https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea89f7d96d8ffa2b9766b34eaf60fcd.pdf 533d98cfc101b897a0e55d311a45ac5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:690 Title A name given to the resource Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Obrębski, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JÓZEF OBRĘBSKI OBRZĘDOWA I SPOŁECZNA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ Dane, które stanowią podstawę niniejszego artykułu, zostały zebrane w t r a k c i e pracy terenowej prowadzonej w latach 1932-1933 w okręgu p o r e c k i m (Poręcze) w jugosłowiańskiej Macedonii. Większość badań b y ­ ła prowadzona w e w s i Wołcze (31 gospodarstw, około 170 mieszkańców), w pobliżu G o s t i w a r u , jakieś 30 m i l od Skoplje. Miałem t u unikalną moż­ liwość badania t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j n i e dotkniętej jeszcze wpływem nowoczesnych przemian. Artykuł t e n k o n c e n t r u j e się przede w s z y s t k i m wokół sposobów, j a ­ k i m i religia p r z y c z y n i a się do t w o r z e n i a zwartości grupowej oraz i n t e ­ gracji wspólnoty w i e j s k i e j w t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j . Poprzez analizę skupioną wokół relacji między działaniami obrzędowymi a spo­ łeczną strukturą danej g r u p y chciałbym t u uwypuklić niektóre społecz­ ne f u n k c j e r e l i g i i . RELIGIA A LOKALNY SYSTEM WARTOŚCI W zasadniczych orientacjach życie religijne mieszkańców Wołcze jest wysoce pragmatyczne. Celem większości działań r y t u a l n y c h , związa­ n y c h zarówno z sacrum, j a k i projanum, jest spotęgowanie przychylności sił nadprzyrodzonych wobec mieszkańców w s i oraz ułagodzenie i c h p o ­ tencjalnie złej w o l i . A k t y r y t u a l n e i życie zgodne z r e l i g i j n y m i n o r m a ­ m i społeczności stanowią drogę do osiągania tego, co m a największe wartości w życiu w s i : pomyślności i dostatku, zdrowego i długiego życia, urodzajności ziemi i licznego stada, płodności kobiet, wszelkich sukcesów w osobistym i r o d z i n n y m życiu. W ethosie w s i te wartości egzystencjalne występują tuż obok wartości n o r m a t y w n y c h — nakazów m o r a l n y c h i wzorów „porządnego życia". Zarówno egzystencjalne, j a k i n o r m a t y w n e wartości mają określone konotacje r e l i g i j n e . To, co w życiu dobre, pochodzi od Boga, nadane ludzkości przez Twórcę i przyznane żyjącym pokoleniom a k t e m jego ła- �202 JOZEF OBHĘBSKI skawości. Jest istotną częścią boskiego porządku, do którego należą rów­ nież n o r m y społeczne. I c h r e l i g i j n a jakość m a n i f e s t u j e się poprzez r o ­ dzaj sankcji. Naruszenia moralnego k o d u społeczności mogą być t o l e r o ­ w a n e i n i e karane przez członków g r u p y , lecz n i g d y przez Boga i jego akolitów — świętych. Za łamanie moralnego k o d u zsyłają o n i k a r y : cho­ robę, śmierć, suszę, złe zbiory, s t r a t y w i n w e n t a r z u , powódź czy ogień. T a k więc k a r y nakładane przez siły nadprzyrodzone n a błądzącą l u d z ­ kość polegają przede w s z y s t k i m na pozbawieniu j e j wartości egzysten­ cjalnych. WIEŚ J A K O W S P Ó L N O T A R E L I G I J N A W i a r a i wspólny rytuał stanowią dla mieszkańców w s i ważną podsta­ w ę poczucia jedności g r u p o w e j . Widzą o n i siebie samych n i e t y l k o jako zespół k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h i sąsiadów, lecz także j a k o wspólnotę religijną. W i c h odczuciu każda wioska pozostaje w z u n i f i k o w a n y c h , o d ­ rębnych stosunkach z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i , u t r z y m y w a n y c h poprzez system r y t u a l n y c h obrzędów, które stanowią część właściwej dla tej w s i t r a d y c j i . Wieśniacy mawiają: „Sto w s i — sto t r a d y c j i ' ' . T a k więc w roz­ ległym świecie chłopskiego c h r y s t i a n i z m u każda w i o s k a przedstawia autonomiczną całość. Uczestnictwo jednostki w p o n a d l o k a l n y m kościele o d b y w a się za pośrednictwem j e j udziału w obrzędach, j a k i e zwyczajo­ w o występują w danej w s i . Bardzo ważna klasa aktów r y t u a l n y c h t o zarotci, uświęcone zakazy związane z okresami świątecznymi obrzędowego kalendarza w s i , d o t y ­ czące pracy, jedzenia i i n n y c h czynności człowieka. Złamanie t y c h zaka­ zów pociąga za sobą nadprzyrodzone sankcje; są one szczególnie surowe, jeśli został przez t o obrażony któryś z ważniejszych świętych, k a r a może być wówczas nałożona n i e n a pojedynczego winowajcę, ale n a całą wieś. Przeto podporządkowanie się t y m n o r m o m n i e jest sprawą j e d y n i e obo­ wiązku religijnego j e d n o s t k i ; jest j e j świętą powinnością, zarówno wobec świata nadprzyrodzonego, j a k i wobec własnej społeczności, i stanowi p r z e d m i o t t r o s k i publicznej. Uświęcone zakazy stanowią tę część aktów r y t u a l n y c h , w których uczestniczą wszyscy bez wyjątku i obowiązkiem każdego jest i c h przestrzeganie. Jest t o -— w i c h p r z e k o n a n i u — zasad­ niczy c z y n n i k t r w a n i a i pomyślności wspólnoty. T a k więc, system za­ rotci całym s w y m działaniem czyni znak równości między świętym i spo­ łecznym, między wspólnotą religijną i grupą wioskową. U c h w y t n y m symbolem religijnego w y m i a r u w s i jest kościół. W t y m n i e w i e l k i m b u d y n k u n i e odbywają się żadne zbiorowe modły n i błaga­ nia — miejscowa t r a d y c j a n i e uznaje tej f o r m y ekspresji r e l i g i j n e j . M i ­ m o to, w r a z z otaczającym go cmentarzem jest kościół najważniejszym s a k r a l n y m miejscem w e w s i , c e n t r u m j e j duchowej zwartości. Ważne �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A WSI MACEDOŃSKIEJ 203 obrzędy doroczne, n a przykład w święto O b j a w i e n i a Pańskiego (Trzech Króli), w r a z z towarzyszącymi i m zabawami i u c z t o w a n i e m odbywają się właśnie t u t a j . Także cmentarz jest ważnym c e n t r u m obrzędowym, m i e j ­ scem cyklicznie powtarzających się obrzędów pogrzebowych związanych z k u l t e m zmarłych. Cmentarz jest j a k b y odbiciem wewnętrznych podzia­ ł ó w w s i — lokalizacja grobów oddaje system tutejszych lineaży, s u b l i neaży i rodów. ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RYTUALNYCH Jest k i l k a typów działań r y t u a l n y c h : celebracja świąt i okresów świą­ t e c z n y c h c y k l u rocznego, k u l t zmarłych, magia lecznicza, wróżby, modły i n d y w i d u a l n e , obrzędy (przejścia) związane z i n d y w i d u a l n y m c y k l e m życia, rozpoczynanie i zakończenie głównych zajęć gospodarczych, magia pogody, obrzędowe klątwy oraz czary. W Poręcz, podobnie j a k i w i n n y c h wsiach regionu, n i e m a f o r m a l n e j , wyspecjalizowanej i wydzielonej organizacji, która b y się opiekowała r e ­ l i g i j n y m i obrzędowym życiem g r u p y l o k a l n e j . N i e m a t u wioskowego kapłana a n i żadnej organizacji kościelnej oddzielonej od całokształtu ży­ cia wspólnoty, a n i też przypisania ról obrzędowych t y l k o do k i l k u w y ­ różnionych osób. Magiczno-religijna obrzędowość głęboko p r z e n i k a w s z y ­ s t k i e rodzaje świeckich zajęć i splata się z w i e l o m a elementami lokalnej k u l t u r y . Lecz obrzędowo-ekspresyjne, r e l i g i j n e zachowanie się i n d y w i ­ dualnego członka g r u p y nie jest sprawą jego osobistych skłonności. Role r e l i g i j n e n i e mogą być przedsiębrane przez jednostkę według własnego widzimisię. N i e mogą być p r z y j m o w a n e przez nią z p o w o d u j e j własnych i n k l i n a c j i . Są j e j one wyznaczane, przydzielane według zwyczajowych ustaleń, zgodnie z j e j statusem społecznym, z pozycją, jaką zajmuje w g r u p i e jako mężczyzna albo kobieta, dziecko albo dorosły, j a k o sąsiad, k r e w n y albo członek r o d z i n y . Przydzielanie ról obrzędowych n i e jest a n i przypadkowe, a n i n i e za­ leży od osobowościowej c h a r a k t e r y s t y k i jednostki. Jest ono związane ze społeczną strukturą g r u p y i z pozycją, jaką zajmuje w niej każdy z j e j członków. P o m i m o pozornie amorficznej i rozległej n a t u r y zachowań r e ­ l i g i j n y c h występuje zdecydowane zazębianie się ról obrzędowych i s t r u k ­ t u r y społecznej. J e d n y m z efektów tego s t r u k t u r a l n e g o uszeregowania ról obrzędowych jest wyłonienie się różnych, określonych s t r u k t u r a l n i e ugrupowań o charakterze kapłańskim, w różnym stopniu i w różny spo­ sób zaangażowanych w spełnianiu czynności obrzędowych. A k t y t e są n i e t y l k o w y r a z e m r e l i g i j n y c h uczuć uczestników i wspólnych wartości całej g r u p y , są one równocześnie odbiciem s t r u k t u r a l n e j k o n f i g u r a c j i danej społeczności: społeczności jako t a k i e j , j e j systemu lineaży, s t r u k t u ­ r y w i e k u i płci, systemu pokrewieństwa, r o d z i n y i gospodarstwa. �204 JOZEF OBRĘBSKI R O L E OBRZĘDOWE A P O Z Y C J A SPOŁECZNA Uderzającą cechą tutejszej obrzędowości jest dominująca rola, jaką w t y c h czynnościach odgrywają k o b i e t y . J a k k o l w i e k w obrzędach Trzech Króli — najważniejszych w c y k l u r o c z n y m — głównymi a k t o r a m i są mężczyźni, w e w s z y s t k i c h pozostałych działaniach r y t u a l n y c h n a scenie dominują kobiety, a w niektórych z nich, z zasady l u b faktycznie, są one j e d y n y m i i wyłącznymi uczestnikami. Zadziwiające jest to dominujące p r z y p i s y w a n i e ról obrzędowych k o b i e t o m , stoi ono b o w i e m w j a w n e j niezgodzie z pozycją k o b i e t w tej społeczności. Patrylinearność b o w i e m jest fundamentalną zasadą leżącą u podstaw organizacji g r u p y w i o s k o ­ w e j i systemu wspólnoty w i e l k o r o d z i n n e j , która jest dominującą formą życia rodzinnego. W t y m systemie, je d ynie mężczyźni wyprowadzający, poprzez agnatyczne lineaże i sublineaże, swe pochodzenie o d założyciel­ skiej p a r y rodowej żyjącej przez około 200 l a t y , posiadają pełne i n i e ­ zbywalne, przypisane miejscu urodzenia, p r a w o do wioskowego o b y w a ­ telstwa. I c h siostry i córki n i e są brane pod uwagę, j a k o że zgodnie z p a trylokalnością małżeństw i zasadą egzogamii są w y d a w a n e za mąż poza swą wsią rodzinną. T y l k o męscy agnatyczni p o t o m k o w i e założycieli w s i mają niepodważalne prawo> zamieszkiwania w e w s i , do dziedziczenia, d o użytkowania (zgodnie ze z w y c z a j o w y m p r a w e m własności) zasobów w s i , a także — zależnie od swej pozycji rodzinnej — do uczestniczenia w p o ­ d e j m o w a n i u decyzji w sprawach p u b l i c z n y c h za pośrednictwem r a d y w s i . Tego rodzaju system p a t r y l i n e a r n y czyni zdecydowane rozróżnienie pomiędzy pozycją mężczyzn — „tubylców", a pozycją kobiet — obcych; ich p r a w a i obowiązki są wyznaczane według i c h r o d z i n n y c h powiązań z mężczyznami. Społeczna niższość k o b i e t jest j e d n y m z zasadniczych elementów t e j k u l t u r y . Wyobrażenia dotyczące poczęcia, zaspokojenia seksualnego czy fizycznego podobieństwa rodziców i dzieci akcentują wiodącą rolę, jaką w p r o k r e a c j i odgrywają mężczyźni oraz j a k b y pomocniczą rolę k o b i e t y . Niższa rola k o b i e t y znajduje odbicie w l i c z n y c h obyczajach: w systemie nadawania i m i o n i posiadaniu i n d y w i d u a l n y c h przezwisk; sposobie adre­ sowania, o d d z i e l n y m stole dla mężczyzn i wreszcie w ograniczeniach n a ­ kładanych n a uczestnictwo k o b i e t w niektórych zebraniach t o w a r z y s k i c h . Zachowanie się k o b i e t w k o n t a k t a c h między płciami jest niezmiennie wyrażaniem mężczyznom należnego i m szacunku. We wspólnocie w i e l k o r o d z i n n e j kobieta-żona podporządkowana jest w i e l o k r o t n e j władzy sprawowanej n a d nią przez t z w . wewnętrzny krąg r o d z i n n y : teściową, teścia, męża i jego braci. Są o n i j e j z w i e r z c h n i k a m i — przydzielają j e j pracę, wydają rozkazy, nadzorują j e j zajęcia i k o n t r o l u ­ ją j e j prowadzenie się. Jedynie gdy osiągnie pozycję głównej gospodyni �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 205 w samodzielnym gospodarstwie w i e l k o r o d z i n n y m , ograniczenia, które utrzymywały ją dotąd w pozycji podporządkowanej, zostają zniesione, status zaś, j a k i osiąga, staje się porównywalny z pozycją j e j męża. Obrzędowe role mężczyzn i k o b i e t głęboko różnią się zarówno w aspekcie ilościowym, j a k też i jakościowym. Istnieje bliska współza­ leżność między przydziałem ról r y t u a l n y c h a systemem pozycji społecz­ n y c h . Znaczącym aspektem tego zróżnicowanego układu jest uzależnie­ n i e r o l i obrzędowej od pozycji zajmowanej przez danego członka g r u p y w systemie l i n e a r n y m , w systemie r o d z i n n y m i k r e w n i a c z y m l u b w spo­ łeczności l o k a l n e j . UDZIAŁ MĘŻCZYZN W OBRZĘDACH W c y k l u życia w s i , okresy świeckie, k i e d y t o ludzie pracują i zgod­ n i e z w y m o g a m i danej pory r o k u dbają o swe codzienne sprawy, p r z e ­ platają się z okresami świątecznymi, wypełnionymi zajęciami obrzędo­ w y m i i ceremonialnymi. W okresach świątecznych, niekiedy rozciągają­ cych się n a przeciąg k i l k u d n i , poprzez spełnianie aktów symbolicznych mieszkańcy w s i nawiązują więź ze wspólnym i najwyższym adresatem t y c h działań: ze światem n a d p r z y r o d z o n y c h sił i istot. Wieśniacy wierzą, że są one w t y m czasie szczególnie a k t y w n e i dlatego mogą się przyczy­ nić do pomyślności (albo nieszczęścia) g r u p y . Obrzędem, który należy wyłącznie do mężczyzn, jest ceremonia świę­ cenia w o d y związana ze świętem Objawienia. Obrzęd t e n t r w a przez t r z y d n i , z przerwą n a „dzień k o b i e t " — poświęcony pamięci zmarłych. W dorocznym c y k l u obrzędowym rytuał t e n s t a n o w i p u n k t szczytowy. N i g d y n i e może być pominięty czy zaniedbany i uchodzi za zasadniczy dla zapewnienia pomyślności i szczęśliwego życia w s i . Główną osobistością ceremonii jest tutejszy ojciec chrzestny — kum, określony przez mieszkańców j a k o „nasz w i o s k o w y kapłan". Urząd t e n jest „obieralny" n a bazie lineażu i n a zasadzie corocznej r o t a c j i p r z y ­ z n a w a n y jest j e d n e m u z trzech najstarszych lineaży, czyli kabile. Z a ­ zwyczaj mężczyzna dostatecznie silny, aby podołać t r u d o m obrzędu, w y ­ znaczany jest n a tę funkcję przez swój kabile. Kum w s i występuje j a k o pośrednik między lokalną wspólnotą r e l i g i j ­ ną a kościołem p o n a d l o k a l n y m . Obrzęd rozpoczyna się poświęceniem w o ­ d y przez księdza w p a r a f i a l n y m kościele, gdzie gromadzą się k u m o w i e z całego okręgu. Każdy kum dźwiga krzyż swojej w s i , który jest s y m b o ­ l e m zarówno sakralnej jedności w s i (i godności kuma), j a k też płodności, z d r o w i a i obfitości, które n a skutek działań r y t u a l n y c h mają być zapew­ nione w s i . Powracając do d o m u kum obchodzi wieś i ze stosownym błogosła­ wieństwem k r o p i zabudowania gospodarcze, b u d y n k i , pola, łąki, stajnie, �206 JOZEF OBRĘBSKI chaty i szałasy, sady i ule, a przede w s z y s t k i m mieszkańców w s i i i c h i n w e n t a r z , śpiewając: „ T y l e dzieci, i l e k r o p e l . J a k w i e l e jest k r o p e l , t a k niech będzie cieląt, jagniąt i koźląt. T a k w i e l e jabłek, t a k w i e l e pszczół. Niechże t u panuje zdrowie, pomyślność i dostatek. Każdemu i w s z y s t ­ k i m . A m e n " . Wchodzi do każdego gospodarstwa i w każdym oczekują, że k u m będzie h o j n y w błogosławieństwie. N i c , co żyje i m a d l a chłopa j a ­ kąś wartość, n i e może być przeoczone. Każdy członek gospodarstwa m u ­ si być p r z y t y m w s p o m n i a n y po i m i e n i u i w y m i e n i o n y w błogosławień­ stwie. W czasie n o c n y c h przyjęć, j a k i e odbywają się w każdym d o m u po obrzędzie, kum zachowuje się n i e j a k gość, lecz tak, j a k b y t o o n był go­ spodarzem. W t o w a r z y s t w i e s w y c h pomocników wchodzi do d o m u bez pukania, bez czekania n a zaproszenie siada d o przygotowanej s t r a w y i bez zaproszenia zaczyna jeść i pić, wznosząc toasty za z d r o w i e i p o ­ myślność głowy d o m u i jego rodziny. W przyjęciu uczestniczą wyłącz­ n i e mężczyźni. Taka sama ceremonia powtarzana jest w każdym d o m u , p r z y wzrastającej liczbie uczestników, j a k o że mężczyźni z w i z y t o w a ­ n y c h już domów przyłączają się d o orszaku k u m a . Następny dzień jest dla mężczyzn d n i e m p r z e r w y . Jest t o równo­ cześnie n a w s i dzień opłakiwania zmarłych. W ceremoniach uczestniczą wszyscy mieszkańcy, ale wyróżnione role pełnią t y l k o k o b i e t y . Dzień t e n zwie się „mały kobiecy dzień w o d n y " , w odróżnieniu o d trzeciego d n i a — „małego d n i a w o d n e g o " mężczyzn. Trzeci dzień tego c y k l u , zamykający ceremonię, kończy się ucztą i tańcami, które j a k w s z y s t k i e tego rodzaju celebracje, odbywają się n a m i e j s c o w y m cmentarzu. Główny obrzęd polega na i n t r o n i z a c j i nowego k u m a i przekazaniu m u krzyża w s i . Uroczystość rozpoczyna się procesją wokół kościoła prowadzoną przez ustępującego k u m a , w a k o m p a n i a m e n ­ cie dziewczęcych pieśni. Następnie w obszernej k r u c h c i e kościoła stary kum podaje krzyż n o w e m u , a b y t e n przechowywał go aż po przyszło­ roczny obrzęd. W t y m czasie zostają odcięte i rozdzielone głowom go­ spodarstw kawałki sznura, którym n a uroczystość święcenia w o d y p r z y ­ mocowane były do krzyża k w i a t y . A k t t e n jednoczy wszystkie gospodarstwa w posiadaniu u c h w y t n e g o s y m b o l u życzliwości sił m i s t y c z n y c h . Ponieważ podstawę obrzędu stano­ w i system l i n e a r n y (agnatyczny), rytuał t e n akcentuje odpowiedzialność mężczyzn za zwartość, t r w a n i e i d o b r o b y t g r u p y . Równocześnie daje w y r a z wszechobejmującemu poczucie wspólnoty ogarniającej potomków o w e j p a r y założycieli r o d u , i c h żony i r o d z i n y — włączając n a w e t t y c h , którzy odeszli ze w s i . Poprzez urząd k u m a pokrewieństwo duchowe, które jest najwyższą i najświętszą formą pokrewieństwa zostaje ustalone n a płaszczyźnie obrzędowej między w s z y s t k i m i członkami g r u p y , nieza- �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 207 leżnie o d i c h a f i l i a c j i l i n e a r n y c h . System lineażu w y n o s i mężczyzn. A l e symboliczne, duchowe pokrewieństwo usankcjonowane przez t e n s y ­ stem t w o r z y jednię ponad przedziałami, które na świeckiej płaszczyźnie utrzymują się w e wspólnocie n a skutek patrylinearności. OBRZĘDOWE R O L E KOBIET Większość obrzędowych czynności kobiet składa się z w y k o n y w a n y c h przez n i e l u b pod i c h k i e r u n k i e m t r a d y c y j n y c h obrzędów związanych ze świątecznymi okresami kalendarza ceremonialnego. Zarówno organizacja, j a k istota obrzędów kobiecych różni się zdecydowanie od obrzędów O b j a ­ w i e n i a . Po pierwsze bazą d l a organizacji obrzędowych czynności kobiet n i e jest a n i wieś j a k o całość, a n i lineaż, lecz g r u p a domowa. T y l k o niektóre obrzędy, o d p r a w i a n e przez miejscowe dziewczęta, są organizowane n a bazie sublineażu. Po drugie, inaczej niż w obrzędzie Objawienia, kobieca adeis-magia ochronna składa się z l i c z n y c h aktów r y t u a l n y c h , z któ­ r y c h każdy m a wysoce k o n k r e t n y cel i każdy jest d o k o n y w a n y oddziel­ nie. W niektórych w y p a d k a c h cele te pokrywają się z p e w n y m i zasadni­ czymi wartościami egzystencjalnymi społeczności: z d r o w i e m l u d z i , ży­ znością pól, płodnością inwentarza, obfitością mleka. W i n n y c h zadaniem poszczególnych aktów r y t u a l n y c h jest odstraszanie i t r z y m a n i e pod k o n ­ trolą p e w n y c h specyficznych nadprzyrodzonych l u b n a t u r a l n y c h złych sił, t a k i c h j a k diablica loszotija, nieokreślona zła istota powodująca więk­ szość chorób, w i l k i , które atakują stada, czy m y s z y wkradające się d o składów ziarna. Tego rozdzaju a k t y r y t u a l n e następujące k o l e j n o j e d n e po d r u g i c h przeprowadzane są w praznitci — „puste d n i ' ' okresu świą­ tecznego, k i e d y t o nakładane są święte zakazy, albo w smJedni — „święte d n i " , biesiadne d n i c y k l u . Adets-ochronne zabiegi magiczne cieszą się szacunkiem j a k o część t r a d y c j i w s i i są t r a k t o w a n e j a k o p r z y w i l e j nadany l u d z i o m przez Boga w celu umożliwienia i m k o n t r o l o w a n i a sfery sacrum i profanum stosow­ n i e do własnych przeznaczeń. Lekceważenie t r a d y c y j n y c h p r a w n i e p o ­ ciąga za sobą nadprzyrodzonej k a r y , a n i n i e wywołuje g n i e w u świętych, jednakże pozbawia wspólnotę p e w n y c h nadprzyrodzonych źródeł j e j bez­ pieczeństwa i d o b r o b y t u . Przestrzeganie i c h jest zasadniczo obowiązkiem m o r a l n y m , powinnością j e d n y c h członków wspólnoty wobec pozostałych. Główna odpowiedzialność za czynienie m a g i i ochronnej spoczywa n a żonie głowy rodziny. Niektóre czynności są wyznaczane przez nią, zgod­ n i e z p r a w a m i rytuału i jego symboliką, i n n y m d o m o w n i k o m : córce l u b s y n o w e j , s y n o w i l u b mężowi, b r a t u l u b siostrze, czy ojcu i córce. J e d ­ nakże większość czynności r y t u a l n y c h jest spełniana właśnie przez nią,, a już wszystkie są przeprowadzane pod j e j k i e r u n k i e m i nadzorem- �208 JŮZEF OBRĘBSKI Obrzędowe funkcje należą do j e j głównych zajęć. Większość prac k o ­ biecych, również przez nią k i e r o w a n a i nadzorowana, w y k o n y w a n a jest przez młodsze k o b i e t y wspólnoty d o m o w e j : synowe, córki i w n u c z k i . O n a ,sama n i e pracuje już w polu, a n i n i e pasie bydła. D o niej należy śledze­ n i e d n i i okresów świątecznych oraz umiejętna organizacja p r a c y i co­ dziennych zajęć w gospodarstwie. Za pomocą prostych aktów r y t u a l n y c h ogłasza ona rozpoczęcie i zakończenie okresów obowiązywania świętych zakazów. I wreszcie, w organizacji i d o k o n y w a n i u obrzędów r o d z i n n y c h ona właśnie g r a główną rolę, zajmując pozycję przed mężczyzną — głów­ n y m gospodarzem — s w y m mężem l u b synem. Role obrzędowe stanowią więc istotną część j e j wywyższonej pozycji. KOBIETY A KULT ZMARŁYCH Ważnym zespołem obrzędowym, gdzie znów dominują kobiety, są obrzędy i ceremonie związane z k u l t e m zmarłych. Mężczyźni n i e są w y ­ łączeni z t y c h obrzędów, ale t o właśnie role spełniane przez k o b i e t y sta­ nowią i c h trwałą, widoczną i wyrazistą treść. O d kobiet oczekuje się, że będą opłakiwać zmarłych dłużej niż mężczyźni, a zwyczaje pogrze­ bowe, których muszą przestrzegać, są ściślejsze i bardziej surowe. Czy­ nienie magiczno-religijnych p r a k t y k związanych ze śmiercią członka r o ­ d z i n y i jego pogrzebem także stanowi część i c h obowiązków. Szczególna odpowiedzialność ciąży n a n i c h w związku z organizacją obrzędów po­ grzebowych i prawidłowym przydziałem ról związanych z okazaniem pamięci po zmarłym. Przygotowują one przy t y c h okazjach strawę na ucztę, w d n i żałoby rozdzielają w i m i e n i u zmarłego jadło i inne d a r y , składają u g r o b u o f i a r y z jadła, owoców, wódki i kwiatów oraz uczestni­ czą w r y t u a l n y c h płaczach i lamentach, czasami aż przez t r z y l a t a po pogrzebie. Płacz żałobny jest j e d n y m z c e n t r a l n y c h i najbardziej rzucających się w oczy aktów r y t u a l n y c h zarówno n a r o d z i n n y c h , j a k i wspólnie orga­ n i z o w a n y c h przez całą wieś obrzędach k u czci zmarłych w „soboty zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i postości mężczyźni mogą stać b l i s k o s w y c h r o d z i n n y c h grobów, mogą w y ­ rażać swój ból płacząc czy głośno zawodząc, czy też mogą zajmować się r o z m o w a m i z i n n y m i , wychwalając cnoty l u b opłakując cierpienia zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i p o ­ czucia jedności między żywymi i zmarłymi — jest rolą kobiet. T a k i właśnie układ obowiązków akcentuje bilateralną zasadę więzi r o d z i n n y c h i pokrewieństwa. K o b i e t a jest zobowiązana do płaczu za członkami rodziny, w której się urodziła, r o d z i n y najbliższej ( p r o k r e a c y j - �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A W S I MACEDOŃSKIEJ 209 nej) oraz wspólnoty r o d z i n n e j , d o której weszła przez małżeństwo. Ocze­ k u j e się o d n i e j , że w o d m i e n n y c h okresach opłakiwać będzie swego ojca i matkę, dziecko, męża, b r a t a i siostrę oraz kuzynów i swych l i c z n y c h p o ­ winowatych. ZNACHORKA I KOBIETA ŚWIĘTOBLIWA Wyrównywanie pozycji k o b i e t i mężczyzn poprzez układ ważnych obowiązków r y t u a l n y c h jest szczególnie widoczne w szacunku wobec m a g i i leczniczej. Jest t o obszar n i e m a l całkowicie zmonopolizowany przez k o b i e t y . M a g i a lecznicza jest e f e k t y w n a t y l k o w t e d y , g d y czyniona jest przez starszą kobietę, która n i e może już rodzić dzieci. Polega ona n a ca­ łym szeregu odrębnych czynności magicznych, z których każda o b e j m u ­ j e czynności m a n u a l n e i stosowne formułki, których dokładna znajomość jest niezbędna d o j e j p r a k t y k o w a n i a . A b y były w pełni e f e k t y w n e , za­ klęcia te p o w i n n y być przekazywane znachorce po l i n i i m a t k i : „mojej w i a r y i mojej k r w i " . Każda stara kobieta w e w s i z n a i stosuje magię leczniczą. Lecz b y osiągnąć pozycję prawa basnaritca — p r a w d z i w e j znachorki, k o b i e t a m u ­ si posiadać doskonałą znajomość całego z b i o r u obrzędów i zaklęć stosow­ n y c h n a różne dolegliwości oraz odpowiednie akcesoria swej sztuki, wśród n i c h poświęcony róg jelenia, za pomocą którego odpędza ona wszelkiego rodzaju złe siły i wreszcie p o w i n n a mieć ustaloną reputację skutecznej u z d r o w i c i e l k i . P o w i n n a ona umieć postawić właściwą diagno­ zę: czy dana dolegliwość powstała za przyczyną Boga, złych duchów czy czarów i zastosować o d p o w i e d n i rytuał łącznie z magią przeciwdziałają­ cą, dzięki czemu siła Czarnej m a g i i zostanie zniweczona, a j e j sprawca ostatecznie doprowadzony do śmierci. F u n k c j e znachorki są w p e w i e n sposób k o m p l e m e n t a r n e do f u n k c j i k u m a . I jeśli k u m m a do czynienia ze sferą świętości, t o obszarem, n a którym sprawuje swą władzę znachorka, jest nieświęte nadprzyrodzone podziemie złych sił i duchów. W niektórych wspólnie organizowanych obrzędach, j a k n a przykład zawiły w i e l c e rytuał wypędzania e p i d e m i i ze w s i , będzie o n a głównym organizatorem i wykonawcą czynności r y t u a l ­ n y c h . J e j praca jest uważana za funkcję publiczną i cieszy się dużym poważaniem: ona przecież „ocala" ludzi. Jej usługi są wynagradzane zazwyczaj je d ynie symboliczną zapłatą. Prawdziwą nagrodę stanowi okazywane j e j wywyższanie j e j pozycji spo­ łecznej. Osiąga ona p r z y w i l e j e przynależne poza t y m t y l k o mężczyznom. N i e m u s i wstawać n a i c h p o w i t a n i e . N a w s z e l k i c h zgromadzeniach p u ­ blicznych, j a k n p . przyjęcia ślubne, może się ona swobodnie mieszać z mężczyznami, siedzieć p r z y i c h stole, pić z n i m i wódkę i rozmawiać 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �210 JOZEF OBRĘBSKI z n i m i j a k równa. Jeśli m a ochotę, może n a w e t pozwolić sobie n a uży­ w a n i e wulgarnego języka, który przysługuje t y l k o mężczyznom. Podobnie w y s o k a pozycja, ciesząca się n a w e t większym prestiżem, może być osiągnięta przez kobietę w i n n e j kapłańskiej r o l i — w r o l i świętobliwej. K o b i e t a świętobliwa t o taka, która może komunikować się ze świętymi poprzez wizje i halucynacje. Podczas m o i c h badań w całym okręgu była t y l k o jedna taka kobieta — świętobliwa z Recane. Pozosta­ wała ona w kontakcie ze świętymi, którzy o b j a w i a l i się j e j i wyrażali swe zadowolenie, a najczęściej niezadowolenie ze spraw w s i . W s t a w i a ­ n i u diagnoz ludziom, którzy zwracali się ze s w y m i kłopotami po jej s k u ­ teczną pomoc, kierowała się głównie snami. Mogła w t e d y powiedzieć s w y m k l i e n t o m co robić: iść do kościoła z modlitwą i o f i a r a m i , czy do znachorki •— leczyć się. N i e płaciło się za j e j usługi, ale dary i pieniądze były zazwyczaj szczodrze składane w pobliżu swego rodzaju k a p l i c y , j a ­ ką zbudowała sobie dla m e d y t a c j i n a podwórzu, i do której udawała się po swe wizje. W s z y s t k i m t y m usługom towarzyszyły pouczenia n a t e m a t n a t u r y , jakości i właściwości świata nadprzyrodzonego. Jej d o m stał się ośrod­ k i e m myśli r e l i g i j n e j i r e f l e k s j i m o r a l n e j wyrażanej w sposób t r a d y c y j ­ n y . Jej główne zainteresowania były związane n i e t y l e z zachowaniem wartości egzystencjalnych, t a k cenionych przez chłopów, lecz z podsta­ w o w y m i wartościami n o r m a t y w n y m i społeczności chłopskiej. Głównym i wciąż powracającym t e m a t e m j e j n a u k była uświęcona n a t u r a zwycza­ jów społecznych i groźba nadprzyrodzonych k a r za złe prowadzenie się: „Bóg może wiele wybaczyć, ale święci są bardzo n i e c i e r p l i w i " . CZAROWNICTWO I JEGO SPOSOBY Czarownictwo znajduje się u podstaw obrzędowej skali. Jest a n t y ­ społeczne i m u s i być p r a k t y k o w a n e w u k r y c i u . Według wieśniaków, jego skuteczność w y n i k a z błogosławieństwa, j a k i m Bóg obdarzył pierwsze doświadczenia z czarną sztuką jeszcze w czasach m i t y c z n y c h . Czary są sztuką łatwą i n i e m a w n i c h n i c tajemniczego. Z p o w o d u prostoty s w y c h zaklęć, praktycznego symbolizmu, i c h zasady są znane praktycznie każdemu: zarówno k o b i e t o m , j a k mężczyznom. Jednakże p o d s t a w o w y m k a n o n e m tej społeczności jest to, że są one p r a k t y k o w a n e t y l k o przez kobiety, a „nigdy — nigdy przez mężczyzn": są one czynio­ ne przez „kobiety skąpe, pazerne, kobiety samolubne, k o b i e t y — czynią­ ce zło, k o b i e t y zawistne, k o b i e t y — czarownice". Są d w i e strony tutejszego c z a r o w n i c t w a : rzeczywiste p r a k t y k i i b a r ­ dzo rozpowszechnione podejrzenia o to. Ludzie mawiają: „kobieta, którą l u d z i e podejrzewają o czary, n i e m a być może z t y m n i c wspólnego. �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 211 I n n a zaś, n i g d y n i e b r a n a pod uwagę, t a jest czarownicą''. Rodzaje cza­ rów, j a k i e są obecnie stosowane, n i e są t a k pełne złej w o l i , j a k n a p r z y ­ kład magia miłosna powodująca, że dziewczyna ucieka z młodzieńcem, który jest j e j zupełnie n i e znany, albo magiczna kradzież m l e k a k r o w o m sąsiada osiągana przez nadużycie p e w n y c h t r a d y c y j n y c h p r a w . I n n e r o ­ dzaje czarów istniejące zawsze w sferze podejrzeń są znacznie poważ­ niejsze. Powodują one śmierć dzieci, bezpłodność kobiet, kłótnie r o d z i n ­ ne, niezgodę małżeńską, czy całkowite w y m a r c i e r o d z i n y . Zasadniczo p o ­ legają one n a antyspołecznym nadużyciu aktów obrzędowych i są p o d każdym względem przeciwstawne wobec p o d s t a w o w y c h zamierzeń i i n ­ t e n c j i właściwego rytuału w s i . C z a r o w n i c t w o w całym zakresie s w y c h p r a k t y k s t a n o w i mechanizm, poprzez który antagonizmy, zazdrość i animozje sprzeczne z zasadami r o ­ dzinnej i w i o s k o w e j solidarności znajdują s k r y t y , obrzędowy w y r a z , p r o ­ wadzący do i c h rozładowania. Szeroko rozpowszechnione podejrzenia 0 czary wskazują, że te antagonistyczne postawy są obyczajowo tłumione 1 przenoszone n a i n n y c h . Społeczny k o n t e k s t t y c h podejrzeń jest d o n i o ­ sły. Powstają one i osiągają w y s o k i e napięcie emocjonalne w stosunkach wewnątrz w i e l k i e j r o d z i n y , n p . między teściową a synową, czy między równorzędnymi k o b i e t a m i wspólnoty, t j . żonami b r a c i mieszkających r a ­ zem w systemie zadrugi. I c h wzajemne podejrzenia o nieczystą grę m a ­ ją swe źródło w p o d s t a w o w y m rozłamie tkwiącym w w i e l k i e j r o d z i n i e w związku z j e j p a t r y l i n e a m y m c h a r a k t e r e m : w rozdziale, j a k i i s t n i e j e między systemem pozycji, a solidarnością rodziny. Każdy członek g r u p y jest w sytuacji podzielonej lojalności: wobec g r u p y j a k o całości, wobec rodziny, z której pochodzi, wobec swej r o d z i n y małżeńskiej i wobec p o ­ zostałych r o d z i n małżeńskich, które wchodzą w skład wspólnego gospo­ darstwa. Te lojalności bywają czasem sprzeczne ze sobą. Szczególnie o d ­ nosi się t o do kobiet-żon, które są j a k b y poza nawiasem w grupie, i któ­ r y c h uczuciowe przywiązanie rodzinne nie zbiega się z uczuciami i c h mę­ żów. Ogranicza się ono do własnego zespołu małżeńskiego, lojalność zaś wobec g r u p y j a k o całości w stosunku do j e j „wewnętrznego kręgu", któ­ r e m u przysługuje a u t o r y t e t , n i g d y n i e jest całkowita. Reprezentują one odśrodkowe tendencje w grupie, przeważając antagonizmy i rywalizację, które nie mogą być wyrażone w j a w n y m zachowaniu. W miarę r o z r o s t u i starzenia się w i e l k i e j r o d z i n y , ze zmniejszającą się solidarnością j e j wewnętrznego kręgu i wzrastającą solidarnością składowych komórek małżeńskich, tendencje te prowadzą w końcu do podziału wspólnoty go­ spodarczej. Podziały te odbywają się w atmosferze kłótni i n i e j e d n o k r o t ­ n i e w akompaniamencie w z a j e m n y c h oskarżeń o czary „Kobiety dzielą rodzinę". �212 JOZEF OBRĘBSKI Związek kobiet z c z a r o w n i c t w e m jest zgodny zarówno z ogólnym w z o ­ r e m przydziału ról r y t u a l n y c h , faworyzującym kobiety, j a k też z niższą, podległą pozycją, jaką zajmują w e w s i i w rodzinie. PODSUMOWANIE Zagadnienie sposobów, j a k i m i r e l i g i a p r z y c z y n i a się do u t r z y m y w a ­ n i a zwartości g r u p o w e j , jest rozpatrywane przez analizę relacji pomię­ dzy strukturą społeczną a organizacją czynności obrzędowych. Posługu­ j e m y się t u pojęciem „wspólnoty r e l i g i j n e j " , j e d n o s t k i odrębnej i różnej o d „wspólnoty świeckiej" — społecznej. Wspólnota r e l i g i j n a w s i Wołcze w Macedonii nie stanowi g r u p y o roz­ budowanej s t r u k t u r z e . N i e m a t u i n s t y t u c j i kapłana, a n i żadnej f o r m a l ­ n e j organizacji, która opiekowałaby się życiem r e l i g i j n y m g r u p y l o k a l ­ n e j . „Religijna wspólnota" jest pojęciem a b s t r a k c y j n y m , sformułowanym w trakcie analizy ogólnego modelu k u l t u r y , i sprowadza się do w e ­ wnętrznie powiązanego systemu czynności r y t u a l n y c h i odpowiadają­ cych i m wierzeń, postaw i uczuć r e l i g i j n y c h podzielanych przez wszyst­ k i c h mieszkańców w s i . Organizacja czynności obrzędowych w y k a z u j e wyraźny związek ze strukturą społeczną. Podkreśla jedność g r u p y , znaczenie j e j p a t r y l i n e a r nego systemu, główną pozycję w i e l k i e j rodziny i wreszcie rodzinę b i l a ­ teralną i związki pokrewieństwa. Wybitną cechą jest dominująca rola kobiet w obrzędowości. Wyłączywszy najważniejszy obrzęd doroczny, wyłącznymi l u b głównymi a k t o r a m i działań obrzędowych są k o b i e t y . Przypisywanie kobietom ról obrzędowych jest uderzające przez swą jawną niezgodność z układem pozycji społecznych. W systemie p a t r y l i n e a r n y m , j a k i t u dominuje, istnieje ostre zróżnicowanie pozycji k o b i e t i mężczyzn, zarówno w e w s i , j a k w rodzinie kobieta zajmuje niższą i podporządkowaną pozycję. Społeczna niższość kobiety jest zasadniczym elementem tej k u l t u r y . Poprzez wyznaczanie ról i organizację czynności obrzędowych, b u ­ dowana n a świeckiej bazie s u p e r s t r u k t u r a wspólnoty religijnej pod za­ sadniczymi względami różni się o d wspólnoty świeckiej. Podstawowa różnica występuje w zakresie odpowiedzialności i solidarności społecznej. Wspólnota świecka jest niezrównoważona, rozdarta przez k o n f l i k t y , p o ­ dzielona przez rozłamy, obarczona ograniczającymi konsekwencjami sy­ stemu patrylinearnego. Wspólnota r e l i g i j n a przywraca równowagę. W e wspólnocie świeckiej mężczyźni mają pozycję nadrzędną, w r e l i g i j n e j o d ­ powiedzialność społeczną; a u t o r y t e t i władza zostają przeniesione na k o ­ b i e t y . Wspólnota świecka kładzie nacisk na pochodzenie w l i n i i męskiej. W j e j r e l i g i j n y m o d p o w i e d n i k u role r y t u a l n e wyznaczone na bazie l i - �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI 213 MACEDOŃSKIEJ neażu przekształcają się w stosunki symbolicznego duchowego p o k r e ­ wieństwa wiążącego wspólnym węzłem w s z y s t k i c h członków świeckiej społeczności. Nastawienie g r u p y r e l i g i j n e j jest bilateralne, co wyraża się w kulcie zmarłych. Wspólnota świecka jest wspólnotą żyjących. Wspól­ nota r e l i g i j n a obejmuje obecne, przeszłe i przyszłe generacje. We wspól­ nocie świeckiej rzeczy pożądane w życiu występują w niedostatecznej ilości i są rozdzielane bardzo nierównomiernie. W r e l i g i j n e j — są one symbolicznie pomnażane i dostępne każdemu. Wspólnota świecka w y k a ­ zuje tendencje do j e d y n o - i samowładztwa mężczyzn. Wspólnota r e l i g i j n a jest egalitarna i obejmuje w s z y s t k i c h . W opisanej społeczności w i e j s k i e j t e n s t r u k t u r a l n y s y n d r o m dostar­ cza funkcjonalnej zasady dla zrównania tego, co święte ze społecznym. Tłumaczył z angielskiego Witold Kowalski �