https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/758a03975ccb791622d91a9775f9cdb5.pdf b546c802eb99481291314ecd7ef408f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1296 Title A name given to the resource Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad jej życiem i pracą - z okazji jubileuszu 75 lecia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewiczowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZOWA ( K E i A K U W , Warszawa) ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA R E F L E K S J E N A D JEJ Ż Y C I E M I P R A C Ą - Z O K A Z J I J U B I L E U S Z U 75-LECIA Jubileusze i rocznice s t a n o w i ą o d ś w i ę t n o ś ć w naszym życiu. O b r o s ł y swoi­ stym folklorem, c z ę s t o m ó w i m y o nich z p r z e k ą s e m , ale trudno się bez nich obejść. S t a n o w i ą w s z a k ż e istotny element w przekazie kultury, ś r o d o w i s k naukowych, intelektualnych, artystycznych czy nawet rodzinnych. Mają s w o j ą strukturę, specjalny j ę z y k , ceremonial. Są okazją do zastanowienia się nie tylko nad Jubilatem, ale i nad w s p ó l n o t ą , którą łączy Jego osoba; w s p ó l n o t ą u c z n i ó w przede wszystkim, w s p ó l n o t ą r ó w i e ś n i k ó w , przyjaciół, w s p ó l n o t ą z a w o d o w ą . W naszym codziennym p ę d z i e n a p r z ó d Jubileusz jest znakiem zatrzymania się, spojrzenia wstecz i refleksji. Jubileusz jest w i ę c instytucją życia s p o ł e c z n e g o . Tak by p o w i e d z i a ł B . M a l i n o w s k i . W ujęciu M . Maussa byłby c a ł o ś c i o w y m faktem s p o ł e c z n y m . T y m samym m o ż e m y go o p i s a ć tak, j a k każdy inny fenomen, każde inne zjawisko kultury. N a l e ż y w i ę c d o k o n a ć wyboru zasad opisu i analizy (metody) oraz j ę z y k a , w k t ó r y m b ę d z i e m y pisali. O Pani Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej należałoby pisać, posługując się j ę z y k i e m naszych przyjaciół spod Bielska Podlaskiego, po prostu, j ę z y k i e m bycia, który sam w sobie zawiera refleksję nad o w y m byciem. A w i ę c , urodziła się w Krakowie w roku 1913 w domu Stanisława i Janiny K u t r z e b ó w . Czas i ś r o d o w i s k o w p ł y n ę ł y z n a c z ą c o na w y b ó r całej Jej drogi życia. P r z e m i n ą ł czas modernizmu i „Wesela", który tak silnie w p ł y n ą ł na Chwistka, Witkiewicza i Malinowskiego. Pozostały jednak w Krakowie brono­ wickie c h ł o p k i , a poznawanie ludu należało do kanonu s p o ł e c z n e g o i patrioty­ cznego wychowania. Dlatego leż z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum i m . K r ó l o w e j Wandy w Krakowie w wieku lal 13. Jak pisze sama: „ N i e d ł u g o po tym w z i ę ł a m udział w sugerowa­ nych nam badaniach terenowych, których w y n i k i po p r z e r ó b c e redakcyjnej zostały zamieszczone w c z a s o p i ś m i e kół krajoznawczych m ł o d z i e ż y szkolnej «Orli Lot», a n a s t ę p n i e , j u ż samodzielnie, podjęłam p r a c ę nad budownictwem wiejskim w Zawoi, o p u b l i k o w a n ą w wydawnictwie Muzeum Elnograliczncgo w Krakowie" (1931)/ Wzorem dla młodej Anny staje się Ojciec - długoletni profesor Uniwersy­ tetu J a g i e l l o ń s k i e g o , prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, prawnik i hi­ storyk. Jest on pierwszym krytykiem Jej prac, okazując w tym rzadkie parlncrЛ п п а K u t r z e b a - P o j m i r o w a , Zyťiorys tmukouy, mpis w A r c h i w u m Katedry Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa. �8 ZOFIA SOKOLliWICZOWA siwo. O tych lalach tak pisze w s w y m ż y c i o r y s i e : „Już w czasie s t u d i ó w gimna­ zjalnych p o m a g a ł a m Ojcu w korekcie jego p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego, d y s k u t o w a ł a m z nim na temat warsztatu pracy historyka i k o n s u l t o w a ł a m nie­ które pierwsze prace, w stosunku do których s t a w i a ł m i d u ż e wymagania, nie starając się jednak niczego p o p r a w i a ć lecz tylko sugerując ich k o n t y n u a c j ę " . To seminarium domowe skutecznie u f o r m o w a ł o P a n i ą Profesor, która nigdy nie przestała b y ć historykiem, stawiając krytykę ź r ó d ł o w ą na pierwszym planie w swoich pracach. I chyba w ł a ś n i e wtedy nauczyła s i ę znaczenia s ł o w a , pro­ stego s ł o w a , jego odcieni, reguł poprawnego stosowania - tak aby w y r a ż a ł o ono m y ś l nadawcy i m i a ł o s z a n s ę dotarcia do adresata. Zapewne łączyło się to z Jej szacunkiem dla ludzi. Wynikała z lego k o n i e c z n o ś ć takiego zwracania s i ę do nich, by m o g ł o dojść do porozumienia, do dialogu. Stąd niechęć do ż a r g o n u , do trudnych j ę z y k o w o konstrukcji naukowych, do zamykania s i ę ś r o d o w i s k a naukowego przez stosowanie hermetycznego j ę z y k a . Zawsze miałam nieodpar­ te w r a ż e n i e , ż e cyzelując tekst myślała nic o swojej przyjemności lub korzyści, ale o porozumieniu s i ę z innymi. M i ę d z y innymi z tego samego powodu przy­ w i ą z y w a ł a taką w a g ę i poświęcała tyle czasu poprawianiu tekstów swoich m ł o d s z y c h k o l e g ó w , z moim pierwszym tekstem o Kol bergu w ł ą c z n i e . Robi to z r e s z t ą do dziś. Z m i e n i a j ą się pokolenia, ale trudności w jasnym przedstawieniu swego zdania pozostaje to samo. I j e d y n y m na to sposobem jest pomoc Nauczy­ ciela. Bycie Mistrzem lub Nauczycielem oznacza bycie Wzorem, Przewodnikiem po drodze, W p r o w a d z a j ą c y m w tajemnicę, P r o w a d z ą c y m do zmiany samej istoty Ucznia, który winien p o s t ę p o w a ć w ślady tegoż właśnie Nauczyciela. M a m takie niejasne w r a ż e n i e , ż e relacja ta została w ostatnich latach zatarta, a m o ż e nawet uległa zasadniczej zmianie. Tak, j a k b y każdy z nas, etnografów, c h c i a ł b y ć sobie sam nauczycielem, „ o d p ę p i ć s i ę " j a k najszybciej, robić coś innego lub inaczej. J e s t e ś m y surowi dla Autorytetów. Nie mamy j u ż w etnologii szkół, mamy g a r ś ć r ó ż n y c h nazwisk różnej klasy. Czy n a p r a w d ę ? A m o ż e dopiero moment, w którym przekraczamy pewien próg, gdy zaczynamy patrzeć bardziej wstecz niż w przód, gdy przychodzi czas na podsumowanie w ł a s n e g o życia, jest w ł a ś c i w y dla refleksji nad tym, kto nam co o f i a r o w a ł ? K t o był naszym Nauczycielem? K i m byla dla nas, dla mnie pani Profesor? Pani magister , pani doktór, pani docent, pani profesor - te tytuły zdają się m ó w i ć , że rosłam razem z nią, bo p a m i ę t a m Ją z tych różnych czasów. I bez w z g l ę d u na stopień i tytuł naukowy byla zawsze przede wszystkim Przy­ jacielem, starającym się nie p a m i ę t a ć o dystansie, który nas dzielił. K i m w i ę c b y l i nauczyciele Pani Profesor i k i m są uczniowie? Pisała, ż e w z o r o w a ł a s i ę na studiach W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego i L u d w i ­ ka Puszeta p r z y g o t o w u j ą c studium o budownictwie w Zawoi. Mistrzem w peł­ nym rozumieniu tego s ł o w a był Jej Ojciec, a polem Kazimierz Dobrowolski. U c z y ł a się od wszystkich, z którymi s i ę z c l k n ę ł a . W czasie studiów uniwersy­ teckich najsilniej była z w i ą z a n a z Seminarium Nauk Pomocniczych Historii profesora W ł a d y s ł a w a Semkowicza i Historii Ś r e d n i o w i e c z n e j profesora Jana D ą b r o w s k i e g o . One dały jej podstawy do analizy i kryfyki hi 'fzne- �A N N A K U T R / . í ' l i A - l ' O - I N A R O W A . R E I - ' L E K S f f i N A W Л И ŻYCU-.M I P R A C Ą 9 go. U c z ę s z c z a ł a też na seminaria Romana G r ó d e c k i e g o , S t a n i s ł a w a Kota, także Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Jana Stanisława Bystronia. Seminarium Profesora Dobrowolskiego z a w d z i ę c z a rozbudzenie zaintere­ sowania badaniami empirycznymi i wskazanie drogi przejścia od empirycznie obserwowanego faktu kulturowego do jego historycznego uwarunkowania i teorii procesu historycznego, najpełniej widoczne w monografii wsi T r z e ś niów. To on z a c h ę c i ł Panią Profesor do prac empirycznych d o t y c z ą c y c h procesu przemian kulturowych wsi podmiejskich Krakowa. Poza wsią M n i k ó w i T r z c ś niowem zostały objęte tymi badaniami (przede wszystkim w postaci prowadzo­ nych przez P a n i ą Profesor prac magisterskich) wsie podwarszawskie. Wspomniane seminaria M o s z y ń s k i e g o i Bystronia stały się dla Pani Profe­ sor „ w p r o w a d z o n e j j u ż w tajniki etnografii empirycznej i historii, s z k o ł ą my­ ślenia p o r ó w n a w c z e g o , systematyki i dążenia do ujmowania badanych zjawisk z a r ó w n o w kategoriach historycznych jak teorii" ( ż y c i o r y s naukowy). B y l i ś m y ś w i a d k a m i wprowadzania tych nauk w ż y c i e w formie w y k ł a d ó w , d ł u g o l e t n i c h prac nad s y n t e z ą etnografii Polski, tylko c z ę ś c i o w o z a k o ń c z o n y c h w I H K M PAN p r a c ą z e s p o ł o w ą Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, i p o d r ę ­ czniku uniwersyteckim. Ten ostatni pozostał w zasadzie w formie bardzo do­ k ł a d n e g o planu, w y p e ł n i o n e g o w nielicznych fragmentach, dobrze znanego k a ż d e m u studentowi etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w y k ł a d a ł a jeszcze w kilka lat po przejściu na e m e r y t u r ę (w 1983 roku). Seminarium J. Sl. Bystronia było dla Niej interesujące ze w z g l ę d u na ł ą c z e n i e w pracy naukowej i dydaktyce etnologii i socjologii z historią kultury. W swoich pracach Pani Profesor łączy z a r ó w n o poszukiwania cech s z c z e g ó l ­ nych polskiej kultury ludowej, jak i jej wartości trwałych, powtarzalnych w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h czasu i przestrzeni badanej. Łączy też zainteresowa­ nie historią kultury ze studiami nad historią badań i k s z t a ł t o w a n i e m się w ł a s n e j , naszej, polskiej s z k o ł y etnografii, w której odbija się zapotrzebowanie polity­ czne i s p o ł e c z n e na studia nad kulturą w ł a s n e g o narodu, jego wszystkich warstw i s t a n ó w pojawiających s i e w różnych momentach procesu historycz­ nego i wykorzystanie doświadczeń metodologicznych nauki obcej. T u zresztą ujawniał się zawsze „ z m y s ł gospodarski" Pani Profesor: pod tym w z g l ę d e m h o ł d o w a ł a dobrze rozumianemu eklektyzmowi. Nic r o z u m i a ł a , j a k m o ż n a o d r z u c i ć wypracowane przez pokolenia ustalenia jako nie nie warte. Sądziła, ż e w myśli ludzkiej zawsze m o ż n a o d n a l e ź ć coś t w ó r c z e g o i to należy z a c h o w a ć . Była za ł ą c z e n i e m o d k r y ć i szukaniem w s p ó l n y c h m i a n o w n i k ó w dla postaw metodologicznie r ó ż n y c h . Nic r o z u m i a ł a po prostu (choć nie potępiała nigdy) ludzi, którzy się od c z e g o ś odcinali, coś porzucali. Jedyne, co potępiała to nieuc7xiwość - w życiu i w nauce. Z m u s z a ł a nas stale do p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h postaw i zastanawiania, czy uda się s t w o r z y ć dla nich w s p ó l n y mia­ nownik, co z nich da się w y k o r z y s t a ć - byla nieustępliwa, aż nudna. I zawsze w tym w z g l ę d z i e miała rację. W życiu Pani Profesor należy w y r ó ż n i ć dwa podstawowe okresy: krako­ wski i warszawski. Ten pierwszy obejmuje okres s t u d i ó w historycznych na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , a n a s t ę p n i e wieloletnią prace w charakterze asy- �10 ZOIIA SOKOI.RWICZOWA sten ta i adiunkta w kierowanej przez profesora Dobrowolskiego Katedrze Et­ nologii i Socjologii. D o prac tego okresu należy wspomniane budownictwo wsi Zawoja, historia etnografii polskiej do wydania jubileuszowego Polskiej A k a ­ demii Umiejętności w r. 1948 - niedościgła do dziś pod w z g l ę d e m trafności s ą d ó w i precyzji s f o r m u ł o w a ń i znakomity Rozwój badań etnograficznych zie­ mi krakowskiej ("Lud", 1952, t. 38). Ta ostatnia pozycja zawiera nie tylko stan b a d a ń , ale i jego k r y t y k ę w e d ł u g najlepszych, historycznych w z o r ó w , c o ś o czym wielokrotnie etnografowie z a p o m i n a j ą . Przejście Pani Profesor z Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o do Warszawskiego (1953) z a o w o c o w a ł o podjęciem przez N i ą prac terenowych na Kurpiach i Pod­ lasiu oraz teoretycznych z a g a d n i e ń regionu kulturowego. Po otrzymaniu do­ century (1955), profesury nadzwyczajnej (1969) i zwyczajnej (1976) j a k o pracownik Uniwersytetu Warszawskiego i przez 14 lat kierownik Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N w Warszawie k i e r o w a ł a pracami terenowymi i opraco­ w y w a n i e m monografii z e s p o ł o w e j (Kurpie - Puszcza Zielona), prac indywidu­ alnych p o ś w i ę c o n y c h kulturze ludowej Kurpiowszczyzny, a także w s p ó ł c z e s ­ nym p r z e o b r a ż e n i o m innych r e g i o n ó w kraju, j a k wsie z a m i e s z k a ł e przez d a w n ą s z l a c h t ę z a g r o d o w ą , wsie okolic Warszawy czy region Bieszczad. W problema­ tykę tych b a d a ń w p r o w a d z a ł a s t u d e n t ó w kierując ich pracami magisterskimi, biorąc udział w M i ę d z y u c z e l n i a n y c h Obozach Etnograficznych (od 1952), konsultując prace doktorskie i habilitacyjne. P a m i ę t a m Ją z tych lat, jak pochy­ lona nad naszymi m a t e r i a ł a m i i pracami nieustannie je p o p r a w i a ł a , d y s k u t u j ą c dalszy kierunek b a d a ń . Przez długi czas była jednym z d w ó c h p r o f e s o r ó w etnografii w Warszawie. O b c i ą ż a ł y więc Ją nadmiernie r ó ż n e g o rodzaju recen­ zje i opinie d o t y c z ą c e innych r e g i o n ó w kraju, a także szerszych z a g a d n i e ń metodologicznych prowadzonych w innych p l a c ó w k a c h naukowych poza Ka­ t e d r ą Etnografii U W i Z a k ł a d e m Etnografii I H K M P A N , z a r ó w n o etnograficz­ nych, jak i nauk pokrewnych (socjologia, slawistyka, historia kultury material­ nej). D b a ł a o p o p u l a r y z a c j ę w y n i k ó w prac etnograficznych oraz d y s k u s j ę nad ich zastosowaniem w nauce i w życiu. Nie o d m a w i a ł a pisania haseł i redagowania Wielkiej Encyklopedii Powszechnej P W N , brała udział w opracowywaniu bib­ liografii, w y p o w i a d a ł a się na ł a m a c h czasopism naukowych i w prasie tygo­ dniowej. U c z e s t n i c z y ł a w pracach Komisji P l a n ó w Regionalnych i Rady Na­ ukowo Ekonomiczno-Technicznej Woj. Warszawskiego, O ś r o d k a B a d a ń Na­ ukowych Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni wiceprezes), Ministerstwa Kultury i Sztuki ( c z ł o ­ nek komisji z a k u p ó w i komisji weryfikacyjnej t w ó r c ó w ludowych), była c z ł o n ­ kiem Komitetu N a g r ó d i m . O. Kolberga organizowanego przez Tygodnik „Bar­ w y " , potem przejętego przez Ministerstwo Kultury. Symbolem prac stosowa­ nych m o ż e b y ć tekst wystąpienia na Kongresie Kultury (1981), nie w y g ł o s z o ­ nego, ale drukowanego potem w „ K u l t u r z e i S p o ł e c z e ń s t w i e " (4:1984) pt. Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości, a przedstawionego t a k ż e w Krakowie na sesji „ S p o ł e c z e ń s t w o i kultura", zorganizowanej dla uczczenia jubileuszu 90-lecia Kazimierza Dobrowolskiego w dn. 17.02.1984 r. �A N N A KÜTRZEBA-I'OJNAROWA. R E F L E K S J E N A D JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 11 Była aktywna także w zakresie w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Liczne w y ­ stąpienia na kongresach, konferencjach i zjazdach służyły stałemu p o r ó w n y w a ­ niu samego przedmiotu b a d a ń i zmian, j a k i m on ulega, t a k ż e sposobu jego badania przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a . Potrzeba p o r ó w n a w c z e g o podejścia do b a d a ń , zaszczepiona w czasie studiów, z w i ę k s z a ł a poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i Pani Profesor za udział w m i ę d z y n a r o d o w y c h p r z e d s i ę w z i ę c i a c h . Była w i ę c od 1957 r. c z ł o n k i e m krajowej i m i ę d z y n a r o d o w e j redakcji czasopisma etnograficznego krajów socjalistycznych „ D e m o s " , od 197] - c z ł o n k i e m Conseil d'Administra­ tion M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF). W czasie I X Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (1973) była j e d n y m z honorowych p r z e w o d n i c z ą c y c h , a na m i ę d z y n a r o d o w y m kolo­ k w i u m p o ś w i ę c o n y m folklorowi Europy w Belgii (1975) podkomisarzem z ra­ mienia polskiego Komitetu imprezy. Stąd z r e s z t ą w bibliografii prac Pani Profesor lak duża liczba r ó ż n y c h w y s t ą p i e ń na konferencjach (w ZSRR, Cze­ c h o s ł o w a c j i , Bułgarii, J u g o s ł a w i i , Francji, Rumunii, na Węgrzech, w Nie­ mczech, Stanach Zjednoczonych). Okres odbudowy etnografii po ÍI wojnie światowej, a n a s t ę p n i e d ą ż e n i e do uzyskania dla niej statusu samodzielnej dyscypliny, o z n a c z a ł dla Pani Profesor w i e l k i w y s i ł e k organizacyjny. Była przez długi czas w i c e p r z e w o d n i c z ą c ą ko­ misji etnograficznej PAN, okresowo - członkinią Rad Naukowych k i l k u muze­ ó w (m.in. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, warszawskie­ go Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w Sier­ pcu), obecnie jest c z ł o n k i n i ą Prezydium Komitetu Na а к Etnologicznych P A N . W i a t a c h 1947-1951 p r o w a d z i ł a M a ł o p o l s k ą D e l e g a t u r ę Muzeum Kultur Ludo­ w y c h w Warszawie (instytucję, o której m i l c z ą nasze historie nauki). Znalazła też czas na seminaria dla m ł o d y c h autorów, p i s z ą c y c h na temat Z i e m O d z y s k a n y c h w Redakcji „ M ł o d e j Rzeczypospolitej", dodatku do „ D z i e n n i k a Polskiego" (1947). S z c z e g ó l n i e wiele czasu musiała Pani Profesor poświęcić na prace organi­ zacyjne po przeniesieniu się do Warszawy. Wiązało się to z tworzeniem w sto­ licy specjalizacji w zakresie etnografii Polski, wychowywaniem nowych kadr e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w kultury i, jak pisze sama, „ s z u k a n i e m w s p ó l n e j z nimi p ł a s z c z y z n y z a i n t e r e s o w a ń i prac, v więc też stałe uzupełnianie własnej wiedzy z a r ó w n o o przedmiocie badań, jak i o nowych (czy: odkrywanych na nowo) kierunkach naukowych". To tak charakterystyczna dla Pani Profesor postawa - nie narzucanie tematu lub kierunku, ale w s p ó l n e poszukiwanie, ustawiczne wychodzenie nam wszystkim naprzeciw. M o ż e b y ł o to sprzeczne z z a s a d ą ekonomicznej koncentracji inwestycji, ale o w o c o w a ł o rozbudzeniem zainter­ e s o w a ń nader r ó ż n o r o d n y c h , rozszerzeniem pola badań, akceptowaniem ludzi o r ó ż n y c h o s o b o w o ś c i a c h i uzdolnieniach, pracujących na w c i ą ż rozszerzają­ cym się polu b a d a ń etnografii. Było to w i ę c p o s t ę p o w a n i e stosowne do otwar­ tego charakteru Pani Profesor, ale i dopasowane do sytuacji etnografii/logii w Polsce. Rozszerzaniu pola b a d a ń musiało t o w a r z y s z y ć kształcenie ludzi o nowych, nie tradycyjnych s p e c j a l n o ś c i a c h . �12 ZOFIA SOKOI.LWICZOWA Liczne prace Pani Profesor tworzą w y r a ź n e cykle problemowe. Składają się na nie: 1) historia etnografii, 2) etnografia Polski, 3) prace s t a n o w i ą c e c z ę ś ć koncepcji p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego etnografii Polski, 4) prace monogra­ ficzne i 5) bardzo liczne prace redakcyjne, popularne, ekspertyzy, oceny, recen­ zje, audycje radiowe etc. Wielu z nich nigdzie nie publikowano. Były jednak przedmiotem w e w n ę t r z n y c h dyskusji, c z ę ś c i ą warsztatu. C z ę ś ć z nich tworzy osobny dział w A r c h i w u m Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w War­ szawie. Prace z zakresu historii etnografii p r o w a d z i ł a Pani Profesor praktycznie przez c a ł e ż y c i e . W i ą z a ł o się to zapewne z potrzebą refleksji nad dorobkiem p o p r z e d n i k ó w , zachowaniem wszystkich dokonanych przez nich, a w c i ą ż w a ż ­ nych ustaleń. Ł ą c z y ł o się także z k o n i e c z n o ś c i ą podsumowywania kolejnych e t a p ó w naszych prac, oceny „na b i e ż ą c o " tego, co zostało zrobione.Rozwój etnografii i etnologii w Polsce (1948), niewielka, ale bogata w niezmiernie celne oceny książka, stanowi d o w ó d tego, jak w niewielkiej objętości m o ż n a z m i e ś c i ć dziesiątki trafnych, precyzyjnych i wcale nie o g ó l n i k o w y c h ocen. Jest do dziś na listach lektur studenckich. Kilkadziesiąt drobnych monografii uczo­ nych postaci s t a n o w i ł o jakby przygotowanie do prac syntetycznych. Taką była Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych (1976), ź r ó d ł o stosunkowo żywej jak na ś r o d o w i s k o etnograficzne dyskusji nad poję­ ciem historycznej szkoły polskiej w etnografii. C e c h ą lej szkoły miało b y ć konsekwentne uznawanie roli czynnika historycznego w badaniu i interpretacji kultury ludowej przez polskich etnografów. Próby tworzenia teorii ściśle o g ó l ­ nych, od tego czynnika abstrahujących, były - zdaniem Pani Profesor - rzadkie i niekonsekwentne. Najbardziej dojrzałą refleksję nad drogami rozwoju etnografii polskiej w X X wieku stanowi Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość (1977). Już sam tytuł wskazuje, jak ściśle łączyła Pani Profesor przedmiot badań i s p o s ó b jego opisu. Przedmiot badań stanowi dla Niej zawsze układ odniesie­ nia, nadający sens wszelkim naszym hisloriogralicznym r o z w a ż a n i o m . Etnografia Polski (problemy i w y n i k i prac) to dział badań Pani Profesor, który obejmuje poszukiwanie cech specyficznych chłopskiej kultury tradycyj­ nej, związki z kulturą europejską, p r a w i d ł o w o ś c i jej historycznego rozwoju, a w tym prace nad kulturą ludową Kurpiowszczyzny, Podlasia, monografie różnych z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o w y c h od kapliczek ludowych w Zawoi po rolę s p o ł e c z n ą dziecka w rodzinie wiejskiej (1965), tradycyjne zawody wiejskie. W tej grupie w a ż n y z e s p ó l s t a n o w i ą prace nad m e l o d y k ą badań, charakterem ź r ó d e ł etc. W i ą z a ł o się to zapewne z p e ł n i o n y m i przez Panią Profesor funkcjami kierowniczymi i p o t r z e b ą zdania sobie i innym sprawy z tego, w j a k i m miejscu naszych badań znajdujemy się, koniecznością refleksji nad tym, w jaki s p o s ó b pracujemy i w jakim stopniu w y n i k i naszej pracy zależą od przyjętej metody. Stąd tak liczne w pracach Pani Profesor tytuły typu: „ Z z a g a d n i e ń melodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniu kultury ludowej" (1965) lub "Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnogra­ ficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza" (1962) �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. R E F L E K S J E NAD JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 13 czy wreszcie ..Ethnographical Museum Collection as a source o f Research into Folk Culture" (1960). Prace z w i ą z a n e z przygotowaniem p o d r ę c z n i k a etnografii polskiej s t a n o w i ą z e s p ó l najbardziej r ó ż n o r o d n y . O b e j m u j ą wiele t e k s t ó w nie drukowanych, w y s t ą p i e n i a na konferencjach, w y k ł a d y , dyskusje seminaryjne w tym z w ł a s z ­ cza „ N o w y p o d r ę c z n i k etnografii polskiej" (1960). Koncepcja p o d r ę c z n i k a z a s ł u g u j e na o d r ę b n e o m ó w i e n i e przy innej m o ż e okazji. T u o g r a n i c z ę s i ę do p o d k r e ś l e n i a znacznego w niej miejsca etnografii historycznej, przyjęcie w i e lowariantowego modelu wsi tradycyjnej jako punktu wyjścia i ujęcie kultury ludowej w kategoriach procesu historycznego. I c h o ć liczne prace nie zostały u w i e ń c z o n e powstaniem jednego dzieła, to rezultaty wspomnianych wyżej r o z w a ż a ń s ą widoczne w całej koncepcji wspomnianej j u ż pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976). M i m o w i e l o ś c i a u t o r ó w , w p ł y w Pani Profesor jest tu w pełni czytelny. N a l e ż y go o d n o t o w a ć także w pracach innych badaczy, j a k np. M a ł g o r z a t y Maciszewskiej „Etnografia Historyczna Polski" ( w druku, w y d . U W ) . Niezmiernie w a ż n e i inspirujące s ą w dorobku Pani Profesor prace mono­ graficzne z w i ą z a n e z zagadnieniami z zakresu historii kultury wybranych ty­ p ó w w s i : 1) podkrakowskiej, podmiejskiej, opisanej przez P a n i ą Profesor w pracy pt. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczes­ nych. Studium wsi Mników pow. krakowskiego (1968), 2) okolic Warszawy - g ł ó w n i e w postaci kierowanych przez P a n i ą Profesor licznych prac magister­ skich, 3) wsi k r o ś n i e ń s k i e j o starych tradycjach rolniczych i ś r e d n i o w i e c z n y m u k ł a d z i e g r u n t ó w , wydanej pt. Trześniow (1988). W i ę k s z o ś ć b a d a ń z w i ą z a n y c h z t y m i pracami od 1976 r. p o w s t a ł a w tzw. problemie w ę z ł o w y m „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" i s t a n o w i ł a c z ę ś ć szer­ szego planu b a d a ń nad typami wsi w Polsce oraz przebiegiem p r o c e s ó w zmiany kulturowej. Gdyby c h c i e ć p o d s u m o w a ć g ł ó w n e kierunki b a d a ń Pani Profesor to o k a ż e się, ż e w Jej licznych wypowiedziach r ó ż n e g o typu: naukowych, popularnych, pisanych, ustnych, analizach, pracach teoretycznych, r ó ż n e g o rodzaju synte­ zach, pracach historycznych etc. m o ż e m y o d n a l e ź ć w i e l k ą k o n s e k w e n c j ę . Metodologicznie pozostała n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m Dobrowolskiego, c h o ć nigdy nie o k a z a ł a najmniejszego zainteresowania m a r k s i s t o w s k ą teorią procesu historycznego. Była po prostu historykiem zafascynowanym m o ż l i w o ś c i a m i s f o r m u ł o w a n e j przez Dobrowolskiego metody integralnej i ł ą c z e n i e m b a d a ń nad ź r ó d ł a m i pisanymi i empirycznymi, etnograficznymi. Jeżeli Dobrowolski o s t r o ż n i e f o r m u ł o w a ł s w o j ą teorię j a k o w a ż n ą dla wsi p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i , to P a n i ą Profesor i n t e r e s o w a ł o przede wszystkim przeniesienie p ł y n ą c y c h stąd w n i o s k ó w na resztę terytorium polskiego. Stąd pojęcie typu wsi i badania nad p o r ó w n a n i e m r ó ż n y c h jej t y p ó w ze w z g l ę d u na przebieg procesu zmiany. Stąd przypuszczenie, ż e M n i k ó w lub T r z e ś n i ó w są jedynie wariantami modelu wsi zbudowanego przez Dobrowolskiego dla p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i . N a l e ż y bar­ dzo ż a ł o w a ć , ż e niezmiernie interesujący a r t y k u ł pt. Wieś podmiejska Krakowa - model i rzeczywistość (1977) nie był nigdy przedmiotem szerszej dyskusji �14 ZOFIA SOKOLEWICZOWA w ś r o d o w i s k u e t n o g r a f ó w . Z w ł a s z c z a w a ż n y m wydaje się b y ć fragment doty­ c z ą c y p o r ó w n a n i a wsi podkrakowskiej z wsiami innych r e g i o n ó w kraju (s. 166). Praca ta pozostaje w konwencji linearnego rozwoju przebiegu procesu historycznego, podobnie j a k model zbudowany przez Dobrowolskiego. A u t o ­ rka zdaje sobie jednak s p r a w ę ze z r ó ż n i c o w a n i a p r z e b i e g ó w tego procesu. Z a k ł a d a , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż e tradycyjna w i e ś była znacznie bardziej z r ó ż n i c o w a n a niż przyjmują to zwyczajowo etnografowie. Nic r e z y g n u j ą c z szukania p r a w i d ł o w o ś c i w procesie historycznym, próbuje dzięki zastosowa­ niu koncepcji wariantu modelu u w z g l ę d n i ć o w ą k ł o p o t l i w ą r ó ż n o r o d n o ś ć . S p r a w ę tę p o d n o s i ł a m w referacie z dn. 30 11 1988 na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych na temat teorii zmiany kulturowej, p o ś w i ę c o n y m w ł a ś n i e dorobkowi Pani Profesor z okazji Jej 75-lecia. T y m samym dotykamy drugiego, niezmiernie interesującego P a n i ą Profesor tematu - zmiany kulturowej i p r o c e s ó w jej przebiegu, przede wszystkim na terenie w s i , której losy i p r z y s z ł o ś ć interesują P a n i ą Profesor po dziś d z i e ń j a k o problem naukowy i społeczny. Etnografia polska z a j m o w a ł a się z m i a n ą k u l t u - * r o w ą i społeczną przez ostatnich co najmniej 40 lat. Kierunek tych b a d a ń stał się przedmiotem ostrego ataku w latach 70-ych i p o n i e k ą d krytyka ta utrzymuje się nadal. M y ś l ę , że krytyka ta nie m o ż e d o t y c z y ć prac Pani Profesor c h o ć Jej prace nigdy pod tym k ą t e m nie były analizowane. S ą d z ę , ż e to co decyduje o i c h w a ż n o ś c i , to rzetelna krytyka ź r ó d ł o w a p o p r z e d z a j ą c a wszelkie r o z w a ż a n i a na temat r o l i c z y n n i k ó w historycznych w procesie zmiany. Ich, w a ż n o ś c i nie pod­ w a ż y ł w k o ń c u ani slrukluralizm, ani semiotyka, same w k o ń c o w y m efekcie skłaniające s i ę ku historycznym analizom, ku u w z g l ę d n i e n i u czynnika history­ cznego w procesie transformacji struktur d ł u g i e g o trwania. N a l e ż y z ż a l e m s t w i e r d z i ć , że nawet w odniesieniu do prac w y b i t n y c h etnografowie nie rozwinęli zwyczaju k r y t y k i i dyskusji. Jubileusz nie jest, z racji przyjętej konwencji, okazją do lego typu r o z b i o r ó w krytycznych. U z m y ­ sławiając nam jednak w i e l o ś ć i w a g ę dorobku Pani Profesor aby s k ł o n i ł . n a s do podjęcia dyskusji nad znaczeniem czynnika historycznego w przebiegu proce­ s ó w s p o ł e c z n y c h , p o s ł u g i w a n i u się modelami w badaniu zmiany kulturowej, z w i ą z k u ludzi z kulturą, p r z e s z ł o ś c i ą , miejscem tradycji we w s p ó ł c z e s n o ś c i i przyszłości. • > . . . • W t w ó r c z o ś c i Pani Profesor jest wiele kart. Nie m o g ę tu o d k r y ć wszystkich,. zapewne nie u m i a ł a b y m tego z r o b i ć . Nie z a j m o w a ł a m s i ę np. głębiej etnografią Polski. Pomijam tu też s p r a w ę dorobku dydaktycznego Pani Profesor - jest to długi temat i zapewne z a j m ą . s i ę nim Jej uczniowie. C h c i a ł a b y m jednak poru­ s z y ć tu dwa problemy, dla r o z w i ą z a n i a których znajdziemy na pewno inspirację w pracach Pani; Profesor. ... ^ 4 Pierwsza kwestia to z a p o ż y c z e n i e pewnych t e r m i n ó w przez j ę z y k teorii naukowej z j ę z y k a naturalnego i , z natury rzeczy- t a k ż e c z ę ś ć ich pól semantyk cznych. Dla rozwoju j ę z y k a etnografii d u ż e znaczenie m i a ł j ę z y k ś r o d o w i s k artystycznych, ichrwidzcnie kultury ludowej, tworzone przez nich alereotypy, A t a k ż e przenoszenie pewnych t e r m i n ó w z nauki z powrotem do j ę z y k a natu­ ralnego,.: Zainteresowanie t y m i sprawami znajdziemy j u ż we wczesnych pra: �A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A . R E F L E K S J E N A D J E I ŻYCIEM I PRACĄ 15 each Pani Profesor (por. r o z w ó j b a d a ń etnograficznych ziemi krakowskiej) i także we wspomnianym artykule z 1977 г., w monografiach M n i k o w a i T r z e ś niowa. W naszej obecnej dyskusji nad kategoriami typu cmic i ctic te prace p o k a z u j ą z ł o ż o n o ś ć tych relacji. S ą d z ę , że wprowadzanie nowych kategorii do j ę z y k a nauki nie znaczy, ż e wszystkie badania musimy z a c z ą ć od nowa! C h c i a ł a b y m r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , c z ę s t o niedoceniane w krytyce dorobku uczonych, znaczenie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . W poszukiwaniu prawdy obie­ ktywnej, neutralnych w s k a ź n i k ó w badanych przez nas p r o c e s ó w , pomijamy rolę w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . O d e g r a ł o ono w i e l k ą rolę w życiu Pani Profesor. J e d n ą linię stanowi tu D o m Ojca, d r u g ą - D o m Teściów. D w a stabilne, z dawna o s i a d ł e , zakorzenione, zda się konserwatywne ś r o d o w i s k a : krakowskie, profe­ sorskie, intelektualne i - t r z e ś n i o w s k i c , kmiece, c h ł o p s k i e , z silnym poczuciem w ł a s n e j w a r t o ś c i . Na to nakłada się naukowe ś r o d o w i s k o elnologiczne. W s p ó ł ­ t w o r z y ł a j e aktywnie od n a j m ł o d s z y c h lat, ś w i a d o m a zarazem jego w p ł y w ó w na siebie i poddająca je krytycznej refleksji. Gdy podejmując r ó ż n e studia pytamy, j a k wielka ma b y ć próba, na której budujemy dalsze badania, i l u - pytają studenci - p o w i n n i ś m y m i e ć informato­ rów, aby i m u w i e r z y ć , j a k wielu ludzi s p o t k a ć , z a p y t a ć , zapominamy często, ż e ostatecznie tę p r a w d ę m o ż n a o d n a l e ź ć w jednym c z ł o w i e k u , w jego życiu, w ś w i a d e c t w i e jego życia. I to jest ta najlepsza metoda pracy stosowana w c i ą ż przez P a n i ą Profesor, metodyka Życia b ę d ą c e g o j e d n o c z e ś n i e Byciem. �