https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccbec2036551964971a2cfde3b57dfcc.pdf 1319be452959a3828cb459fe72acc888 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Afryka - sztuka malarstwo nieprofesjonalne Afryka - malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4186 Title A name given to the resource Malowidła współczesnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.3-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Я If? «Г* INTERNATIONAL. 4» ш\ •iRBEH STÜDIO. I I . 1. Salon fryzjerski. Zaria (Nigeria). Jacek Olędzki MALOWIDŁA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI Chciałbym p r z e d s t a w i ć garść w r a ż a ń zgromadzo nych w czasie p o d r ó ż y do 13 krajów a f r y k a ń s k i c h . Był to m ó j pierwszy k o n t a k t z wielkim kontynentem. 300-dniowa lekcja, najczęściej pod g o ł y m niebem (ani jednego noclegu w hotelu), zdecydowanie o charakterze biwakowym. Sprzyjało to k o n t a k t o m z przedmiotem po­ szukiwań, ale t e ż ograniczało szanse dociekliwszego po­ znania wciąż nowych z a g a d n i e ń , jakie w y ł a n i a ł y się za k a ż d ą setką przebytych k i l o m e t r ó w . Cała zaś trasa liczyła ich blisko 30 000'. Czego p o s z u k i w a ł e m ? W zasadzie z a r ó w n o t y t u ł , jak i zamieszczone t u zdjęcia, o d p o w i a d a j ą na to pytanie. Chciałbym jednak odpowiedzieć na nie ściślej. Przedtem konieczna jest k r ó t k a informacja. W literaturze poświęconej sztuce plemiennej Afryki malarstwo na tle innych rodzajów twórczości artystycznej przede wszystkim rzeźbiarskiej, nie m ó w i ą c j u ż o muzycz nej i tanecznej, przedstawia się zdecydowanie najskromniej Pomijam t u r y t y i prehistoryczne malarstwo naskalne które stanowi o d r ę b n y rozdział w dziejach sztuki a f r y k a ń skiej. Czy jest to jednak obraz prawdziwy? F a k t e m jest że w plastycznej twórczości plemiennej, jaka rozwijała się na obszarach A f r y k i do ostatnich dziesiątków lat X I X w dominowała zdecydowanie rzeźba. Jest ona bez w ą t p i e n i a dla tego k o n t y n e n t u zjawiskiem niesłychanie charaktery stycznym. Przypomina to nieraz sytuacje znane z Europy szczególnie z Polski, L i t w y lub Słowacji, kiedy stwierdzamy w jakiejś grupie terytorialnej n i e z w y k ł y wprost rozwój r z e ź b i a r s t w a (np. figuralnej rzeźby religijnej) przy swoistych niedostatkach wypowiedzi malarskiej, występującej w tak skromnych rozmiarach, j a k malatury garncarzy i stolarzy lub pisankarstwo. Ale w opracowaniach sztuki A f r y k i podobne niesamoistne formy wypowiedzi malarskiej są z reguły pomijane. Gdyby zaś je uwzględnić, okazałoby się, że malarstwo wcale nie jest nieobecne w tej sztuce. Zresztą doskonale znane są fakty wspaniałego rozkwitu sztuki malarskiej w Sudanie i E t i o p i i . To prawda, że jest to sztuka innej zasadniczo tradycji kulturowej, bo nawią­ zującej do bardzo wczesnego chrystianizmu i t y c h syste­ mowych u k ł a d ó w kulturowych, k t ó r e bliższe są feudalnym u k ł a d o m europejskim i bliskoazjatyckim aniżeli afrykań­ skim. Zdecydowanie jednak afrykański rodowód ma t a sztuka, a w niej również malarstwo, k t ó r e rozwijało się w okresie od X V I do X I X w . na obszarze „ f e u d a l n y c h " p a ń s t w i miast w zachodniej Afryce (Nigeria, Mali i in.). Chodzi t u przede wszystkim o malatury ścienne pałaców i d o m ó w . Jest to j e d n a k ż e — j a k powiedzieliśmy — sztuka „ f e u d a l n a " , dodajmy jeszcze — miejska. Nie m o ż n a też jej wywodzić od społeczności plemiennych — pasterzy, rol­ n i k ó w (kopieniaczy) czy t e ż l u d ó w zbieracko-łowieckich. W r ó ć m y więc do postawionego na wstępie pytania. Czy tradycyjne społeczeństwa plemienne A f r y k i legity­ m u j ą się w zakresie sztuk plastycznych dokonaniami kompletnymi, w k t ó r y c h harmonijnie związane są działania podstawowe — rzeźbiarskie, malarskie i t z w . rzemiosło artystyczne — czy też t a k nie jest. Jeśli nie, to czy w naj­ nowszych czasach obserwujemy trwanie przy dawnym 3 �modelu czy „odejście" od niego. Jeśli mamy do czynienia z „odejściem", to czy m o ż n a je u z n a ć za przejaw swoistej kompensaty, względnie czegoś zasadniczo innego, przez co i w jakiej mierze uwarunkowanego. Tak w zarysach s t a r a ł b y m się określić cel poszukiwań i zarazem p o w ó d przedstawienia zgromadzonych materia­ łów w piśmie z a j m u j ą c y m się s z t u k ą l u d o w ą Polski. Twórczość środowisk wiejskich, dawnych plemiennych i środowisk o charakterze plebejskim lub proletariackim współczesnych ośrodków miejskich — rozróżnienia te nie zawsze rysują się wyraziście, ale p r z y j m i j m y je na razie. Zacznę od przedstawienia przejawów działań malarskich z j a k i m i s p o t k a ć się m o ż n a najczęściej w miastach. Szyldy. Malowidła o t y m przeznaczeniu należą do nader cha­ rakterystycznych w wielu krajach afrykańskich. Szczególnio szyldy fryzjerskie — wzorniki strzyżenia i zaplatania wło­ sów uznać należy za charakterystyczne dla A f r y k i ; w tak rozwiniętej postaci nie znane są bowiem nigdzie indziej na świecie. Szyldy te związane są ściśle z obszarami A f r y k i zwanej czarną. Pojawiają się sporadycznie w Nigrze i K e n i i , a w y s t ę p u j ą w ogromnym nasileniu na c a ł y m bodaj ob­ szarze Nigerii. Z d a r z a j ą się również w Kamerunie, Zairze i Republice Środkowoafrykańskiej. Nigeria to jeden z najbardziej zaawansowanych w roz­ woju społeczno-gospodarczym krajów A f r y k i . K r a j wybitnie m u r z y ń s k i o najciekawszej historycznie przeszłości i zarazem niezwykle burzliwie kształtującej się współczesności. W daw­ nych dzielnicach wielkich miast prastarych k u l t u r — Ife, Benin, Bida, Oszogbo, Zaria, Kano żyją zasiedziałe, mnogie zbiorowości. P r z e t r w a ł o t u wiele s k ł a d n i k ó w dawnego obyczaju miejskiego, a jednocześnie n a w a r s t w i ł y się żywio­ łowo w stopniu n a j w y ż s z y m współczesne formy z a c h o w a ń i sposoby życia. Jest to m e l a n ż wartości z j a k i m s p o t k a ć się m o ż n a t y l k o w n i e k t ó r y c h najludniejszych miastach-portach Dalekiego Wschodu. W zgiełku, w n i e b y w a ł y m zagęszczeniu t ł u m u , j a k i w y p e ł n i a wąskie uliczki starego K a n o , Zari, B i d y , naj­ u b o ż s z y c h dzielnic t y c h i innych miast nigeryjskich, agre­ sywne barwy — czerwieni, zieleni, żółci (tła szyldów) — a t a k u j ą szczególnie skutecznie. Poprzez zwielokrotnienie i n i e p o w t a r z a l n o ś ć w p r o w a d z a j ą oczekiwany ład. Sens zaś zawarty w wizerunkach szyldowych stwarza optymi­ s t y c z n ą wizję człowieka zindywidualizowanego w t ł u m i e . Podobne odczucia t o w a r z y s z y ć m u s z ą klientom tamtejszych salonów fryzjerskich, salonów „ m i ę d z y n a r o d o w y c h " (jak w s k a z u j ą napisy), w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a co najmniej kilkanaście propozycji przemiany czy zamanifestowania swego ja. I t a k i też chyba z a m y s ł towarzyszy samym fryzjerom, skoro d o k o n u j ą szczególnych s t a r a ń reklamo­ wych, nie zrażając się k o n k u r e n c j ą . B y w a , że salony fryzjer­ skie prawie sąsiadują ze sobą. W K a n o na jednej t y l k o uliczce naliczyłem ich kilkadziesiąt. „ W y b i e r z swój s t y l " , „ w y b i e r z j e d n ą " (z fryzur), „wejdź t u " , i t d . Napisy te to ś w i a d e c t w o , że golarze m a j ą świadomość swego p o s ł a n n i c t w a . W y r a ż a j ą go też w takich oto propozycjach „ s t y l u " : s t y l „ C l a y " (od sławnego bok­ sera a m e r y k a ń s k i e g o ) , policyjny (również a m e r y k a ń s k i ) , federalny, „ S a p h i m o " (od Armstronga), „ K e n n e d y " , , , E l v i s " (od Presleya), l o n d y ń s k i , młodego Amecalo, James Brown, artystyczny, wodzowski, „ O l y d e " , „ B a y " , marynarski, „ S l a n t i n " , Low, beatlesowski, „ A f r o " , „ S a h a r a " , „ S a l o m e y " . Są to t y l k o najczęściej spotykane style, d o c h o d z ą bowiem do nich style kombinowane, np. p e ł n y beatlesowski czy saharyjsko-beatlesowski ( i l . 1—8, 12). N a dawniejszych szyldach, p o c h o d z ą c y c h prawdopo­ dobnie sprzed 10—20 lat, wzorce b y w a j ą uboższe. Na j e d n y m z nich wymalowano 8 propozycji, w t y m : styl �ITERNATIONAt' 27 У О Ш А -Sr. ' / . X A K t A - ,y, t 3 �federalny, „ G h a n a " , „ S a h a r a " , ,,Canada" i „ A b a m s o s " (il. 6). Wszystkie te wzorniki fryzur męskich pochodzą t y l k o z Nigerii. W innych krajach, w m i a r ę tego j a k maleje p o p u l a r n o ś ć samych szyldów, zmniejsza się również liczba proponowanych sposobów strzyżenia. W K e n i i zanoto­ w a ł e m takie na p r z y k ł a d nazwy s t y l ó w : „angielski", „ a m e ­ r y k a ń s k i " , „ a f r y k a ń s k i " , „ M c h i n t o " , „ K o m e r e r a " i „Teen-age" (młodociany). W większości t y c h szyldów lansowany jest styl tzw. mocnego m ę ż c z y z n y (bokserski, marynarski, policyjny, wodzowski), lub czegoś zbliżonego do naszego niegdysiej­ szego bikiniarza czy rosyjskiego stilagi (style: federalny, „ G h a n a " , ,,Canada" — k a ż d y z plerezą). Dołączają się do tego wzorce nawiązujące do sposobu czesania się sław­ nych śpiewaków (Armstrong, Presley i in.), mężów stanu, j a k Kennedy, a t a k ż e ogólnokulturowe — saharyjski, ame­ r y k a ń s k i , a f r y k a ń s k i czy angielski. W najnowszych szyldach pojawiają się wizerunki bez nazwy, ale j a k ż e charaktery­ styczne— twarze w okularach „ d o b r z e u ł o ż o n y c h " m ł o ­ dzieńców, k r ó t k i e włosy, uczesanie bez ż a d n y c h „ e k s t r a ­ wagancji" ( i l . 1, 5). Nazwy poszczególnych fryzur, względnie ich numeracja p o r z ą d k o w a na szyldzie-wzorniku ( i l . 1—6, 12) przy jedna­ kowej cenie k a ż d e g o wzoru ( i l . 7) g w a r a n t u j ą swobodne porozumienie się m i ę d z y klientem i fryzjerem. Szyldy te są rozwinięciem swoistego savoir-vivre'u wszelkich salonów fryzjerskich. W przeciwieństwie jednak do w z o r n i k ó w - f o t o grafii, k t ó r e w innych salonach w większej mierze służą celom dekoracyjnym niż p r a k t y c z n y m , a f r y k a ń s k i e ma­ l u n k i m a j ą przede wszystkim znaczenie „ u ż y t k o w e " , służą porozumieniu m i ę d z y „fryzjerem ekspertem", „fryzje­ rem m i ę d z y n a r o d o w y m " a klientem. Oprócz fryzjerów d y s p o n u j ą c y c h salonami prosperują w wielu krajach a f r y k a ń s k i c h , w miastach i wsiach — golarze, k t ó r z y d o k o n u j ą najprostszej operacji zgolenia włosów do gołej s k ó r y . Przy czym zarówno klient, jak i golarz, siedzą na ziemi. Ten t r a d y c y j n y sposób golenia głowy do gołej s k ó r y lub z pozostawieniem bardzo krótkich włosów nazywany jest często saharyjskim, bo w rejonie bezwodnym i s t a ł y c h burz piaskowych utrzymuje się on najtrwalej, m a j ą c przede wszystkim uzasadnienie prak­ tyczne. A zatem, jeśli w salonach fryzjerskich uwzględniane jest tego rodzaju saharyjskie strzyżenie, to jest ono zarazem j e d y n y m u s t ę p s t w e m na rzecz t r a d y c j i . Afrykańscy fryz­ jerzy, j a k wszyscy reprezentanci tego zawodu na świecie, włączeni są w wielkie dzieło propagowania m ó d światowych. Dodajmy jeszcze, że to salonowe fryzjerstwo obejmuje w Afryce s w ą działalnością głównie mężczyzn. Sporadycznie t y l k o (oczywiście nie w k a ż d y m k r a j u i nie w każdj^m mieście t a k samo) w salonach czesze się kobiety. Lanso­ wane są przy t y m również t y l k o fryzury współczesne, nawet jeśli b y ł y niegdyś pierwotnymi. W s p o m n ę t u o „afro", tak popularnej fryzurze w ś r ó d pewnych grup Murzynów a m e r y k a ń s k i c h , a t a k ż e w ś r ó d E t i o p c z y k ó w obojga płci. W k i l k u krajach czarnej A f r y k i jest to aktualny szlagier elegancji damskiej. W Tanzanii afro noszone jest nagminnie przez p r o s t y t u t k i . Natomiast ogół m ł o d y c h i w średnim wieku kobiet a f r y k a ń s k i c h r ó ż n y c h środowisk i warstw społecznych, a t a k ż e całkiem m a ł e dziewczynki, kultywują fryzury tradycyjne. Pewne wzory (np. oplatanie nitkami k ę p e k włosów, t a k aby p o w s t a ł y z nich sztywne „pręciki", n a s t ę p n i e splatanie włosów w niezliczoną ilość drobnych w a r k o c z y k ó w , t r z y m a j ą c y c h się blisko głowy (il. 11) wy­ s t ę p u j ą na c a ł y m obszarze A f r y k i , niezależnie od granic p a ń s t w o w y c h i różnic etnicznych, z k t ó r y m i b y ł y pierwotnie I 6 �6—8. Szyldy fryzjerskie: Zaria (Nigeria), Babadju (Bamileke, Kamerun), Enugu (Nigeria). �П. 9. Zakład fryzjerski. Bamenda (Kamerun). I I . 10. Salon fryzjerski, N a n j u k i (Kenia). ściśle związane. To tradycyjne fryzowanie kobiet nie wy­ maga salonu, odbywa się przed domem. Cały „ w a r s z t a t " fryzjerski stanowi niski stołeczek dla k l i e n t k i , spora ilość nici oraz drewniany solidny grzebień „ p i o n o w o - w z d ł u ż n y " (w odróżnieniu od naszego, k t ó r y jest ,,poziomo-poprzeczny"). W p o r ó w n a n i u do tej damskiej obyczajowości, tak silnie powiązanej z t r a d y c j ą a f r y k a ń s k ą , jeszcze dobitniej rysuje się rola męskich salonów. Jest ona t y m bardziej doniosła, że w salonach t y c h dokonywane s ą nie t y l k o zabiegi toaletowe. Otóż często zdarza się, że obok s z y l d ó w wzorników w y g l ą d u głowy zawieszane są na ścianach pla­ katy, odezwy, sentencje, mapy, w y c i n k i gazetowe i t p . , propagujące aktualne treści społeczno-polityczne w Afryce czy nawet na świecie ( i l . 10). W takich otoczeniach zabiegi fryzjerskie n a b i e r a j ą bez żadnej przesady znaczenia ideo­ wego. S t ą d t e ż fryzjerskie szyldy afrykańskie m o ż n a b y u z n a ć za przejaw czy symbol sztuki ideowej, „głęboko z a a n g a ż o w a n e j " — przynajmniej w procesy cywilizacyjne obejmujące Afrykę. Naiwna formuła wyrazu plastycznego, zdecydowanie amatorski (lecz nie niezarobkowy) charakter t y c h malo­ wideł, przy szczegółowym ukazywaniu cech określonych „ m o d e l i " , pozwalają mówić o szczerości i swoistej żarliwości środowiska t y c h afrykańskich malarzy i odbiorców ich dzieł. W n i e k t ó r y c h malowidłach artysta uzupełnił wzorniki w y o b r a ż e n i e m fryzjera przy pracy ( i l . 6, 8). W y o b r a ż e n i a te nie pozostawiają j u ż ż a d n y c h wątpliwości, j a k bardzo bezpośredni i śmiały jest sposób widzenia t y c h a r t y s t ó w . N i e k t ó r z y podpisali swoje dzieła nazwiskiem. Czasem t e ż uzupełnili oni nazwisko d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą : „ B y super­ man artis co boy B . Kasuwa Zaria c i t y " albo „ R a i n B o w Arts N o K o g u i R. D . E n u g u " . W a r t o jeszcze powiedzieć, że twarze na szyldach nie są malowane na ciemno, t a k aby p o z o s t a w a ł y w zgodzie z rzeczywistym w y g l ą d e m osób do jakich się odnoszą. Twarze te s ą białe, żółtawe, różowawe i czasami tylko „ s z a r e " , czyli odpowiadające m u r z y ń s k o ś c i . Nie zawsze też ukazywane są rysy negroidalne, często zaś są wyraźnie upodabniane do rysów „ludzi b i a ł y c h " . Malowanie twarzy na biało, żółtawo czy różowawo wiąże się niewątpliwie z t r u d n o ś c i a m i technicznymi, jakie m u s z ą n a w i e d z a ć nie­ wprawnego a r t y s t ę , kiedy pragnie wyraziście i szczegółowo w y o d r ę b n i ć na malowidle ciemny zarost i włosy od nie­ mniej ciemnego lica. Ale jest t e ż inna zasadniczo przyczyna, że twarze te nie są ciemne. Podobnie bowiem j a k biali u siebie w Europie (lecz nie w Afryce) zabiegają, aby mieć twarze opalone i to j a k najciemniej, t a k Afrykańczycy zdani na niezmienność barwy twarzy rozjaśniają je „umow­ nie", d o k o n u j ą c swoistej falsyfikacji swych wizerunków. D ą ż e n i e to najsilniej uwidacznia się w życzeniach klienteli afrykańskiej, odwiedzającej z a k ł a d y fotograficzne; sprawa „ ł a d n o ś c i " dotyczy najczęściej nie wyrazu oczu czy zmarszczek, lecz jasności ciała. Wydaje się więc, że biała twarz i nieafrykańskie rysy w i z e r u n k ó w szyldowych, tak j a k a m e r y k a ń s k i czy europejski styl czesania, jest prze­ jawem dążenia o szerszych aspiracjach, aniżeli t y l k o este­ tyczne, bo odnoszącego się do idei więzi czy utożsamienia się z cywilizowaną ludzkością na świecie. P r z e j d ź m y do drugiej grupy malowideł, z jakimi spotykamy się w pewnych krajach afrykańskich, a które wiązać m o ż e m y z działalnością a r t y s t ó w miejskich. Mam t u na myśli m a l o w i d ł a oraz napisy spotykane na środkach lokomocji, głównie ciężarówkach swoiście przystosowanych do transportu znacznej liczby osób. Przyozdabianie takich p o j a z d ó w w różne w y o b r a ż e n i a , głównie zwierząt i ludzi, oraz zaopatrywanie w specjalne napisy-nazwy, a także sentencje spotyka się podobnie j a k malarstwo szyldowe w n a j w i ę k s z y m nasileniu na obszarach Nigerii. Łączy się ono z żywiołowym rozwojem prywatnej inicjatywy w orga­ nizowaniu masowych ś r o d k ó w transportu i komunikacji. W Tanzanii i E t i o p i i , gdzie ś r o d k i te zostały upaństwo- ����wionę, gdzie k u r s u j ą regularnie autobusy, nie spotykamy się oczywiście ze spontanicznymi formami przyozdabiania aut. Podobnie rzecz się przedstawia t a m gdzie środki transportu i komunikacji — j a k np. w K e n i i — s t a n o w i ą własność wielkich przedsiębiorstw przewozowych. Ale już w Sudanie, w k t ó r y m tak j a k w Nigerii, prosperują liczni drobni trans­ portowcy, obserwujemy podobne zjawisko. Malunki i napisy p r z y o z d a b i a j ą c e c i ę ż a r ó w k i - a u t o b u s y , furgonetki i mikrobusy na szlakach nigeryjskich m a j ą dosyć jednoznaczny sens. Służą przede wszystkim w y o d r ę b ­ nieniu określonego pojazdu i jego właścicieła-przedsiębiorcy spośród licznej rzeszy jemu podobnych. Tak j a k nazwy: „ B ł ę k i t n a s t r z a ł a " , „ O r i e n t - e x p r e s s " czy nasze — „ K r a k u s " , „ B e r o l i n a " i „ N e p t u n " na pociągach, tak w Nigerii na samochodach — „ S u p e r - m a n " , „ D e m o o n service" lub „Apollo 1 1 " w y r a ż a j ą t ę s a m ą p o t r z e b ę oznakowania. Ale potrzeba ta w wydaniu nigeryjskim jest niewątpliwie pełniejsza. T y m bardziej że w y m y ś l o n y m przez właścicieli nazwom pojazdów t o w a r z y s z ą często różnego rodzaju napisy-sentencje, k t ó r e łącznio z malunkami w y r a ż a j ą swoistą filozofię życiową (il. 14, 15). Dzięki mobilności przedmiotu, na k t ó r y m umieszczono napisy i malowidła, ta filozofia głoszona jest z d u ż ą skutecznością i ma nie­ wątpliwie służyć tonowaniu czy zapobieganiu niezadowo­ lenia pasażerów. B y w a bowiem, że przewozi się ludzi w t y c h pojazdach niczym śledzie w beczkach. I wówczas jak hasło na jednym z szyldów fryzjerskich — „ T y l k o Pan Bóg się nie m y l i " , tak napis na ciężarówce-autobusie stwierdzający, że „ L u d z i e rosyjscy nigdy się nie ś p i e s z ą " służyć ma jako argument na rzecz przewoźnika. Przypatrzmy się zresztą i n n y m jeszcze nazwom i napisom: KTO W I E Ż Y J I P O Z W Ó L ŻYĆ N I E MA NIC STAŁEGO P R Z E T R W A J I N I G D Y SIE N I E B Ó J BEZPIECZNA JAZDA NADZIEJA I ODWAGA BÓG ZNA SWOICH L U D Z I N I K T PONAD BOGIEM N I E M A K R Ó L A N A D BOGA BÓG M N I E P R O W A D Z I NIC PONAD BOGIEM WIERZE BOGU MOIM PANEM BÓG BÓG N I E WYMYŚLIŁ ZEGARA K R Ó L N I E JEST BOGIEM Z JEGO Ł A S K I Z BOGIEM P S A L M 19 P S A L M 121 P S A L M 11 MIŁOSIERDZIE D Z I E Ł O BOGA K R Ó L PRZYSZŁOŚCI ZABAWNY CHŁOPAK PRZYSZŁOŚĆ JEDNOŚĆ ODWAGA Napisy te wykonane są zazwyczaj z d u ż ą s t a r a n n o ś c i ą , wielkimi „ p l a s t y c z n y m i " literami, są żółte, ocieniowane czerwienią, białe, ocieniowane czernią i t d . Nierzadko przy­ ozdabiają je k w i a t y . I co jest najważniejsze, wkompono­ wane są one w m a l u n k i w y o b r a ż a j ą c e słonie, l w y , pantery, krokodyle, koguty, anioły, k r z y ż e , bukiety k w i a t ó w , uskrzydlonych ludzi, błyskawice, gwiazdy i liczne inne tematy. D u ż o prawdziwej radości przynosi oglądanie na spec­ jalnych parkingach w większych miastach nigeryjskich 12 18 lub k a m e r u ń s k i c h zgromadzonych t a m w d u ż y c h ilościach t y c h p o t ę ż n y c h ciężarówek, z k t ó r y c h k a ż d a jest swoistą w ę d r o w n ą galerią wizualnych d o z n a ń . A u t o r a m i napisów i malowideł są zazwyczaj malarze miejscy, ci sami k t ó r z y w y k o n u j ą szyldy fryzjerom i nie t y l k o fryzjerom. Oto szyld: „ P r e m i e r a t a b a k i z Dolnego E n u g u " ( i l . 17). Szyld jest dwustronnie malowany. N a pierwszej i drugiej stronie powtarza się: „ I n o m a premier t a b a k i dolne Enugu. Premier t a b a k i rozwiązuje wszystkie problemy. To wspo­ maga na u m y ś l e . To przynosi ulgę w smutkach. Zawsze do uzyskania u ... (adres)". Ponadto z obydwu stron przed­ stawiony jest sam I n o m a przy pracy. W czymś, co przy­ pomina m a s z y n k ę do mięsa, miele t a b a k ę , po k t ó r ą usta­ w i l i się ludzie w kolejce. W scenie frontowej jest ich czterech i kolejkę otwiera biały człowiek, na odwrocie zaś za czar­ n y m stoi biały i postaci jest więcej. Wreszcie całość uzupełnia również z jednej i drugiej strony malunek przedstawiający człowieka pod drzewem, z k t ó r e g o zwisa sznur. Przy ma­ lunkach znajduje się o b j a ś n i e n i e : „ P r z y k ł a d . Pewnego dnia w m o i m mieście Opobo m i a ł e m k ł o p o t y z rodziną i p o s t a n o w i ł e m powiesić się z tego powodu. K i e d y chciałem się j u ż powiesić, p r z y p o m n i a ł e m sobie w pobliżu drzewa, że w mojej torbie znajduje się tabaka. W t e d y pomyślałem sobie, że nie jestem j e d y n y m , k t ó r y ma k ł o p o t y z rodziną. W t e d y premier t a b a k i ocalił mnie od przedwczesnej śmierci". Z drugiej strony opis tego zdarzenia jest nieco szczegółowszy i samo zdarzenie rozpoczyna się od „ O n e night . . . " Szyld ten n a m a l o w a ł R a i n Bow z Enugu. R ó w n i e starannie wykonane szyldy, r e k l a m u j ą c e usługi k r a w c ó w , szewców, stolarzy ozy fotografów spotyka się w licznych miastach południowej i zachodniej Nigerii. ��Malowidło na śoianio baru. Busisi n . jeziorem W i k t o r i a (Tanzania). I I . 22. Malowidło w barze. M a i . Gdo K i a r i . Nasadżineli (Tanzania). I I . 23. Malarz Suly z Dawanau (Nigeria). �23 Sporadycznie pojawiają się również w n i e k t ó r y c h miastach Kamerunu, Zairu, K e n i i ( i l . 16). Ostatni z p r z y k ł a d ó w dużych r o z m i a r ó w to m a l o w i d ł o na frontonie b u d y n k u reklamujące fotografa. W miasteczku, z k t ó r e g o pochodzi to malowidło, w podobny sposób reklamowane b y ł y usługi krawca, szewca oraz rzeźnika. W Nigerii ci właśnie rze­ mieślnicy k o r z y s t a j ą w swych szyldach-reklamach z t y t u ł u nie mistrza lub majstra, lecz doktora. D o k t o r szewc, kra­ wiec i t d . T y t u ł y doktora i premiera {prime minister) m o g ą świadczyć o wysokiej pozycji społecznej t y c h rzemieślników albo też o niezłym poczuciu humoru, zrozumieniu śmiesz­ ności wszelkiej poważnej t y t u l a t u r y . Prawdopodobnie w grę wchodzi jedno i drugie. Osobną w dużej mierze dziedziną w ś r ó d malowideł rozwijających się w miastach są dekoracje b a r ó w . W Afryce, w warunkach tropikalnych, są to instytucje o szczególnym znaczeniu. Sprzedaje się w nich przede wszystkim w znacz­ nych ilościach napoje chłodzące. W m a ł y c h wsiach, całkiem w buszu, z dala od w i ę k s z y c h ośrodków, m o ż n a zawsze natrafić na dobrze zaopatrzony bar i o t r z y m a ć n a p ó j wy­ jęty z lodówki. B a r y te spełniają często rolę k l u b ó w , w k t ó ­ rych gromadzi się starszyzna i młodzież. Służą przejezdnym, chętnie goszczą w nich biali (ale t y l k o przejezdni). Sprzedaż piwa czyni nieraz z t y c h i n s t y t u c j i miejsca rozpusty, co często znajduje wyraz w m a l o w i d ł a c h p o t ę p i a j ą c y c h zdecy­ dowanie pijacki obyczaj. Temat antyalkoholowy rozwijany b y w a niekiedy w rozbudowane sceny, sugestywnie u k a z u j ą c e zgubne skutki picia. Stosowne obrazki p o k r y w a j ą wszystkie ściany baru, t o w a r z y s z ą i m objaśnienia tekstowe. Jest to pozy­ tywny w y n i k u m o r a l n i a j ą c e j działalności misji, a t a k ż e surowych obostrzeń, wprowadzanych przez n i e k t ó r e r z ą d y . W Zairze i w Republice Środkowoafrykańskiej obowiązuje zakaz picia piwa w biały dzień. Gdzie indziej jednak ten sam temat ujmowany bywa dyskretniej. W pojedynczych, nie z w i ą z a n y c h ze sobą scenach ukazywana bywa szafarka, pijący i (niczym rezultat) taniec. A b s t r a h u j ą c od tego czy podobne malowidła w barach spełniają swą d y d a k t y c z n ą rolę, należy stwierdzić, że p i j a ń s t w o nie jest p i ę t n e m A f r y k i . Jeśli się pojawia, to w formie łagodnej i chyba częściej na wsi niż w mieście, a jego rozsadnikiem jest nie tyle bar, co obyczaj pędzenia przez wieśniaków wina palmowego i spożywanie go rytualnie przy wszelkich o b r z ę d a c h i uroczystościach. I n s t y t u c j a baru jest miejscem przekazywania wizual­ nego innych jeszcze treści. Landszaft u k a z u j ą c y p r z y r o d ę a f r y k a ń s k ą , zawsze z palmami, często z d z i k i m i zwierzę­ t a m i w dżungli, lśniące w słońcu rozlewiska wielkich rzek, po k t ó r y c h p ł y n ą pirogi — oto akcesoria baru, którego właściciel chce u r a c z y ć przybyszy z dalekich stron. Bliższe natomiast stałej klienteli są obrazy sławiące męskość, j a k w malowidłach u k a z u j ą c y c h walczącego ze słoniem lub lwem (il. 19), wreszcie piękne malowidło — mocują­ cego się z ciężarem ( i l . 20). Ten ostatni obraz nawiązuje do szczególnie popularnej t e m a t y k i sportowej. W algier­ skich barach na Saharze mogłem podziwiać dowody t y c h zainteresowań w d u ż y c h obrazach olejnych, sławiącycłi sukcesy algierskiej reprezentacji piłkarskiej. Przedstawieni na nich b y l i zawodnicy obu d r u ż y n . Jeden z obrazów u k a z y w a ł w a l k ę ciemniejszoskórych Algierczyków z całkiem białą d r u ż y n ą p i ł k a r s k ą . W t y m samym barze w miejscowości I n Salah, obok 15 �11. 24, 25. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. Mai. Suly. 16 �I I . 26, 27. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. M a i . Suly. 17 �obrazów z p i ł k a r z a m i , znajdował się mniejszych r o z m i a r ó w obrazek malowany przez tego samego a r t y s t ę . P r z e d s t a w i a ł on wielbłąda i lwa. Lew rozparty na grzbiecie w i e l b ł ą d a szarpał garb swojej ofierze. Obrazek ten u z n a ć m o ż n a jako znamienny dla t e m a t y k i , k t ó r a przewija się w m a l o w i d ł a c h wielu b a r ó w położonych przy s ł a w n y c h szlakach. W barach północnej Tanzanii oraz K e n i i t e m a t y k a ta bywa d o m i n u j ą c a , a często nawet wyłączna. Zwierzęta afrykańskie to przede wszystkim słoń i lew, ale t a k ż e g r o ź n y niezwykle bawół, wąż i ptak, k t ó r y nie lęka się węży ( i l . 22). Z d a r z a j ą się również w y o b r a ż e n i a innych z w i e r z ą t : nosorożec, k r o k o d y l i najrzadziej żyrafa. Dlatego chyba najrzadziej, że z zasady wszystkie te bary m a j ą nisko położone stropy... W y o b r a ż e n i a t y c h zwierząt ukazywane są nieraz w wielkich malowidłach p o k r y w a j ą c y c h fronton b u d y n k u , a t a k ż e poszczególne ściany w sali lub salach baru. W y ­ czuwa się w t y m malarstwie swoisty resentyment dla afry­ kańskiej fauny. Pojawił się on zapewne w najnowszych czasach i nie tyle jako coś samoistnego, lecz w y n i k a j ą c e g o z innej potrzeby — przypodobania się licznym rzeszom m y ś l i w y c h i t u r y s t ó w n a w i e d z a j ą c y c h p a r k i i rezerwaty, jedyne miejsca, w k t ó r y c h te zwierzęta p r z e t r w a ł y . W po­ bliżu t y c h miejsc wszystkie bary przyozdabiane są z reguły w y o b r a ż e n i a m i zwierząt. I c h stylistyka p o w t a r z a j ą c a się, mało zindywidualizowana, bliska jest stereotypowej figuracji, w której m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnej roli ilustracji z książek dla dzieci. Niekiedy jednak pojawiają się prawdziwej urody malunki, w k t ó r y c h podziwiać m o ż n a zarówno z n a k o m i t ą formę, jak też p o w a ż n y stosunek malującego do popular­ nego tematu. I chyba bez przesady m o ż n a powiedzieć, że w Afryce t y l k o w barach, przy t y c h skromnych malo­ widłach zrodzić się może, albo już się rodzi uszanowanie pośród ludzi miejscowych dla jednego z ich największych s k a r b ó w . Może też popularne w y o b r a ż e n i e ptaka, węża i b a w o ł u uzyska pełniejszą s y m b o l i k ę . N a w i ą z y w a ć będzie do f a k t u możliwej harmonii w ś r ó d zwierząt, bez „opie­ k u ń c z e j " roli m y ś l i w y c h . Wymieniony p r z y k ł a d m a l o w i d ł a z Tanzanii i podobne jemu z innych miejsc tego kraju, a t a k ż e z K e n i i nie zmie­ niają jednak ogólnego odczucia, że jest to malarstwo dosyć stereotypowe, m a ł o zindywidualizowane, w nikłej mierze związane z t r a d y c j ą . Pod t y m względem sławne m a l a t u r y k a m e r u ń s k i e z k r a i n y Bamileke u r a s t a j ą do dzieł o pierwszo­ r z ę d n y m znaczeniu. Ukazywane w nich zwierzęta, chociażby w scenach polowania, z a c h o w u j ą wiele ze swej legendarnej czy mitycznej r o l i . A przy t y m swoista figuracja w niczym nie przypomina współczesnej, ilustracyjno-fotograficznej. To utrzymywanie się treści m i t y c z n y c h czy t y l k o przypowieściowych o d k r y ć m o g ł e m jeszcze w niezwykle bujnie rozwijającej się twórczości malarzy z wioski Msasani pod Dar es Salaam. Obrazy z Msasani m a j ą wspólne cechy: płaskie traktowanie p r z e d s t a w i e ń , zawsze zwierząt, d u ż e jednobarwne płaszczyzny, niekiedy obwiedzione konturem, swobodne rozstrzyganie proporcji. K o l o r y zasadnicze ze­ stawiane są w silnym kontrastowaniu (wykorzystanie emalii rowerowych). Kompozycja z w i ą z a n a z powierzchnią t y p o w y c h k w a d r a t ó w p ł y t y pilśniowej. Malarze — na ogół młodzi — К . H . Tedo, Agaba k o n t y n u u j ą doświadczenia swego krewniaka Tinga-Tinga, zmarłego w 1972 r. w Msasani. R o z w ó j tego malarstwa coraz silniej łączy się z zaintereso­ waniami nie tyle samych A f r y k a ń c z y k ó w , co białych, licznych t u r y s t ó w o d w i e d z a j ą c y c h T a n z a n i ę . Dlatego też trudno b y ł o b y tej sztuce p r z y p i s y w a ć większe znaczenie w t y m , co nas najbardziej zajmuje — w k s z t a ł t o w a n i u się m e n t a l n o ś c i artystycznej ogółu. Dlatego z u w a g ą n a l e ż a ł o b y się przyjrzeć t y m indy­ w i d u a l n y m t w ó r c o m , k t ó r z y swoją działalność ściśle wiążą 18 ��П. 33, 34. Chaty bielone w cętki. Ndokayo, Garua-Bulai (Kamerun). z potrzebami najbliższego sobie otoczenia. J e d n ą z takich wyróżniających się indywidualności jest malarz Suly z Dawanau w okolicach K a n o w Nigerii. Urodził się w 1943 r. Ojcem jego b y ł Bala, nauczyciel w szkole koranicznej. Sam Suly do żadnej szkoły nie uczęszczał. To, czego n a u c z y ł go ojciec z a p o m n i a ł . Natomiast stare księgi, w t y m ręcznie pisany K o r a n , k t ó r e odziedziczył po ojcu, przechowuje z n a l e ż y t ą czcią. U z n a ć należy Sulyego za a n a l f a b e t ę , zresztą nie kryje się z t y m wcale. Nie służył w wojsku. Wcześnie się ożenił. Obecnie ma dwie żony, d r u g ą p i ę k n ą , m ł o d ą . Jest ojcem kilkunastoletniego chłopca i całkiem małego dziecka z d r u g ą żoną. Mieszka dosyć ubogo z najbliższą i dalszą rodziną. Zachowuje t r a d y c y j n y styl życia, charak­ terystyczny dla h a u s a ń s k i e j zbiorowości, z k t ó r e j się w y ­ wodzi. Od wczesnych l a t młodzieńczych zajmował się m u rarstwem i malarstwem (malował domy i mieszkania). Korzysta z t y t u ł u m a i ł a m (czcigodny, szanowany), t y t u ł u j a k i m i a ł jego ojciec i j a k i m obdarza się wielu szanowanych rzemieślników czy nauczycieli. Suly w y r ó ż n i a się spośród swego otoczenia rozwagą, spokojem, z a d u m ą . Niekiedy stwarza wrażenie j a k b y p r z e b y w a ł w i n n y m , w ł a s n y m świecie. Zawsze m a l o w a ł dla innych, j a k mówi, dla zdobycia jedzenia l u b pieniędzy. J e d y n ą rzeczą, k t ó r ą w y m a l o w a ł dla siebie jest torba na farby i pędzle. T o r b ę t ę — symbol swego zawodu — p o m a l o w a ł w k w i a t y , wozi j ą rowerem 20 na b a g a ż n i k u ( i l . 23). W podobny sposób t o r b ą zaopatrzoną w odpowiedni napis i z a m o n t o w a n ą na rowerze, skuterze czy m o t o c y k l u i n n i rzemieślnicy (fotografowie, elektrycy, ślusarze) m a n i f e s t u j ą swój z a w ó d . Suly objeżdża rowerem okolicę w k r ę g u ok. 360 k m i na t y m obszarze zbiera za­ m ó w i e n i a murarskie l u b malarskie. Za j e d n ą dekorację domu pobiera 2 funty. Jest to z a p ł a t a r ó w n a naszym kilkuset złotym. Co maluje ? W samym t y l k o Dawanau, wyłączając dom w ł a s n y , ozdobił prawie wszystkie b u d y n k i , jedne bogaciej, inne skromniej. Najskromniejsze jego malowidła t o drobne sceny rodzajowe wymalowane na szczycie bu­ d y n k u wzdłuż charakterystycznych dla h a u s a ń s k i c h domów sterczyn-attyk. Najokazalsze s ą znacznych rozmiarów m a l o w i d ł a zapełniające całą ścianę frontową budynku, a nieraz również ściany boczne ( i l . 26, 27). Do t y c h okazałych przedsięwzięć należy również zaliczyć dekoracje rezydencji h a u s a ń s k i c h n o t a b l i . Rezydencje te m a j ą przed właściwym budynkiem rodzaj kordegard, ponadto ganki i werandy. Zostały one przyozdobione w m a l u n k i - k w i a t y , przypomina­ j ą c e bardzo nasze zalipiańskie. S t a n o w i ą one wyraźne o d s t ę p s t w o od tego, co zazwyczaj maluje Suly. Najczęściej bowiem przedstawia lwa, zawsze groźnego, wąsatego, z uniesionym ogonem, a t a k ż e inne zwierzęta — krowę, krokodyla, konia, k u r ę ; a ponadto ludzi przy pracy: rol­ n i k ó w , tragarzy, m e c h a n i k ó w samochodowych, wszelkie współczesne pojazdy, nie wyłączając s a m o l o t ó w ; ukazuje �wreszcie charakterystyczne dla swego otoczenia postaci —• np. muezinów n a w o ł u j ą c y c h do m o d l i t w przed meczetem, pijaków i p r o s t y t u t k i , bokserów, w a l c z ą c y c h na miecze, żołnierzy oraz wielmożów na przejażdżce konnej pod para­ solem. W tych różnych z pozoru tematach m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnych założeń całościowych, pewnej idei przewodniej. Oto obok wizerunku z z a p a ł e m i p r z y k ł a d n i e pracującego rolnika — stoi kobieta, k t ó r a przyniosła w pole jedzenie. Nieopodal tej sceny widzimy znacznie większą p o s t a ć robotnika, k t ó r y coś niezbyt ochoczo miesza czy gniecie w wielkim naczyniu. Przed robotnikiem stoi nie kobieta z naczyniami, lecz olbrzymi lew ( i l . 24, 25). Lew uzyskuje tutaj i w innych scenach symboliczne znaczenie. Gdzie indziej takiż lew czatuje obok kobiety k a r m i ą c e j k r o w ę , a ponad wężem, k t ó r e g o m ę ż c z y z n a pragnie rozdrażnić i zabić szablą ( i l . 31). W innej kompozycji u k a z a ł Suly nienaturalnej wiel­ kości elegantkę „ ł y p i ą c ą oczyma i szczerzącą z ę b y " (postać namalowana jest na węgle b u d y n k u , t a k j a k b y „ s t a ł a na rogu"), a nie opodal j u ż mniejszych znacznie r o z m i a r ó w tragarzy rozładowujących ciężarówkę, dalej i n n y c h męż­ czyzn — bokserów, żołnierzy i p a r z ą c e się konie ( i l . 30, 32). Motyw złej kobiety s t a r a ł się najwyraziściej p r z e d s t a w i ć w obrazku, na k t ó r y m dziewczyna dzierżąc w jednej ręce szklanicę, d r u g ą r ę k ę w y c i ą g a j u ż po n a s t ę p n ą . Całość uzupełnił w y o b r a ż e n i e m kwoczki z k u r c z ę t a m i d r e p c z ą c y c h wśród traw. Ale j e d n ą scenę od drugiej oddzielił szerokim pasem (il. 39). Podobne obramienia p o j a w i a j ą się w i n n y c h jeszcze malunkach, a niekiedy szeroki ciemny pas ozdo­ biony w zwielokrotniony zygzak w kształcie 3 jest g ł ó w n y m motywem, znakomicie zestrojonym z niewielkich r o z m i a r ó w wyobrażeniem jeźdźca i podmalowanymi od spodu żygaczami rynien sterczących z dachu ( i l . 26). Malarstwo m a i ł a m Suly m i m o swych p o w a ż n y c h , nieraz wyraźnie u m o r a l n i a j ą c y c h treści, jest niezwykle pogodne, barwne — b y nie rzec wesołe. Ale takie właśnie odczucie rodzi się przy pierwszym, b e z p o ś r e d n i m z n i m kontakcie. Ubogie domy-warsztaty, sklepy o ż y w a j ą . Malo­ widła wyodrębniające budynek z całości szarej zabudowy nadają m u n o w ą , w y ż s z ą r a n g ę . I t y l k o dzięki t e m u — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — udaje się malarzowi zdobywać kolejne zamówienia. Bo przecież malarstwo to znacznie silniej ukazuje s ą d a r t y s t y o t y m , co go otacza, aniżeli informuje, co określony sklep czy warsztat oferują klientom. N a t y m k o ń c z y się m ó j przegląd najważniejszych p r z e j a w ó w malarstwa rozwijającego się w afrykańskich miastach. C h c i a ł b y m obecnie u k a z a ó drugi n u r t tej twór­ c z o ś c i — malarstwo rozwijające się w środowiskach wiej­ skich. Jeśli w przypadku malarstwa „ m i e j s k i e g o " najcie­ kawsze jego przejawy poznajemy w krajach p r z o d u j ą c y c h — Nigerii, K e n i i , Tanzanii, to w przypadku n u r t u wiejskiego odwrotnie. Najciekawiej przedstawia się malarstwo w t y c h krajach, k t ó r e u z n a ć należy za opóźnione w rozwoju. Pod t y m t e ż względem na u w a g ę zasługuje szczególnie Republika Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a oraz blisko graniczące z n i ą rejony K a m e r u n u i Zairu. Całość zgromadzonego na t y m obszarze m a t e r i a ł u dotyczy malarstwa b u d y n k ó w mieszkalnych i kościołów. W przeważającej mierze są to m a l u n k i w y s t ę p u j ą c e na z e w n ą t r z d o m ó w (bardzo rzadko we w n ę t r z u , a wówczas w sieniach), a w przypadku kościołów t y l k o we w n ę t r z u . W t a k i m t e ż sposobie korzystania z malarstwa ujawnia się ogólne założenie tej sztuki. W zastosowaniu do b u d y n k ó w mieszkalnych jest ona zdecydowanie reprezentacyjno-prestiżowa, służy celom społecznym. W kościołach służyć ma pogłębianiu określonych praw w i a r y i t y m samym ma ideowo-kontemplatywne znaczenie. Najprostsze przejawy pierwszego rodzaju potrzeb ma­ larstwa t o bielenie domu. I t u m o ż n a o d n o t o w a ć pewien charakterystyczny fakt, k t ó r y odnieść m o ż n a nie t y l k o do afrykańskich w a r u n k ó w . Otóż, wkraczając od północy w kraje czarnej A f r y k i natrafia się, począwszy od N i g r u , na wybitnie m u r z y ń s k i e osiedla wiejskie. I jeśli wcześniej na obszarach algierskich i m a r o k a ń s k i c h w y s t ę p u j e swoista architektura arabska w r ó ż n y c h swych odmianach, zawsze oparta na konstrukcji budowli p r o s t o k ą t n e j , to właśnie p o c z y n a j ą c od N i g r u zmienia się ona zasadniczo. P o j a w i a j ą się domy okrągłe. U s t ę p u j ą one ponownie na obszarze Nigerii domom p r o s t o k ą t n y m , b u d o w n i c t w u cywilizacji h a u s a ń s k i e j . Jeszcze na obszarze k a m e r u ń s k i m pojawia się I I . 35. Dekoracja malarska na ścianie domu wiejskiego. Zengolaga (Kamerun). 21 �I I . 36. W y o b r a ż e n i e radia i mężczyzny wskazującego na gwiazdę. Malowidło na ścianie chaty. (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) . swoiste dla tego k r a j u oryginalne budownictwo „wielkich chat" oraz n i e p o r ó w n y w a l n e do czegokolwiek „wszelkie g l i n i a n k i - u l o w n i k i " , aby już dalej w Republice Ś r o d k o w o ­ afrykańskiej i w większości t e r e n ó w Zairu istniały prawie wyłącznie chaty — budownictwo bardzo p r z y p o m i n a j ą c e rozwiązania znane z E u r o p y , w t y m również i z Polski. W s p ó l n ą cechą budowli p o p r z e d z a j ą c y c h od p ó ł n o c y strefę chat jest zachowanie w architekturze naturalnej barwy tworzywa. W y n i k a to przede wszystkim z dosko­ nałości formalnej obiektu, u k s z t a ł t o w a n e g o niewątpliwie w długim procesie doświadczeń budowlanych. Zazwyczaj budowle te m a j ą n a t u r a l n ą b a r w ę wyschniętej na słońcu g l i n y - b ł o t a , z k t ó r e g o ulepione zostały na odpowiednim wzmocnieniu cegło-pacynowe ściany b u d y n k u . Zależnie od strefy geograficznej zmienia się barwa tego podstawowego dla całej A f r y k i budulca. Ale w strefie algiersko-, nigrycko-nigeryjskiej dominuje barwa dosyć w y r ó w n a n a . Jest ona ugrowata, cielista. K o l o r y t t a k i akceptowany jest na ogół we wszelkich społecznościach. Natomiast nie s ą akcepto­ wane z reguły barwy budulca szaroziomistego. A takiego właśnie surowca d o s t a r c z a j ą często ziemie w strefie tro­ pikalnej, w sąsiedztwie dżungli i rozlewisk wielkich rzek. Jednocześnie w pewnych miejscach tego obszaru poja­ wiają się glinki laterytowe o zabarwieniu cynobrowym. One to s ą surowcem uznanym jako strojny, atrakcyjny. I właśnie w t y m obszarze znacznego zróżnicowania k o l o r y t u naturalnego surowca, j a k t e ż niezbyt silnie utrwa­ lonych czy też z b y t gwałtownie naruszonych tradycji budowlanych, rozwinął się zwyczaj bielenia i malowania chat. Są to w c a ł y m tego słowa znaczeniu chaty budow­ le — stosunkowo trwałe, o nieźle izolujących ś c i a n a c h nakrywanych mniej ł u b bardziej t r w a ł y m czy skutecznym d a c h e m - s t r z e c h ą . W osadach r o b o t n i k ó w zorganizowanych przy plantacjach, w osiedlach ludności, k t ó r a nie t a k dawno porzuciła swoje własne leśne siedliska, rozwinęło się budow­ nictwo chat najprostszych — ściany p r o s t o k ą t n e g o b u d y n k u są nakrywane dwuspadowym dachem. W osiedlach bardziej już zasiedziałych wykształciły się iście europejskie c h a ł u p y z solidnymi strzechami czterospadowymi, n a c z ó ł k o w y m i i przyczółkowymi, nigdy płaskimi, lecz zawsze s t r o m y m i . Poznany wcześniej t y p domu okrągłego z N i g r u czy pół­ nocnych rejonów K a m e r u n u ( „ u l o w n i k " ) pojawia się w t y m przytropikalnym obszarze dopiero w górzystej Rwandzie, względnie w zachodnich stronach Zairu. 22 P r o s t o k ą t n e ściany chat, szczególnie w domach o wąs­ k i c h dachach, chat bez podcieni czy o k a p ó w prowokują do zamalowania i pobielenia. Potrzeba taka jest t y m sil­ niejsza, i m bardziej zwarte i bezpośrednio przylegające do „ u l i c y " t w o r z ą się osiedla. A z t a k i m i właśnie ulicówk o w y m i osiedlami spotykamy się w i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze w y s t ę p o w a n i a m a l o w i d e ł na domach. S t ą d toż — j a k s ą d z ę — w y w o d z i się powszechna w ś r ó d mieszkańców wsi ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i c h potrzeba bielenia d o m ó w . Po­ dziwiać t u m o ż n a n a j p r o s t s z ą , a zarazem najbardziej fascynującą t e c h n i k ę — chlapania czy opryskiwania, wzglę­ dnie c ę t k o w a n i a ścian b i a ł ą f a r b ą ( i l . 33, 34). Powstają śmiałe kompozycje, zadziwiające harmonijnością, chociaż czuje się, że p o w s t a ł y w w i e l k i m z a p a m i ę t a n i u „pacykow a n i a " czy „ c h l a p a n i a " bez u m i a r u . Do t y c h malarskich p o c z y n a ń należałoby zaliczyć również sposób bielenia ścian poprzez odciskanie umacza­ n y c h w farbie dłoni. Ś l a d y odciśniętej na ścianie dłoni b y w a j ą nieraz do tego stopnia zwielokrotniane, że pobielony t y m sposobom dom wydaje się z daleka całkiem biały. I n n y m d o s y ć popularnym sposobem dekorowania d o m ó w w tej strefie jest malowanie ciemnych obramowali podstawy, wejścia i okien. Najczęściej s ą to czarne pasy. Ale niekiedy pas t a k i zostaje „ r o z b i t y " na k w a d r a t y i trój­ k ą t y , skontrastowany w rodzaj szachownicy ugrem i bielą (il. 35). Jest t o niewątpliwie malowanie nawiązujące bez­ pośrednio do t r a d y c y j n y c h dekoracji malarskich, jakie w przeszłości rozwijały się w dziedzinach innych niż bu­ downictwo. Takie właśnie obrzeżenia geometryczne miały n i e g d y ś zastosowanie przy najrozmaitszych „ d r o b n y c h " w y t w o r a c h : torbach, garnkach, tarczach. Jest to zatem malarstwo p r z e j ę t e i zdecydowanie służebne jako forma wypowiedzi artystycznej w stosunku do innych sztuk czy rzemiosł. Dlatego t e ż najbardziej a n g a ż u j ą u w a g ę całkiem współczesne m a l o w i d ł a figuralne. P o j a w i a j ą się w nich m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z bardzo rozmaitych dziedzin. Z jednej strony w y o b r a ż e n i a roślin i zwierząt, k w i a t y w doniczkach, gałązki, liście oraz motyle, r y b y , p t a k i , drobne drapieżniki, wreszcie l w y , antylopy, węże i słonie; a z drugiej — takie symbole współczesności, j a k : samochody, helikopter, radio. To znów jakieś tradycyjne w ą t k i — taniec, gra na bębnie, zabawa, polowanie, łowienie r y b — i całkiem współczesne — p i ł k a r z , bokserzy, postacie z filmów czy komiksów oraz �popularni śpiewacy zespołów estradowych ( i l . 37, 38). Niektóre malunki u k r y w a j ą j a k ą ś z a g m a t w a n ą a n e g d o t ę , tym trudniejszą do rozszyfrowania, że w y r a ż o n ą poprzez rysunek prymitywny, umowny. Inne działają dosyć jedno­ znacznie, jak np. w malowidle, w k t ó r y m przedstawione jest dużych rozmiarów radio na s t o ł k u i m ę ż c z y z n a ukazu­ jący palcem gwiazdę, znajdującą się m i ę d z y n i m a t y m radiem (il. 36). Ale j u ż inne obrazy są znacznie zawilsze. Oto między j a k i m ś zwierzęciem i r y b ą , ukazanymi w r y ­ sunku swoiście uproszczonym, pojawia się p o s t a ć człowieka z czymś jakby teczką, idącego w k i e r u n k u samochodu — autobusu (il. 40). Albo taka kompozycja. Ściana na lewo od wejścia do chaty ozdobiona kwiatami i w i e l k i m motylem, a druga strona na prawo p e ł n a drobnych r y s u n k ó w , w ś r ó d których widać również w y o b r a ż e n i e k w i a t ó w (na samym węgle), ale już w pobliżu k r z y ż , s a m o c h ó d s t r a ż a c k i , nad nim człowiek powieszony, inny biegnący oraz r y b a k i polu­ jący na zwierzę, u k t ó r e g o m a l u j ą c y p r z e d s t a w i ł strach rzędem kropek „ s p a d a j ą c y c h " równolegle do ogona. Można by oczywiście zbyć te m a l u n k i j e d n y m słowem — prymitywne bazgroły, jakich zawsze wiele wszędzie. Lecz już sam fakt, że społeczności tamtejszych wiosek tolerują tego rodzaju malowidła, bynajmniej nieprzypadkowe, czy j a k nasze -— polskie napisy na domach czynione pota­ jemnie, nakazuje, aby przyjrzeć się zjawisku z n a l e ż y t ą u w a g ą . T y m bardziej że niewymuszoność t y c h m a l u n k ó w , ich b a r w n o ś ć jest przejawem tej ludzkiej słabości, b y nie powiedzieć uniesienia, k t ó r e właśnie zawsze i wszędzie budzi pełne życzliwości zainteresowanie. Takie zaś odczucie sprawy pogłębia się, kiedy przychodzi obcować z j e d y n ą tego rodzaju galerią, rozciągniętą na przestrzeni setek k i l o m e t r ó w w bujnym, niewątpliwie cudownym, lecz powo­ d u j ą c y m znużenie a f r y k a ń s k i m krajobrazie. S t ą d może warto powiedzieć o t a k i m odczuciu. N i e p o r a d n o ś ć formalna t y c h ż e malowideł, nieporadność s k ą d i n ą d znana i ceniona, czyni nieprawdopodobny w swym bogactwie i rozmaitości ś w i a t przyrody c z y m ś bardzo bliskim i z r o z u m i a ł y m . Gdzieś przy samym k o ń c u szlaku chat malowanych pojawia się jeszcze wieś w y j ą t k o w a . N a jej k r a ń c a c h w po­ bliżu dżungli zbudowano plac taneczny. Jest on otoczony rodzajem p ł o t u - ś c i a n y , nakrytej dachem. Młodzież wioski Yahila z plemienia Mobango (wszystko na terenie zachod- I I . 37, 38. Malowidło na ścianie chaty. Całość i fragment. Yambula (Zair). 23 �Malowidła na ścianach chat (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) : Б . 39. Polowanie. Gyabe. I I . 40. W y o b r a ż e n i a zwierząt, człowieka i autobusu. Businga. I I . 4 1 . Zabawa. Ngoto. �niego Zairu), do k t ó r e j n a l e ż y ten plac, w y m a l o w a ł a ota­ czające go ś c i a n y w takie oto obrazy: młodzieżowy zespół muzyczny, m ó w c a - p o l i t y k , m ę ż c z y z n a w a l c z ą c y z w ę ż e m , lokalna piękność, k o t , kobieta-syrena oraz Goby R i c h a r d — żużlowiec ( i l . 43). Malowidła te w y r ó ż n i a j ą się od dekoracji domowych b o g a t s z ą p a l e t ą barw, u ż y c i e m farb chemicz­ nych. W całości jest t o przejaw twórczości samorodnej, którą u z n a ć m o ż n a za r e p r e z e n t a t y w n ą dla u m i e j ę t n o ś c i i zainteresowań wielu innych, nie t y l k o wiejskich, o d ł a m ó w społeczności m ł o d z i e ż o w y c h w Afryce. Wydaje się t e ż , że fakt skorzystania przez młodzież z zairskiej wioski Yahila przy realizowaniu swych ambicji życiowych z ma­ larskiej formy wypowiedzi jest w a ż n y m rysem przemian kulUirowych, jakie d o k o n u j ą się w t y m i w innych krajach afrykańskich. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na t o , że malarstwo o j a k i m mowa nie jest t y l k o dziełem spontanicznym młodzieży lub dzieci. Otóż w e d ł u g informacji uzyskanych od starszych mieszkańców t y c h wsi, n i e k t ó r e m a l o w i d ł a s ą dziełem specjalnie w t y m celu a n g a ż o w a n y c h malarzy. Potwier­ dzeniem t y c h w i a d o m o ś c i b y ł y b y m a l o w i d ł a z r ó ż n y c h domów w jednej wsi, w y r a ź n i e z d r a d z a j ą c e m a n i e r ę jakiegoś jednego t w ó r c y . Spotkanie z t a k i m wyspecjalizowanym malarzem, dwudziestoczteroletnim Danielem Kulagna z wio­ ski Garua-Petel (w zachodniej części Republiki Środkowo­ afrykańskiej) d o s t a r c z a j ą danych jeszcze szczegółowszych. Oto t w ó r c a p i ę k n y c h malowideł u k a z u j ą c y c h zwierzęta (słonie, p t a k i , antylopy) rośliny i ludzi powiada, że „nie k a ż d y potrafi m a l o w a ć " , że „ t r z e b a się tego n a u c z y ć " . Daniel K u l a g n uczęszczał do miejscowej szkoły przy misji protestanckiej i , j a k twierdzi, w szkole n a u c z y ł się „ f a c h u " . Szkoły misyjne, i nie t y l k o misyjne, s ą też nie­ wątpliwie j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w wyzwalających u młodzieży afrykańskiej p o t r z e b ę malowania. Obfitość reklamy, różnego rodzaju ilustrowanych wydawnictw od­ działuje t e ż pewnie dodatkowo, zachęcając, aby ściana domu traktowana b y ł a jako swoisty zeszyt do r y s u n k ó w . Napis cahier obok m a l o w i d e ł p r z e d s t a w i a j ą c y c h kowbojów zdaje się p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie ( i l . 38). S p ó j r z m y jeszcze na mocno związano z t y m malarstwem dekoracje z kościoła w Yamolomba koło Lisali w Zairze. Yamolomba to wioska zamieszkała przez ludność Bambura. P o ś r ó d ok. 2000 m i e s z k a ń c ó w polowa zalicza się do kato­ lików, 28 do k i m b a n g i s t ó w oraz 20 do p r o t e s t a n t ó w . K a ż d e z w y z n a ń m a w ł a s n y niewielki kościół. Kościół prote­ s t a n t ó w — nieco większych r o z m i a r ó w chata — pobudo­ wany został w 1971 r. i w t y m t e ż czasie udekorowali go wierni, rysując i m a l u j ą c w e w n ą t r z k i l k a symbolicznych o b r a z ó w . Jeden z nich zwraca szczególną u w a g ę . Jest to rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y serce człowieka. Umieszczono go przy wejściu do kościoła. D u ż y c h r o z m i a r ó w serce, spoza k t ó r e g o w y ł a n i a się głowa z szyją m ę ż c z y z n y . N a d p r a w ą częścią serca w y o b r a ż e n i e Anioła S t r ó ż a z rozpostartymi r ę k a m i , nad lewą Ducha Świętego — gołębica w promie­ niach. Natomiast w e w n ą t r z serca ukazane zostały drobne w y o b r a ż e n i a symboliczne: oko, t u ż pod piersią człowieka — 25 �42 П. 42. Motocyklista. Fragment dekoracji malarskiej na ścianach K l u b u młodzieżowego. Yahila (Zair). I I . 43. Naczelnik Odozi Oboda i jego okrutne czyny. Malowidło ścienne. A b a k a l i k i (Nigeria). „coś co bije w sercu", w j ę z y k u kimbuza, mbuma'ya mutema; nieco niżej gwiazda — „ s a m o serce" mutema penda, w ś r o d k u diabeł z t r ó j z ę b e m — główny demon d r z e m i ą c y w sercu k a ż d e g o człowieka; pod d i a b ł e m na samym dole żółw — symbolizujący demona lenistwa; po prawej stronie pod Aniołem S t r ó ż e m — ropucha, symbolizu­ j ą c a demona „niemiłego B o g u " ; p o n i ż e j — w ą ż , symbo­ lizujący zdradliwość i pokusy; leopard — s y m b o l i z u j ą c y „siłę n i e p o s k r o m i o n ą " ; po stronie lewej nad Duchom Ś w i ę t y m — pies, symbol b r a k u s k r u p u ł ó w i dwulicowości; wieprz — „ d e m o n niemiły B o g u " ( i l . 44). N a tejże ścianie frontowej wymalowano ponadto s y m b o l i c z n ą wizję „ D o m u wiernych Bogu", do k t ó r e j prowadzi główny szlak z napisem „Wierzcie w Pana Jezusa" oraz cztery boczne drogi z t a k i m i oto napisami: „Wierzcie w Boga", „Módlcie się do Boga", „ D o b r z e pracujcie" i „ T ł u m a c z c i e serca wasze". Obydwa te m a l o w i d ł a są jednobarwne, p r z y p o m i n a j ą rysunek, wykonano je c i e m n o b r ą z o w ą glinką. Boczne ściany kościoła przyozdobiono w y o b r a ż e n i a m i k w i a t ó w , roślin drobnolistnych i palm kokosowych. U ż y ­ to do tego zieleni i b r ą z u . D e k o r a c j ę t ę wykonali konfirmanci. P o ś r ó d t y c h malowideł zwraca u w a g ę wizerunek „serce człowieka". Wprawdzie twarz człowieka nie została namalo­ wana na czarno — co t a k często jest p o d k r e ś l a n e przy p r ó b a c h charakteryzowania chrześcijańskiej sztuki A f r y k i — niemniej jest ona, j a k cała koncepcja „ s e r c a " pełnego najrozmaitszych d e m o n ó w , swoiście a f r y k a ń s k a . Nie ulega wątpliwości, że w malowidle t y m w y r a ż a się synkretyzm lokalnych wierzeń kongijskiej ludności Bambura i chrystia. nizmu. Z uznaniem t e ż należy spojrzeć na „ ł a t w o ś ć " przy­ swojenia przez B a m b u r ó w w a ż n y c h p r z y k a z a ń protestan­ 26 t y z m u . Ś w i a d e c t w e m tego jest obraz drugi „ D o m wiernych Bogu". N a t y m c h c i a ł b y m z a k o ń c z y ć ten dosyć pobieżny przegląd rozmaitych d o k o n a ń malarskich, jakie obserwu­ jemy dziś pośród szerszych o d ł a m ó w społecznych poszcze­ gólnych krajów a f r y k a ń s k i c h . W szkicu t y m pominięte zostały liczne inno jeszcze dowody bujnie rozwijającej się twórczości malarskiej w Afryce. Nie w s p o m i n a ł e m o zupełnie samodzielnej, frapującej sztuce współczesnej E t i o p i i . Jest to temat w y m a g a j ą c y osobnego opracowania. Wreszcie nic nie powiedziałem o w y s t ę p u j ą c y c h dziś dosyć często w osie­ dlach egipskich p i ę k n y c h m a l o w i d ł a c h n a ś c i e n n y c h . A jest to również temat, k t ó r y zasługuje na oddzielne potrakto­ wanie. Oto w kulturze tradycyjnie unikającej malarskich w y o b r a ż e ń figuralnych, pomijającej zaciekle wizerunki człowieka, właśnie wizerunek ten krzewi się dziś z godnym zastanowienia z a p a ł o m . O fakcie t y m m o ż e m y t y l k o wspom­ nieć gwoli przypomnienia, postawionego na wstępie pytania. Czy współczesne m a l o w i d ł a w Afryce w y r a ż a j ą jakąś nie­ spełnioną historycznie p o t r z e b ę społeczną ? Odpowiedź na t o pytanie w y m a g a ł a b y dłuższych w czasie i doćiekliwszych r o z p o z n a ń , a t a k ż e konfrontacji zgromadzonego materiału z t y m , co m o ż n a b y odnaleźć w literaturze. M a m t u na myśli w i a d o m o ś c i o życiu w s p ó ł c z e s n y m poszczególnych grup ludnościowych, k t ó r y c h dzieła mogliśmy poznać. Co zaś się tyczy samego przedmiotu — przedstawionych t u malo­ wideł — to j a k j u ż m ó w i ł e m , nie odnajdujemy na ten temat szezegółowszych wzmianek . F a k t ten utrudnia też bardzo pełniejszą ocenę zjawiska. Pozostaje nam więc sugerować jedynie w ł a s n e i na t y m etapie znajomości przedmiotu zdecydowanie robocze rozpoznania. Oto one. 2 Współczesne m a l o w i d ł a z Nigerii, Kamerunu, Repu- �bliki Środkowoafrykańskiej, Zairu, Tanzanii i K e n i i to przejaw nowego całkiem zjawiska w t r a d y c j i sztuki afry­ kańskiej. Nie są te m a l o w i d ł a przejawem sztuki plemiennej. Zarówno wartości formalno-ideowe, j a k też funkcje peł­ nione przez to malarstwo, nie w y k a z u j ą silniejszych związ­ ków z partykularnym, swoistym pod względem obowiązu­ jących norm, życiem plemiennym. Poznawana przez nas twórczość artystyczna z życiem t y m u t r a c i ł a więź, albowiem sama struktura k u l t u r y plemiennej nie t y l k o w o ś r o d k a c h o charakterze miejskim, ale i na wsi, uległa zasadniczym przeobrażeniom. W wielu przypadkach (rozpoznawanych głównie poprzez dzieło sztuki) mieliśmy okazję zetknięcia się z takimi oto nowymi dla A f r y k i u k ł a d a m i życia społecz­ nego: w zbiorowości parafialnej czy przypisanej do określo­ nego kościoła (a wiadomo, że r o z m a i t o ś ć t y c h kościołów w Afryce przerasta i n n ą z n a n ą na świecie); w zbiorowości wiejskiej (w granicach nie t y l k o jednej wsi, lecz ich zespołów, powiązanych t r a d y c j ą więzi społeczno-gospodarczej z ukształtowaną w czasach kolonialnych przez przynależności do określonych plantacji, areałów upraw i przyjmowania wzorców życia narzuconego z z e w n ą t r z ) ; w nieelitarnych zbiorowościach miejskich, p o c z u w a j ą c y c h się do więzi z innymi podobnymi zbiorowościami, nie t y l k o w Afryce, lecz na całym świecie. W stosunku do wszystkich t y c h środowisk posłużyć się m o ż n a — j a k sądzę — jednym ogólnym terminem, l u d . Dokonania t y c h współczesnych środowisk należałoby n a z w a ć ludowymi, a nie plemiennymi. Jeśli nie zakwestionujemy tego wniosku, wówczas należa­ łoby z całym naciskiem twierdzić, że przedstawione przejawy twórczości malarskiej wy rażają proces narodzin w Afryce nowej dla tego kontynentu formuły sztuki — sztuki l u ­ dowej. To stwierdzenie z a k ł a d a jednocześnie istnienie sztuki nioludowej, w stosunku do niej mniej lub bardziej 7 opozycyjnej. Jest n i ą niewątpliwie sztuka elitarna. Prze­ j a w y jej coraz częściej m o ż e m y p o z n a w a ć w najrozmait­ szych oficjalnych prezentacjach dorobku m ł o d y c h p a ń s t w afrykańskich. Pakt, że tak późno i w tak szczególnych okoliczno­ ściach (ich osobliwy charakter określa chociażby moment funkcjonowania nowoczesnych środków przekazu, reklam, pism, radia itd.) narodziła się ta sztuka, określa jej odręb­ ność w stosunku do tego, co p r z y w y k l i ś m y u z n a w a ć jako ludowe. Zrozumiałe też jest, żo t ę ludowość sztuki afry­ kańskiej określa żarliwość w chłonięciu współczesnych (a nie tradycyjnych) treści. I może w t y m właśnie, że ma­ larstwo najbliższe jest — jako środek artystycznego wy­ razu — współczesnej ikonosferze, należy d o p a t r y w a ć się podstaw tale dynamicznego rozwoju tej sztuki. Natomiast o d r ę b n ą k w e s t i ą będzie to czy w rozwoju t y c h współczesnych malowideł m o ż n a odnaleźć momenty kompensacyjne. W s k a ż m y , że wyłaniają się one, co i raz, przy analizie historii każdej sztuki, w t y m również ludowej. W naszym a f r y k a ń s k i m przypadku, jeśli dostrzegamy momenty kom­ pensacyjne, to t y m samym skłonni j e s t e ś m y do uściślenia teoretycznego wniosku: jeśli w dziejach określonej sztuki czegoś nie było, to wcześniej czy później pojawić się musi. Dotyczy to zarówno podstawowych ś r o d k ó w wyrazu, z w i ą z a n y c h z n i m i gałęzi twórczości, jak też o d r ę b n y c h n u r t ó w rozwojowych, całościowych strukturalnie. Oryginalna m y ś l architektoniczna, rzeźbiarska, przede wszystkim zaś muzyczna i taneczna, w afrykańskiej sztuce plemiennej zrealizowała się już w najdonioślejszych roz­ miarach. Wszystkie z t y c h rodzajów wypowiedzi b y ł y inspiracją w a ż n y c h współcześnie p r ą d ó w artystycznych na świecie. Jedynie malarstwo pozostaje nadal t ą dziedziną, k t ó r a musi spełniać swą równie doniosłą rolę. N a gruncie 27 �a f r y k a ń s k i c h środowisk intelektualnych artystyczne za­ interesowania w y r a ż a j ą się dziś najsilniej poprzez malar­ stwo. Bo nie jest ono t a k j a k inne tego rodzaju działania obciążone mianem „ d z i k o ś c i " , czy „ p l e m i e n n o ś c i " . Wśród w y k s z t a ł c o n y c h w Europie a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h bez p o r ó w n a n i a więcej jest malarzy niż rzeźbiarzy. I znacznie też częściej i głębiej p r z e n i k a j ą dziś do A f r y k i europejskie czy ś w i a t o w e dokonania malarskie, aniżeli rzeźbiarskie. Ale b y ł a b y to t e ż d r a s t y c z n o ś ć dla niejednego Afrykań­ czyka szczególna, g d y b y ich kraje inspirowały się w Europie t y m , co t a k bujnie rozwinęło się na naszym kontynencie pod w p ł y w e m inspiracji z czarnej A f r y k i . PRZYPISY П . 44. W y o b r a ż e n i e serca człowieka, malowidło w kościele protestanckim. Yamolomba (Zair). i P o d r ó ż została zorganizowana przez studentów i m ł o d s z y c h p r a c o w n i k ó w Studium Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. I A f r y k a ń s k a Wyprawa, t a k ą n a z w ę p r z y j ę t o dla tego przedsięwzięcia. W wyprawie b r a ł o u d z i a ł 13 osób, suahilista i arabista, archeologa historyk sztuki, socjolog, etnolog, geograf, ekonomiści i kierowcy s a m o c h o d ó w . K i e r o w n i k i e m W y p r a w y b y ł dr Eugeniusz Rzewuski. г Por. a r t y k u ł y w : ,.African A r t s " , 1972—1973, w y d . Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; L ' A f r i q u e L i t t é r a i r e et A r t i s t i q u e " , nr 16—21, 1971/72; „ I n s i t a " , nr 5, 1972. Fotografował i rysował autor. 28 �