https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee882e483e1b14217c9c25c056edaf73.pdf 19cbc00271a00b1679e0624c75553293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2580 Title A name given to the resource Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.181-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opowiedz o swojej podróży Michel Leiris* J a m e s Clifford Guinie, de ton cri, de ta main, de ta patience II nous reste toujours des terres arbitraires. АГМЁ CESAIRE L'Afrique fantóme to monstrum: 533 strony gęstych zapi­ sków etnograficznych, dziennika z podróży, badania samego siebie, „onirografii". Weźmy priere d'inserer do tej książki, reklamową ulotkę wsuniętą pomiędzy kartki skończonego dzieła. W trakcie całej swojej kariery zawodowej Michel Lei­ ris uprawiał taki właśnie mikroskopijny gatunek: chłodny esej, który opisuje książkę, będąc z nią związany jednocześnie intymnie i niezobowiązująco, prowadząc czytelnika lub wpro­ wadzając go w błąd, pozwalając autorowi na zatarcie za sobą śladów. Ostatnio priere d'inserer zaczęto drukować na tylnej stronie okładki lub skrzydełku obwoluty opublikowanej książ­ ki - w unieruchomieniu, nad czym Leiris ubolewał. W pierw­ szym wydaniu L'Afrique fantóme (1934) była to luźna kartka papieru: „Chory z powodu życia w Paryżu, postrzegając podróż ja­ ko poetycką przygodę, metodę zdobycia wiedzy konkretnej, próbę, symboliczny sposób na powstrzymanie starzenia się, zaprzeczenie czasowi przez przekraczanie przestrzeni, autor, zainteresowany etnografią ze względu na wartość, którą przy­ pisywał tej nauce w rozjaśnianiu kontaktów międzyludzkich, przyłączył się do wyprawy przemierzającej Afrykę. Cóż tam znajduje? Niewiele przygód, badania, które pierwotnie pobudzają go, wkrótce okazują się zbyt nieludzkie, by mogły dostarczać sa­ tysfakcji, wzrastającą obsesję erotyczną, ciągle powiększającą się pustkę emocjonalną. Pomimo niechęci do ludzi cywilizo­ wanych i życia miast-metropolii, jeszcze przed końcem podróży zatęsknił za powrotem. Próba ucieczki okazała się kompletną porażką, i tak czy owak przestał już wierzyć w wartość ucieczki. Nawet jeśli zważymy na wzrastającą w kapitalizmie tendencję, by wszel­ kie kontakty ludzkie uczynić niemożliwymi, czy nie jest tak, że to właśnie w obrębie swojej własnej cywilizacji człowiek Zachodu może odnaleźć okazję do samorealizacji na poziomie emocjonalnym? W każdym razie ponownie przekona się, że tu, podobnie jak gdzie indziej, człowiek nie może uciec przed własnym osamotnieniem: wynik tego będzie taki, że któregoś dnia, porwany przez nowe fantomy, zacznie na nowo - tym ra­ zem już bez złudzeń. Tak wygląda schemat pracy, którą autor być może napisałby, gdyby nie fakt, że będąc zainteresowany przede wszystkim przedstawieniem możliwie najbardziej * Niniejszy tekst jest 6 rozdziałem książki Jamesa Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, M.A. Harvard Univ. Press. Polskie tłumaczenie książki ukaże się w Wydawnictwie KR. Wydawcy dziękujemy za zgodę na druk. Teksty Clifforda z niniejszej książki drukowaliśmy już w następujących numerach naszego pisma: 3-4/92, 1/93, 3-4/95 oraz omówienie całej książki i postaci Clifforda w nr 1/91. obiektywnego i szczerego dokumentu, wytrwał przy swoim notatniku z podróży, publikując go w tej właśnie formie. Plan ten można dostrzec, przynajmniej w utajonej formie, w obrębie całego dziennika, w którym bez ładu i składu zano­ towane są wydarzenia, obserwacje, odczucia, sny, myśli. Od czytelnika zależy, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osiągnął już dobrze po powrocie, i jedno­ czesne podążanie za autorem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu między Atlantykiem a Morzem Czerwonym." (Lei­ ris 1966a: 54-55) Priere d'inserer nie została umocowana - nie jest ani wstę­ pem, ani konkluzją, została napisana z myślą o czytelnikach, którzy nie mają czasu na czytanie - dla wydawców pism, sprzedawców książek, dystrybutorów, recenzentów. (Klasyfi­ katorzy gatunków: gdzie umieścić tę niezręczną i budzącą za­ kłopotanie Afriquel) Dla kartkujących tę książkę ciekawskich, jest ona tylko niewielką frunącą do kosza na śmieci kartką pa­ pieru. Autor opisuje stronice przeznaczone dla anonimowych czytelników: szansa na to, by ruszyli oni właściwym tropem, powiedzenia, o czym (o kim) jest ta książka, i w końcu, dostar­ czenia tym stronicom tematu. Ostatnia szansa, żeby powie­ dzieć to, co zostało powiedziane, przywołać schemat, opo­ wieść, którą zamierzał napisać. (Jednak autor opisuje historię, której nie zamierzał napisać i którą odrzucił.) Szansa, by za­ cząć pisać od początku... Pięćdziesiąt lat później, mimo pomocy nowego objaśniają­ cego wprowadzenia i jeszcze innego „Preambule", nadal trud­ no zorientować się, co należy zrobić z 638 nie tworzącymi zwartej całości zapiskami w tej książce: „Od czytelnika zale­ ży, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osią­ gnął już dobrze po powrocie, i jednoczesne podążanie za au­ torem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu..." Nie­ możliwe do wykonania dwojakie czytanie: ponieważ jeśli ma­ my w pamięci kształt narracji ukazujący się (zawsze) dzięki spojrzeniu wstecz, to nie możemy wówczas śledzić rozrasta­ jącego się nadmiernie we wszystkich kierunkach dziennika; a jeśli naprawdę poświęcimy się tym doraźnym wędrówkom, wówczas problematyczne staje się stworzenie jakiejkolwiek opowieści, która by je relacjonowała i tłumaczyła. Autor odrzuca tworzenie narracji ze skrawków doświadczeń, publi­ kując je teł quel, w chronologicznym następstwie - jak gdyby mogło to rozwiązać ostateczny dylemat związany ze stworze­ niem publicznej formy dla osobistych doświadczeń bez zdra­ dzania ich szczególnej, przeżytej autentyczności. Leiris do czytelników: „Ostrzeżenie - ta książka nie nadaje się do czy­ tania." „... tak obiektywny i szczery dokument, jak to tylko możli­ we." L'Afrique fantóme nie gromadzi swoich obiektów w taki sposób, jak gdyby były one artefaktami, których przeznacze­ n i �niem są oczekujące gabloty muzealne. Etnograficzne kolekcjo­ nerstwo, jakie w niej znajdujemy, nie kieruje się wyraźnymi wskazówkami, ani estetycznymi ani naukowymi. Stronice te nie odbijają też żadnego autorytatywnego punktu widzenia, ani też nie przybierają tonu niezaangażowania: muszą sobie wza­ jemnie przeczyć. Będą też dziwnie drobiazgowe: „Mam zabło­ cone buty, długie włosy i brudne paznokcie. Ale lubię ten brud, gdyż wtedy wszystko, co kocham, staje się tak czyste i tak od­ ległe" (s. 287). Nadmiar subiektywności, gwarantuje rodzaj obiektywności - takiej, jaką (paradoksalnie) niesie osobista et­ nografia. Realistyczna wyobraźnia, wytwórczym vraisemblable, została odrzucona na rzecz nieprawdopodobnie szczerego zapisu rzeczywistości: postrzeżenia, nastroje, fakty. W Afryce Leiris zaczyna prowadzić terenowe notatki na te­ mat samego siebie, czy może bardziej precyzyjnie - na temat niepewności egzystencji. Notatki te prowadzone na pieczoło­ wicie zestawionych kartkach, stworzą dane dla L'age d'homme {Wiek maski, przełożony przez Teresę i Jana Błońskich) oraz czterech tomów La regle du jeu: nie tyle autobiografii, co zbio­ ru „zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała i rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. Odrzucić wszelkie zmyślenia i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (...) tylko te fakty i wszystkie te fakty" (1972 [1946]: 12). ,Д1еп que ces faits." „Lecz podróż musi zostać opowie­ dziana." Nie może być stosem obserwacji, notatek, pamiątek - poszczególne elementy przedstawione są w kolejności na­ stępowania. Dziennik ma sens jako „budzącej się świadomo­ ści"; opowieść konsoliduje się wokół tożsamości. (Opowiedz nam o swojej podróży!) Ale co stanie się jeśli odmówimy opowiadania? (Jak każde dziecko Leiris uczył się opowiadać prawidłową historię. Co było dziś w szkole? Nie, nie chodzi o to, żeby powiedzieć, co rzeczywiście się wydarzyło - że byłeś w klasie, że było gorąco i nudno, latały muchy, zao­ strzyłeś ołówek i poszedłeś do tablicy. Nie musisz przywoły­ wać wszystkich rzeczy, które były urocze, ani tych, które cię zirytowały: ptak uderzający skrzydłami o okienną szybę, wstrętna kupa w łazience.) „Pisząc ten dziennik, od samego początku walczyłem z trucizną, jaką jest myśl o publikacji" (1934: 215). Czy wystarczyłoby wrócić z Afryki, tak jak Marlow u Con­ rada, wrócić z jednym tylko mocnym słowem? Jakiego rodza­ ju retuszu trzeba i kłamstw, żeby stworzyć możliwą do przyję­ cia historię? Czy może trzeba wyprowadzić w pole opowiada­ nie i w jakiś sposób powiedzieć wszystko, transkrybując z jed­ nakowym rygorem to, co nudne, i to, co pasjonujące, interesu­ jące, nieoczekiwane i banalne? Inny sposób opowiadania: jak gdyby tysiąc fotografii mogło zaświadczyć o tym, co rzeczy­ wiste na swój własny sposób: tak było. Ca a ite. Et ca, ca, ca. „Być w faktach jak dziecko. Tam chciałbym się dostać" (1934: 234). Pragnienie cofnięcia się do egzystencji poprzedzającej stan, kiedy zaistniała potrzeba kontrolowania się, wyjaśnienia rzeczy i siebie samego. Ale L'Afrique fantóme przedstawia surrealistę-etnografa usidlonego w pisanie - pisanie siebie poprzez innych. Pod ko­ niec intensywnego okresu badań nad opętaniem zar w Etiopii, specjalnie dla Leirisa złożona została ofiara. Dziennik donosi, że próbował on krwi ofiarnego zwierzęcia, lecz nie wykonał gourri, tańca opętanych. Widzimy go kiedy siedzi pośród adeptów obrzędu zar - pomieszczenie wypełnia zapach kadzi­ dła, potu i perfum. Głowę posmarowaną ma masłem i - jak te­ go wymaga rytuał - wnętrzności martwego zwierzęcia owinię­ te są wokół jego czoła. Tym niemniej nie przerywa sporządza­ nia notatek. 182 Leiris nosi wspaniały tytuł „sekretarza-archiwisty" misji Dakar-Djibouti. W związku z tym oczekuje się od niego, że stworzy historię wyprawy, historycznej przeprawy przez Czar­ ny Kontynent; lecz historia ta w rzeczywistości została napisa­ na zanim sporządził pierwszą notatkę czy wypełnił pierwszą kartę identyfikacyjną, dla któregokolwiek spośród 3600 pozy­ skanych przez misję obiektów. Opowieść ukryta jest w samej nazwie: Misja Dakar-Djibouti. Słowo misja funkcjonuje jako uniwersalny termin dla każdego zbawczego kolonialnego za­ dania, czy będzie ono miało charakter militarny, ewangeliczny, medyczny czy etnograficzny (patrz Barthes 1979). Podsuwa to na myśl setki innych podróży, z których wszystkie są heroicz­ nymi, pewnymi siebie gestami, stanowczego i silnego podmio­ tu, który podbija, naucza, nawraca, opisuje, podziwia, repre­ zentuje ... inne ludy i ich światy. „Ne visitez pas l'Exposition Coloniale" (brzmi hasło surrealistów z 1931 roku). Dokładnie wtedy, gdy członkowie zespołu Dakar-Djibouti przygotowywali się do drogi, w bois de Vincennes szykowano wielką pompę egzotycznych światów. Pawilony z wszystkich kolonii, stroje, posągi, maski, wszelkiego rodzaju ciekawostki, „dzikie tańce" miały bawić podróżującego po lądzie dobrze uporządkowanego oczarowania. Oficjalnie wyznaczone ścież­ ki gładko wiodły zwiedzającego od jednej placówki postępu do kolejnej - Indochiny, Francuska Afryka Zachodnia, Mada­ gaskar, Nowa Kaledonia, Gwinea, Martynika, Reunion. Histo­ ria Misji Dakar-Djibouti, której oczekiwano od Leirisa, ekspe­ dycji, która przecina trzynaście krajów afrykańskich, spośród których dziesięć znajduje się pod panowaniem Francji niesie w sobie ryzyko stania się właśnie tego typu sekwencją. Kolejne gładko przebiegające etapy ekspedycji zostały za­ trzymane na granicy ówczesnej nigdy nie skolonizowanej Etiopii - sytuacja ta prowokuje do tego, że spod pióra secretaire-archiviste wychodzą najdłuższe, najbardziej niespokojne i dręczące stronice. Tu właśnie autorytet i władza, authority, misji spotyka się z pierwszymi, poważnymi przeszkodami; zmuszeni są zmienić trasę, starając się wybrnąć z kłopotów związanych z napiętą sytuację polityczną. W Gondar Leiris bo­ ryka się ze zmieniającymi się rolami, szachrajstwem i podstę­ pami, nieoswojonym erotyzmem własnej pracy z adeptami zar, na dobre traci resztki pewności siebie niezbędnej do sformuło­ wania autorytatywnej opowieści o Afryce. Opowieść, która w założeniu miała być prowadzona w imię misji, rozwija się w postaci codziennych efemerycznych zapisków jego dzienni­ ka. By być zastąpiony przez co? Przez pewien czas Leiris opie­ rał się ustalonym podejściom narracyjnymi, stanowiskom ści­ śle przypisanym białym w koloniach, jakiekolwiek byłoby ich osobiste, polityczne czy estetyczne inklinacje. Na początku podróży przy okazji pokazów gry na bębnach i tańców notuje: „Zatrzymałem się na chwilę, zagubiony w tłumie, później, kie­ dy zobaczyłem, że zarezerwowano dla mnie miejsce koło ad­ ministratora, po wielu wahaniach zdecydowałem się tam usiąść" (1934: 32). O ile można rozpoznać kolonialne stanowisko i do pewne­ go stopnia zachować wobec niego dystans, o tyle inne postawy są już mniej widoczne. Dopiero pod koniec podróży Leiris ze­ rwał z alternatywnym, liberalnym nastawieniem proponowa­ nym przez naukową etnografię, dyskursywną postawą „rozu­ mienia" Afryki, jej ludów i kultur, jeśli to tylko możliwe, w ich własnych kategoriach. Etnografia bada swoje przedmioty z empatią, rozumiejąco i systemowo. „Intensywna praca, której się oddałem z pewną wytrwałością, lecz bez krztyny pa­ sji. Wolałbym raczej stać się opętanym, niż badać innych opę­ tanych ludzi, raczej poznać cieleśnie wiedzę 'zanine', niż wie- �dzieć o niej wszystko z punktu widzenia nauki. Wiedza ab­ strakcyjna nigdy nie będzie dla mnie niczym więcej jak kiep­ ską namiastką wiedzy" (1934: 324). Kolejny punkt widzenia, z którego (z pewnością siebie) podróżny proponuje nam opowiedzieć o tym, jak wchodzi w lokalną kulturę i wraca, żeby przywołać inicjację, utratę sie­ bie, przerażenie, oświecenie. Nim jeszcze wyjechał do Afryki Leiris był pod wrażeniem napisanej przez Williama Seabrooka powieści przygodowej na temat haitańskiego voodoo, The Ma­ gie Island (przełożonej na francuski w 1929 roku). Seabrook pojawia się na fotografii przy ołtarza voodoo z namalowanym na czole krwią krzyżem, znakiem przebytej inicjacji. W czasie przeciągającego się bez końca opóźnienia na granicy angloegipskiego Sudanu Leiris powtórnie czyta afrykańską fanta­ styczną opowieść podróżniczą Les secrets de la jungle (1931). Ponownie kusi go ta „raczej olśniewająca fantazja" (1934: 202). Jednak pewna pudeur zawsze wydaje się powstrzymy­ wać Leirisa, który w każdym razie robi wrażenie, że czerpie przynajmniej tyle samo natchnienia z Notes and Queries on Anthropology (lektura W. H. Riversa na temat teorii snów Freuda i Junga, stała się przewodnikiem po tej rozwijającej się etnografii samego siebie) i Klubu Pickwicka, znalezionego przypadkiem w domu gościnnym. Utknąwszy na granicy etiopskiej, czytając co się trafi i gryzmoląc dla zabicia czasu, Leiris zostaje pochłonięty rodzajem narracji, którą zbiera. Które spośród wszelkich możliwych po­ staw związanych z wypowiadaniem się, enunciative position, powinien przyjmować niechętny historyk, a których powinien unikać? Jak nie napisać książki podróżniczej, opowieści przy­ godowej, grand reportage, utopii, sprawozdania z pielgrzym­ ki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etno­ graficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia, naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwa­ niu (kobiety, dziwaczności, cierpienia, sztuki, odnowy, auten­ tycznego głosu)? Napotykamy listę ,jmagerie africaine" (które zostaną zapomniane) - Prester John, śmierć Livingstona, Fachoda, Rimbaud, Kitchener, Impressions d'Afrique Raymonda Roussela, „les amazones de Behanzin" ... (s. 294). Leiris spędza senne dni szkicując zarysy przedmów (dwie spośród nich znalazły się w środku LAfriquefantóme). Do pro­ blemów z gatunkiem i formą narracji dochodzą kłopoty i niepo­ koje związane z zasadami włączania i wykluczania. Broni ry­ gorystycznej subiektywności, prawa (obowiązku), by zapisać przebieg snu czy napisać o problemach gastrycznych - wraz z obserwacjami dotyczącymi miejsca, wydarzeń związanych z misją i dociekaniami naukowymi. Chciał, żeby jego tekst po­ został otwarty na obiektywny przypadek, zapisując wszystkie myśli, problemy czy fantazje, które mu się narzucały. Leiris kontynuuje poszukiwanie satysfakcjonującego spo­ sobu opowiedzenia - zebrania i przedstawienia - egzystencji. Ostatnie strony L'Afrique fantóme zawierają szkic powieści, skoncentrowanej wokół oczywistego alter ego, postaci nazwa­ nej od Axela Heysta, bohatera ze Zwycięstwa Conrada. Heyst odgrywa różnorodne seksualne obsesje i lęki Leirisa - niepo­ koje związane z nadciągającym powrotem do Europy, spotka­ niem z żoną, wiecznym problemem sprostania mrocznej, re­ strykcyjnej normie wieku męskiego. Skłębienie wątku jest in­ trygujące, chociaż nie wiedzie do żadnego rozstrzygnięcia (ss. 499-504). Ważniejszy jest dający się z tego dzieła wywniosko­ wać model narracji, który stanowi prefigurację dla późniejszej twórczości literackiej Leirisa. Projektowana powieściowa forma zawdzięcza mniej Con­ radowskiemu Zwycięstwu niż Jądru ciemności, które to opo­ wiadanie Leiris bardzo podziwiał (s. 196). Podobnie jak Con­ rad przedstawił śmierć tajemniczej kolonialnej postaci (Heyst/Kurtz) w taki sposób, w jaki widzi ją druga osoba („le docteur"/Marlow), składając opowieść z fragmentów - listów, dokumentów, pogłosek, wymykającego się i nieuchwytnego osobistego kontaktu. Kiedy wiarygodna relacja o śmierci bo­ hatera zostaje już ustalona, druga postać stwarza fikcyjną wer­ sję, by wykorzystać ją w szczególnym kontekście, w którym stanie się ona wiarogodna. Odgrywany proces zbierania i opo­ wiadania osobistej historii, sam staje się ogniskową narracji. Szkic powieści Leirisa obejmuje żmudną dokumentację histo­ rii życia, kłamstwo każdej z pojedynczych jego wersji oraz wzajemną grę bohatera, pisarza i publiczności na scenie po­ wieści. Teatralne pojęcie podmiotu pojawia się później w nauko­ wych rozważaniach Leirisa dotyczących badań nad obrzędem zdr, jego dwuznacznej, niepokojącej grze ról: La possession et ses aspects thiatraux chez les Ethiopiens de Gondar (1958). W rzeczy samej jego literackie prace zawsze objawiają „aspects theatraux", posyłając częste spojrzenia poza scenę pi­ sania. Praktyka Leirisa przypomina tę, którą posiada wyćwi­ czony, disciplined, aktor, łącząc jednocześnie udawanie i szczerość w poszukiwaniu obecności, która nie udaje się nig­ dy do końca. Ta dyscyplina widoczna jest w dziele, które przychodzi po L'Afrique fantóme. Wiek męski (1946) przybiera formę narra­ cji, która z powodzeniem czerpie z intymnego dziennika i fik­ cji powieściowej, nie ulegając żadnej z tych form do końca. W pierwotnej priere d'inserer (włączonej później do wprowa­ dzającego eseju Literatura a tauromachia) autor nadal poszu­ kuje sposobu, żeby „mówić o sobie z możliwie największą trzeźwością i szczerością." Wszelako robi to, paradoksalnie, unikając form prezentujących się jako ekspresje podmiotu, który ujawnia siebie. Leiris odwraca naszą uwagę od auten­ tycznego głosu, kierując ją na ,,1'objet fabrique", oferowaną nam krzykliwą samokreację, kamienną twarz zwróconą do pu­ bliczności. Wiek męski, powieść o edukacji, nie kończy się wy­ łonieniem tożsamości, lecz osoby. Urywa się krótko, nie za­ kończona, słowami, które są cytatem ze snu: „Wyjaśniłem swojej przyjaciółce, że muszę koniecznie zbudować wokół sie­ bie mur - przy pomocy ubrania." „Szczerość", której szuka Leiris ma tak niewiele wspólne­ go z romantycznym pojęciem wyznania (niezapośredniczona prawdziwa mowa), jak „obiektywność", którą uprawia, z nau­ kowym oderwaniem. W każdym z tych przypadków autor wy­ daje się przyjmować zasadę obowiązującego sposobu bycia, lecz później wywierając na nią nacisk i badając do granic moż­ liwości ujawnia, że takie postępowanie jest jeszcze jednym podstępem subiektywizmu, który wiecznie opowiada i powtór­ nie opowiada siebie. („Podstęp" nie jest dobrym słowem, po­ nieważ zawsze następuje kolejny zwrot, dzięki któremu Leiris przekonuje nas w pewien sposób o prostocie tego przedsię­ wzięcia.) „Nieudawane wykorzystanie retoryki", wyrażenie Leirisa zastosowane wobec Raymonda Queneau (w przedmo­ wie do Contes et propos, 1981), opisuje w równym stopniu je­ go własne konstrukcje narracyjne na temat siebie samego, jak i tego, co się wokół niego dzieje - przebrania, które tworzą człowieka. L'Afrique fantóme z uporczywą naiwnością utrzy­ muje dystans do akceptowanych form narracji, napomykając jednocześnie (w priere d'inserer) o ich niezbędności. Wiek mę­ ski przechodzi ponad antynarracją dziennika, zwykłą chrono­ logiczną kolekcją cytatów i zdjęć. Konstmuje opowieść, po­ wiada nam Leiris, wzorując się na fotomontażu (1946: 13). Ułożona w ten sposób antologia własnego ,ja", kultywuje fo­ tograficzny punkt widzenia - dokumentalny, quasi-naukowy, 183 �lecz także surrealny ton. Nie ma próby - jak w przypadku antyretorycznego romantyzmu - mówienia bez sztuczności i for­ telu, prosto z serca. „Obiektywna", „szczera" postawa Leirisa uporczywie objawia się jako skutek działania stylu, w dużym stopniu poprzez systematyczną, niezdarną i skomplikowaną inscenizację tekstu, której rekwizytami są różnorodne skom­ plikowane wyjaśnienia, dodatkowe noty, ukryte przedmowy i priere d'inserer. To, co jednak najtrudniejsze do wyjaśnienia w L'Afrique fantóme, nie wiąże się wcale z niezdarnością, dadaistycznym podejściem do danych, odrzuceniami, a nawet z jego nudą (forma disponibilite). Nie chodzi też o stałe rozczarowanie, które dziennik odgrywa. (Jeśli zdana się coś jasnego i zrozu­ miałego, to szybko okazuje się być to niegodziwym spekta­ klem, kupiecką transakcją, dalszą sposobnością dla ambiwalencji, depresji i temu podobnych.) Po Conradzie przyzwycza­ iliśmy się już do tristes tropiques, z ich bajkami o rozczarowa­ niu. To, co pozostaje niewyjaśnialne, to dziwna dziecięca nie­ winność wyłaniająca się w jakiś sposób za każdym razem po doświadczeniu. To zupełnie niewiarygodne, że Leiris nie za­ przestaje pisania, a my nie przestajemy czytać, zanurzając się i wynurzając z tych kart. Jednak każdego dnia pojawiają się skrupulatne zapiski dziennika - długie, krótkie, zawiłe i wy­ pracowane lub zwięzłe - a każdy z nich obiecuje, że coś się ja­ koś zdarzy i wkrótce zobaczymy, do czego prowadzi ten nieu­ błagany ciąg. Nie doczekamy się tego. Żadnego momentu prawdy: L'Afrique fantóme - to pióro, które zaczyna pisać każ­ dego dnia na nowo. Przypominamy sobie później intensywność, spotkania, przypadki zwątpienia w siebie, diatryby przeciwko koloniali­ zmowi i etnografii, jak gdyby znaczyły one wątek, postęp opowieści. Zapominamy wszystkie drobne wstępy, zapiski: „Coup de theatre sur coup de theatre" ... „Źle spałem" ... „In­ tensywna praca, której oddałem się z pewną wytrwałością" ... „Jesteśmy znudzeni, wszyscy" ... „Zamaskowane matki, którym składa się ofiary z ludzi; oto opowieść Tabyon" ... „Odjazd z Bordeaux o 5:50 po południu" ... „Kolejna noc w Malkam Ayahou" ... „Zbliżamy się do Malakal. Zielone tra­ wy. Żółte trawy." Pisarskie życie Leirisa łączy ostre odczucie daremności ist­ nienia z nieustępliwym pragnieniem uratowania pełnych zna­ czenia detali - cytat, postrzeżenie, wspomnienie. Wraca do swoich notatek terenowych. Praca z 1981 roku, Le ruban au сои d'Olympia, ponownie przybiera formę złożoną z fragmen­ tów - zebranych tekstowych świadectw pewnego istnienia. Priere d'inserer do niej rejestruje podwójny cel: „na chwilę pozwolić tego rodzaju bohaterowi (czasem szczeremu, czasem zawoalowanemu) na publiczne wyznanie, na upajające odczu­ cie prowadzenia drugiego życia; zmuszenie adresata, by do­ strzegł to, co mówiąc o aktorze i jego grze [son jeu] nazwałby 'obecnością'." Priere d'inserer - uwolniona gdzieś pomiędzy stronami na­ pisanej książki a upragnionym czytelnikiem. Zaczynamy od nowa. Kolejny Leiris... * L'Afrique fantóme rozpoczyna proces pisania, który będzie bez końca stwarzał i przetwarzał tożsamość. Jej poetyka wiąże się z niezakończeniem i procesem, pozostawiając miejsce dla tego, co obce i nie związane. Przerywając gładką opowieść et­ nograficzną o dostępności Afryki, podkopuje przypuszczenie, że ,ja" i inny mogą być uchwyceni w stabilnej, koherentnej narracji. Dziwną „książkę" Leirisa o otwartym zakończeniu można umieścić w obrębie nowej, heterogenicznej sytuacji hi­ storycznej. W przełomowej dekadzie po drugiej wojnie świato­ wej Leiris zostanie przyjacielem Aime Cesaire'a, w czasie gdy surrealizm jako kulturowo-polityczna krytyka powróci na ro­ dzinną ziemię, do Paryża, choć tym razem w jego mowie sły­ chać będzie akcenty negritude. (Leiris jest być może pierw­ szym zawodowym etnografem, który w 1950 roku nazwał i za­ nalizował kolonializm, jako nieuchronne ideologiczne podło­ że.) Powszechne stało się rozróżnienie dwóch rodzajów negri­ tude. Jako spojrzenia wstecz na tradycję i elokwentne groma­ dzenie wspólnej „afrykańskiej" esencji w wydaniu Senghora. I bardziej synkretyczne, modernistyczne i parodystyczne negri­ tude Cesaire'a - karaibskie w swojej akceptacji dla fragmentów i docenieniu mechanizmu kolażu w życiu kulturowym. Obecnie w naszych urbanistycznych archipelagach wszy­ scy jesteśmy Karaibami. „Gwineo - (Cesaire pisze - stara Afryko) - z twojego krzyku z twojej dłoni z twojej cierpliwo­ ści / ciągle mamy pewne arbitralne ziemie" (1983: 207). Być może nikt już nie może powrócić do rodzimej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie wynaleźć. Powieściopisarz i krytyk gujański, Wilson Harris, zaleca „zasadę ze­ stawienia" jako sposób na wytłumaczenie „stwarzania tradycji (...) heterogenicznej podstawy autentycznej społeczności". Za­ interesowany jest on czymś, co nazywa „piłką krzywką natury i dialogiem rzeczywistości" (1973: 7, 9, 81). Możemy rozpo­ znać w tej wizji postrzępioną inscenizację dla współczesnej et­ nografii i etnopoetyki. Zaczynając od burzącej równowagę iro­ nii Cesaire'a (1983: 51): I znasz już całą resztę Że 2 plus 2 daje 5 że las miauczy że drzewo wydobywa z ognia maroons że niebo gładzi sobie brodę etc. etc. (...) Kim i czym jesteśmy? Pytanie zasługujące na najwyższy szacunek! Przełożył Sławomir Sikora BIBLIOGRAFIA: Barthes Roland. 1979 thologies, ss. 103-109. New York: Hill and Wang. Cesaire Aime 1983 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de 1966 Brisćes. Paris: Mercure de France. African Grammar, (w:) tenże, The Eiffel Tower and Other My­ Gondar. Reprint. Paris: Le Sycomore, 1980. 1972 Aime Cesaire: The Collected Poetry, Berkeley: University of Ca­ lifornia Press. Wiek męski. Przełożyli Teresa i Jan Błońscy, Warszawa, PIW. Wyd. francuskie L'age d'homme 1946. Leiris Michel Harris Wilson 1981 1973 Quaneau Raymond The Whole Armour and the Secret Ladder. London: Faber and Faber. 1981 Leiris Michel 1934 L'Afrique fantóme. Gallimard, 1950. 184 Le ruban au сои d'Olympia. Paris: Gallimard Contes et propos. Paris: Gallimard. Seabrook William Kolejne wydanie z nowym wstępem. Paris: 1931 Les secrets de la jungle. Paris: J. Haumont �