś c i , t y m w i ę c surowsze m u s z ą b y ć rygory i wzajemna kontrola — w ł a ś n i e podyktowana p o t r z e b ą zachowania n i e z m i e n n o ś c i biologicznej grupy. K o b i e t y idące Wióżyć ubierają się w s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą c y ich cygańskość (według gadziowskiego wizerunku Cyganki), bardziej n i ż jest ona widoczna w obozowisku. To t a k ż e m o ż e p o t w i e r d z a ć , że udawanie się na grunt n i e c y g a ń s k i , wchodzenie w kontakt z m ę ż c z y z n a m i gadziami wymaga specjalnej d b a ł o ś c i o ubiór — gwarancji wstydu i o z y s t o ś c i kobiety. P o d k r e ś l e n i e oygańskośoi ubiorem spełnia jeszcze j e d n ą — jąk s ą d z ę — i s t o t n ą rolę. Romowie ś w i a d o m i s ą swojego stereo­ typu u n i e - C y g a n ó w , ś w i a d o m i t a k ż e jego d w o i s t o ś c i i zaintere­ sowania, jakie w z b u d z a j ą . U b i ó r , k t ó i y spełnia wymogi owego stereotypu, ma w i ę c czysto praktyczne znaczenie, z w i ę k s z a j ą c t y m samym m o ż l i w o ś c i zarobkowe kobiety. S t ą d nawet m ł o d e dziewczyny t o w a r z y s z ą c e matkom, gdy idą w r ó ż y ć , p r z e s t r z e g a j ą noszenia długich s p ó d n i c , aby w y g l ą d a ć po c y g a ń s k u . 4. T a k j a k ubiór kobiety jest p o d k r e ś l e n i e m , że nie jest ona n i e - C y g a n k ą , ubiór m ę s k i c z ę s t o u k r y w a p r z y n a l e ż n o ś ć nosząoego je. I n n y rodzaj zarobkowania, innego rodzaju kontakty ekonomiczne z nie-Cyganami p o w o d u j ą p o t r z e b ę upodobnienia się ubiorem, zmniejsza to dystans m i ę d z y nimi a nie-Cyganami. Chęć nierzuoania się w oczy, potrzeba wtopienia czasami t a k ż e — w sytuaojach s z o z e g ó l n y c h — o b e j m u j ą kobiety. N p . w okre­ sie zagrożenia, kiedy kobiety u k r y w a j ą swoją p r z y n a l e ż n o ś ć — TI. 34. C y g a n z A z j i Ś r o d k o w e j , Z S R R Yoors opisuje zachowanie w ł a s n e j grupy w okresie wojny; ko­ biety u n i k a ł y j a s k r a w y c h k o l o r ó w , nie n o s i ł y k o l c z y k ó w i t d . 1 0 0 Unikanie ostentacji przez m ę ż c z y z n (wyłącznie w kontak­ tach z nie-Cyganami, w ś r ó d swoich eksponowana jest wróżbiarskie, a drzwi domu otworzy m ę ż c z y z n a , nie wchodzi ona do w n ę t r z a , p y t a o g o s p o d y n i ę i dopiero z n i ą pertraktuje); bycie w gromadzie, w polu obserwacji innych kobiet jest zarówno objawem samokontroli j a k i obawy przed wykroczeniem poza normy określone p o j ę c i e m wstydu. T y m bardziej musi przestrze­ g a ć zasad c z y s t o ś c i kobieta, że jest zasadniczym ogniwem w wy­ mianie ekonomicznej z gadziami, ogniwem kontaktu — j a k to określa Okely przez gadziów mów. 9 8 — niekontrolowanej natury reprezentowanej z k o n t r o l o w a n ą kulturą, czyli w ł a s n ą g r u p ą R o ­ W kontakcie t y m elastyczno m u s z ą b y ć kobiety tylko w sprawach ekonomicznych, alo w sprawach c z y s t o ś c i w y j ą t k o w o p u r y t a ń s k i o , c z y s t o ś ć , wstyd nie d o t y c z ą bowiem p r y w a t n o ś c i , jest to sprawa s p o ł e c z n a , sprawa przestrzegania przez j e d n o s t k ę norm grupy i p o d p o r z ą d k o w a n i a się jej interesowi. Przestrzeganie zasad c z y s t o ś c i widoczne w 99 odpowiednim często c y g a ń s k o ś ć ) prowadzi czasami dalej, do odgrywania o k r e ś l o n y c h ról —• jeśli podyktowane jest to interesami zawodowymi i m o ż l i ­ wościami zarobku, ról, do k t ó r y c h odegrania potrzebny b y ł odpowiedni ubiór i wcielenie się w i n n ą p o s t a ć . „ R o m (...) twier­ dzili, że s ą A r m e ń c z y k a m i , Arabami d o c h o w u j ą c y m i wiary muftiemu Jerozolimy, kiedy indziej udawali p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń ­ skich b i z n e s m e n ó w i byli doskonali w k a ż d e j z tych r ó l " m ó w i Yoors o Cyganach, z k t ó r y m i s t y k a ł się w trakcie swoich w ę d r ó ­ wek z Lowarami po zachodniej E u r o p i e . 101 Obserwacje znajo­ m y c h m i R o m ó w , ich talenty w podszywaniu się pod J u g o s ł o w i a n , W ę g r ó w , B u ł g a r ó w , gdy wybierali się na w y p r a w y handlowe, p o t w i e r d z a j ą o p i n i ę Yoorsa, podkreślającą ową różnicę w traktowaniu ubioru przez m ę ż c z y z n w podstawową zestawieniu z kobietami. Dlatego ubiór m ę s k i nie m o ż e pełnić funkcji, które — j a k cy- w przypadku kobiet — z w i ą z a n e s ą z bardzo istotnymi kategoria' g a ń s k o ś c i . N a tej podstawie albo m o ż n a b y ć uznanym za R o m a , mi ś w i a d o m o ś c i i które t a k w a ż n e s ą dla istnienia grupy i jej t o ż ­ ćaćo Boma (prawdziwego Cygana), albo za labanca — nieczyste­ s a m o ś c i . Stosunek m ę ż c z y z n do ubioru jest stosunkiem do rzeczy, ubiorze kobiety jest j e d n y m z podstawowych wymogów go. Z r ó ż n i c o w a n i e to nie jest obce nawet t y m Cyganom, k t ó r z y które nie s t a n o w i ą treści ż y c i a od dawna osiedleni nie p r z e s t r z e g a j ą rygorystycznie zasad czys­ Yoors wspomina s y t u a c j ę , k t ó r a to ilustruje, s y t u a c j ę , j a k a m i a ł a tości c y g a ń s k i e j ; ona w ł a ś n i e —- j a k s ą d z ę — powoduje, ż e np. miejsce, gdy wraz z kilkoma r ó w i e ś n i k a m i uszyli sobie — podczas kobiety postoju grupy w jednym z miast francuskich — nowe, eleganckie Cyganów karpackich z Polski po zamążpójściu za­ i nie mogą jej przysłaniać. p r z e s t a j ą noszenia spodni. Przypuszczam, ż e w p ł y n ę ł o to również ubrania: „ W e czwórkę w k r a c z a l i ś m y pewnym siebie krokiem na rozpowszechnienie s i ę u Polska R o m a (a t a k ż e u C y g a n ó w n a teren obozowiska niczym m ł o d e koguciki, nastroszeni, za­ w innych krajach) przed k i l k u d z i e s i ę c i u laty mody K e ł d e r a s z ó w czepni i dumni (...) P o c z ą t k o w o na nasze nowe odzienie i L o w a r ó w ; t y m samym p r z y j ę c i e przez kobiety ubioru b ę d ą c e g o zwracał nikt wiele uwagi (...) D o ogniska P u l i k i (przybrany nie wyrazem c z y s t o ś c i i przestrzegania norm c y g a ń s k o ś c i jest spo­ ojciec autora — L . M . ) p o d e s z l i ś m y w e w n ę t r z n i e napięci, a pi żyje­ sobem Bom cie, jakie nas s p o t k a ł o , przeszło wszelkie nasze oczekiwania. i sposobem, k t ó i y ma p r o w a d z i ć do uniknięcia zaliczenia do k a ­ P u l i k a i Czukurka zerwali się n a r ó w n e nogi, z a ich p r z y k ł a d e m tegorii poszło k i l k u innych obecnych p r z y t y m R o m . Ogarnęło podniesienia prestiżu, zachowania statusu óaóo łabanców. Surowo przestrzegane przez grupę wymogi d o t y c z ą c e kobiet i ich u b i o r ó w m o ż n a by t a k ż e o d c z y t a ć jako zazdrość C y g a n ó w 7 o m ę ż c z y z n nie-Cy ganów, z k t ó r y m i Cyganki s t y k a j ą się w trakcie nas nagle s k r ę p o w a n i e i uleciała g d z i e ś nasza duma. Wszyscy podzi­ wiali nasz w y g l ą d , w y r a ż a j ą c uznanie dla koloru i gatunku m a t e r i a ł u przez nas wybranego; zapytano o c e n ę , którą zapła­ nieuświadamianą, c i l i ś m y , i pochwalono szyk i fason. Powoli o d z y s k i w a l i ś m y utra­ ale p r o w a d z ą c ą do surowości w y m o g ó w , j a k i m kobieta musi s i ę cone poczucie p r ó ż n o ś c i i dumy, nie d o s t r z e g a j ą c odcienia drwiny. czynności 120 w r ó ż b i a r s k i c h . Zazdrość zapewne �I I . 35. Cygan traktorzysta, A z j a Ś r o d k o w a , Z S R R ; i l . 36. Moda z lat 60-tych, Polska P u l i k a s t a ł t u ż przy mnie, p r z e s u w a j ą c palcami prawej ręki w z d ł u ż szerokiej klapy mojej marynarki, l e w ą ręką t r z y m a j ą c Zurkę za k l a p ę . W mgnieniu oka o d e r w a ł on bez w y r a ź n e j przy­ czyny m o j ą k l a p ę i część kołnierza Żurki. K i e u c z y n i ł tego w gnie­ wie. S t a ł e m p o r a ż o n y . S ł y s z a ł e m , j a k m ó w i do mnio jakby z oddali: «Niech niszczy się i zdziera twoje odzienie, o b y ś sam jednak ż y ł w zdrowiu i p o m y ś l n o ś c i » (Te khalion taj te szingerd ż o n cze. gada, haj tu te trajs sastimasa taj w o j a s a ) . " 102 P R Z Y P I S Y 1 R o m a to nazwa w ł a s n a C y g a n ó w (1. poj. R o m ) . W Polsce w powszechnym u ż y c i u wśród n i e - C y g a n ó w jest ta druga nazwa. Mimo jej c z ę s t o pejoratywnego odbioru u ż y w a j ą jej t a k ż e sami R o m a , ale tylko w rozmowach z nie-Cyganami; s t ą d z uwagi na istniejącą o b o c z n o ś ć nazwy b ę d ą tutaj u ż y w a n e wymiennie Marcin Bielski, Kronika, tho iesth Historya Świata, Kra­ k ó w 1564, przedruk Warszawa 1976, s. 262. (W cytatach za­ chowano o r y g i n a l n ą p i s o w n i ę i i n t e r p u n k c j ę . ) Antoni Nowosielski, Pogranicze naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII, K i j ó w , 1863, t. 1, s. 59 E m i l i a Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratysława 1964, s. 253 Ignacy D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830 Narbutt, op. cit., s. 84—86 J ó z e f G l u z i ń s k i , Cyganie, (w:) Kalendarz Polski Ilustro­ wany Jana Jaworskiego, Warszawa 1865, s. 30 M. Dowoyno-Sylwestrowicz, The Lithuanian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Socioty" vol. 2, nr 2 1891, s. 107— 109 Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą, Tygodnik Ilustrowany, N r 29, 1S.VII.1868 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Wincenty Pol, Północny Wschód Europy, K r a k ó w 1870, 214 O Goohring, Polen unter russischer Herrschaft — Reisen und Sittenschilderungen, t. 2, L i p s k 1843, s. 26—30; z a : J e r z y Fioowski, Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 65 G l u z i ń s k i , op. cit., s. 30 Cyganie w Królestwie Polskim, Dodatek do Gazety Lwow­ skiej, nr 4, 1851 Horvathova, op. cit., s. 254 Narbutt, op. cit., s. 78—79 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 30—31 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 33—35 H o r v a t h o v a , op. cit., s. 249 H e n r y Thomas Crofton, The Former Costume of the Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. 2, nr 3, 1909, s. 208, 220, 224 Ficowski, op. cit., s. 10; w i a d o m o ś ć dotyczy przybycia C y g a n ó w do Bolonii w 1422 r Crofton, op. cit., s. 219—220 Goehring, op. cit., s. 26—30 Maria Gutkowska-Rychlewska, Historia, ubiorów, Wroclaw 1968, s. 300 Bardzo podobny widzimy również na siedemnastowiecz­ nej rycinie p o c h o d z ą c e j z Czech. Nakrycia g ł o w y i pewne szcze t. 2, s. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 121 I �122 ��I I . 42, 43. K o b i e t y z grupy Polska, R o m a , 1979 r. g o ł y ubioru poohodząoej z X V I I I w. ryciny z W ę g i e r przedsta­ wiającej C y g a n ó w — flecistę i dobosza, p o r ó w n a n i e z w ę g i e r s k i m ubiorem noszonym w k o ń c u X V I I i n a pocz. X V I I I w. potwier­ dzają wnioski z poprzednich p r z y k ł a d ó w HorvAthova, op. cit., s. 249 HorvAthova, op. cit., s. 250, 267 Tadeusz Czacki, O Cyganach, (w:) Pomniki historyi i li­ teratury polskiey, K r a k ó w 1836, t. 1, s. 86. C . J . Popp Serboianu, Les Tsiganes, Paris 1930, s. 47—53. W 1855 r . w y d a n y zostaje tzw. Statut N i e w o l n i k ó w , r e g u l u j ą c y p o w i n n o ś c i i prawa C y g a n ó w - n i e w o l n i k ó w , a rok p ó ź n i e j do­ kument n a d a j ą c y im w o l n o ś ć . Nadal jest niejasne prawie tajem­ nicze i oiągle m a ł o zbadane, j a k b y ł o m o ż l i w e by p o z o s t a j ą c od p o k o l e ń w zależności, takiej że bywali sprzedawani na targach jak b y d ł o czy inny towar znaleźli siłę i potrafili w momencie otrzymania wolności nie tylko porzucić ziemie, gdzie przebywali, ale rozejść się po całej d o s ł o w n i e Europie p r z e d o s t a ć się na kontynent a m e r y k a ń s k i , z j a w i ć s i ę w Australii. Najprawdopo­ dobniej zatem nie b y ł a owa niewolnicza z a l e ż n o ś ć — przynaj­ mniej dla części — tak o b e z w ł a d n i a j ą c a , b y p o z b a w i ł a ich wew­ n ę t r z n e j dynamiki i chęoi do w ę d r o w a n i a ; b y ł a ona pewnym formalnym statusem raczej niż faktycznym p r z y w i ą z a n i e m do miejsca. Nie wydaje się jednak i to w y j a ś n i e n i e w y s t a r c z a j ą c e — jakieś inne przyczyny, dziś jeszcze nie zbadane, nieznane, mu­ s i a ł y z ł o ż y ć się n a o w ą g w a ł t o w n ą i n w a z j ę K e ł d e r a s z ó w i Lo-^ w a r ó w na E u r o p ę i A m e r y k ę . S ą d z ę ż e poznanie t y c h przyczyn — t k w i ą c y c h b ą d ź w samych R o m a c h , b ą d ź w historii i proce­ sach s p o ł e c z n y c h , ekonomicznyoh, politycznych z a c h o d z ą c y c h w p o ł o w i e u b i e g ł e g o wieku na obszarze dzisiejszej R u m u n i i — jest jednym z bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i w a ż n y c h z a g a d n i e ń z przeszłości C y g a n ó w Ficowski op. cit., s. 72 E r i c Otto Winstedt, The Gypsy Coppersmiths' Invasion of 1911—13, ,,Journal of the G y p s y Lore Society", vol. V I , nr 4, 1912—13, s. 267 F i c o w s k i , op. cit., s. 73, 153 P o t w i e r d z a j ą to opisy i zdjęcia wykonane w pocz. X X w. kotlarzy p r z y b y ł y c h do K a n a d y i S t a n ó w Zjednoczonych z E u ­ ropy — patrz Matt Т . Salo, Sheila M . G . Salo, The KalderaS in Eastern Canada, Ottawa 1977 C h y b a że w ogóle mamv do czynienia z j e d n ą g r u n ą , tzn. ż e k i e d y ś L o w a r z y i K e ł d e r a s z e stanowili całość, k t ó r a z r ó ż n i c o w a ł a się p r z e b y w a j ą c na innvch obszarach, ale nie aż tak, b y b y ł a to zmiana z u p e ł n a . Po zniesieniu niewolnictwa i wyruszeniu w w ę d r ó w k ę z n ó w obie grupy s p o t y k a ł y s i ę i kon­ t a k t o w a ł y . R ó ż n i c e w i ę c s p r o w a d z a ł y się do cech d r u g o r z ę d n y c h , 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 a c a ł y problem odrębności L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w b y ł b y stwo. rzony przez c y g a n o l o g ó w . N i e k t ó r e dane zdają się p o t w i e r d z a ć t ę w ł a ś n i e m o ż l i w o ś ć podobnie j a k niejasności w rozgraniczeniach t y c h grup — w k a ż d y m razie jest to obeonie jedna z ciekawszych moim zdaniem kwestii w badaniach nad Cyganami. F i c o w s k i , op. cit., s. 154 Horvathovd, op. cit., s. 252 O Bomima-Ciganima u Vojvodini, Nowy Sad 1979, s. 19. 83, 175 Magdalena Bartkiewicz, Polski ubiór do 1864 roku, Wroc­ ł a w 1979, s. I l l Nazwy król, hrabia, książę, rycerz, vataf, v a j d a (woje­ woda) przyjmowane b y ł y przez C y g a n ó w w r ó ż n y m okresie z j ę z y k ó w i kultury miejscowej, w e d ł u g ó w c z e s n y c h z w y c z a j ó w i zasad w y r ó ż n i a n i a i honorowania o s ó b o w y ż s z y m statusie we w ł a s n e j grapie; są to w i ę c określonia przeznaczone na potrzeby nie-Cyganów Kazimierz W ł a d y s ł a w W ó j c i c k i Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, t . 2, s. 196 N a r b u t t , op. cit., s. 131—132 Narbutt, op. cit., s. 128 Narbutt, op. cit., s. 86—88 J ó z e f G l u z i ń s k i , Król cygański i Akademia Niedźwiedzia, w : Kalendarz Polski Ilustrowany J. Jaworskiego, Warszawa 1Я67. s. 58 , , W i s ł a " , t. 11, 1897, s. 799 Obozowisko cygańskie... F r a n s de Ville, Tziganes. Temoins des Temps, Bruksela 1956, s. 121 O Bomima..., s. 80 O Bomima..., s. 86; informacja dotyczy B a n a t u , k t ó r y w okresie wojny z o s t a ł z a j ę t y przez W ę g r y , a no wojnie po­ wrócił do J u g o s ł a w i i — wskazuje t a k ż e , że owa oznaka starszeń­ stwa c y g a ń s k i e g o z o s t a ł a uznana oficjalnie przez w ł a d z e , o czvm ś w i a d c z ą c h o ć b y w s t ą ż k i w barwach narodowych k r a j u i fakt w r ę c z a n i a przez w ł a d z e odpowiednich legitymacji starszym cygańskim R o n a l d L e e , The Gvpsies in Canada. ..Journa.l of tho Gypsy Lore Society", vol. X L V I nr 1—2, 1967, s. 28 F i c o w s k i , op. cit., s. 85 M o ż l i w a jest t e ż inna interpretacja wyprowadzenia laski jako oznaki g o d n o ś c i od desto —• p a ł k i , k t ó r e j powszechnie od E u r o p y po Azje u ż y w a l i Cyranie w trakcie w ę d r ó w e k i w celach sa,moobrony. W najprostszornio zdobionej postaci k i j a bib palki z twardego drewna u ż y w a n e b y ł o desto jeszozo po ostatniej wojnie. W e d ł u g informacji uzyskanych w s p ó ł c z e ś n i e p a ł k i owe b v ł v 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 �dodatkowo .'.diibiom- metalom - - co z w i ę k s z a ł o ich w a r t o ś ć o b r o n n ą . Niekiedy też — b y ć moio nio tylko ze w z g l ę d ó w este­ tycznych — by-ly podrzeźbiane (takie desto zwieńczono rzeźbioną g t o w ą l u d z k ą p o c h o d z ą c e z jednej z grup Polska R o m a znaj­ duje się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Tarnowie). W ł a ś n i e szefowie grup czy t a b o r ó w miewali p o n o ć takie w y r ó ż n i a j ą c e się, zdobione desto, jak informowali mnie r o z m ó w c y z Polska R o m a i Chatadytka R o m a . T a k więc desto, p o c z ą t k o w o tylko obronne n a r z ę d z i e , z czasem pod w p ł y w e m obserwacji otoczenia m o g ł o s t a ć się takżo atrybutom p r e s t i ż u , o z n a k ą g o d n o ś c i przy­ wódcy. 5 2 O Bomima..., s. 47, 162, 192, 221, 298, 312 — w n i e k t ó r y c h miejscowościach b y ł y krawcowe nie-Cyganki, które specjalizo­ w a ł y się w szyciu o d z i e ż y wg gustu c y g a ń s k i e g o ; Mirko R . Barjaktarovic, Oaza apatinekih Gigana, ,, Rado v i Vojvodjanskih Muzeja", Subotica 1968, nr 12—13, s. 195; Narody Zarubieżnoj Jawropy, Moskwa 1964, t. 1, s. 907; Jean-Paul Clóbert, Les Tziganes, P a r y ż 1961, s. 227—228 W . N . D o b r o w o ł s k i j , Kisielewskije Cygany, ,,Żiwaja Sta­ l i n a " . 1897, s. 33; O Bomima..., s. 18; M . Euge.no Pittard, Les Tziganes ou Bohćmiens, Genewa 1932, s. 39; G . P . Sniesariew, Sriednieaziatskije Cyganie, „ K r a t k i j e soobszczenija Instituta Etnografii", z. 34, 1960, s. 27; Ficowski, op. cit., s. 154; Tadeusz D z i o r ż y k r a y - R o g a l s k i , Z badań nad ubiorem polskich Cyganów z terenu województwa białostockiego, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 11, 1972, s. 355—365; S . A . Tokariew, Etnografija narodów SSSB, Moskwa 1958, s. 214; Frederic i Anne Max, The Gypsies of Hon­ duras, „ J o u r n a l of the Gypsy L o r e Society", vol. X L V I I I , 196.9, nr 1—2, s. 10 5 3 5 4 Wasil Mariuow, Nabiiudienija wrchu bita na Cigani w Bulgarija, „ I z w i o s t i j a na Etnografskija Institut i Muzej , t. 5, Sofia 19U2, s. 260; Pittard, op. cit., s. 39; Tihomir P . Djordjevic, Vsrte Cigana u Srbiji, „ N a s narodni zivot", t. 6, 1932, s. 97; Mileuko S . Filipovie, Visocki Cigani, Zagrzeb 1932, s. 13, 19; H e r m a n n Arnold, Some Observations on Turkish and Persian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society", vol. X L V I , 1967, nr 3 — 4 , s. 113; Narody Śriedniej Azii i Kazachstana, Mos­ k w a 1963, t. 2, s. 605; Anetta G ł u d k o w s k a , Cyganie w Iraku, Warszawa 1981, praca magisterska I n s t y t u t Orientalistyczny U W , s. 8—-9; W . I . Koczniew, Nasiełenije Cejłona, Moskwa 1965, s. 251; W . P . Papazijan, Armianskije Bosza {Cyganie), w : „ E t n o g r a f i c z o s k o j e obozrienije", 1901, s. 114, 119; D a v i d W . Pickett, The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. X L V , 1966, nr 1—2, s. 15 5 5 Clóbert, op. cit., s. 227—228;;W.J. Sanarow, The Siberian Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore. Society", vol XLIX, 1970, nr 3—4, s. 132 I r v i n g Brown, The Gypsies in America, „ J o u r n a l of the Gypsy Loro Society", vol. V I I I , 1929, nr 4, s. 157; Max, op. cit., s. 10 J a n Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 119; badania własno Tokariew, op. cit., s. 214. Papzijan, op. cit., s. 114 Yoors, op. cit., s. 67 Ficowski, op. cit., s. 149 O Bomima.... s. 18, 72, 106, 273, 283 Dobrowolski, op. cit., s. 5 Hoi'vathovii, op. cit., s. 253; D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i , op. cit., s. 365 O . P . Barnnikow, Ukraiński Cigany, K i j ó w 1931, s. 31 Max, op. cit., s. 8 N . G . Demeter, Niekotoryje czerty siemiejnowo byta Cygan Kełderari, (w:) Połiewyje issliedowanija Instituta Etnografii, Moskwa, 1979, s. 49 O Bomima..., s. 152, 176, 211, 221, 223, 227 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 I I . 44. Stary Cygan z klanu Kełderari — kotlarzy, w o d ś w i ę t n y m stroju ze srebrnymi guzami 125 I �J tWW питы I ' UJJE i r s i i i e J , -it p^* Г , 45 46 I I . 45. P o c z t ó w k a z Cyganem h i s z p a ń s k i m , 1904 г.; il. 40. P o c z t ó w k a z C y g a n k ą e g i p s k ą , 1905 r. 6 9 O Bomima..., s. 19 Anne Sutherland, The Body as a Social Symbol Among the Bom (w:) The Anthropology of the Body, L o n d y n 1977 s. 375—390 Ficowski, op., cit. s. 160; obserwacjo w ł a s n e J u d i t h Okely, Gypsy Women, Models in Conflict, (w:) Perceiving Women, L o n d y n 1975. s. 64 Ficowski, op. cit., s. 171 Ficowski, op. cit., s. 160, 171 Menyhert L a k a t o s , Krajobraz widziany przez dym, W a r ­ szawa 1979, s. 79, 168 Ficowski, op. cit., s. 161 Okely, op. cit., s. 63 0 Bomima..., s. 264; P a v l a Strukelj- Bomi na SlovcnskemL u b l a n a 1980, s. 183—184 Ficowski, op. cit., s. 258 Ficowski, op. cit., s. 142 Brown, op. cit., s. 9 Lawronce G . Green, Posliednije tajny Staroj Afryki, Moskwa 1966 (przekład z angielskiego), 8. 78; Serboianu, op. cit., s, 35; i in Green, op. cit., а. 68; Sniesariew, op. cit., s. 10 Clebert, op. cit., s. 47—48 Horvathova, op. cit., s. 256; badania prowadzone wraz z g r u p ą s t u d e n t ó w w latach 1981, 1982 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 Rene K o n i g , Potęga i urok mody. Warszawa 1979, s 98 Piotr Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. W a r s z a w a 1975, s. 70, 75 Konig, op. cit., e. 62, 110, 236 Yoors, op. cit., s. 43 K o n i g , op. cit., s. 21; patrz t a k ż o Jurij Ł o t m a n , O se­ miotyce pojęć ,,wstyd" i ,,strach" w mechanizmie kultury, (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 202—205 Yoors, op cit,. s. 195 B a r b a r a Adams, J u d i t h Okely, D a v i d Morgan, D a v i d Smith, Gypsies and Government Policy in England, L o n d y n b.d., s. 48, autorzy w s p o m i n a j ą o surowych uwagach pod adresem kobiety n i e c y g a ń s k i e j , k t ó r a w e s z ł a do obozowiska w szortach i o b c i s ł y m , wydekoltowanym sweterku K o n i g , op. cit., s. 174 0 Bomima,,., s. 53; Strukelj, op. cit., s. 184 Sutherland, op. cit., s. 376 K o n i g , op. cit., a. 20 Okoly, op. cit., s. 62; obserwacje w ł a s n o ; por. t a k ż e Ł o t m a n , op. cit., Okely, op. cit., s. 61 Sutherland, op. cit., s. 385, 388 Yoors, op. cit., s. 87 Yoors, op. cit., s. 43 J a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973, s. 149—150 Fot.: L . Mróz 126 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 �