https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93d701b61e2a6590774f22006e6cfc0a.pdf e148f3ba23212b7cb705231ce40e44a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3184 Title A name given to the resource Cyganie ze zdjęć Ignacego Kriegera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz CYGANIE ZE ZDJĘĆ IGNACEGO KRIEGERA W Muzeum Historycznym miasta K r a k o w a znajduje się liczący o k o ł o 9 000 szklanych klisz zbiór zwany archiwum K r i e gora, z a w i e r a j ą c y zdjęcia z lat 1860—1926. Zawiera on obszerną d o k u m e n t a c j ę dawnego K r a k o w a z u w z g l ę d n i e n i e m architektury, d z i e ł sztuki, a t a k ż e charakterystycznych postaci z krakowskiej ulicy. Z n a j d u j ą s i ę tu m.in. zdjęcia C y g a n ó w K e ł d e r a s z ó w , sportretowanych zapewne w k o ń c u X I X w . 1 K e ł d e r a s z e , to przedstawiciele wielkiego szczepu c y g a ń s k i e ­ go, k t ó r z y po wielu wiekach niewolniczego pobytu w p a ń s t w a c h M o ł d a w i i , W o ł o s z c z y z n y i Siedmiogrodu wyruszyli w latach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h ubiegłego wieku n a kolejną w ę d r ó w k ę do E u r o p y Ś r o d k o w e j i dalej. Wraz z innym szczepem, Lowarami, zaludnili niebawem drogi wielu p a ń s t w , w z b u d z a j ą c w s z ę d z i e n i e m a ł ą sensację, zwracając n a siebie p o w s z e c h n ą u w a g ę egzotycziiyn, strojem . 2 Cyganie spotretowani przez Kriegera to n i e w ą t p l i w i e K e ł ­ derasze, k t ó r z y dotarli na nasze tereny po przemierzeniu o b s z a r ó w imperium carskiego, na co w s k a z y w a ł y b y szerokie, bufiaste spodnie, wpuszczono do wysokich b u t ó w . Bowiem pierwsi K e ł ­ derasze, k t ó r z y pojawili się w Galicji i K r ó l e s t w i e b e z p o ś r e d n i o z W ę g i e r i R u m u n i i , nosili stroje bardziej „ w ę g i e r s k i e " . Portre­ t u j ą c y ich w 1868 r. Wojciech Gerson t a k i d a ł komentarz do swego r y s u n k u (il. 1): 3 „ C y g a n i e ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . Węgiorskie k o ł p a o z k i p i l ś n i o w e , spodnie obcisłe, naszywane, buty długie. W ó j t nosi k r ó t k ą b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e węgierski. S k ł a d a się z krótkiej koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w a r ó w d ł u g i c h , a tak szerokich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c y . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki n a g ł o w a c h , pojedynczo w tyle w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , pieniądze srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z talarów, a częstokroć i z ł o t y c h d u b l o n ó w " . 4 Opis ton zgodny jest z z a ł ą c z o n y m rysunkiem. W i d a ć t u d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n w o b c i s ł y c h , wyszywanych spodniach, a t a k ż e m ł o d e g o c h ł o p a k a w charakterystycznych spodniach o bardzo szerokich nogawkach . N i c w i d a ć jedynie na owym r y ­ sunku m ę ż c z y z n y w „ b e k i e s z y o srebrnych guzach", co wydaje się oczywiste, jako że scena ukazuje kotlarzy przy pracy, w której w ó j t z racji pozycji w taborze pewnie zazwyczaj nie u c z e s t n i c z y ł . 5 P o r ó w n u j ą c ten pierwszy wizerunek K e ł d e r a s z ó w z serią zdjęć Kriegera z a u w a ż y ć m o ż n a niewielkie zmiany w ich stroju, które to d o k o n a ł y się na przestrzeni k i l k u d z i e s i ą t k ó w lat, dzie­ l ą c y c h oba przedstawienia C y g a n ó w , b ą d ź t e ż s ą wynikiem in­ tensywnych w p ł y w ó w , co m i e ć m o ż e z w i ą z e k z odmiennymi szlakami w ę d r ó w k i . B i o r ą c jednak pod u w a g ę fakt, że s ą to K e ł d e r a s z e po prostu z innej grupy, oraz żo czas j a k i dzieli po­ wstanie r y s u n k u Gersona i fotografii Kriegera jest stosunkowo niewielki (najwyżej różnica jednego pokolenia), stwierdzić n a l e ż y , żo o d m i e n n o ś c i w stroju d o t y c z ą zasadniczo s z c z e g ó ł ó w , pomi­ jając bufiaste spodnie w wizerunkach fotograficznych. Podobnie j a k inne postacie zo z d j ę ć Kriegera, Cyganie sfo­ tografowani s ą na tle zwisającej tkaniny, upozowani w e d ł u g ó w c z e s n e j mody fotograficznej. Krieger bowiem nie p o r t r e t o w a ł 127 �128 �swych modeli w naturalnym otoczeniu, ale zapraszał do swoj pracowni. Archiwum „ c y g a ń s k i e " Kricgera zawiera 11 n e g a t y w ó w szklanych, na k t ó r y c h sportrotowano cale sylwetki 4 m ę ż c z y z n i 2 kobiet. T a k więc n i e k t ó r e postacie p o w t a r z a j ą się (jedna trzykrotnie, i l . 3—5), a różnice ujęć s ą w dwu przypadkach ledwie widoczne. 9 zdjęć przedstawia pojedyncze postacie. N a dwu z d j ę c i a c h s ą dwaj m ę ż c z y ź n i , ci sami, a ujęcia różnią się zasadniczo t y m , że t ę s a m ą fajkę trzyma raz joden, raz drugi z m ę ż c z y z n (il. 6, 7). Material do analizy postaci portretowanych przez Kriegera daje się w z b o g a c i ć o jeszcze jedno, bardzo interesujące zdjęcie, k t ó r e g o negatywu nie udało się w archiwum odnaleźć, a które znajduje się w zbiorach ikonograficznych Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. Jest to n i e w ą t p l i w i e zdjęcie z tej samej serii, przedstawia bowiem 2 postacie uprzednio fotografowane oraz j e d n ą n o w ą (il. 2). F a k t ten oraz ustawienie postaci pozwala ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć p r z y p i s a ć Kriegerowi autorstwo zdjęcia. Pewne jego s z c z e g ó ł y w s k a z y w a ć by m o g ł y , że nie z o s t a ł o ono wykonane jednocześnie z poprzednio wymienionymi (o czym niżej). W sumie więc Krieger u w i e c z n i ł n a swych zdjęciach 7 K e ł ­ d e r a s z ó w , w t y m 2 kobiety. Jest to dziś niezwykle cenny doku­ ment, z w ł a s z c z a do analizy stroju C y g a n ó w . W oparciu o przokaz Gersona (zarówno rysunek j a k i komen­ tarz) oraz p ó ź n i e j s z e opisy stroju K o t l a r z y w n i o s k u j ę , że są to przedstawiciele bogatej warstwy C y g a n ó w , przy czym jeden z nich, n a j w y ż e j trzydziestoletni m ę ż c z y z n a , pełni rolę p r z y w ó d c y ( w ó j t a ) . W skazuje na to laska, k t ó r ą trzyma na zdjęciu grupowym (il. 2). N a t y m samym zdjęciu pokazany jest stary Cygan, bosy, w szerokich, p ł ó c i e n n y c h spodniach i bez jakichkolwiek o z d ó b . Znając zamiary Kriegera z dokumentowania m o ż l i w i e różnorod­ nych t y p ó w n a l e ż y w n i o s k o w a ć , że umieścił tu celowo dla kon­ trastu również i przedstawiciela ubogich C y g a n ó w . Najpewniej b y ł on p o s t a c i ą w ł a ś n i e t y p o w ą , a ci bogato odziani m ę ż c z y ź n i stanowili mniej liczną elitę. Może byli n a j b o g a t s z ą r o d z i n ą w taborze ? Bez w ą t p i e n i a tak m o ż n a p o w i e d z i e ć o sportretowan y m wójcie. Sądząo po ilości srebrnych ( z ł o t y c h ) g u z i k ó w u kurtek, lub ich braku, mamy tu prezentację szerokiego zróżnicowania m a j ą t k o w e g o (społecznego) w łonie prawdopodobnie tego samego taboru K e ł d e r a s z y . N i e k t ó r e ze zdjęć Kriegera znane są z publikacji, ale p o n i e w a ż na ogół j a k o ś ć repiodukcji w druku jest dość kiepska, d y s p o n u j ą c ostrymi, p o w i ę k s z o n y m i odbitkami d o k o n a ł e m m o ż l i w i e szczegó­ łowej analizy (pod lupą) e l e m e n t ó w stroju sfotografowanych Cyganów. S z c z e g ó ł o w y opis stroju zacznę od mniej skomplikowanego ubioru obu kobiet. Jedna z nich (il. I I ) znajduje się na obu zdję­ ciach. Ma n a g ł o w i e k w i e c i s t ą c h u s t ę , wiązaną z t y ł u , z opadają­ cymi na ramiona k o ń c a m i . Chusta wskazuje n a m ę ż a t k ę . B l u z k a w i ą z a n a pod s z y j ą , z niskim, marszczonym k o ł n i e r z e m , z ą b k o ­ wanym, bardzo obszorna, marszczona. R ę k a w y nisko wszyte, z szeroką, m a r s z c z o n ą kryzą' u n a d g a r s t k ó w . W z ó r bluzki —• kratkowy. Bogato marszczona s p ó d n i c a , w i ą z a n a w pasie, o drob­ nym wzorze geometrycznym. N a przedzie fartuch z dwu r ó ż n y c h k a w a ł k ó w m a t e r i a ł u , grubo ręcznie zeszytych. Cyganka jest bosa. Druga kobieta (il. 9 — 1 0 ) sfotografowana raz w pozycji sto­ j ą c e j , oparta ręką o krzesło, na drugim zdjęciu siedzi na t y m krześle. Kwiecista chusta zsunięta jest n a ramiona, końce zwią­ zane w w ę z e ł p o n i ż e j piersi. Z o d k r y t ą g ł o w ą c h o d z i ć m o g ł y I I . 6, 7. „ S ą to spodnie z grubego materiału, bufiasto wpuszczone do szerokich b u t ó w . Na całej powierzchni bogate aplikacje s z e r o k ą t a ś m ą m a t e r i a ł u (...) układające się wzorem wielokrotnych p ę t l i c " 129 I �I I . 8. „ N a j b a r d z i e j r z u c a j ą c y m s i ę w oczy elementem stroju K e ł d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromne guziki"; il. 9. , , Z o d k r y t ą g ł o w ą clio dzić m o g ł y tylko panny" tylko panny, ale na zdjęciu widzimy dojrzałą k o b i e t ę , niewątpli­ wie m ę ż a t k ę . Zsunęła więo c h u s t k ę tylko na c h w i l ę , pewnie na p r o ś b ę fotografa, co wydaje s i ę na tyle i n t e r e s u j ą c e , że zwyczaj oyganski surowo z a k a z y w a ł odkrywania g ł o w y m ę ż a t k o m przy obcyoh. Fotografowana z g o d z i ł a się więc na pewno za przyzwo­ leniem m ę ż a , k t ó r y b y ł obecny przy zdjęoiu. K o b i e t a odziana jest w b l u z k ę jasną z wzorem haftowanym, o kroju t y m samym co u poprzedniej, tylko r ę k a w y są bardziej suto marszczone, a k r y z a u n a d g a r s t k ó w obszyta k o r o n k ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a n a apaszka. S p ó d n i c a od p o ł o w y w y s o k o ś c i w dół ozdobiona haftem dziurkowanym, tak samo fartuch. N a nogach sznurowane trzewiki, sięgające nieco p o w y ż e j kostki. P o obu stronach dziurek od s z n u r o w a d e ł rząd o z d ó b , na fotografii widocz­ n y c h jako białe plamki. Mogą to b y ć pompony, a m o ż e cekiny (monety?). Obie Cyganki m a j ą długie naszyjniki z wielkich monet, m i ę d z y k t ó r y m i wplecione s ą mniejsze. R ó w n i e ż w warkocze wplecione s ą monety różnej wielkości, a t a k ż e guzy. Zupełnie natomiast nie w i d a ć k o l c z y k ó w . Strój obu kobiet bardzo jest po­ dobny do u k ł a d u z rysunku Gersona. Sfotografowani przez Kriegera m ę ż c z y ź n i ubrani są, z w y j ą t ­ kiem ubogo odzianego, starego Cygana ze zdjęcia grupowego (il. 2) dość jednolicie, a różnice w y s t ę p u j ą g ł ó w n i e w ilości o z d ó b . T o w a r z y s z ą t e ż im różne rekwizyty. Przyjrzyjmy się najpierw grupowej fotografii, ukazującej C y g a n ó w w najbardziej r ó ż n o r o d n y m odzieniu. Siedzący na kotle Cygan u b i a n y jest w w y p u k ł y kapelusz z m a ł y m , lekko podwi­ n i ę t y m rondem. K o s z u l a w i ą z a n a pod s z y j ą , z g ł ę b o k i m rozcię­ ciem. TJ koszuli niewielki, marszczony kołnierz. Koszula z p r ą ż k o ­ wanego m a t e r i a ł u , skrojona tak samo jak bluzki kobiet, ale w nad­ garstkach r ę k a w y spięte w wąski mankiet, u k ł a d a j ą się bufiasto. Spodnie i buty u tego Cygana są lepiej widoczne na innym zdjęciu (il. 3, 6). S ą to spodnie z grubego m a t e r i a ł u , bufiasto wpuszczone 130 do szerokich b u t ó w . N a całej powierzchni bogata aplikacja sze­ roką t a ś m ą m a t e r i a ł u , we wszystkioh przypadkach układająca się wzorem wielokrotnych pętlic, ś r o d k i e m i po bokach nogawki. Po bokaoh pojedynczy (u innych p o d w ó j n y ) szeroki lampas z z ą b k o w a n y m i brzegami. L a m p a s górą dochodzi do rozcięoia kieszeni. Spodnie s i e d z ą c e g o na krześle Cygana (il. 8) m a j ą drugi lampas z a c z y n a j ą c y się w p o ł o w i e ' w y s o k o ś c i nogawki, a dalej b i e g n ą c y w poprzek przez p o ś l a d k i , j a k np. we w s p ó ł ­ czesnych portkach p o d h a l a ń s k i c h . Wszystkie spodnie, gdzie to widoczne, m a j ą u k o ś n e kieszenie. Z przodu dwa przypory; u w ó j t a (il. 3 — б ) o z ą b k o w a n y c h brzegach. Górą m a t e r i a ł spodni z a g i ę t y i zszyty w tunel dla przeciągnięcia pasa. P a s s k ó r z a n y , z k l a m r ą w i d o c z n ą w lewym przecięciu przypora. W ó j t ma klamrę szeroką, z reliefem w y p u k ł y m , p r z e d s t a w i a j ą c y m p o ś r o d k u p o s t a ć l u d z k ą z uniesionymi do g ó r y r ę k a m i , a po jej bokach syme­ trycznie uniesione n a tylnych nogach konie. B u t y wszystkioh K e ł d e r a s z ó w , z w y j ą t k i e m biedniej odzia­ nego Cygana (z i l . 6, 7) są wyszywane, przy czym motywem do­ m i n u j ą c y m jest serce. Górą but w y o i ę t y ozdobnie. Brzegi cholewy oraz szew z boku wzmocnione pasem s k ó r y z z ą b k o w a n y m krajem. Najbardziej reprezentacyjnie ubrany jest o c z y w i ś c i e w ó j t , p o s t a ć w y s t ę p u j ą c a p o ś r o d k u fotografii grupowej oraz samotnie na trzech innyoh z d j ę c i a c h (il. 3—5). Stoi on oparty p r a w ą ręką na wysokiej lasce, l e w ą podtrzymuje długą fajkę t r z y m a n ą w ustach. N a wszystkich z d j ę c i a c h ma on k a m i z e l k ę w ł o ż o n ą na z n a n ą już z opisu koszulę. Obie p o ł y kamizelki aplikowane s ą p ę t l i c a m i , tak jak spodnie. P r a w a pola obszyta dwoma r z ę d a m i p ł a s k i c h , d u ż y c h g u z i k ó w . Ze źródeł wiadomo, że b y ł y to guziki srebrne, a czasem z ł o t e . Ze zdjęcia nie w i d a ć tego, a i źródła nie p o d a j ą , ale wydaje s i ę prawdopodobne, ż e s ą to monety. T y m bardziej, że poza owymi p ł a s k i m i „ g u z i k a m i " ozdobie s ł u ż ą c y m i , kamizel- �I I . 10, 11. „Obie Cyganki mają długie naszyjniki z wielkich monet, m i ę d z y które wplecione są mniejsze" k a zaopatrzona jest w pięć wielkich w y p u k ł y c h g u z i k ó w , w y r a ź n i e przeznaczonych do zapinania, co w i d a ć na innych (и. o, 7). zdjęciach Bk Po lewej stronio wisi ł a ń c u s z e k (od zegarka) zaczepiony k ó ł k i e m u dziurki od guzika, drugi koniec chowa się w kioszeni kamizelki. TJ ł a ń c u s z k a w i s z ą duże monety. I n t e r e s u j ą c y jest jeszcze jeden s z c z e g ó ł ubioru w ó j t a , w y s t ę ­ p u j ą c y również u jego s i e d z ą c e g o towarzysza, tyle, że na innym z d j ę c i u , gdzie jest on ubrany w k u r t k ę (il. 6, 7). Jest to chustka jednym rogiem z a w i ą z a n a u tej samej dziurki co ł a ń c u c z e k , zwisająca ukosem poprzez brzuch i Włożona do kieszeni spodni, ale tak. że jej k o ń c e luźno z w i s a j ą na z e w n ą t r z . TJ wymienionego przed c h w i l ą Cygana chusta z frędzlami w ł o ż o n a jest do kieszeni kurty. B y ł b y to p o d r ę c z n y schowek na p i e n i ą d z e , znany naszym c h ł o p o m , tylko że t u demonstrowany na z e w n ą t r z , aczkolwiek zabezpieczony p r z y w i ą z a n i e m przed e w e n t u a l n ą kradzieżą. Inno postacie z fotografii Kriegera ubrane są w kurtki z rę­ kawami, z w y ł o ż o n y m k o ł n i e r z e m . R a z kurtka obszyta jest baran­ kiem (il. 6, 7) i aplikowana (fot. 6, 7, 8), innym razem zupełnie skromna, bez o z d ó b . Aplikacje na kurtce p o w t a r z a j ą s i ę , j a k na kamizelce — z przodu, a ponadto w y s t ę p u j ą u d o ł u r ę k a w ó w (il. 6—8). Najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy elementem stroju K e ł ­ d e r a s z ó w są o c z y w i ś c i e ogromno guziki, które d o c h o d z i ł y do wielkości kurzych j a j , a s ł u ż y ł y okazaniu m a j ę t n o ś c i i zapewno pozycji s p o ł e c z n e j . S i e d z ą c y n a krześle Cygan m a aż po trzy rzędy- tych wielkich ozdobnych k r ą ż k ó w umieszczonych na obu polach. Można p o l i c z y ć , że razem daje to 48 srebrnych lub zło­ tych g u z i k ó w . U innego tych g u z i k ó w jest tylko 4, ale s ą one ogromnej wielkości, a k s z t a ł t m a j ą jajowaty. Owo wielkie guziki, srebrne lub złote, przy kurtkach i kami­ zelkach s t a n o w i ł y typowy akcent w stroju K e ł d e r a s z ó w jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i to nie tylko n a terenie Polski. Cyganologiczne pismo angielskie „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society" z a m i e ś c i ł o k i l k a zdjęć K e ł d e r a s z ó w m i ę d z y innym p o c h o d z ą c y c h z Polski (tzn. tu urodzonych), k t ó r z y n o s z ą przy kurtkach w ł a ś n i e charakterystyczne guzy srebrne . 6 Wracając do charakterystyki stroju w ó j t a w s p o m n i e ć trzeba o kapeluszu, k t ó r y jest nieco w y ż s z y niż u innych m ę ż c z y z n , a k r y z ę ma obrębioną skórą. Ze s k ó r y t e ż jest opaska na k a ­ peluszu, za k t ó r ą z a t k n i ę t o długie, bardzo puszyste pióro. N a z d j ę c i a c h , gdzie w ó j t w y s t ę p u j e sam przy piórze jest jeszcze z a t k n i ę t a ukwiecona g a ł ą z k a j a k i e g o ś krzewu, co nota bene pozwala określić dość ściśle porę roku, kiedy zdjęcie b y ł o robione. Mogło to b y ć g d z i e ś na przełomie maja i czerwca. Trzeci kotlarz na zdjęciu zbiorowym, to najskromniej ubra­ ny, stary m ę ż c z y z n a . N a g ł o w i e kapelusz, j a k u innych, lecz z m a ł y m rondom opuszczonym w d ó ł . Ubrany w j a s n ą koszulę odmiennego nieco kroju — rozcięcie pod s z y j ą p ł y t k i e , a za­ pięcie na guziki; r ę k a w y w ą s k i e , s p i ę t e w mankietach. Koszula częściowo wpuszczona w spodnio, bolcami na wierzchu. Spodnie szerokie, p ł ó c i e n n e , ściągnięte w pasie sznurkiem. Na koszuli s t r z ę p y kamizelki ze z w y k ł y m i guzikami. P o z a ubiorem ze zdjęć o d c z y t a ć m o ż n a kilka r e k w i z y t ó w , o który ch j u ż w s p o m n i a ł e m . T a k w i ę c Cyganie ci p a l ą fajki o d ł u g i c h , z a g i ę t y c h cybuchach, z kominkiem z a m k n i ę t y m m e t a l o w ą p r z y k r y w k ą . B y ć m o ż e na wszystkich zdjęciach fi­ guruje ta sama fajka. Cygan s i e d z ą c y na kotle (il. ") trzyma w ręku nieokorowany k i j . M o ż e jest to, z n a j d u j ą c a się zawsze pod ręką desto —• laska służąca do obrony ? Cygan z innego zdjęcia (il. 6, 7) t r z y m a w ręku bicz na d ł u g i m trzonku, również często u ż y w a n y w celach obronnych. r N a ś r o d k o w y m palcu prawej ręki w ó j t a w i d a ć pici ścień z oczkiem. Skromniejszy pierścień widoczny jest t e ż na m a ł y m palcu innego Cygana (il. 7). Najciekawszym n i e w ą t p l i w i e rekwizytem jest wysoka laska w ó j t a . Oparta o p o d ł o g ę , s i ę g a m u po bark. Jest to lekko rozsze­ rzający się ku górze k i j , z a k o ń c z o n y w y s o k ą na około 4 szerokości 131 �dłoni, profilowaną g ł o w i c ą n a b i j a n ą ozdobnymi blaszkami. P o n i ż e j , na drzewcu, widoozna metalowa skuwka. Opis bardzo podobnej laski noszonej przez J a k u b a Znamierowskiego, c y g a ń ­ skiego króla z k o ń c a X V I I I w., podaje N a r b u t t . I d e n t y c z n ą niemal l a s k ę trzyma w ó j t c y g a ń s k i z obrazu Tadeusza Popiela,, reprodukowanego w książce Jerzego Ficowskiego . T a k a sama laska znajduje się w rękaoh Matejasza K w i e k a „ w o d z a narodu o y g a ń s k i e g o " uwiecznionego na zdjęciu z lat dwudziestych na­ szego stulecia, z n a j d u j ą c y m się w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. 7 8 Wszyscy sfotografowani przez Kriegera K e ł d e r a s z e noszą d ł u g i e , k ę d z i e r z a w e w ł o s y oraz nie golone zarosty. Jeszcze k i l k a s ł ó w o samych fotografiach. J a k wspomniano, seria zdjęć z zachowanymi negatywami robiona b y ł a zapewne j e d n o c z e ś n i e . W innym czasie wykonano zdjęcie grupowe. Wska­ z y w a ł y b y na to różnice w n i e k t ó r y c h rekwizytach w ó j t a . Otóż na tym ostatnim zdjęciu nosi 011 na palcu pierścień, którego brak na poprzednich. Nie ma też na kapeluszu gałązki z kwiatami. Ponadto p i z y p u s z c z a ć m o ż n a , że mając w c z e ś n i e j przy sobie l a s k ę z o s t a ł b y z nią sfotografowany na innych zdjęciach. N i e k t ó r e fotografie Kriegera wykorzystywane b y ł y już w publikacjach, a także rozpowszechniane jako podkolorowane zdjęcia w albumach. Znana jest też kolorowana p o c z t ó w k a wykonana na podstawie wymienionego grupowego z d j ę c i a , rozpowszechniana przed 1918 r. Niewykluczone, że zdjęć t y c h Krieger w y k o n a ł więcej a odbitki ( m o ż e też i klisze?) p o z o s t a j ą dotychczas nieznane w j a k i m ś archiwum. P R Z Y P I S Y 1 Ignacy Krieger (1820—1888) prowadził znany zakład fotograficzny w Krakowie przy ul. Grodzkiej a n a s t ę p n i e przy R y n k u . Po jego śmierci atelier objęli Natan i Amalia, dzieci Ignacego. Zakład b y ł czynny do 1920 r. Janusz Andruszkiewicz, Ignacy Krieger, fotograf dawnego Krakowa, „ M a g a z y n K u l t u ­ ralny", 1974 г., nr 3, s. 29—31 J e r z y Fioowski. Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1966, rozdział Inwazja Kełderaszów. t a m ż e , s. 72 * Wojciech Gerson, Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą. „ T y g o d n i k Ilustrowany", nr 29 z dn. 18 V I I 1868 r. Spodnie takie nosili Cyganie K a r p a c c y (osiadli) n a Spiszu p ó ł n o c n y m jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . s 6 2 3 132 7 8 Ficowski, t a m ż e , s. 72—73 t a m ż e , s. 43 t a m ż e , s. 162, zob. też przytoczony opis W. Gersona �