https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dd583cf3c33b808f504d5627ba488ad.pdf 1cd8f48a8d28bac44b05e676e179ad09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3187 Title A name given to the resource Postać Cygana w obrzędach i plastyce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.145-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz POSTAĆ CYGANA W OBRZĘDACH I PLASTYCE LUDOWEJ Cyganie, podobnie jak Ż y d z i , a t a k ż e przedstawiciele in­ nych nacji i grup etnograficznych, p o l e c a j ą c y c h się c h ł o p o m ze swymi w ę d r o w n y m i u s ł u g a m i (Słowacy, Górale) trafiali z powodu odrębności stroju, j ę z y k a i obyczaju do ludowych ś p i e w e k , bajek, teatru ludowego. Cyganie p o j a w i a j ą s i ę w pracach ludowych rzeź­ biarzy i malarzy. W tej sferze t w ó r c z o ś c i ludowej jest to jednak zjawisko nowe, b ę d ą c e wynikiem p o s z u k i w a ń t w ó r c ó w w świockioj tematyce z w i ą z a n e j z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą w s i . 1 P r z y j ą ć n a l e ż y , że z a w a r t o ś ć m a g a z y n ó w muzealnych od­ zwierciedla w przybliżeniu c z ę s t o t l i w o ś ć w y s t ę p o w a n i a zjawisk w kulturze ludowej, ich trwanie w c i ą g u jakiegoś okresu, czy też fakt zaistnienia w o k r e ś l o n y m momencie historycznym. Dlatogo też sądzić m o ż n a , iż uwagi na temat postaci Cygana w ludowym malarstwie i rzeźbie, oparte w y ł ą c z n i o na materiale zgromadzonym w polskich muzeach, w s p o s ó b wierny ilustrują r z e c z y w i s t o ś ć . W miarę p e ł n y m a t e r i a ł na ten temat zebrałem drogą bardzo s z c z e g ó ł o w y c h kwerend w trakcie p r z y g o t o w a ń do wystawy c y g a ń s k i e j . P r z y czym kwerendy w zbiorach pry­ watnych nie p i z y n i o s ł y ż a d n e g o rezultatu. 2 Odmiennie w y g l ą d a sprawa w zakresie o b r z ę d ó w . Sam fakt występ< twania w muzeum stroju przobicrańca — Cygana, czy t e ż figurki Cygana z szopki nie jest dostatecznym w y j a ś n i e n i e m o b e c n o ś c i t y c h postaci w kulturze ludowej. N i e z b ę d n y tu b y ł w i ę c komentarz w oparciu o w ł a s n e badani i terenowe lub li­ teraturę. T a k w pierwszym jak i drugim przypadku szczupłość ma­ teriału oraz c h ę ć skomentowania zjawiska na t y m , dalekim od wyczerpania tematu, etapie s p r a w i ł y , że jest to zaledwie pierwsza, w s t ę p n i e naszkicowana p r ó b a ukazania tego intere­ sującego problemu. D l a potrzeb analizy zebrany m a t e r i a ł p o d z i e l i ł e m na trzy grupy tematyczne, k t ó r e postaram s i ę kolejno s k o m e n t o w a ć : 1. Przebieranie się za C y g a n ó w ; 2. Postacie C y g a n ó w w szopce; 3. Cyganie jako temat w malarstwie i rzeźbie. f 1. N a całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e przebieranie się za C y g a n ó w jost powszechnie znane. Najczęściej zwyczaj ten z w i ą z a n y jest z okresom k a r n a w a ł u , gdzie w ś r ó d p r z e b i e r a ń c ó w spotyka się Cygana lub Cygankę albo obie te postacie razem. S ą to postacie komiczno; z a c h o w u j ą się w s p o s ó b karykaturalny, parodiując zachowania, gesty i m o w ę C y g a n ó w . Przebrani są „ p o c y g a ń s k u " 3 — w podarte, stare ł a c h m a n y ; twarze m a j ą poczerniono sadzam lub zakryte maskami. Cyganka często ma na plecach lub w rę­ kach lalkę — dziecko. I c h „ c y g a ń s k i e " zachowanie polega na tym, żo Cygan b ą d ź to stara się c o ś „ u k r a ś ć " , przy c z y m robi to o c z y w i ś c i e w s p o s ó b demonstracyjny, to znowu demonstruje podkuwanie konia — Cyganka w ó w c z a s „ r o z n i e c a " o g i e ń , wachlu­ jąc spódnicą stos drewnianych trzasek (gest podpatrzony u C y ­ g a n ó w ) . Poza tym Cyganka „ w r ó ż y " dziewczynom obecnym w izbic. P r z y tym za C y g a n k ę przebiera się zawsze m ę ż c z y z n a . 4 Nie w c h o d z ą c w głębsze rozważania na temat funkcji tych postaci w strukturze o b r z ę d u , p r z e d s t a w i ę kilka k o n t e k s t ó w , w jakich w y s t ę p u j ą postacie Cygana, ich w y g l ą d , zachowanie, o t a k ż e — w jednym przypadku — próbkę j ę z y k a . W Beskidzie Ż y w i e c k i m w grupie 32 przebierańców w y s t ę ­ puje aż 5 c y g a ń s k i c h postaci. Są to dwie p a r y Cyganów, przy czym jedna z Cyganek trzyma na rękach „ d z i e c k o " (lalkę). Ponadto w grupie znajduje się Cygan p r o w a d z ą c y dwa konie, co jest znowu w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do c y g a ń s k i e j profesji — handlo­ wania k o ń m i lub koniokradztwa. Cyganie w tej grupie m a j ą na twarzach drewniane m a s k i . 5 P r z e b i e r a ń c y zwani Cyganami c h o d z ą również Wielkanocnym. I tak w R a d ł o w i e (woj. tarnowskie) „ ś m i g u r ś c i e " Cyganie przebrani w stare ł a c h m a n y , a byli Żołnierz, Żyd, Cygan i Cyganka, Zwyczaj ten w innych wsiach tego regionu. 6 w okresie chodzili po w ś r ó d nich b y ł znany 7 Znani są t a k ż e p r z e b i e r a ń c y c y g a ń s c y z okresu S o b ó t e k . N a Ł e m k o w s z o z y ź n i e z a ś spotykamy c h ł o p a k ó w przebianych za C y g a n ó w , k t ó r z y o d w i e d z a j ą domy, gdzie w okresie przed B o ż y m Narodzeniem d z i e w c z ę t a zbierają się na p r z ą d E T ^ Bardzo często Cyganie t o w a r z y s z ą o b r z ę d o w i weselnemu, Występując w i ó ż n y o h jego fazach. N a j c z ę ś c i e j spotyka się Cy­ ganów s t o j ą c y c h przy „ b r a m i e " weselnej, tzn. z a g r a d z a j ą c y c h m ł o d y m drogę do k o ś c i o ł a lub w czasie powrotu od ś l u b u . N a z y w a się ich Cyganami, niekiedy Dziadami lub inaczej, a przebrani s ą , niezależnie od nazwy, w s t a r e - ł a c h m a n y , poskręcani p o w r ó s ł a m i , uczernieni na twarzy. W rzeszowskim c h ł o p c y są tylko przy­ brani p o w r ó s ł a m i i s ł o m ą , lub t e ż przebierają s i ę staranniej za Cyganów. 9 C z ę s t y m motywem wesela jest podsuwanie m ł o d e m u w miej­ sce narzeczonej innej dziewczyny, brzydkiej, pokracznej. Zdarza 145 �na w y w ó d do kościoła. Czekali na n i ą przed k o ś c i o ł e m z drabi­ nami i taczkami, a za swobodne, przepuszczenie żądali okupu w postaci w ó d k i " . W okolicy Hrubieszowa swaci przebrani za C y g a n ó w chodzili po domach, prosili o dary, które potem prze­ znaczano na ucztę p o ż e g n a l n ą dla m ł o d e g o . 1 2 Podobnie j a k inne postacie zapustne, Cyganie w e d ł u g tra­ dycji p r z y n i e ś ć m a j ą szczęście. Cygan — to c z ł o w i e k ubogi, a wszak „szczęście przyjąć biednego do domu". Ś p i e w a j ą więc przebierańcy — Cyganie: J a k to ł a d n i e , K i e d y Cygan do domu wpadnie, Albo się krowa ocioli, Albo c o ś u k r a d n i e . 13 Ś p i e w k a zawiera c h a r a k t e r y s t y c z n ą d w o i s t o ś ć postaw w sto­ sunku do C y g a n ó w . Otóż przyniesie on powodzenie (ocieli się krowa), albo też po prostu „ c o ś ukradnie". N i e z r o z u m i a ł y j ę z y k C y g a n ó w znalazł odbicie w zapustnej piosence przebierańców z S ą d e c c z y z n y : Hore Cigan lapsa S p r z e d a ł konia za pas, A hacia za macia —• Z o s t a ł Cygan w gaciach. Dzia more, 1 N a chalos, na pilos i na potacinos * Tekst piosenki jest m i e s z a n k ą s ł o w a c k o - p o l s k ą z dodatkami cygańskimi i niby-cygańskimi. Wielość Cygana, 15 sytuacji, w jakich o b r z ę d o m towarzyszy postać w y s t ę p o w a n i e toj piostaci na d u ż y m terenie ś w i a d c z ą o bardzo dawnym jej zaadaptowaniu do ludowego obrzędu. się, że t ą d z i e w c z y n ą jest właśnie chłopak przebrany za starą W n i e k t ó r y c h przypadkach p o s t a ć jest pierwotna w stosunku do C y g a n k ę . Natomiast pannie m ł o d e j „ w r ó ż ą " przebrane za Cy­ nowszej j u ż postaci obrzędu. ganki k o b i e t y . 10 Młoda s p o t y k a ł a się toż z Cyganami, kiedy'szła T a k np. grupy przebierańców, pośród k t ó r y c h Cygana w ogóle nio ma, b y w a j ą nazywane C y - Jl. 1. Cyganie z grupy k o l ę d n i c z e j , okolice Limanowej, w ł . Muz. Parafialnego w Dobrej; il. 2. K o l ę d n i c y , J e d l i ń s k , woj. radomskie 1977 г.; i l . 3. „ C y g a n y ś m i g u ś n e " z. Bzezawy k. Bochni 146 �П. 4. „"Dziany", Zwoleń к. Ż y w e a 147 �6 16 g a n a m i , со ś w i a d c z y ł o b y о t y m , że n i e g d y ś p o s t a ć ta, czy t e ż stereotyp Cygana z n i e d ź w i e d z i o m , już od wielu lat nieznany postacie, w t y m właśnie obrzędzie b r a ł y udział. D z i ś t e ż zdarza z autopsji, konsekwentnie bywa pokazywany we w s p ó ł c z e s n y c h się, żo zapustny Cygan już tylko z nazwy p o s t a ć t ę przypomina. szopkach na wsi, jest nadal stalą p o s t a c i ą niemal w k a ż d e j szopce I tak np. w Ż y w i c c k i e m Cygan zapustny ubrany jost w kolorowy ludowej. P r z y t y m postacie Cyganek strój najbardziej podobny do westernowych indiań­ podobne (kwiecisto stroje, chustka na g ł o w i e , korale), natomiast dawnego istnieją duże ł o ż n i c e w stroju lalek p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w . ubiorów 17 s k i c h . Jest to n i e w ą t p l i w i e efektom nieznajomości są z r e g u ł y dość do siebie stroju c y g a ń s k i e g o . Wszak w obrzędzie uczestniczą m ł o d z i chłop­ Są więc długowłosi i brodaci Cyganie cy, urodzeni w czasie, gdy Cyganie tradycyjnie ubrani przestali w y s t ę p u j ą w garniturach, czy też w czarnych c h a ł a t a c h , nie w kapeluszach, inni z a ś się na wsi p o k a z y w a ć . Stąd też i w innych wypadkach z „ c y g a ń ­ różniąc się wielo od Żydów skiego" w y g l ą d u p o z o s t a ł y na ogól tylko usmolona twarz i podarte kowych. Jest to w y r a ź n e odbicie rzecz,ywistości. Otóż tradycyjny ubranie. strój Cyganek ^ w t y m samym komplecie lalek szop­ jest lepiej zachowany, g d y ż słabo poddaje się Charakterystyczne jest, że stereotyp przekazywany w tra­ w p ł y w o m uniformizacji, a także jest dość jednolity. Natomiast dycji już drugiemu pokoleniu, nie z n a j ą c e m u tradycyjnych C y ­ ubiór m ę ż c z y z n u l e g a ł szybszym p r z e k s z t a ł c e n i o m , ł a t w i e j do- g a n ó w w ę d r o w n y c h prezentuje się bardzo skromnie w p o r ó w n a n i u stosowyw-ali się oni do powszechnie p a n u j ą c e g o sposobu ubiera­ np. z Ż y d e m , k t ó r e g o ż y w ą p o s t a ć osobiście zna już tylko naj­ nia s i ę . starsze pokolenie. Wynika 18 to n i e w ą t p l i w i e z dużo mniejszej częstotliwości k o n t a k t ó w z Cyganami niż z Ż y d a m i . Wszak we wsiach górskich i podgórskich ludność c y g a ń s k a zamieszkuje po d z i ś . Z n a j o m o ś ć jej kultury, j ę z y k a , obyczaju jest jednak i tu bardzo powierz­ chowna, sprowadzająca pe! w y c h . się do zdawkowych opinii stereoty­ 1 9 2. Cyganie są bardzo popularnymi postaciami w y s t ę p u j ą c y ­ P o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a postaci C y g a n ó w w obrzędacJe ludowych jest uderzająca. Jest to p o s t a ć bardzo dawno utrwahc^J 20 w kulturze l u d o w e j , wielokrotnie w y s t ę p u j ą c a w cyklu świąt dorocznych i w obrzędzie weselnym. W y s t ę p u j e na ogół w kon­ tekście z a b i e g ó w o p o m y ś l n o ś ć , urodzaj, pozyskanie przychyl­ ności natury. Moment ton szczególnie wzmacnia obecność n i e d ź ­ wiedzia ł ą c z o n e g o zawsze z tymi samymi intencjami. występuje J a k wiadomo, w kulturze ludowej p o d k r e ś l a się w a g ę ugosz­ z dzieckiem, a Cygan z n i e d ź w i e d z i e m , czasem z innym rekwizy­ czenia ubogich. A takimi właśnie byłi Cyganie. S t ą d ich obecność mi w szopce. Jost to z reguły para c y g a ń s k a . Cyganka tem (skrzypce, p a ł k a , patelnia). I c h stroje s ą niekiedy bardzo we wszelkich o b r z ę d a c h , gdzie w y s t ę p u j e element daru za powin­ wiernie odtworzone, a nawet te współcześnie wykonane n a w i ą z u j ą szowania. do postaci Cyganów znanych sprzed lat kilkudziesięciu. T a k np. ż y c z e n i a w czasie k o l ę d y . 148 W niektórych regionach 2 1 właśnie Cyganie składali �Niewątpliwie, życzliwo przyjęcie Cyganów ma związek r ó w n i e ż z m a g i c z n y m i u m i e j ę t n o ś c i a m i rzeczywistych C y g a n ó w , k o l o r o m ; n i e w ą t p l i w i e sama k o l o r y s t y k a p ł a s z c z y z n y obrazu m a w intencji autorki sygnalizować temat. k t ó r y c h t y m c h ę t n i e j p r z y j m o w a n o p o d dach, żo p o m o c n i b y w a l i A u t o r z y p o z o s t a ł y c h o b r a z ó w s t a r a j ą się w s p o s ó b m o ż l i w i e p r z y z a ż o g n y w a n i u n i e s z c z ę ś ć , w r ó ż ą c j e d n o c z e ś n i e powodzenie. w i e r n y o d d a ć realia ż y c i a taborowego, o g r a n i c z a j ą c się j e d n a k 3. U b o g i jest w muzeach z b i ó r m a l a r s t w a i r z e ź b y o tej te- i sconok (ognisko, konie, w o z y , t a ń c o , w r ó ż b a ) . D o g ł o s u d o s z e d ł nii-tyco. M i m o d o k i a d n y c l i p o s z u k i w a ń u d a ł o się z n a l e ź ć zaledwie w y r a ź n y stereotyp — jost to ś w i a t C y g a n ó w o g l ą d a n y c h z dale­ 5 rzeźb przedstawiających Cyganów, 1 pleskorzeźbę i 8 obrazów. k a , z d y s t a n s u ; świat, z k t ó r y m gadzie s p o t y k a się na o d l e g ł o ś ć , z r e g u ł y do k i l k u p o w t a r z a l n y c h , schematycznych I z n ó w p o w t a r z a się w r z e ź b i e m o t y w Cygana z n i e d ź w i e ­ dziom s t o j ą c y m na t y l n y c h ł a p a c h , reminiscencja c h o d z ą c y c h po wsiach, jeszcze w latach m i ę d z y w o j e n n y c h , wiedników. 2 2 cygańskich niedź­ S ą t e ż Cyganki z umieszczonym w p ł a c h c i e na. ple­ cach d z i e c k i e m . 23 Jnne r z e ź b y nie b u d z ą w i ę k s z e g o zaintereso­ w a n i a , g d y ż przedstawione posta.cio s k o j a r z y ć b y m o ż n a z j a k ą ­ k o l w i e k i n n ą o s o b ą , nio n o s z ą w s< bio żadnych coch, k t ó r e m o ż n a b y w y o d r ę b n i ć j a k o c y g a ń s k i e . S t ą d zapewne w y r a ź n y , r z e ź b i o n y napis na podstawie, w y j a ś n i a j ą c y t r e ś ć w i z e r u n k u . I n t e r e s u j ą c o jost, żo nio n a t r a f i o n o profesjonalnych na. ż;;dną rzeźbę w zbiorach o tematyce artystów cygańskiej, co szczególnie uderza w zestawieniu z m n o g o ś c i ą m a l a r s k i c h i gra­ ficznych p r z e d s t a w i e ń tego temo.tu. szczegółów k t ó r y uderza go o b c o ś c i ą i p e w n ą r o m a n t y d t ą . N i o boz znaczenia jest f a k t , że a u t o r a m i prac o tematyce c y g a ń s k i e j s ą ludzie starsi i śre łniego pokolenia, a więc c i , k t ó r z y w i d y w a l i C y g a n ó w w i d n y c h , p o d r ó ż u j ą c y c h , k o c z u j ą c y c h w p o b l i ż u osad. J a k ste­ r e o t y p o w a jost ta Generalnie znajomość, traktując o t y m przekonują temat, ich prace. s t w i e r d z i ć m o ż n a , że m o t y w c y g a ń s k i w ludowej r z e ź b i e i malarstwie p o j a w i ł się niedawno, co w i ą ż o się z s a k r a l n y m do niedawna charakterem t e j dziedziny t w ó r c z o ś c i wiejskiej. W s z y s t k i e znano prace p o w s t a ł y po w o j n i e , a z jednym wyjątkiem — w o s t a t n i m dwudziestoleciu. O ile w i ę c t e m a t Cygana w t w ó r c z o ś c i plastycznej jest w t ó r n i e zains­ p i r o w a n y , g ł ó w n i e z z e w n ą t r z (propozycjo t e m a t y k i k o n k u r s ó w ) , o t y ł o Cygan w o b r z ę d a c h wiejskich m a mocno u g r u n t o w a n ą po­ z y c j ę , jest mocno w t r a d y c j ę w r o ś n i ę t y i m i m o p r a w i e z u p e ł n e g o W malarstwie a m -.torskim n a t o m i a s t w y r a ź n i e w y r ó ż n i a się z n i k n i ę c i a z z a s i ę g u obserwacji w s p ó ł c z e s n e g o c h ł o p a , przewija impresyjno- się w o b r z ę d a c h w niewiele zmienionej postaci. T a m z a ś , gdzie -dekoracyjny. T o n d r u g i w a t e k r e p r e z e n t u j ą obrazy olejne A n n y w o b r z ę d z i e z a n i k ł a d b a ł o ś ć o odtworzenie dawnego s t r o j u cy­ dwa. ujęcia temo.tu: n a r r a c y j n o - i l u s t r a c y j n y oraz Bińkuńskioj 2 4 szczegółów pectyoko skiego ż y c i a . — barwno scenki ilustrujących z Cyganami, romantyczną z mnóstwem wizję cygań­ S ą ono n i e z w y k l e barwne, r u c h l i w e , k r z y c z ą c o gańskiego przebierańca, pozostała tylko nazwa na określenie w y s t ę p u j ą c e j w m i s t e r i u m postaci. P o d k r e ś l a to jeszcze mocniej f a k t silnego w r o ś n i ę c i a togo m o t y w u w k u l t u r ę l u d o w ą . P R Z Y P I S Y ' | \ д \ O. Goldhorg-Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludów,}, ..Polska S z t u k ' . L u d o w a " , R . X X X I V 1980 n r 3—4, s. 219—2-26 A . Bartos/,. Cyganie w kulturze •polskiej. Komentarz do wystawy, T a r n ó w 1979, 2 3 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . I I , cz. 2, W a r ­ szawa 1968, s. 280—281 * I s t e b n a , w o j . bielskobialskie, 1969. m a t . w ł a s n e M . R o m o w i c z , Folklor górali żywieckich. Warszawa 1978, s, 199—201 5 I I . 5. Maska Cygana, B e s k i d Ś l ą s k i , w ł . M u z . Etnograficzne w W a r s z a w i e ; i l . 6. O b r z ę d o w a maskii Cygana, K o n i a k ó w , wł. M u z . G ó r n o ś l ą s k i e , B y t o m ; i l . 7. Franciszek P a l k a , Cyganka, d r e w n o , wł. M u z . O k r ę g , w N o w y m S ą c z u ; i l . 8. W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Cygan z niedźwiedziem, drewno, w ł . M u z . A r c h , i E t n o g r . w Ł o d z i 149 i �6 Ъ". Gawełck, Zwyczaje świąteczne w Radłowie, „Lud", t. X I I I , s. 144 i F. K r ć e k , Sobótka w Galicji, „ L u d " , t. I V , s. 321 J . Mądzik, Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, praca zbiorowa, K r a k ó w 1965, s. 277 Rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e T . K a r w i c k a , Kułtura ludowa ziemi dobrzyńskiej, War­ szawa 1979, s. 169 A . W ó j c i k , Zwyczaje rodzinne Pogórzan (w:) Nad rzeką..., s. 242 S . J . Dobrowolski, Lud hrubieszowski, „ L u d " , t. I , s. 250 Okolica W i ś n i o w e j , woj. rzeszowskie, 1978, mat. w ł a s n e Sucha Dolina, woj. n o w o s ą d e c k i e , 1970, mat. własno Ostatnie dwa wierszo s ą w j ę z y k u c y g a ń s k i m . Znaczą dosłownie: Idź człowieku, Nie zjadłoś, nie p o p i ł e ś , nie p o t a ń c z y ł e ś . 7 8 9 1 0 1 6 N p . P s t r ą g ó w k a , woj. rzeszowskie, 1978, mat. własno Strój w działo etnograficznym Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Por. Goldberg-Mulkiewicz, op. cit. A . J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadłi w opinii górali spis­ kich, „ E t n o g r a f i a Polska", X X I I ; 1978 z. 2, s. 161—109 J . K i t o w i c z , Opis obyczajów, Warszawa 1969, s. 537— 538 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 2 1 Por. J . Zborowski, Przyczynki do zwyczajów na Boże Na­ rodzenie na Podhalu, „ L u d " , t. X X X V , s. 98 R z e ź b a wykonana przez W . Czerwińskiego (w'asnosc Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi) R z e ź b y W . Chajca (wl. Muzeum O k r ę g o w e g o w R z sz' wie) i F . P a l k i (wł. Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m Sączu) 2 2 2 3 2 4 Obrazy Wrocławiu Ił. 9. A n n a B i ń k u ń s k a , Niedziela w Leśnicy, są własnością w ł . Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e Fot,: K. Chojnacki, il. 2; St. DcptuszewekJ, il. 4; W. Dudziak, ii. 3 150 Muzeum Etnografii zi.cgo we �