https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf 5830595c78c05ab10b82cf6ff3018929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1124 Title A name given to the resource Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.201-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,, krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero­ wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu działającego w Warszawie. Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon­ sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż­ nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun­ kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo­ rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym. Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó ­ ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba­ dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma­ terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za­ równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak­ cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma­ nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz­ nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za warunek twórczych studiów nad historią kultury. Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta­ towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po­ szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk­ turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza- �'202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod wiedzy antropologicznej. Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze­ strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar­ paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo­ nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego "było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te­ renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo­ łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe­ cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja­ wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą­ cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu­ pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo­ logii. Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga­ tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól­ nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju, w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon­ sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz, •dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi­ nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra­ dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów­ nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za­ kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬ ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu. W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską, świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po­ stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et­ nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła­ dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po­ czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo­ wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria, Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej. Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no- �ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A 203 :madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo­ łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro­ d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno­ grafii Słowian. Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko­ wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty­ wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro­ dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze. Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól­ nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno­ logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr prac obecnie prowadzonych W Zakładzie. Kultura ludowa Polski: 1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc. dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej — dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu­ ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter­ min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere­ nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności. 4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A. Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo­ wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę- �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma­ zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w. 5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W. Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983. Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze: 6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u ­ rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek­ stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu­ jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze­ rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur, źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji. Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich: 7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz­ mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n ­ dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin: 1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia, literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w. 8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M . Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo­ gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982, teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz­ pański. 9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za­ gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in­ diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk, źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w. Badania nad kulturą wybranych ludów Azji: 10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od­ działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową. Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985, teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes­ ności. 11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre­ sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym- �205 ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła: badania terenowe i literatura, okres: początek X X w. 12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz. Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu­ jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz­ nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres: koniec X I X do początków X X w. • 13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo­ rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod­ stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬ 1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w. Opracował: Sławoj Szynkiewicz �