https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70538ce676ccda22dbc84a6d7bef427d.pdf 6a25e0181f981aeab9845504d6e68bfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3668 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3445 Title A name given to the resource Historia i etnologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia i etnologia Wprowadzenie Dawny to czas. kiedy w akademickim obiegu pojawiał się i z różną intensywnością odżywał stereotyp, wedle którego historię i etnologię więcej dzieliło niż łączyło. Historyk, miał jakoby zajmować się lym, co nasze i cywilizowane, etnolog tym, co dzikie i obce. Historia miała odnotowywać nade wszystko zmienność, etnologia rejestrować trwanie. Historyk - ta różnica mocno rzucała się w oczy - analizował w swej pracy źródła pisane, etnolog opiera! się na świadectwach przekazywanych ustnie. Historia miała mieć do czynienia ze społeczeństwami „gorącymi", etnologia ze społecznościami „zimnymi", te pierwsze, jak powiadano, były uwikłane w his­ torię, te drugie, ochrzczono mianem „ludów bez historii". W badaniach historycznych głównym bohaterem miał być Czas, w poszukiwaniach etnologicznych Przestrzeń. Z perspektywy dzisiejszej, ten sposób myślenia o dwóch bliskich przecież sobie (nie tylko z instytucjonalnych wzglę­ dów) dyscyplinach humanistycznych jest już wyraźnie démo­ dé - może mieć co najwyżej wymiar anegdotyczny. Po osiągnięciach szkoły „Annales", po śmiałym metodologicznie przeformułowaniu kwestionariusza badawczego a zwłaszcza po zwrocie w stronę historii mentalności, czego wyraźnym sygnałem było opublikowanie w połowic lat siedemdziesią­ tych pomnikowego trzytomowego dzieła Faire de l'histoire pod redakcją Jacqucs'aLe Goffa i Pierre'aNora, utrzymywa­ nie tezy o poważnych różnicach dzielących etnologię i histo­ rię, mówienie o radykalnej rozbieżności interesów poznaw­ czych obydwu dyscyplin, może być już tylko albo owocem ignorancji albo kiepskim żartem. Nie dziwi zatem, że w pub­ likowanych kilkanaście lat temu na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej" materiałach do słownika clnologicznego, mających w zamierzeniu jego autorów określić inspiracje metodologicz­ ne tzw. nowej polskiej etnologii, obok haseł, które pojawić się lam z natury rzeczy musiały, tj Jan Stanisław Bystroń, Władymir Propp czy Marcel Mauss, znalazło się również miejsce dla krótkiej, encyklopedycznej informacji o „Nouvellc Histoire" autorstwa Ludwika Stommy. Postulowana tam, za Le Goffem, fuzja antropologii i historii, propozycja stworze­ nia nowej jakości: antropologii historycznej, stawała się faktem. Na półce polskiego etnologa, obok bibliograficznego kanonu - Antropologii strukturalnej czy Argonautów Zachod­ niego Pacyfiku - pojawiły się przekłady studiów historycz­ nych jak i prace polskich autorów, które w praktyce realizowa­ ły postulat zbliżenia obydwu nauk. Strach w kulturze Zachodu J. Delumeau, Montaillou, wioska heretyków E.Le Roy Laduric. Bitwa pod Bouvines G.Duby, Ser i robaki C.Ginzburga, Problemy średniowiecznej kultu/y ludowej A.Guriewicza, Podanie o Piaście i Popielu J.Banaszkiewicza, Wzloty i upadki królów Francji L.Stommy, by pozostać przy kilku ważniej­ szych pozycjach, stały się nie mniej istotne dla edukacji antropologicznej niż dzieła szacownych klasyków naszej dyscypliny. Etnolodzy oswoili się z obecnością antropologii w historii i historii w antropologii. Nie dziwi już ani Clifford Geertz (Works and Lives) dający przypis do książki Lc Roy Ladurie ani Carlo Ginzburg {Sabat czarownic - w tym numerze) powołujący się na prace Eliadego i Proppa... Najwyższa więc już chyba pora na dokładniejsze przyj­ rzenie się wzajemnym związkom pomiędzy historią i ant­ ropologią, zdyskontowanie obecnego „stanu posiadania". Właśnie bliższemu rozpoznaniu i opisaniu podobieństw i róż­ nic, pokrewieństw, ale i swoistości obydwu dyscyplin, wska­ zaniu problemów, przed którymi stoją etnolog i historyk, poświęcamy tym razem ten, kolejny już, po numerach etnograficznych („litewski" i „ukraiński") i interdyscyplinar­ nych („eliadowski", ..Eco-logiczny" i „ekologiczny", „teat­ ralny", „filmowy", „literacki"), monograficzny tom naszego kwartalnika. Ktoś złośliwy, albo - co na jedno wychodzi - spostrzegaw­ czy, mógłby zwrócić uwagę, że wziąwszy pod uwagę wspo­ mniane wcześniej przełomowe daty, istotne dla zbliżenia historii i etnologii, spóźniliśmy się z wydaniem tego numeru o dobre kilkanaście lat. W zdaniu tym byłoby wiele racji, pod jednym wszakże warunkiem: że nauka stoi w miejscu. W ciągu tego czasu powstało jednak wiele prac rzucających nowe światło na naturę poznania historycznego i antropologi­ cznego, wskazujących na konieczność rewizji funkcjonują­ cych wcześniej w akademickim obiegu poglądów. Tak jak etnologia nic skończyła się na Lévi-Straussie (co wciąż u niektórych budzi niedowierzanie), tak wspomniane studia autorów wywodzących się z ..Nouvelle Histoire", jak i tych, którzy pozostawali w kręgu jej inspiracji, nie są przecież ostatnim słowem historiografii. Pojawiły się nowe problemy a wraz z nimi nowe pytania, nowe wątpliwości. W miarę możliwości staraliśmy się ten fakt uwzględnić. Zależało nam przy tym, aby kwestie wzajemnych związków i uwikłań etnologii i historii, jak i problemy wynikające z ich uprawia­ nia oświetlić z obydwu stron, toteż obok etnologów piszących 0 historii (w obydwu znaczeniach pojęcia - hi.sluiiogralii 1 dziejów), dajemy sporą dawkę tekstów pisanych przez historyków i historyków sztuki, w których odnaleźć można liczne nawiązania - wprost lub pośrednio - do pytań przez etnologów stawianych. W charakterze krótkiego anonsu, chciałbym wskazać wy­ woławczo na kilka istotnych dla etnologii i historii tematów, które wyłaniają się w trakcie lektury pomieszczonych w tym numerze artykułów. Wspomniane już wcześniej zjawisko antropologizacji his­ torii, ukierunkowanie badań historycznych na sferę mentalno­ ści (mentalité, choć jest pojęciem semantycznie nieostrym, wciąż pozostaje użyteczną kategorią poznawczą), zwrot ku nawykom myślowym, wyobrażeniom zbiorowym, mental­ nym przyzwyczajeniom, owej psychologii zbiorowej, której nieuświadamianc struktury bada antropologia, rekonstruują 3 �w swych artykułach Wojciech Wrzosek i Aron Guriewicz. Z kolei Clifford Geertz, w błyskotliwym myślowo i stylistycz­ nie wyrafinowanym (z tego powodu redakcja składa tłuma­ czowi wyrazy współczucia, ale i podziękowania za trud włożony w przekład) eseju, odsłania obydwie strony medalu: odwołując się do kilku wydanych ostatnio studiów pokazuje wzajemne przenikanie się historii i antropologii, nieodzowność tych dwóch perspektyw w badaniu ("aktów kulturowych, zwraca uwagę na równocześnie zachodzące procesy antropologizacji historii i uhistorycznienia antropologii. Tak wnikliwie dyskutowaną od pewnego czasu w etnologii i powracającą przy różnych okazjach (budzącą przy tym wiele emocji) kwestię statusu dyscypliny - czy ma ona być umiejs­ cawiana bardziej po stronie nauki (science) czy sztuki (art), czy jest (powinna być) prostą syntezą czy raczej hybrydycznym połączeniem obydwu (Geertz), czy ma być obiektywizu­ jącym monologiem czy może współ-czującym dialogiem - odnajdziemy w prezentowanych tu rozważaniach histo­ ryków. Dość symptomatyczne przy tym, że dochodzi w nich nierzadko do głosu akcentowana również prze/ wielu etnolorów niechęć do DoVvtvwistvczncBo płaskiego Jednowymia­ rowego modelu humanistyki mówi sie o zagub eniu di .logi­ cznego aspektu poznania humanistyczna Tik charaktemivc/ne dla współczesne, nauki nozbvcie sié P u n k ó w i metod Doznania nazwanych poznaniem artystycznym doprowadzi lo do sytuacji kićdy dialogiczna. utożsamiająca refleksja 0 sztuce stała się niemożliwa. (...) Nic możemy pozwolić na to, aby to język mówił nami, a nie my językiem, nie możemy też pozwolić by wszelkie łączone z procesem twórczym dychoto­ mie takie jak na przykład bieguny przypadku i konieczności, spontaniczności i kontroli, bezpośredniości i pośredniości, improwizacji i kalkulacji, stwarzania i odkrywania, uczucio­ wości i zmysłowości łączono jedynie ze sztuką. Są to bowiem dychotomie bliskie również opisowi sztuki (...)". (W. Okoń) Ten głos historyka sztuki dobrze współbrzmi z postulatami wysuwanymi w gronie antropologów i historyków. Podobnie, w uwagach Franklina Ankersmita, jednego z rze­ czników narralywistycznej koncepcji historii, powraca (zaró­ wno w artykule i jak i w wywiadzie) ów wątek nadmiernego unaukowicnia (czy też może: przenaukowienia) historii, pry­ matu Metody nad wyobraźnią, w związku z czym postuluje on konieczność przywrócenia, na wzór klasyków pisarstwa histo­ rycznego, poznaniu historycznemu emocji, żywego - waż­ nego dla nas, tu i teraz - doświadczenia przeszłości, swego rodzaju twórczego subiektywizmu: „Historia jesl pisana przez całkowicie odczłowieczonc abstrakcyjne jednostki które po prostu orzekają o prawdziwości Jakiegoś fragmentu nr/c szłości. I myślą oni, że mówią nam o wfele więcej na temat nr/cszłości niż robili lo Michelet czv Tocaucville ale w osta cc/nvm rachunku lo zabito historie" (Pochwała narrai wizm) ' Faire de Fhistoire - głosili kiedyś manifestacyjnie histo­ rycy z „Annales". Niewykluczone, że z opublikowanych w ostatnich latach tekstów etnologów, dałoby się ułożyć sporą antologię pt. Faire de l'ethnologie... Wyzbyci złudzeń, jedni 1 drudzy, coraz bardziej oswajają się z nietzscheańskim sloga­ nem: „fakty są głupie". W niebyt odchodzi „patos empiryzmu" (Guriewicz), dodajmy: wąsko i naiwnie pojmowanego em­ piryzmu, zgodnie z którym wystarczy tylko zgromadzić fakty, a już one same ułożą się w stosowny porządek, odsłaniając 4 przed czytelnikiem „jak to było naprawdę". Pomiędzy zdarze­ niem z przeszłości a historykiem leży tekst „i to w zasadniczy sposób zmienia badawczą sytację" (Łotman). Wiemy już, że rzeczywistość, którą znajdujemy w tekstach historyków i etnologów jesl myślowym konstrukicm. Poważną rolę w tym tworzeniu, „robieniu" nauki, odgrywa język. Etnolodzy odkryli nie tak dawno (z przesadną chyba afektacją), że mówią prozą. Dosłownie. Okazało się, że etnologię się pisze, a jeśli tak, to z konieczności musi się ona zmierzyć z problemami strategii pisarskich, chwytów retory­ cznych, perswazyjności tekstu, metaforyki wypowiedzi itp. Ten „tekstualistyczny" nurt w antropologii znajduje swój bliski odpowiednik w zwrocie „narratywistycznym" jaki zaobserwować można od pewnego czasu w historiografii (jeśli chodzi oczywiście o skalę zjawiska, bo prekursorska w tej niŁitcrii ksi4żku H hîle * ti Metahistory. The Historical Imagination in ihe Nineteenth Century Europe i jkazała się już w 1971 roku ale doceniona została znacznie nóźnieii Same tytuły o tym'swiadcza- przykładowo' zbiór Writine Culture The PoeL and PoliL of Fthndvranhv (I986i mógłby zn-deźć swoic Ins.rz.ne o d b i c i e w The Wrhne nf fi S r i S t e T ^ T l A ZJ* LXeL L ™, S S L rZnSl Hilnl 3 z v TZrŹ, ZLlS opolskiej W zasadzie stosunkowo niedawno historycy bliżej zainte­ resowali się „ludem", owym „wielkim niemową" dziejów. Z niezwykle interesującego materiałowo i inspirującego metodologicznie tomu zbiorowego poświęconego poznaniu kultury popularnej (ludowej) w Europie od Średniowiecza po wiek XIX, przedrukowujemy artykuły Le Goffa i Ginzburga, dwóch czołowych przedstawicieli ..Nouvelle Histoire". Te, jak też inne teksty zamieszczone w tej antologii (godny uwagi jesl zwłaszcza artykuł Rogera Chartier o Bibliothèque Bleu, na który brakło już miejsca, a szkoda, bo dobrze dopełniałby uwagi Janusza Tazbira) pokazują dowodnie, że relacje pomię­ dzy kultura wysoka" i niska" elitarna" i popularna" sa bardzie, skomplikowane niż to"sie często'przyjmowało Raczei wzajemne związki i przenikanie niż prosta zależność i separacja Związki pomiędzy kultura uczona i popularna rzadko saprocesem jednostronnym" - puentuje swoje wywo Ginzburg. Interesująco przedstawia się również w prezentowanych tekstach złożony problem relacji między historią i mitem, pojmowanej jeszcze niedawno w klasycznej historiografii jako proste odwrócenie: historia miała informować o faktach (prawdziwych, rzecz jasna), mit miał być opowieścią nie­ prawdziwą, fikcyjną, zmyśloną. Subtelniejsza analiza poka­ zuje jednak, że nie unieważniając różnic, można w obydwu tych typach narracji o minionym odnaleźć, w różny sposób przejawiające się, formy pamięci (K. Hastrup). Z pojęciem mitu łączy się też kwestia zmienności i trwania. To ostatnie przejawiać się może w dziejach, lub w modyfikowanych, trawestowanych, „przebranych", ale zachowujących stalą „substancję" historiach, opowieściach mitycznych (D. Czaja). Z kolei Wiesław Juszczak kontynuując znane już po części czytelnikom „Kontekstów", rozważania z pogranicza historii �i filozofii sztuki (por. zamieszczona w tym numerze recenzję z Fragmentów [1995]) odnajduje w dziele Schopenhauera Świat jako wola i przedstawienie (w nowym tłumaczeniu J.Garewicza) bliskie swoim intuicjom poglądy o trwałej, niezmiennej, niepodległej czasowi, istocie sztuki. W tym kontekście uważnego namysłu wymaga, cytowana w jednym z tekstów, refleksja Hansa Jonasa: „Może nasza nienasycona żądza historii jest tylko wyrafinowaną grą. Może nieprawdą jest, jakobyśmy dla zrozumienia samych siebie musieli znać cała nasza prehistorie a do teeo ieszcze historie całei reszty ludzkości A ie.śli to iest prawda to może nic iest nrawda że musimy w tym sensie rozumieć siebie zebv bvc orawdziwvmi ludźmi. Dla tego celu ważniejsza może okaże się wiedza 0 wiecznym niż rozumienie doczesnego, może istotniejsze okaże się widzenie siebie w świetle tej pierwszej niż objaś­ nianie siebie przez to drugie." Pozostaje jeszcze pytanie o przyszłość jaka czeka historię 1 etnologię, pozostających jak na razie w „braterskich i przyja­ cielskich stosunkach". Czy dojdzie do ich całkowitego sto­ pienia, złączenia w jakiś nowy organizm, a jeśli tak, to czy któraś (która?) ze stron na tym ucierpi, czy którejś ze stron przyjdzie utracić tożsamość, czy jedna dyscyplina wchłonie drugą? Nie dysponuję żadną prognozą historyka w tej kwestii, konkluzja etnologa jest trzeźwa i pozbawiona złudzeń: ..troska ze strony Historii (...) że frymarczenie z antropologa­ mi doprowadzi ją do utraty duszy jest (...) niedorzeczna. Każde Dołączenie czy w formie pomieszania dyskursów czy jako zbieżność uwagi, z konieczności będzie gulaszem sDorzadzonym ze słonia i królika fweź iedneeo słonia iedneeo królika') w wyniku czcuo słoń nic oowinicn nad­ miernie martwić się co do przetrwania swego smaku Jeśli idzie o królika to 'przywykł on do układów". Geertz) Jak to będzie wyglądało faktycznie? Pożiwiom, uwidim... Dariusz Czaja �