https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6153f23696f65b2548dbb88d3ae27c9f.pdf 71e8020232d9d781822035094baf6e0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4182 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 185-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Woźniak Jamneński Maria, obyczaj weselny. Wróblewski morza „Życie i K u l t u r a " 1995, n r 39 Woźniak polskiej. Woźniak ty Maria, jamneńskie. Woźniak ornament w Zatrybówna i Wesele w Jamnie. Tygodnia" — Po­ nasza zabytków „Glos T y g o d n i a " dod. tyg. „Dziennika „Głos T y g o d n i a " słowiń­ 1953, n r 40 Bałtyckiego" — dod. tyg. „Głosu Koszalińskiego" ..Życie i K u l t u r a " — dod. tyg. „Głosu Szczecińskiego" Pomorskie Maria, — Wśród Alicja, przeszłości. „Rejsy" „Literatura 1959, n r 1—2 Woźniak skiej haf­ „Życie i K u l t u r a " 1955, n r 46 zarys „Pomorze Z a c h o d n i e z i e m i a o j c z y s t a " . Poznań 1960 sztuce Koronki Sieja Stefan, Maria, Ludowa" Glos O pomorski Maria, „Życie i K u l t u r a " 1959, n r 22 Etnograficzny Tadeusz, Zachodniego. malarstwo. „I^rny „7-my Głos T y g o d n i a " — niedzielne wydanie „Głosu Szczecińskiego'* 1958, n r 12 N Wilhelm Gaerte, VOLKSGLAUBE UND BRAUCHTUM Holzner-Verlag, OSTFREUSSENS, Würzburg 1956, s. 128, i L 34. dawnych Pru­ w Królewcu, p u b l i k u j e sporo n i e z n a n y c h d o t y c h c z a s Wilhelm G a e r t e , były w i e l o l e t n i d y r e k t o r sów c z y L i t w i n ó w są już rzadsze, n a t o m i a s t do zwy­ materiałów czajów z zakresu zwyczajów w y c h , które — o p r a c o w a n e zycje o zajmuje V (obejmującej niedwuznacznym Autor i obrzędów dorocznych m e d y c z n e j , demonologii tom s e r i i „Mar- politycznym). zagadnieniami i rodzinnych, i magii pisma, zabawy ca, a także sądownictwa. O m a w i a n e Włoch; W do­ magii i tań­ prowincjach analiza w s z e l k i c h z n a n y c h autorowi nych stwarza Zjawisk możliwość wyłowienia szeroka stach dotyczących i n n y c h tematów szeregu tek­ ciekawych d l a n a s wiadomości porównawczych, n p . o „maikach" wiosennych i ogólnie o kulcie p a s t e r s k i c h , żniwnych, o m a g i i W licznych wywody przypisach materiałami drzew, urodzaju autor o obrzędach i płodności. potwierdza historycznymi i swoje literaturą, przeważnie z e źródeł n i e m i e c k i c h , n a t o m i a s t ale o źród­ łach p o l s k i c h — z wyjątkiem Długosza — n i e w s p o ­ mina bardzo w ogóle. W rezultacie omawiane pieczołowicie mieckimi, a nawet powiązane dalszymi — z zjawiska analogiami są nie­ z e S k a n d y n a w i i czy zupełnie przypadkowe. miano­ jest słowiańskiego a rosemaka" n i e były z n a n e w w przypisie innych podaje, że n a j e „raz m ó k j " (s. 23 i 26); 2) o z w y c z a j u g a l i c y j s k i c h Żydów, którzy upadku pokrew­ również w Niemiec, Kurpiach nazywano aby Ale — poza P r u s a m i W s c h o d n i m i (s. 66); i pogrzebowe. Polski 1) o t y m , że słowo „rosemak" mi weselne obrzędowości całej książce są t y l k o c z t e r y w z m i a n k i , a dów, z wyjątkiem n i e l i c z n y c h , j a k l a s k i z brzękadłac z y korony ludności do pochodzenia; o b o k s t w i e r d z a , że „gonitwy t e m a t y przeważ­ n i e n i e znajdują analogii wśród z n a n y c h u n a s obrzę­ nawiązania wicie: m . i n . także p o ­ zabarwieniu się w y b r a n y m i tyczącymi obrzędów ludo­ drobiazgowo i n a szerokim tle 'porównawczym — wypełniają burger Ostforschungen" muzeum uchronić 3) XX dziecka o polewali dziecko polonezie, wodą od i t a m nóż, złych demonów wpływu którym miejsce wbijali „jeszcze w początkach w i e k u r o z p o c z y n a n o w Ostródzie i w ogóle w c a ­ łych P r u s a c h W s c h o d n i c h ną l u b d o m o w ą " każdą uroczystość oficjal­ (s. 114); 4) p r z y o m a w i a n i u z a b a w y chłopców, z w a n e j „posz- k e " , a u t o r p r z y p u s z c z a , że n a z w a t a j e s t zapożyczona od Polaków i przyszła z południa (s. 120). Tego rodzaju siedztwa pozory potraktowanie omawianego znajdującej Pomimo tego południowego terytorium stwarza są­ fałszywe się t a m p u s t k i . poważnego s t a n o w i cenną pozycję mankamentu, książka naukową. Maria Przeździecka R o m a n R e i n f u s s i J a n S w i d e r s k i , S Z T U K A L U D O W A W P O L S C E , W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1960, s t r o n 176, i l u s t r a c j i n u m e r o w a n y c h 216 i 15 n i e n u m e r o w a n y c h , c a l o s t r o n i c o w y c h . Piękna 'książka o p o l s k i e j s z t u c e l u d o w e j , w y d a n a w r. 1960 w K r a k o w i e , n i e doczekała się dotąd omó­ w i e n i a . C o p r a w d a podziela o n a tę „zmowę m i l c z e ­ n i a " z i n n y m i , l i c z n y m i dziełami dotyczącymi s z t u k i ludowej i nieludowej. Istnieje bowiem u n a s zakorze­ niony od d a w n a zwyczaj niepisania recenzji, by nie narażać się a u t o r o m , a l b o p i s a n i a i c h z wyraźnym c e l e m pogrążenia w r o g a . Krótkie m o j e u w a g i na t e m a t tej książki są skromną próbą przełamania wspomnianej zmowy. Książka m a dwóch autorów: etnografa, zajmują­ cego się o d l a t już ludową twórczością, i fotografa — j e s t b o w i e m pomyślana j a k o a l b u m pięknych zdjęć z towarzyszącym, popularnie napisanym tekstem. N a j p i e r w więc k i l k a słów o s t r o n i e w i z u a l n e j w y ­ d a w n i c t w a . Już o d d a w n a w i a d o m o , że u n a s j e d y n i e K r a k ó w , a w szczególności D r u k a r n i a N a r o d o w a — umieją dorównać w budowie, d r u k u i poziomie o d ­ b i t e k i l u s t r a c y j n y c h dziełom w y d a w a n y m z a granicą. „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " należy do najbardziej u d a n y c h e d y t o r s k o książek ostatniej doby. N i e p o d a n o n a z w i s k a autora makiety, ale jest on na pewno współtwórcą równorzędnym z a u t o r a m i wymienio­ n y m i n a okładce. C o p r a w d a miał o n z a d a n i e ułat­ w i o n e p r z e z z n a k o m i t y dobór zdjęć i i c h w y s o k i p o ­ ziom. W całej książce n i e z n a j d z i e się i l u s t r a c j i sła­ bej. Ujęcie p r z e z S w i d e r s k i e g o każdego p r z e d m i o t u j e s t z a w s z e n i e o m y l n i e celowe, c h a r a k t e r y s t y k a m a 185 �terii dzieł d o p r o w a d z o n a do niezwykłej wrażliwości (proszę sprawdzić choćby n a t a b l i c y oznaczonej cyfrą V ) , dobór tła podkreśla z a w s z e w a l o r y p l a s t y c z n e obiektu ( w y s t a r c z y popatrzeć n a pejzaż k a p l i c z k i — i l . 20 l u b n a kompozycję tła żelaznego p t a s z k a — i l . 139). T a k t r u d n e i często p r z y p a d k o w e „kadro­ w a n i e " zdjęć —• j e s t w o m a w i a n e j książce z reguły głęboko przemyślane i służy d o p r o w a d z e n i u ..treści" zdjęcia i j e j u w y p u k l e n i u (zbliżenie malowań n a c h a c i e łowickiej — i l . 8 a l b o kąt c h a t y spod R a w y — i l . 23). M a j s t e r s z t y k i e m fotograficznym jest tablica V I I I — równocześnie charakteryzująca nastrój t a r g u i z a b a w k i n a l a d z i e p r z e k u p n i a . Rozmaitości t w o r z y ­ w a i gałęzi s z t u k i l u d o w e j t o w a r z y s z y rozmaitość aranżowania s a m y c h zdjęć i użycia i c h w e w n ą t r z układu graficznego. P ó ł k a n a s t r o n i e 26 w y b i e g a n i e ­ spodzianie, j a k b y inicjał, w tekst; w y c i n a n k i n a płaszczyźnie s t r o n y 39 układają się w e f r y z ; rzeźby n a rozkładzie s t r o n 144 i 145 flankują j a k b y portal w i o ­ dący w głąb gęsto zapisanego t e k s t u . Dość już c h y b a przykładów świadczących o p o z i o m i e s a m y c h i l u s t r a ­ c j i i rozwiązania graficznego książki. Wdzięczne, a l e i niełatwe miał z a d a n i e prof. R e i n fuss tworząc p o p u l a r n e W p r o w a d z e n i e c z y t e l n i k a w l a b i r y n t l u d o w e j twórczości. Wdzięczne, bo s z t u k a t a zdobyła i Wciąż z d o b y w a w n a s z y m społeczeństwie coraz l i c z n i e j s z y c h w i e l b i c i e l i , choć jej z a k r e s i i s t o t ­ ne w a l o r y wciąż jeszcze n i e są dostatecznie z n a n e . Niełatwe, b o w s z e l k a p o p u l a r y z a j a może grozić spły­ c e n i e m z a g a d n i e n i a i ściągnąć n a się gromy „akade­ m i c k i c h " z n a w c ó w p r z e d m i o t u . Z a d a n i e to u t r u d n i ! sobie j e s z c z e a u t o r wprowadzając d o tekstu e l e m e n t y a k t u a l n e j , p o l e m i c z n e j o c e n y niektórych z j a w i s k a k c j i p o p i e r a n i a s z t u k i l u d o w e j , a także z a c h o w a n i a j e j zabytków. Z trudności t y c h wybrnął — trzeba to stwierdzić — zwycięsko. T e k s t n a p i s a n y jest j a s n o i gładko, w t a j e m n i c z a c z y t e l n i k a w e w s z y s t k i e n a j ­ ważniejsze zagadnienia potrzebne do zrozumienia s z t u k i l u d o w e j zarówno o d s t r o n y j e j w a r s z t a t u , j a k i danych historycznych. Nie pomija zróżnicowania regionalnego a n i związków 'poszczególnych gałęzi twórczości z i n n y m i działami k u l t u r y l u d o w e j , i to z a w s z e w rozsądnie w y w a ż o n y m z a k r e s i e , właśnie p o ­ trzebnym d l a zrozumienia jej problematyki. N a wstępie a u t o r krótko próbuje definiować w spo­ sób przystępny pojęcie s z t u k i l u d o w e j (która jego z d a n i e m j e s t twórczością artystyczną l u d u ) i z w r a c a uwagę n a h i s t o r y c z n y a s p e k t j e j r o z w o j u i zróżni­ cowań. P o t e m o m a w i a architekturę ludową, p o c z y ­ nając o d b r y ł y i p l a n u chaty. P r z e c h o d z i następnie do z d o b n i c t w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o o r a z do b u d o w n i ­ ctwa sakralnego, przemysłowego i gospodarczego. Z kolei o m a w i a architekturę wnętrza chaty, a więc sprzęty, m a l o w a n i a i w y c i n a n k i . W d a l s z y m ciągu z a t r z y m u j e się n a d o p i s e m s t r o j u l u d o w e g o różnych stron k r a j u , łącząc go z z a g a d n i e n i e m h a f t u i k o ­ r o n k i , biżuterii i z d o b n i c t w a skórzanych części s t r o j u . T k a c t w o , ujęte s t o s u n k o w o z b y t zwięźle, p o z n a j e m y po opisie s t r o j u , b y wkroczyć w dziedzinę z d o b n i c t w a w d r z e w i e i bogato eksponowanego g a r n c a r s t w a . K o ­ w a l s t w o z jego c i e k a w i e opowiedzianą historią poprze­ d z a zafoawkarstwo, które z n o w u jest wstępem d o przedmiotów związanych z o b y c z a j e m i d o rzeźby l u d o w e j . H i s t o r i a i a n a l i z a grafiki i obraźnictwa l u ­ dowego kończy tekst książki. W każdym w y p a d k u autor w sposób treściwy, a l e wyczerpujący, z w r a c a u w a g ę n a d z i e j e d a n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j , j e j powiązania z o b y c z a j a m i i w i e r z e n i a m i , umiejętnie tłumaczy specyfikę techniczną i z d r a d z a w a r s z t a t o w e k u l i s y s z t u k i , dostatecznie o b s z e r n i e potrąca sprawę twórców l u d o w y c h różnych d z i e d z i n , wymieniając n a z w i s k a n a j w y b i t n i e j s z y c h spośród n i c h . W ten s p o ­ sób c z y t e l n i k o t r z y m u j e rzetelną i możliwie pełną informację. Równocześnie — j a k wspomniałem — 186 a u t o r k i l k a k r o t n i e p r z e s t r z e g a p r z e d tandetą p o d s z y ­ wającą się p o d s z y l d s z t u k i l u d o w e j i u c z y p o s z a n o ­ w a n i a d l a w i e l k i c h wartości tkwiących w t r a d y c y j ­ nej twórczości polskiej w s i . T a k więc spełnia — j a k sądzę — w s z y s t k i e z a d a n i a , j a k i e stają p r z e d p o ­ p u l a r y z a t o r e m . Książka z a t e m w pełni o d p o w i a d a c e l o m j e j twórców. Oczywiście m a m p e w n e p r e t e n s j e do a u t o r a t e k s t u i pragnę dać i m t u w y r a z . Dotyczą o n e p r z e d e w s z y s t ­ k i m kolejności o m a w i a n i a poszczególnych gałęzi s z t u ­ k i l u d o w e j . J e s t e m w pełni świadom, że w s z e l k i układ m a s w o j e n i e d o s t a t k i i nielogiczności i n a p e w n o można znaleźć a r g u m e n t y przemawiające z a porząd­ k i e m , przyjętym p r z e z R e i n f u s s a . Rozdziały n i e są ujawnione w tekście, p r a w d o p o d o b n i e dlatego, że nieprzerwany nurt opowiadania m a niejako symbo­ lizować płynność podziału s z t u k i l u d o w e j n a posz­ czególne d z i e d z i n y i gałęzie. N i e m n i e j w y d a j e m i się, że n p . wepchnięcie s n y c e r k i między t k a c t w o i g a r n ­ c a r s t w o , omówienie t k a c t w a p o o p i s a c h s t r o j u — n i e d a się l o g i c z n i e uzasadnić. Można polemizować, czy pomieszczenie problemu w y c i n a n k i w rozdziale traktującym o a r c h i t e k t u r z e wnętrz, g d y w w y c z u c i u dzisiejszego o d b i o r c y oderwała się o n a d a w n o o d s w o i c h p i e r w o t n y c h przeznaczeń, j e s t u z a s a d n i o n e . W y d a j e m i się j e d n a k , że tutaj a u t o r słusznie pod^ kreślą d a w n e z n a c z e n i e tej gałęzi s z t u k i , a l e w t a ­ k i m r a z i e p i e c i k a f e l należało c h y b a oddzielić od właściwego g a r n c a r s t w a ? N i e chcę mnożyć t y c h w ą t ­ pliwości, choć może znalazłoby się i c h Więcej. O s t a ­ tecznie d o p o w i e d z e n i a t e k s t u pozwalają c z y t e l n i k o w i zorientować się w e w z a j e m n y c h powiązaniach p o r o z ­ r y w a n y c h układem gałęzi n a s z e j sztuki l u d o w e j . D a l s z e p r e t e n s j e dotyczą p e w n y c h opuszczeń w p o ­ kazanym materiale. W architekturze przykro uderza w i l u s t r a c j a c h b r a k w i a t r a k ó w i młynów, choć są to o b i e k t y d l a c z y t e l n i k a n a p e w n o c i e k a w e i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e . W tekście także b u d o w l e przemysło­ w e zostały n i e c o p o m a c o s z e m u p o t r a k t o w a n e w przeciwieństwie do z a j a z d u , który otrzymał o b s z e r n y opis, a l e n i e został u j a w n i o n y w i l u s t r a c j i . N i e w i e m także, c z y słusznie pominięto w b u d o w n i c t w i e a r c h i ­ tekturę miałomiastecżkową, która n i e r a z ujawnia starsze t y p y polskiego sposobu b u d o w a n i a . Jeśli o m a ­ w i a się kościoły d r e w n i a n e , s t a w i a n e r a c z e j p r z e z cieśli małomiasteczkowych i n a z l e c e n i e d w o r s k i c h fundatorów — to Czy n i e należało wspomnieć o p l e ­ baniach, spichrzach dworskich i swironkach? Este­ t y c z n a wartość t y c h obiektów j e s t często n i e m n i e j s z a niż kościołów i k a p l i c . Z przykrością n i e znalazłem w tekście a n i w zdjęciach — budynków gospodar­ c z y c h , poza krótką wzmianką i j e d y n y m zdjęciem n r 2. C h a t y d z i s i a j giną s z y b c i e j , a piękne bryły b u ­ dynków gospodarczych j e s z c z e można spotkać n a w e t w o k o l i c a c h doszczętnie z u r b a n i z o w a n y c h . D b opuszczeń — m o i m z d a n i e m n i e u s p r a w i e d l i ­ w i o n y c h — należy także b r a k p l e c i o n k a r s t w a . Z łyka, w i c i i słomy powstawały i j e s z c z e powstają p r z e d ­ mioty o w y s o k i m poziomie oddziaływania e s t e t y c z ­ nego. W a r t o było zwrócić n a n i e u w a g ę c z y t e l n i k a i N a k o n i e c j e s z c z e j e d n a , ostatnia, u w a g a . Książka m a zainteresować c z y t e l n i k a sztuką ludową. C z y n i e w a r t o było podsunąć m u n i e c o b i b l i o g r a f i i ? D l a t y c h , którzy — zachęceni pięknym dziełem i j e g o treścią — c h c i e l i b y sięgnąć d o dzieł b a r d z i e j szczegółowych. C z y n i e należałoby p r z y n a j m n i e j pokrótce powiedzieć o d z i e j a c h zainteresowań sztuką ludową, które p r z e ­ cież n i e zaczynają się o d formistów (s. 128)? Oczywiście u w a g i t e n i e podważają w c a l e m o j e j o p i n i i wyrażonej n a wstępie. Książka jest d o b r a i n a p e w n o d o b r z e spełni s w o j e z a d a n i e : zbliży sztukę ludową i j e j wartości d o człowieka współczesnego, n a u c z y szanować ją i rozumieć. Ksawery Piwocki �