https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11c80566d26187f2c0be57f73e4d64bd.pdf eae068d4b06d6803bcb28f9c8ed13a55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5972 Title A name given to the resource Od Dakaru do Dżibuti, od "Afrique" do "fantôme"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ A fryka jest więc słowem, pretekstem zaled­ wie...” - pisał o L'Afrique fantôme Philippe Soupault [„Europe”, 1934]. Trudno zgo­ dzić się z autorem Ostatnich nocy paryskich, bo­ wiem dla Leirisa „Afryka” nie jest „słowem zaledwie” , lecz „aż słowem”. Przekleństwo tego tytułu polega na tym, że, podobnie jak dziennik przemierzającego Czar­ ny Ląd etnografa i poety w jednej osobie, mówi on wszystko i nic. Leirisowi udała się rzecz niebywała: dwa tytułowe słowa zawierają w sobie całą książkę. Upraszczając: nie można wymyślić lepszego tytułu dla tego dziennika. W związku z tym zdecydowałem się pozostawić tytuł oryginalny - francuski. Soupault wskazywał na problem z wyrazem Afrique (Afryka). To jednak nic przy kłopotach, jakie stwarza człon drugi: fantôme bowiem, to w języku autora „cień”, „duch”, „widmo”, „mara”, „upiór”, „zjawa” , ale także „pozór” i „urojenie”... Nie tylko o wieloznacz­ ność słowa tu jednak chodzi. Dopiero złączone razem (L’Afrique fantôme), zaczynają produkować sensy, zwodząc interpretatorów i gubiąc tłumaczy. Po kolei, więc. L ’Afrique fantôme może być czytana jako opowieść o opętaniu. Badający kulty zâr Leiris nawiedzany jest przez duchy, demony i obsesje (fantômes). Podczas pobytu w Etiopii nawiedza go „najstraszliwszy demon”: zakochuje się w córce ka­ płanki - noszącej tajemnicze imię Emawayish. Zakaza­ na platoniczna miłość etnografa do „przedmiotu” swych badań nie ma rozwiązania ani dalszego ciągu: Emawayish jest tak nierzeczywista i niedostępna, że staje się alegorią. Niczym inne kobiety pojawiające się u Leirisa, zostaje zredukowana do roli pięknego, ale­ gorycznego posągu. „Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczające i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną piękno­ ścią i tym, co ciemne zawsze i niepokojące w symbolu” - pisał w Wieku męskim.1 Alegorie pojawiające się w L ’Afrique fantôme wzajemnie się uzupełniają: Emawayish uosabia Afrykę, zaś Afryka (czyli tytułowa L ’Afrique) jawi się jako kobieta - niedostępna i nierze­ czywista. Również Z. (czyli Zette, czyli Louise Godon - żona Michela Leirisa), pojawiająca się wielokrotnie na stronach dziennika jako adresatka listów lub obiekt marzeń erotycznych, traci cechy żywej osoby, stając się hasłem, literą po prostu. Nie byle jaką jednak: „w alfabecie francuskim Z jest egzotyczną literą: przy­ czynia się do efektu starożytności (Zefir) lub też orientalizmu, feeri, erotyki: Zaira, Zelida, Tanzaj...”.2 Leirisowa Afryka jest urojeniem - znika każdego wieczora, by rano znów się pojawić („sen jest drugim życiem” pisał Gerard de Nerval; Leiris, miłośnik Syl­ wii, podąża tym tropem: kolejne dni rozpoczynają się niejednokrotnie opisami snu. Takich zapisów jest w L ’Afrique fantôme aż 25 - to prawdziwy sennik). Po­ dobnie jak pisanie, które jest procesem rozpoczyna­ nym każdego dnia na nowo. Tytuł jest więc metaforą Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôme... literatury w ogóle - przestrzeń białej kartki papieru wydaje się równie trudna do wypełnienia jak misja Dakar-Dżibuti, sam zapis zaś - równie efemeryczny jak Afryka. Podróż na Czarny Ląd jest wyprawą w „zaświaty” do krainy naznaczonej śmiercią, podlegającej nie­ ustannemu rozpadowi, znikającej. Odyseja Leirisa okryta jest żałobą: to nie tylko pożegnanie z „prawdzi­ wą” Afryką („Afryka Livingstone’ów i Stanleyów nie istnieje...”), czy pozbycie się złudzeń, które wiązały się z zamorską podróżą w tropiki (poszukiwanie naiwnej epifanii, męska przygoda, która byłaby zwieńczeniem kuracji psychoanalitycznej). Michel ociera się 0 „śmierć”, którą jest depresja tak silna, że niemal ni­ welująca „ja”. Śmierć pojawia się również jako atrybut etnografii. Autor L ’Afrique bada ryty pogrzebowe Dogonów, które stają się równocześnie literacką figurą pożegnania ze złudzeniami związanymi z badaniami 1 z Czarnym Lądem w ogóle. Figurą pożegnania z Afry­ ką taką, jaką sobie wyobrażał - Afryką z klisz, z kartek powieści, z lekcji geografii, która wtedy już nie istnia­ ła lub raczej przestawała istnieć (czy istniała kiedykol­ wiek?), grzebiąc zarazem dziecięce marzenia i fantazje Michela. „Upiorem” (fantôme) jest również kolonializm sprawiający, że Afryka nie jest „sobą”. Leiris, pozosta­ jąc szczególnie wyczulonym na detal, tropi absurdy rzeczywistości kolonialnej. Odnajduje je np. w takich widmowych instytucjach jak „bufet-dancing-kino-hotel” - dziwaczne efemerydy, zdegradowane karykatury europejskiego świata. Biali odgrywający swoje role, tu­ bylcy odgrywający swe rytuały specjalnie na użytek białych... To świat, w którym nikt nie jest u siebie. Po­ czucie wyobcowania staje się doświadczeniem autora L'Afrique - w tekście z 1935 roku pt. L ’Abyssinie inti­ me, Leiris napisze: „Etiopia jest jednym z ostatnich re­ gionów Afryki, gdzie da się jeszcze podróżować” (te za­ skakująco „aktualne” słowa - przypomnijmy: jest pierwsza połowa lat 30.! - kontrastują z konstatacją Claude’a Lévi-Straussa ze Smutku tropików: „Jakieś dwadzieścia lat temu nie podróżowano wcale...”). Po­ dróż jako próba opuszczenia „własnej skóry” [de- 105 �Tomasz Szerszeń • OD DAKARU DO DŻIBUTI, OD AFRIQUE DO FANTÔME... pays(peau)ment jak można by powiedzieć, przybierając strategię wyciskającego słowa niczym cytrynę Leirisa] - antropologiczna idea zarysowana wyraźnie w artyku­ le Metamorphose - okazuje się niemożliwa do zrealizo­ wania w fantomatycznej, kolonialnej Afryce. Złudzeniem okazuje się nie tylko Afryka, ale rów­ nież etnografia. Leiris jako pierwszy podkreśla jej uwi­ kłanie właśnie w kolonializm (Marcel Griaule, szef mi­ sji Dakar - Dżibuti, był członkiem rządowej komisji do spraw kolonii), nudę badań terenowych i, przede wszystkim, niemożność odsłonięcia najbardziej skry­ tych tajemnic. Ucieczka w etnografię okazuje się roz­ wiązaniem zaledwie pozornym, nie zaś - jak pisał Levi-Strauss w Smutku tropików - „najbardziej krańcową formą schronienia”... L ’Afrique fantôme pomyślana została jako wyzwa­ nie rzucone nie tylko klasycznej etnografii, czy kla­ sycznym strategiom narracji z podróży. Parodystyczne ostrze wymierzone jest również w Georges’a Bataille’a (którego łączyły przecież z Leirisem więzy przyjaź­ ni) i w patronującego dziennikowi „ojca wyznania” Je­ ana Jacques’a Rousseau... Ten polemiczny ton sprawia, że książka Leirisa jest dziełem absolutnie „ikonoklastycznym” i dzięki temu do niczego niepo­ dobnym - bezforemnym. Losy L ’Afrique były równie nieoczywiste jak jej treść i forma. Dziennik zostaje wydany przez Gallimarda w 1934 roku w serii „Les Documents bleus” - na­ zwa ta skrywa dzieła najbardziej efemeryczne, sytuują­ ce się poza granicami gatunków, dzieła pozostające problemem (Jak bowiem zaklasyfikować książkę Leirisa? Jako „etnografię” ? „Opis podróży” ? „Literaturę”? „Dziennik intymny” ? „Powieść przygodową” ?).3 Publi­ kacja L ’Afrique fantôme zostaje uznana za prowokację przez trzech najważniejszych francuskich etnologów tamtych czasów: Marcela Maussa, Marcela Griaule’a i Paula Riveta. Oburzony był zwłaszcza Griaule: konflikt z wpływowym badaczem sprawia, że Leiris po­ zostaje przez wiele lat na marginesie środowiska, zaś jego dzieło uznane zostaje za sztubacki wybryk. Nie za­ wsze śmieszny, trochę zbyt długi żart. Pisząc o L ’Afrique fantôme nie sposób pominąć pewnej nasuwającej się wątpliwości. Cóż bowiem jesz­ cze pozostaje z wyprawy Dakar - Dżibuti, poza prze­ dziwnym dziennikiem Michela Leirisa? Odpowiedź jest prosta: setki4 zebranych (lub raczej zabranych de­ cyzją władz kolonialnych) obiektów, których przezna­ czeniem stało się muzeum etnograficzne. Prawdziwa widmowa Afryka. Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 44 Jean Starobinski Wynalezienie wolności, Gdańsk 2006, przeł. M. Ochab, s. 29 Dopiero po latach L ’Afrique fantôme wydane zostaje w tej samej serii co Smutek tropików Lévi-Straussa. Dokładniej - 3600 Widmowa Afryka. Pocztówka Union Postale Universelle. 106 �