https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674dd0bc099d0f909acea77ab6ede353.pdf 23c6d79d99cb0baf635521116b37b146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kopernik, Mikołaj - rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4187 Title A name given to the resource Kopernik w ludowej rzeźbie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.29-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. J a r o s ł a w F u r g a ł a . Wierzbno, pow. Oława. Szlak Mikołaja Kopernika, t r y p t y k , drewno, 7 7 x 1 2 0 om. Aleksander J a c k o w s k i KOPERNIK W LUDOWEJ RZEŹBIE Doskonały b y ł j u ż sam p o m y s ł . P o s t a ć Kopernika, jak mało co, zdolna jest p o b u d z i ć w y o b r a ź n i ę ludowego rzeźbiarza. Polak, uczony, odkrywca praw r z ą d z ą c y c h ruchem ciał niebieskich, patriota, duchowny. Temat fascy­ nujący, a przy t y m nie obciążony jeszcze t r a d y c j ą , pozwa­ lający na swobodny t o k w ł a s n y c h myśli, fantazji. Twórca ludowy p r z e d s t a w i a j ą c j a k ą ś p o s t a ć h i s t o r y c z n ą czy legendarną u k a z y w a ł j ą w sytuacji, k t ó r a w pamięci społeczeństwa zrosła się z d a n ą p o s t a c i ą . K s i ą ż ę J ó z e f skakał do Elstery, Kościuszko przysięgał w krakowskiej sukmanie, Bolesław Ś m i a ł y wznosił sztylet, aby u d e r z y ć nim świętego S t a n i s ł a w a . Wiedzieli święci, co m a j ą czynić, jak stać, co t r z y m a ć w dłoni, b y zostać zawsze, przez każdego bezbłędnie rozpoznanymi. W społeczności opartej o p a m i ę c i o w y przekaz t r a d y c j i utrwalały się ze szczególną m o c ą schematy, klisze postaci i tych ich czynów, k t ó r e należało wiedzieć, p a m i ę t a ć . Schematyzacja s t a w a ł a się elementem społecznej pamięci, rodzajem mnemotechniki, ułatwiającej utrwalenie się pew­ nych wzorców i treści w kulturze. Kopernik nie b y ł obciążony t a k i m i schematami. N a dobrą s p r a w ę w y s t ę p o w a ć t u m o g ł y t y l k o dwa wzorce: Thorwaldsenowski i Matejkowski. Nie s t a ł y się jednak w społecznej świadomości symbolicznymi w y o b r a ż e n i a m i postaci Astronoma, a w k a ż d y m razie nie jedynymi. Warszawski pomnik Thorwaldsena b y ł zapewne zbyt „ r e p r e z e n t a c y j n y " , za m a ł o mówił o sensie kopernikow­ skiego odkrycia, nie p u n k t o w a ł w jednoznaczny sposób sytuacji czy charakteru postaci. W i e l u z rzeźbiarzy nie u m i a ł o nawet o d c z y t a ć sensu przedmiotu trzymanego w dłoni. Przyjmowano więc astrolabium za globus ziemski czy nieokreślony kulisty przedmiot. Również szukając wzoru dla twarzy Astronoma, sięgano po inne ikonogra­ ficzne przekazy, inspirując się głównie znanym portretem t o r u ń s k i m . P o z w a l a ł on na łatwiejsze zaobserwowanie cech szczególnych w kształcie twarzy, rysach, ułożeniu włosów. Ograniczony warsztat większości rzeźbiarzy zmuszał bowiem albo do zupełnej rezygnacji z p o d o b i e ń s t w a (wówczas osobę określała sytuacja, a t r y b u t y astronoma, w y r a ź n y napis), albo co miało miejsce na obecnym konkursie znacznie częściej — do takiej typizacji twarzy, k t ó r a b y się okazała czytelna dla widza. Z tego p u n k t u widzenia głowa Koper­ nika w p o m n i k u warszawskim potraktowana jest za mało charakterystycznie. Z kolei obraz M a t e j k i nie odpowiadał — j a k widać z r e z u l t a t ó w konkursu — t e m u wizerunkowi postaci Astro- 29 ��И. 2. Władysław Chajec. Kamienica G ó r n a Mikołaj Kopernik, drewno, 32,5 X 33 cm. I I . 3. L u d w i k Mikołajczyk. Tylmanowa, pow. Nowy Targ, Kopernik, drewno, 38 X 33 cm. I I . 4. Stanisław Kuliś. Borzęcin, pow. Brzesko. Kopernik, drewno, 50,5 X x 28,5 cm. I I . 5. J a r o s ł a w F u r g a ł a , Kopernik pod słońcem, drewno, wys. 77 cm. I I . 6. L u d w i k Oleksy.Zielona Góra. Kopernik. noma, k t ó r y rysował się w w y o b r a ź n i rzeźbiarzy. N a w i ą ­ zano więc do M a t e j k i t y l k o k i l k a razy, b ą d ź to kopiując jego obraz (jeśli tak wolno powiedzieć o p r y m i t y w n y c h interpretacjach), b ą d ź w y d o b y w a j ą c charakterystyczny gest Kopernika i przenosząc go w i n n ą s y t u a c j ę (St. Głowiak). Matejko odtworzył w swym p ł ó t n i e moment olśnienia, zapatrzenia w niebo. D z i w n y to obraz Matejki, jedyny, w którym tak silnie czuje się stan religijnej ekstazy, stan objawienia, niemal zwiastowania. Wyobraźnię r z e ź b i a r z y najsilniej jednak pobudził wizerunek Kopernika działającego, walczącego o swą prawdę z w a t y k a ń s k ą cenzurą, dokonującego czynnie wie­ kopomnego odkrycia: „ W s t r z y m a ł słońce, ruszył ziemię — polskie wydało go p l e m i ę " . I tak go zobaczono, i w t y m zdaniu wyczytano najważniejszą p r a w d ę o K o p e r n i k u . Był to oczywiście obraz uproszczony, ale za to niozmiernie wyrazisty, p o b u d z a j ą c y w y o b r a ź n i ę . Kopernik z ludowej legendy, z apokryficznego tekstu. Kopernik w y w y ż s z o n y , wyniesiony ponad ludzi, r z ą d z ą c y sferami niebieskimi. Bliższy świętych obcowaniu, niż sprawom ziemskim. T a k i m właśnie przedstawia go J ó z e f Kaczmarek, s a d o w i ą c w obło­ kach i o p a t r u j ą c napisem: „ B ó g stworzył świat, a Kopernik utrwalił ł a d " , ( i l . 20). Myśliciel i o b r o ń c a ojczyzny. Duchowny i uczony. Polak, k t ó r y imię swego kraju rozsławił na świecie. P o s t a ć zupełnie w y j ą t k o w a , i n t r y g u j ą c a i bliska. Realna, a d a j ą c a się wyrazić w klimacie w a l k i , legendy, niemal m i t u . Nic więc dziwnego, że konkurs ogłoszony przez Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u s p o t k a ł się z tak szerokim od­ dźwiękiem. Stał się n a p r a w d ę ogólnopolskim, dość powie­ dzieć, że wzięło w n i m udział 220 rzeźbiarzy, k t ó r z y na­ desłali 572 prace. T y l k o niewielu znanych i cenionych t w ó r c ó w nie posłało swych dzieł do Torunia. Ale, o ile wiem, nawet ci, k t ó r z y nie zechcieli wziąć u d z i a ł u w ogólno­ krajowej konfrontacji, i tak podjęli temat Kopernika. A d a m Zegadło na długo przed ogłoszeniem konkursu wy­ rzeźbił na p r z y k ł a d dwie dopełniające się kompozycje: Świat Ptolemeusza i Świat Kopernika ( i l . str. t y t . ) . Prac swych nie wysłał jednak do Torunia, nie chcąc r y z y k o w a ć swej „ m a r k i " w szrankach konkursu. Rozumiem t a k i m o t y w , nie inaczej przecież p o s t ę p u j ą pianiści, czy skrzyp­ kowie, k t ó r z y uzyskawszy już d o b r ą pozycję w świecie muzycznym, nie r y z y k u j ą u t r a t y jej przez udział w kon­ kursie, k t ó r y zawsze jest loterią. Przecież i na omawianym konkursie inne j u r y , choć równie kompetentne inaczej rozdzieliłoby w a w r z y n y . Właśnie w y j ą t k o w a rozpiętość treści w i ą ż ą c y c h się z osobą Kopernika sprawiła, że p o s t a ć jego t a k silnie po­ działała na w y o b r a ź n i ę ludowych rzeźbiarzy. B y ć m o ż e jest to w naszej historii jedyny przypadek, gdy osoba bohatera nie religijnego w y w o ł u j e t a k silne i r ó ż n e skoja­ rzenia emocjonalne. Ziemia i niebo. Demiurg i święty. N a w y s t a w ę wybrano 170 rzeźb 99 a u t o r ó w , przyznając 50 n a g r ó d i wyróżnień, na łączną s u m ę 84 tysięcy z ł o t y c h . I t u , j a k na wszystkich konkursach i wystawach rzeźby — nie ł a t w o b y ł o ustalić, co jest „ l u d o w e " , co robione „pod ludowe", co „ a m a t o r s k i e " . W k o ń c u , pomimo wstępnego p o d z i a ł u na grupy (w t y m młodzieżową do lat 20) zdecydo- 1 2 1 4 31 �¡vano p o k a z a ć wszystkie zasługujące na to prace, i słusznie, nie m o ż n a bowiem stosować dziś w rzeźbie zawężonycłi do „ l u d o w o ś c i " k r y t e r i ó w formalnych, ograniczających naturalny rozwój i potrzeby wypowiedzi ludzi, zwłaszcza m ł o d y c h . A twórców, k t ó r z y t a k j a k Suchocki, Serwik, P t a s z y ń s k a , Słomiński czy Mucha nie u m i e j ą i nie m o g ą rzeźbić inaczej niż „ l u d o w o " czy „ p r y m i t y w n i e " — jest coraz mniej. Zresztą nawet pobieżne zapoznanie się z notami kata­ logowymi pokazuje, z j a k r ó ż n o r o d n ą g r u p ą m a m y t u do czynienia. W wieku p o d e s z ł y m (ponad 65 lat) b y ł o 25 rzeźbiarzy. W wieku d o j r z a ł y m (48—64 lat) — 16, w ś r e d n i m (28—47 lat) — 40, poniżej 28 lat — 15. (Brak danych o trzech osobach). W y k s z t a ł c e n i e niepełne średnie i średnie, szkoły za­ wodowe, technika — p o d a ł o 20 osób. Podstawowe — 45 osób (przypuszczam, że liczba ta jest z a w y ż o n a ) , niepełne pod­ stawowe, t j . 1—5 klas, p o d a ł o 31 osób. Do szkoły w ogóle nie uczęszczało trzech rzeźbiarz5 . Zdecydowana większość mieszka we wsiach, osadach i m a ł y c h miasteczkach. Zawód rolnika, często p o w i ą z a n y z i n n y m (kowal, murarz, cieśla itp.) oraz zawód wiejskiej gospodyni podało 55 osób, pracownika fizycznego i robot­ n i k a — 11, rzemieślnika — 9, różne zawody — 9, bez za­ wodu — 4. R e n c i s t ó w jest w omawianej grupie co najmniej 5-ciu, uczniów 5-ciu. (Brak danych o 4 osobach). Informacje te nie są obojętne przy ocenie konkursu. T ł u m a c z ą o g r o m n ą rozpiętość wiedzy i technicznych umiejętności a u t o r ó w . Kilkanaście osób nic przecież o Koper­ n i k u nie wiedziało, natomiast i n n i (np. Kaczmarek) do­ 5 r wiedli rzetelnej znajomości jego życia i dzíeía. K o n k u r s m o ż n a więc u w a ż a ć za imprezę reprezenta­ t y w n ą dla współczesnej r z e ź b y ludowej. Identyczne za­ danie stało się t u testem, u j a w n i a j ą c y m postawy i moż­ liwości rzeźbiących. Testem na zdolność przyswajania zasobów informacji emitowanych przez prasę, radio, tele­ wizję. Testem na w y o b r a ź n i ę , u m i e j ę t n o ś ć symbolizacji i plastycznej interpretacji treści słownych, literackich. P r z y j m u j ą c za p u n k t wyjścia stosunek do tematu, m o ż n a n a d e s ł a n e prace podzielić na 7 grup. O m ó w m y je pokrótce. 1. R z e ź b y p o m i j a j ą c e r e a l i a ż y c i a i d z i a ­ ł a l n o ś c i K o p e r n i k a . D o grupy tej zaliczyć można kilkanaście prac, k t ó r y c h autorzy nie m a j ą c nic albo nie­ wiele do powiedzenia na temat, p r ó b o w a l i rozwiązać go „ u n i k o w o " , odwołując się do sytuacji właściwych każdemu człowiekowi. R z e ź b i o n o w i ę c : K o p e r n i k a jako dziecko na r ę k u m a t k i ( i l . 9), ojca K o p e r n i k a klęczącego przed figurą M a t k i Boskiej, rodzinę Kopernika. Temat ten podjął Bolesław Grabski ( i l . 8) oraz jeden z ciekawszych rzeźbiarzy ludowych — Aleksander Słomiński. T w ó r c a ten rzeźbi z reguły postacie ludzkie, p r z e w a ż n i e stojąco sztywno, niemal hieratycznie (b. rzadko siedzące na krześle), zawsze identycznie k s z t a ł t o w a n e , o charakterystycznym zgrubieniu szyi, przechodzącej w rozszerzającą się p o d s t a w ę głowy. Różnicuje on swe figury kolorem, domalowaniem (rzadziej wyrzeźbieniem) a t r y b u t ó w postaci — i co najważniejsze gestami wielkich dłoni, p r z e k a z u j ą c y c h j a k b y znak umow­ nego alfabetu. P o k a z a ł on i t y m razem charakterystyczną I I . 7. Stefan Miechówka. U s t r o ń , pow. Cieszyn. Kopernik na łożu śmierci, drewno. I I . 8. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. Bodzina Kopernika, k a m i e ń , wys. 41 cm. 32 �dla niego i minimalnie zróżnicowaną, g r u p ę figur, z k t ó r y c h każdą wyodrębniał podpis: Dziadek Kopernika, Babcia Kopernika, Kuzyn Kopernika, Brat matki, Ojciec Kopernika, Matka Kopernika, Mikołaj Kopernik, Wuj Kopernika, Sekretarz Kopernika, Biskup Kopernika. Oczywiście Słonimskiemu p o s t a ć Astronoma nie m ó w i wiele, sądzę jednak, że nawet gdyby b y ł a m u dobrze znana, nie wpłynęłoby to na formę jego r z e ź b y . W y o b r a ź n i a starego t w ó r c y p o d p o r z ą d k o w a n a jest bowiem skali jego możliwości, p o d s t a w o w e m u ^ c h e m a t o w i rzeźbionego por­ tretu, w k t ó r y m nawet nie d ą ż y on do uzyskania podo­ bieństwa rysów. Ograniczona skala wypowiedzi rzeźbiarskiej sprawia, że prace Heleny Ptaszkowskiej czy Szczepana Muchy mówią nam niewiele o K o p e r n i k u , ograniczając się t y l k o do zasygnalizowania jego postaci. (W przypadku Muchy powstały zresztą r z e ź b y o dużej koncentracji wyrazu twarzy, w bieli oczu ostro w y b i j a j ą c y c h się z ciemnego b r ą z u drewna. Rzeźby bliższe raczej k u l t o w y m , magicznym figurkom, niż wiejskim ś w i ą t k o m — i l . 21). Nieporozumieniem zabawnym jest r z e ź b a przedsta­ wiająca Kopernika przy fortepianie ( i l . 26). A u t o r o w i pomyliła się zapewne p o s t a ć Astronoma z F r y d e r y k i e m Chopinem. Nie miejmy jednak pretensji do rzeźbiarza. Zrobił to, o co go proszono. W z i ą ł udział w konkursie. Nie wiedział. T r u d n o . Nie u d a ł o się. Test o K o p e r n i k u wypadł ujemrie. I n n i , k t ó r z y znali przynajmniej wizerunek Astronoma, mogli pokusić się o mniej czy bardziej sprawny portret, co jednak wcale nie oznacza, że wniknęli w sens Kopernikowskiego odkrycia. I I . 9. Alojzy Stawowy. Bietowo, pow. Starogard G d a ń s k i . Mikołaj Kopernik jako dziecko na ręku matki, drewno, wys. 34 cm I I . 10. Jan Centkowski. Nieszawa. Kopernik, drewno, 48 cm. I I . 11. S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i . Zawidz Kościelny, pow. Sierpc Kopernik, drewno, wys. 38 cm. — • 10 u 33 �П . 12. Marian Brudek, Ostrowiec Świętokrzyski. Kopernik, drewno, 3 8 x 2 8 cm. �Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. I I . 13. Kopernik w świecie, drewno, 1 1 4 x 3 5 cm. I I . 14. Kopernik drewno, 84 x 40 cm. zatrzymuje ��И. 15. Sylwester Gawlak. Ustka, pow. Słupsk. Kopernik, drewno, wys. 30 em. I I . 16, 18, 19. Tomasz Ligas. K r o ś c i e n k o , pow. Nowy Targ. T r y p t y k : Giordano Bruno na stosie, drewno, 31x24 cm. Galileusz w więzieniu, drewno, 31x24 cm. Mikołaj Kopernik, drewno, 42,5x24,5 cm. I I . 17. Andrzej Odrobiński, Ursus, pow. P r u s z k ó w . Kopernik, drewno, 70 X 37 cm. �И. 20. Józef Kaczmarek. Chycza, pow. Włoszczowa. Najważniejsze 2. Rzeźby inspirowane życiorysem A s t r o n o m a . Do tej grupy zaliczyć m o ż n a k o m p o z y c j ę Józefa Madeja Przewodnik przeprowadza Mikołaja Kopernika przez góry powracającego ze szkół z Włoch. Praca pozornie na temat, ale jeśli s y t u u j ę j ą na pograniczu poprzedniej grupy, to ze względu na marginesowość epizodu, k t ó r y zainspirował autora. I n n i rzeźbiarze ukazywali młodocianego Kopernika p a t r z ą c e g o przez l u n e t ę na niebo, n a w i ą z y w a l i do nauk we Włoszech i Krakowie, przedstawiali zabytkowe miasta, w których żył, uczył się i pracował, Kopernika k t ó r y o t r z y m a ł w y d r u k o w a n y egzemplarz swego dzieła j u ż na śmiertel­ n y m łożu, a nawet u m a r ł e g o ( i l . 7). Do tej grupy m o ż n a też zaliczyć świadomie wzoro­ wany na gotyckich o ł t a r z a c h t r y p t y k J a r o s ł a w a F u r g a ł y (il. 1), k t ó r e g o lewa kwatera ukazuje okres uczenia się Kopernika, ś r o d k o w a — o d k r y c i e , a prawa—głoszenie i n n y m swej nauki. 3. R z e ź b y m ó w i ą c e o r ó ż n o r o d n e j dzia­ łalności Kopernika. Poza a s t r o n o m i ą wymie­ niano 4 sfery d z i a ł a n i a wielkiego Polaka. D a d z ą się one sprowadzić do czterech haseł w y w o ł a w c z y c h : lekarz, duchowny, o b r o ń c a ojczyzny, ekonomista. Najczęściej pokazywano w tej grupie Kopernika jako lekarza, z kon­ walią w d ł o n i . Raz t y l k o konwalię zastąpił bukiet ziół. Częstość w y s t ę p o w a n i a tego tematu zdaje się w y n i k a ć z ograniczonej liczby wzorów ikonograficznych populary­ zowanych przez p r a s ę , wśród k t ó r y c h w a ż n e miejsce zaj­ muje znany drzeworyt z lilią. On to właśnie stał się źródłem inspiracji zarówno dla postaci uczonego jako lekarza, j a k 38 badania Mikołaja Kopernika, r y t w drewnie, 42,5 x 61 cm też dla konwalii, k t ó r a symbolizuje m e d y c z n ą wiedzę i profesję. Temat ton w y b r a l i m . i n . Serwik, Furgała, Mucha. K o p e r n i k — duchowny, kanonik. K i l k a jest przyczyn, k t ó r e m o g ł y z a w a ż y ć na p o d j ę c i u tego tematu. Najsil­ niejszą i chyba najbardziej b e z p o ś r e d n i ą przyczyną jest w p ł y w k a z a ń i nauk kościelnych, w k t ó r y c h podkreślano stan duchowny Astronoma. D r u g ą w a ż n ą przyczyną jest u t o ż s a m i a n i e szat K o p e r n i k a na jego wizerunkach z su­ t a n n ą . Trzecim powodem mogła b y ć wspomniana już uprzednio tendencja do „ u ś w i ę c e n i a " postaci uczonego, k t ó r y zmieniał zastany p o r z ą d e k nieba, a więc strefy tra­ dycyjnego i wciąż silnie odczuwanego sacrum. Podobne powody w p ł y n ę ł y zapewne i na to, że Kopernik przedstawiany jest kilkakrotnie w czasie modlitwy, czy jako biskup. Z t e m a t y k i patriotycznej w y r ó ż n i a się rzeźba Mariana Karola L e j i Obrońca Olsztyna przed Krzyżakami (il. 22) a k c e n t u j ą c a i t ę k a r t ę w życiu Kopernika. Ponadto przedstawiano Astronoma jako i administratora d ó b r kościelnych. ekonomis 4. P o r t r e t y K o p e r n i k a . R z e ź b i a r s k i portret wiel kiego człowieka niemal zawsze ma charakter reprezenta cyjny, u p a m i ę t n i a j ą c y . S t ą d troska o godne usytuowani postaci, takie, k t ó r e b u d z i ł o b y szacunek, nawiązywało d zasług czy działalności. D o s t ę p n a ikonografia u t r w a l i ł a t r z y w zasadzie wzorce p r z e d s t a w i e ń Kopernika. Popiersie, figura siedząca, figura stojąca, a konkretnie: znany portret t o r u ń s k i , drzeworyt �więc w rajskim ogrodzie (Franciszek Świder) lub s t u d i o w a ł niebo. Ujęcia takie, w k t ó r y c h p u n k t ciężkości przesuwa się z portretu osoby na pokazanie jej w działaniu m o ż n a j u ż zaliczyć do n a s t ę p n e j grupy. 5. S c e n y p o k a z u j ą c e A s t r o n o m a w cza­ s i e b a d a ń . W tej grupie najczęściej spotykamy płasko­ rzeźby względnie r y t w desce (Kaczmarek) i plakietki ceramiczne. Autorzy starali się w nich u k a z a ć uczonego w czasie obserwacji nieba. D o najciekawszych prac tej grupy zaliczam płaskorzeźby Świdra, c e r a m i c z n ą rzeźbę W ł a d y s ł a w y Prucnal ( i l . 28), oraz barwione r y t y w desce Józefa Kaczmarka (il. 20). И. 21. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. drewno, 45 cm. Kopernik, z konwalią i wizerunek z monety 10-złotowej, pomnik Thorwaldsena, pomnik t o r u ń s k i Tiecka. Raczej nieliczne b y ł y na konkursie rzeźby p r ó b u j ą c e transponować możliwie d o k ł a d n i e wzorce portretowe, a i t a m gdzie p r ó b y takie p o d j ę t o , rezultaty nie m o g ł y b y ć dobre, choćby ze względu na możliwości warsztatowe. Ograniczenie bywa jednak b o d ź c e m do szukania innych rozwiązań, do swobodnej, twórczej interpretacji. K o l o r celnie u ż y t y ożywiał i uczytelniał rzeźbę. Portret ukonkretniano akce­ soriami mniej czy bardziej r e a l n y m i : l u n e t ą , k l e p s y d r ą , mapą orbit, astrolabium i t p . Kopernika umieszczano na katedrze, w sytuacji godnej mędrca, uczonego. T a k i j a k K o p e r n i k Tadeusza Cąkały, reprodukowany na okładce N r 2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z 1973 r. O potrzebie „ p o m n i k o w e g o " ujęcia postaci świadczą też projekty p o m n i k ó w Kopernika, wyrzeźbione przez Seweryńskiogo, Gozdocką czy Prucnal. Są to r z e ź b y b ą d ź inspirowano Pieckiem, b ą d ź p o d e j m u j ą c e znane schematy pomnikowe. Jest jednak pewna różnica w m y ś l e n i u . Współcześni rzeźbiarze ludowi s t a r a j ą się u c z y t e l n i ć s y t u a c j ę , wzbogacić symbolem, atrybutem. W k ł a d a j ą więc uczonemu do ręki jego dzieło „ D e revolutionibus...", model u k ł a d u słonecz­ nego czy po prostu globus (Dużyński, Głowiak, Szczepanik, Królczyk, Zwolakiewicz, Stefański, B ą k , Nowakowski i in.). Posługiwano się wzorcem p o m n i k ó w : warszawskiego i toruńskiego, ale z Thorwaldsena zachowano właściwie tylko schemat siedzącej postaci Astronoma z k u l i s t y m przyrządem w dłoni. Niekiedy schemat siedzącego Koper­ nika wpisywano w rozbudowane t ł o , Astronom r o z m y ś l a ł 6. R o l a K o p e r n i k a w d z i e j a c h . W n i e k t ó r y c h pracach K o p e r n i k przedstawiony jest przez pryzmat współ­ czesnych osiągnięć naukowych, widziany na tle historii jako jeden z t w ó r c ó w naukowego ś w i a t o p o g l ą d u . Charak­ terystycznym p r z y k ł a d e m pierwszego ujęcia jest plakietka Stefana Głowiaka, na k t ó r e j K o p e r n i k przedstawiony jest w rakiecie, pędzącej w kosmicznej przestrzeni. W płasko­ rzeźbie Franciszka Ś w i d r a K o p e r n i k znajduje się w niebie, s k ą d obserwuje Ziemię, latające rakiety i sputniki. Astronoma na tle historii wyrzeźbił Tomasz Ligas. N a d e s ł a ł on t r z y płaskorzeźby, na k t ó r y c h w i d n i e j ą : Koper­ n i k , Giordano Bruno na stosie, Galileusz w więzieniu ( i l . 16, 18, 19,). Do tej grupy zaliczam również d w u m e t r o w ą rzeźbę Teodozjusza B u t y ń c a , na której Kopernikowi towarzyszą K o n s t a n t y Ciołkowski, Gagarin i stwór pozaziemski. A u t o r dołączył do swej rzeźby p i ę k n y komentarz, k t ó r y wyjaśnia najlepiej jego z a m y s ł ( i l . 34). R z e ź b ę t ę cenię wysoko, przede wszystkim za t w ó r c z ą m y ś l autora, za jego w y ­ obraźnię. Jeśli jednak od tej strony spojrzymy na konkurs, to na pewno najciekawsze okażą się wtedy 4 d u ż y c h rozmiarów rzeźby ceramiczne Stanisława Zagajewskiego ( i l . 35, 36), w k t ó r y c h t w ó r c a s p o g l ą d a na K o p e r n i k a z perspektywy nie t y l k o ziemskiej, alo i kosmicznej, przywołując z dalekich planet gady, k t ó r e p o d a j ą c łapę w y r a ż a j ą Astronomowi wdzięczność za to, że przyznał r ó w n e prawa m i e s z k a ń c o m wszystkich planet, przedtem p o d p o r z ą d k o w a n y c h Ziemi. Bardzo interesujące — właśnie z p u n k t u widzenia twórczej inwencji, skali w y o b r a ź n i s ą r z e ź b y należące do grupy, k t ó r ą określa zdanie: 7. „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Ziemię". Siłą współczesnej rzeźby ludowej jest swoboda wyobraźni, bogactwo skojarzeń. Rzeźbiarz nie liczy się z t y m , co „ m o ż n a " , a czego „nie m o ż n a " , zawierza intuicji, nie lęka się p o d e j m o w a ć z a d a ń ponad siły, tyle, że rozwiązuje je nie­ kiedy z uroczą naiwnością. Rzadko spotykamy się w dzisiejszej twórczości z rzeźbą m o n u m e n t a l n ą , o wielkiej sile ekspresji, rzeźbą t a k dosko­ n a ł ą j a k dawna ludowa. Siłą i wdziękiem rzeźb współczesnych jest ich barwność, pomysłowość, szczerość i naiwność. Są t u dzieła znakomite o d u ż y c h walorach rzeźbiarskich (Chajca, L u r k i , Palki), ale i takie, k t ó r y c h uroda w y n i k a z bogactwa i pomysło­ wości rozwiązań, z dekoracyjności i naiwnego w d z i ę k u (zamierzonego czy nieświadomego). Nierzadko, j a k np. w rzeźbach Stanisława K o r p y ( i l . 13, 14), anegdota rzeźby wspomagana jest dowcipem, prawdziwie l u d o w y m humorem. I n t e r e s u j ą c e w rzeźbach omawianej t u grupy jest przede wszystkim samo ujęcie tematu. Punktem wyjścia jest t u literacka, poetycka metafora. R z e ź b a zaś jest jej dosłowną i n t e r p r e t a c j ą . Rzadko się zdarza, aby wielkie dokonanie, cały sens życia człowieka m o ż n a było ująć w j e d n y m zdaniu, tak 39 �oelnym i lapidarnym: „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Z i e m i ę " . J u ż sama metafora wyznacza k r ą g p o s z u k i w a ń , uruchamia w y o b r a ź n i ę , podsuwa a n e g d o t ę . Z a s k a k u j ą c a jest różnorodność ujęć, dowcip i trafność plastycznych rozwiązań. Oto najprostsze — Kopernik stoi na naszym globie, wśród gwiazd, a uniesionymi do góry r ę k o m a wstrzymuje Słońce. Podobnie ujmuje temat L u d w i k Oleksy (il. 6). W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w a Chajca (il. 2), Kopernik j e d n ą r ę k ą wstrzymuje Słońce, a d r u g ą uruchamia Ziemię. B y jednak nie b y ł o wątpliwości s t r z a ł k a wskazuje nadany Ziemi ruch. W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w y Prucnal, Kopernik zatrzymuje Słońce w obecności mnicha, przerażonego, j a k b y m i a ł do czynienia z czarami. U Józefa L u r k i wielka Boża dłoń daje Astronomowi klucze do tajemnicy, a co ona oznacza, widać po ruchu ręki — pchającej planety w bieg dokoła Słońca. Nestor ludowych rzeźbiarzy Wincenty Krajewski z i n t e r p r e t o w a ł temat jeszcze inaczej. Kopernik t r z y m a j e d n ą dłoń na globusie, a d r u g ą , uniesioną gestem przysięgi k u niebu, poświadcza słowa widniejące na postumencie: „ J a m za­ t r z y m a ł Słońce, a puścił w bieg Z i e m i ę ! " . P o r ó w n u j ą c ujęcia tematu widać o g r o m n ą pomysłowość i różnorodność, zwłaszcza rzeźb F u r g a ł y ( i l . 1), K o r p y ( i l . 13, 14), Mikołaj­ czyka (il. 3), Adama Zegadły (str. t y t . ) , czy i n n y c h . Czasem ciekawy jest t y l k o p o m y s ł . Oto np. Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i Księżyc, k t ó r e b i e g n ą na cienkich n ó ż k a c h - p a t y c z k a c h wokół wielkiego Słońca, zakutego w d y b y . Czasem jednak m a m y do czynienia z d o j r z a ł y m dziełem, świadomie skomponowanym, w k t ó r y m p o m y s ł zrealizo­ wany jest doskonale warsztatowo, ciekawie rzeźbiarsko. Takie są właśnie t r z y efektowne płaskorzeźby Stanisława K o r p y , bogate w treści anegdotyczne, dowcipne i deko­ racyjne. Wszystkie omawiane t u prace świadczą o zdolności samodzielnego myślenia, o dużej w y o b r a ź n i . Ale akcentując wartości nowe, nie spotykano w dawnej rzeźbie ludowej, warto w s k a z a ć na wciąż silne ciśnienie tradycyjnych sche­ m a t ó w , widoczne w twórczości przede wszystkim rzeźbiarzy starszego i średniego pokolenia. Nawet p o d e j m u j ą c temat konkursu — postać Koper­ nika, o d w o ł y w a n o się do wzorów popularnych w ludowej rzeźbie sakralnej. A l o j z y Stawowy wyrzeźbił np. w kon­ wencji M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem Mikołaja Kopernika na ręku matki ( i l . 9). Można t u oczywiście powiedzieć, że niewielki m u s i a ł b y ć zasób wiedzy o Astronomie, skoro rzeźbiarz w y b r a ł temat t a k marginesowy. Istotne jest jednak, że d e c y d u j ą c się na przedstawienie niezbyt sobie znanej postaci — jako dziecka z m a t k ą -— sięgnął po t k w i ą c ą w świadomości kliszę. Jeszcze silniej w i d a ć ciśnienie dawnych wzorów sakral­ nych w rzeźbach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Kopernika siedzącego, myślącego, d u m a j ą c e g o . Jeden z uczestników konkursu z a t y t u ł o w a ł nawet s w ą p r a c ę „ K o p e r n i k zafrasowany". I I . 22. Marcin K a r o l Leja. Ł u k a w i c a , pow. Limanowa. Kopernik jako obrońca Olsztyna przed Krzyżakami, drewno, wys. 51 cm. I I . 23. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska, pow. Ł a ń c u t . Kopernik obserwujący niebo, ceramika, wys. 22,5 cm. I I . 24 Jan Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kopernik nauczający w Rzymie, drewno, wys. 67 cm. I I . 25. Stefan Głowiak. Pogwizdów, pow. Ł a ń c u t . Kopernik, ceramika, wys. 52 cm. I I . 26. Tadeusz Borkowski. Wiechlice, pow. Szprotawa. Kopernik przy fortepianie, drewno, wys. 29 cm. �Чц 'IZ ��II. 30. Janina Gozdecka. O d r o w ą ż , pow. K o ń s k i e . Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 31. Stanisław Seweryński. Odrowąż, pow. K o ń s k i e , Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 32. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska. Kopernik, ceramika 2 6 x 1 9 cm. Widać więc, że Frasobliwy dopełnił t u schemat przejęty z warszawskiego pomnika Thorwaldsena. W i d a ć to naj­ lepiej w doskonałej rzeźbie S t a n i s ł a w a D u ż y ń s k i e g o ( i l . 11). Schemat Frasobliwego w y s t ę p u j e również w rozbudowanej kompozycji Andrzeja Odrobińskiego, jednej z piękniejszych na wystawie ( i l . 17). Kopernik siedzi t u w pozie Frasobli­ wego na fotelu, a wokół niego roztacza się p r z e s t r z e ń kos­ miczna. Oczywiście to posadzenie Astronoma w fotelu, podobnie jak w znakomitej rzeźbie Sylwestra Gawlaka (il. 15), podyktowano zostało d ą ż e n i e m do bardziej repre­ zentacyjnego ujęcia postaci Kopernika, nie zmienia to jednak faktu, że mniej czy bardziej świadomie, sięgnięto do wzorca Frasobliwego. Cykl Frasobliwych na kopernikowskim konkursie świadczy jednak nie t y l k o o żywej pamięci ikonograficznych schematów, ale i o ich formalizowaniu się, zeświecczaniu. Kto bowiem z dawnych t w ó r c ó w ludowych, rzeźbiących Frasobliwego jako wizerunek Boga, z d o b y ł b y się na to, aby ten wzór ikonograficzny zastosować do postaci czło­ wieka, nawet wybitnego ? Z drugiej strony widzę jednak w t a k i m „ ś w i ą t k o w y m " ujęciu Kopernika t e n d e n c j ę do sakralizacji narodowych bohaterów, a zwłaszcza Kopernika. Oglądając na konkursie różne ujęcia jego postaci odnosimy wrażenie, że t r a k t o w a n y jest często w klimacie legend o ś w i ę t y c h . Uwznioślenie postaci i jej symbolizacja n a s t ą p i ł y więc przez jej „uświę­ cenie", wpisanie w religijne schematy M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem, Frasobliwego, św. Antoniego (np. i l . 10), a może nawet „ M a t k i Boskiej Niepokalanego P o c z ę c i a " . Z k r ę g u reminiscencji biblijnych wywodzi się Dysputa z uczonymi 43 �I I . 33. W a c ł a w Rudnicki. Lendo Ruskie, pow. R y k i . Mikołaj Czesława Czekalika i Kopernik nauczający w Rzymie Jana Krajewskiego. Obok dążenia do sakralizacji w i d a ć w przytoczonych p r z y k ł a d a c h po prostu nawarstwianie się na siebie r ó ż n y c h wzorów. T a k np. w rzeźbach Kopernika jako lekarza, spotykamy się z pierwszym wzorem — drzeworytem przed­ s t a w i a j ą c y m Uczonego z konwalią, k t ó r y to wzór n a k ł a d a się na kliszę ś w . Antoniego, wcześniej istniejącą w pamięci rzeźbiarza. Nie wzory jednak, ale ich interpretacja stanowi o war­ tości wystawy, o jej a t r a k c y j n o ś c i dla widza. N a tle sztuki, oficjalnej, rzeźba ludowa w y r ó ż n i a się odrębnością, świe­ żością ujęcia tematu, barwnością, walorami dekoracyjnymi, naiwnym wdziękiem. Nieporozumieniem b y ł o b y oczywiście ocenianie jej w e d ł u g k r y t e r i ó w stosowanych do rzeźby Kopernik, drewno, wys. 36, cm. profesjonalnej, trudno j ą nawet p o r ó w n y w a ć z dawną, t r a d y c y j n ą , k u l t o w ą r z e ź b ą l u d o w ą . Jest po prostu inna, t a k j a k inne są dziś w a r u n k i i potrzeby kulturowe, tak jak inna jest dziś wieś i jej psychika. Rzecz t y l k o w t y m , a b y obserwując ogromny wzrost liczby rzeźbiących, u m i e ć oddzielić ziarna od plew. Koniun­ k t u r a grozi komercjalizacją, o b n i ż a n i e m wartości rzeczy­ wistych. Ale k o n i u n k t u r a stanowi bodziec aktywizujący twórczo setki ludzi. N i e k t ó r z y o k a z u j ą się uzdolnieni ponad p r z e c i ę t n ą m i a r ę . K o n k u r s y i wystawy, zwłaszcza tak m ą d r z e p o m y ś l a n e i sprawnie zorganizowane, jak t u oma­ wiany, s t a n o w i ą najlepszy przegląd istniejącej w rzeźbie sytuacji, w y z n a c z a j ą rzeczywistą hierarchię wartości. Dla­ tego są t a k w a ż n e . PRZYPISY 1 Inicjatorem i d o s k o n a ł y m organizatorem konkursu szat, W . Skiżyński, A . Słomiński, St. Suchocki, Fr. Świder, St. Wierzbicki, St. Ż y r e k . oraz wystawy b y ł mgr Aleksander Błachowski, d y r e k t o r J e d y n y m argumentem takiego wyodrębnienia byl Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Z okazji w y s t a w y fakt n a u k i w szkole, a więc większego oddziaływania śro­ wydano katalog p t . „Mikołaj K o p e r n i k w rzeźbie ludowej'', dowiska, profesora. Jest t o jednak t y l k o bardziej uchwytne Muzeum Etnograficzne, T o r u ń 1973. W s t ę p A . Błachowski, niż w innych przypadkach, a wcale nie decydujące. Absur­ liczne ilustracje, n o t y o autorach. W s p ó ł o r g a n i z a t o r a m i dalne natomiast wydaje m i się stawianie bariery wieku konkursu b y l i : Departament P l a s t y k i M i n . K u l t u r y i Sztuki, i t o aż 20 lat. Co najmniej od 16— 17 roku młody człowiek W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium Wojewódzkiej Rady Naro­ osiąga j u ż pełnię swej intelektualnej sprawności, wielu dowej w Bydgoszczy, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo żeni się, pracuje, lada chwila — a uzyskają pełnię praw K u l t u r a l n e oraz Cepelia. wyborczych. Historia zna wiele p r z y k ł a d ó w dojrzałości W a r t o t u d o d a ć , że na konkursie ocenia się dzieło twórczej ujawniającej się znacznie wcześniej. „Młodych" a nie rzeźbiarza. Co w i ę c e j — w ocenie zwraca się u w a g ę w y o d r ę b n i o n o 16, ale przyznano i m aż 5 wyróżnień, co | na ciekawe i oryginalne potraktowanie tematu. Zapewne świadczy o pozytywnej ocenie tej grupy. z tego powodu w hierarchii n a g r ó d t a k nisko znalazły się znakomite rzeźby Szczepana Muchy czy w ogóle nie w y ­ 5 J u r y ( k t ó r e m u przewodniczył niżej podpisany) wy­ różniono Sylwestra Gawlaka. odrębniło 121 rzeźb 55 a m a t o r ó w , wyraźnie odbiegających sposobem m y ś l e n i a plastycznego od schematu (stylu?) I nagrody o t r z y m a l i : St. D u ż y ń s k i , J . Gozdecka, ludowego, czy ściślej m ó w i ą c — przyjętego obecnie za St. K o r p a , J . Krajewski, St. Zagajewski. I I nagrody: t y p o w y dla współczesnej r z e ź b y zwanej ludową. W tej T . Butyniec, J . Centkowski, J . F u r g a ł a , J . Kaczmarek, Zagajewskiego W . Krajewski, W ł . Prucnal, St. Seweryński, R . Sęk. I I I : grupie znalazły się m . i n . kompozycje (il. 35, 36) i B u t y ń c a ( i l . 34). T . Cąkała, J . Czerwińska, St. Głowiak, B . Grabski, E . Ra4 : 2 3 44 �Na zakończenie c h c i a ł b y m p r z y t o c z y ć wypowiedzi d w ó c h rzeźbiarzy, k t ó r y c h komentarze do n a d e s ł a n y c h w y r a ż a j ą w s p o s ó b szczególnie i n t e r e s u j ą c y ich i n d y w i d u a l n ą i n t e r p r e t a c j ę t e m a t u . prac Teodozjusz Butyniec Kiedy zobaczyłem dwumetrowy kloc z odstającą nieco spróchniałą odnogą urwaną pociskiem pewnie w ostatnią wojnę, zacząłem się przymierzać z wyimaginowaną postacią mego Kopernika. Kloc był już odpiłowany od pnia i wierzchołka. Postawi­ łem go pod rozłożystym świerkiem, który wcale znośnie chronił od deszczu. Dopóki było ciepło, przychodziłem tu łatem po pracy i starałem się odciąć to co mi do ujrzenia postaci prze­ szkadzało. Dopiero zimą w ciepłym Karołińskim pomieszczeniu przekonałem się, że mój samotny Kopernik nie przynosi mi spodziewanego zadowolenia. Ten wysoki urzędnik Kościelnego imperium Rzymskiego, bez teleskopu w zimnej kamiennej baszcie musi mieć kogoś do towarzystwa. Kiedy już miałem wyciągniętą rękę astronoma trzymającą w garści słoneczne promienie, który odczuł radość ciepła w postaci złotych promieni na głowie i łeżącego na ramieniu baranka, zrozumiałem, że miał i lęk przed czymś z zaświatów, niepokój przed wszędobylską inkwizycją, własnym, światopoglądem, że słońce nie jest tylko ognistą kulą — że ta ręka musi dotknąć postaci „nietutejszej". Które i my rze­ mieślnicy astronomów depczących po srebrnym globie, czasem staramy się sobie je wyobrazić. Skoro patrzymy na tego zuchwalca Kopernika co przed 500 laty poprzestawiał mebłe w niebiosach, nie mogłem sobie odmówić satysfakcji wyrzeźbienia podobizny Ciołkowskiego właśnie na tym na wpół spróchniałym kikucie co pozostał po hitlerowskim pocisku, być może „ryczącej krowie" (moź­ dzierzowej rakiecie). A jeżeli pierwszy pionier rakiet ba­ listycznych na których wznosimy się między planety to i postać astronauty. To mnie zadowoliło. Kopernik dokonując odkrycia mial trudności. Starałem się je pokazać na wysiłku; stojąc na palcach jednej nogi, drugą popycha kolanem ziemię, zaś drugą ręką księżyc. P.S. Niedostatkiem jest to, że nie zdążyłem wyżłobić reszty drewna, która tkwi w postaci słupa, który Kopernik niby obejmuje, no i to że rzeźba nie obraca się, co było iv założeniu. Chyba dokonam tej korekty. I I . 34. Teodozjusz Butyniec, O t r ę b u s y , pow. P r u s z k ó w Mikołaj Kopernik, drewno, wys. 2 m . 45 �Stanisław Zagajewski SKARBIEC MIKOŁAJA KOPERNIKA — LUB WRÓBEL ŚPIEWAJĄCY Chciałem wyrazić to, że ten skarb największy, który Mikołaj Kopernik odkrył, żeby gdzieś schować i ten ptak śpiewający wyśpiewuje tą radość z wielkiego odkrycia i ogłasza całemu światu. Cała forma jest jakby ra­ tuszem na szczycie którego stoi ptak. W ogonie ptaka jest drugi ptaszek, którego się wyjmuje i można zaglądać do skarbu. KOPERNIK NA KSIĘŻYCU I GADY I LUDZIE PRZEDPOTOPOWI Kopernik miał księgę i zapisywał swoje odkrycie i w tym czasie gady przedpotopowe na księżycu zajrzały w jego książkę i jakby zrozumiały sens tego odkrycia i podały łapę Kopernikowi a drugą położyły na księdze i były zadowolone, że zgadły myśl człowieka i teraz mogą sobie podać ręce i rzeźba jest na planetach. ŁAJKA 1 BI EŁK A NA KSIĘŻYCU Jest z tyłu Kopernik na księżycu jak stawia slup graniczny, gady cieszą się, że człowiek się zjawił i Ame­ rykanie i Rosjanie podają sobie ręce. A Łajka i Biełka utorowały człowiekowi drogę na księżyc. Tot.: A. Grodzicki — il. 10, 33, 34; Jan Świderski — il. 1-9, 11-32, 35, 38. St. Zagajewski. Włocławek. I I . 35. Skarbiec Kopernika, wys. 69 cm. I I . 36. Kopernik na księżycu, wys. 73 cm. Ceramika. �