https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8664551e68ffc0d5edbde1fea6505995.pdf c55c346996d29d9d750a275f55a0c7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:562 Title A name given to the resource Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.349-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i ­ gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie. Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę. N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz­ n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o , zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta­ w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów, które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m . Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a ­ t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y . Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a ­ kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które „dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo­ t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia­ danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y . W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i , na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a ­ jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi produktami . Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś­ l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a ­ z y w a n o „kultami cargo". Te powszechne na terenie Melanezji „kulty cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y ­ stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y ­ zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u ­ chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e ­ su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni, lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j . 1 2 3 J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ? 'J. G u i a r t, en Mélanésie, P. W o r s 1 e y, L a Repartition , , A r c h i v e s de Sociologie d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie laniezii, [w:] v Mielaniezii, 2 P. Uorsli, Kogda des Mouvements Millénaristes des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e ­ wostrubit millenaristskich trúba. dwiżienij 1 ssliedowanie w kultów Miekargo M o s k w a 1963, s. 352—353. G . E c k e r t , Prophetentum in Melanesien, „Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69: 1937, s. 140. 3 sia, P. W o r s 1 e y, The trumpet London termin 1957 (za U o r s l i , millenaryzm, gdyż jest shall sound. A s t u d y of „Cargo" Kogda..., on w g s. 16). Z a W o r s l e y ' e m mnie najbardziej n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e cult in przyjąłem odpowiedni na terenie Melane­ także d l a określe­ Oceanii. t �MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE 351 W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna­ czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l ­ turową. Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r ­ czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a . W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo­ rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l ­ k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r ­ mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a ­ rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h . Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia­ d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci­ jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a ­ teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y , mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć. Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ­ czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y ­ n i k u zbliżonych warunków . 4 W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e. a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e ­ kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko- 4 s. 577. R. H. L o w i e, An Introduction to Cultural Anthropology, N e w Y o r k 1956, �ALEKSANDER 352 POSERN-ZIELIÑSKI w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli . Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha­ rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b ­ szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna. Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso­ wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i ­ zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u ­ w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y ­ wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i ­ kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a ­ cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze­ śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e ­ narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o ­ w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych . 5 6 7 8 Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a ­ leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y ­ m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń A . L . К г o e b e r, Anthropology. Race. Language. Culture. Psychology. Pre­ history, N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie riedakcii, [ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely, siejuszcze smierť, M o s k w a 1965, s. 31—75. 5 P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians, The Tropical Forest Tribes, Smithsonian Institution, B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o ­ logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The Tupinamba, [w:] Handbook of South, American Indians..., s. 131. 6 P o r . F . M . К e e s i n g, The South Seas in the modern World, New Y o r k 1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959, s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance of modern cults in Melanesian development, „The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader in Com­ parative Religion. An Anthropological Approach, E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 — 492. 7 8 W o r s l e y , op. ctí. �MELANEZYJSKIE RUCHY 353 MILLENARYSTYCZNE w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej­ sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l ­ nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j ­ n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j ­ n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów . W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y ­ słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań­ stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu . 9 10 O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar­ n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa­ m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o ­ wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i . u Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst­ k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i ­ g i j n y c h wyobrażeń . 12 B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a ­ ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać. 9 W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka. L e i p z i g 1959, s. 315. 10 11 S. A . W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J . T о к a r i e w, Rieligija w istorii narodów F . R . L e h m a n n , Prophetentum gie", t. 66: 1934, s. 262—265. 12 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Menschen der Südsee, Honigmann, op. cit., s. 265; mira, M o s k w a 1964, s. 73. in der Südsee, „Zeitschrift für E t h n o l o - �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o ­ wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa, które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i , p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i ­ zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w ­ k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń, czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h — chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło­ tego w i e k u " . T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój­ s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał­ t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe, te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o ­ gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla Europejczyków . Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y ­ bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u ­ cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y ­ wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny, które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne obserwacyjne wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o ­ wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją 13 14 15 13 W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit., С. V a 1 a n t i n e, U s e s h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28. 1 4 15 ą. 315. Honigmann, of Elnohistory in op. cit., s. 265; E c k e r t , s. 236—238. an Acculturation study, „Ethno- op. cit., s. 137; D a m m, op. cit., �MELANEZYJSKIE 365 RUCHY MILLENARYSTYCZNE Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni­ cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j ­ skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło­ tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o ­ dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h , a w szczególności wątki apokaliptyczne. R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a ­ wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o ­ rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i ­ demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l ­ czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a ­ cje k o p r y i działalność m i s y j n a . W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i . Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo­ wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 . Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter­ dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o ­ wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i ­ nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e ­ n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i . Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a ­ nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie 16 17 18 19 16 W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60. 1 7 В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit., s. 237. 18 W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68. " Guiart, s. 487—491. Worsley, op. cit., s. 351—357 i mapa; В e 1 s h a w, op. cit., �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci­ jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo, który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej, pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d ­ w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i , pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono­ m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o ­ pejczyków połączona często z a k t a m i siły . Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y ­ stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe­ czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i ­ ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i ­ g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y ­ kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t , iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen­ tów" . 20 21 22 23 Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a ­ r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o ­ w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po­ w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o usposobiony w stosunku do sił postępowych . 24 W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o ­ p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a . W o r s l e y , op. cit., s. 287—288. 2 0 występować wszystkie razem; por. 21 W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New lives for old. Cultural transformation. Manus 1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п., 192—195. 2 2 2 3 В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175. 2 4 В. Afriki, I . S z a r i e w s к a j a, Staruje i nowyje rieligii tropiczieskoj M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288. i jużnoj �MELANEZYJSKIE RUCHY 357 MILLENARYSTYCZNE końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o ­ j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j ­ ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz­ n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto­ ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze­ ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za­ kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a ­ lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów­ nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i . 2 5 R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode­ grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d ­ na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą, spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a ­ cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o ­ łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej religii plemiennej. N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta­ nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa­ domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo­ dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o 26 der 25 W o r s 1 e y, op. cit., s. 16. 26 A. L o r a r a e l , „Europaisierung Der „Cargo-Kult" der Primitiven", in Melanesien. Ein Beitrag zura Problem „Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1. �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu. Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r ­ chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w . Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie, iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o ­ nizatorów . W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa­ ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe­ cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha­ r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m , które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól­ n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e ­ l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a ­ c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " . 21 28 2 7 czeskij A. I. Blinów, Sborník, 64—65, 84; A . land, Maorijskie Trudy bytnoj (1843—1872), R e i s с h e k, Sterbende Welt. D. D. kultury Zelandji, Oceanijskij Zwolf Jahre Forschleben oj New Zealand, Etnograji- 1957, s. 57—61, auf Neusee- L o n d o n 1960, „Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61. T u m а г к i n, R o i amierikanskich gawajskogo [w:] t. 38, N. S., M o s k w a - L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history s. 137—138, 140—142; Z Nowej 28 wojny Instituía E t n o g r a f i i , missionierow národa i ego kolonialnom w razruszenii poraboszczenii, [w:] samoProblemy �MELANEZYJSKIE RUCHY 359 MILLENARYSTYCZNE W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e ­ k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i . Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j ­ silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter — to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn­ niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo­ wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u ­ cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j ­ scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o ­ r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y ­ t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro­ pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o ­ pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje, które n i e mogą być zaspokojone" . Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i ­ tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą­ dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji. W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29 3 0 31 istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwiniei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264. 29 E. A n d e r s s o n , Messianic popular movements in the Lower Congo, Upsala 1958. 30 S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s - - A b a í i 1, O moíem otnoszenii к christianstwu, „Sowietskaja Etnografija", n r 6: Szkice teorii 1960, s. 142. 31 kultury, B. Malinowski, Warszawa Dynamika 1958, s. 196. przemian kulturowych, [w:] z �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h , w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " , szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek­ tach W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y ­ m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta­ niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w ­ ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem t a k i m może być p e y o t y z m . Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany­ m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a ­ w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y ­ wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską . 3 2 33 34 35 M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270. J . M o o n e y, The Ghost-Dance Religion and the Sioux outbreak of 1890, [w:] Hth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, Yale University Publications in Anthropo­ logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult. Entstehung und Verbreitung, Sankt Gabriel Studien, Festschrift zum 50-jahrigen Bestandsjubilaum des Missionshauses St. Gabriel, W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144. M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba, s. 131; M . V . de Q u e i r ó z , К woprosu o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie) sriedi Тикипоги, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The Tucuna, [w:] Handbook of South American Indians, s. 724—725. 3 2 33 34 35 �MELANEZYJSKIE RUCHY 361 MILLENARYSTYCZNE k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y lub carskiej R o s j i . M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o ­ w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii, przetransponowywany na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o ­ w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i ­ czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ­ d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują­ cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a ­ z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso­ w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i . Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k ­ t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i ­ kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d ­ rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y ­ siłki, b y ją przywrócić" . T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y ­ suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6 3 7 3 8 39 36 W W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z , szczególności odnieść w Anglii, T . Miinzera to w należy do znanych 1525 r. w N i e m c z e c h powstań op. cit., s. 78, 86—93. W. Tylera w 1381 r. c z y Taborytów w C z e c h a c h w po­ czątkach X V w . 3 7 P. T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z , W o r s 1 e y, Priedislowie s. 12—13. W wśród szczególności mniejszości awtora ruchy narodowych к russkomu reformatorskie carskiej op. cit., s. 100—110; izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit., religijno-polityczne R o s j i . Oprócz bowiem występowały klasowego ucisku związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a " u Nanajców (początek X X w.), b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a „ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu. 38 W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k — v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y „natywizm uwieczniający" (perpetuative „natywizm o d r o d z e n i o w y " n a t i v i s m ) , odznaczający r y c h celem jest zachowanie po w s z e t o n , Nativistic „American A n t h r o p o l o g i s t " movements, R e a d e r in comparative..., 39 R. in Seven (revi- jest n a powrót k u przeszłości i — t a k i e r u c h y , któ­ c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o . R. Lin­ t. 45: 1943, s. 230—240 (za s. 466—468). Linton, Tłie Distinctive American Indian Tribes, Aspects of Acculturation, New York—London [w:] Acculturation 1940, s. 502, 517. �362 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d ­ grywały elementy przeszłości? One istniały, ale były twórczo przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla­ tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " , w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i , w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a ­ dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o ­ w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o ­ dejście takie byłoby błędne. Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią­ zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy i społeczny charakter t y c h r u c h ó w . Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u czy p a t o l o g i i . Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o ­ szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze", słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o „wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach 40 41 4 2 40 Odrodzenie przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j niejszych faz rozwoju t y c h ruchów, później c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ­ n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e , nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy e l e m e n t y nowe, ale np. chęć u z y s k a n i a p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h . 41 F o r m a „natywizm" w y d a j e gdyż w tej postaci n i e mówi się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m , o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x , żeniowe" stosuje A. F . C. Wallace, The Guaraní, „kryzys religijny" s. 93. T e r m i n „ruchy odświe­ Revitalization Movements, „American An­ t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2. 42 szawa R. Firth, ludzkie. Społeczności Wstąp także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a cult" do antropologii 1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e (R. Piddington, burgh—London An Introduction z a m i a s t niego to Social por. К r o e b e r, op. cit, of Cultural Ecology, [w:] Horizons — War­ odrzuca ..adjustment t. 2, E d i n ­ w t y m d u c h u to n p . — s. 437, l u b „movement of e n t h u - s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture Study nowy który Anthropology, 1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e „nativistic e n d e a v o r s " , społecznej, R. Piddington, of Anthropology, and Environment. London The 1965, s. 143. �MELANEZYJSKIE RUCHY 363 MILLENARYSTYCZNE r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o ­ czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro­ czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " . 43 Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na­ t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście mesjasza-zbawiciela ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako „mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m , przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań­ stwową czy narodową . 4 4 45 T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie­ sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y ­ cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna­ n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji, m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r ­ m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę. W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a ­ w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później­ szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o ­ piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego. 46 Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " — idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania 43 44 L a n t e r n a r i , Les V. peuples opprimés, Np. mouvements religieux de Liberté et de salut des P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17. mesjanizm afrykański lub doktryna fílozoficzno-polityczna w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową misję n a r o d u istniejąca polskiego w d z i e j a c h świata. Poniatowski, Treść wierzeń 45 Z. 46 P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274. religijnych, Warszawa 1965, s. 275. �364 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona­ l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u rasowego . Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y ­ raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo­ n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso­ w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a ­ rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz­ nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a ­ r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz­ ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i ­ dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych. 47 48 A l e k s a n d e r Posern-Zieliński MELANESIAN MILLENARIAN OF MOVEMENTS CONTEMPORARY AS AN CULTURAL ILLUSTRATION CHANGE S u m m a r y S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r a n d e x p e r t on r e l i g i o n m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y some n e w r e l i g i o n s or beliefs a r e born. I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y emerging emerged religious ideas. T h e g u i d i n g idea of t h e s e r e l i g i o u s movements, which i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y , is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie „czarni". 4 7 4 8 P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204. �MELANEZYJSKIE RUCHY 365 MILLENARYSTYCZNE M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s " which have a purely struggle for m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d national liberation. The new ideology is a form of the conglomeration of old beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d , w h i l e the n e w beliefs h a v e not f u l f i l l e d n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs thological "cargo" traditions and and on the like movements the hopes placed in them, therefore of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g new, that is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s . began to a p p e a r most common the my­ Millenarian i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s sity in Melanesia, however, both on t h e old r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n ­ i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s in Melanesia are: a myth c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas, the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n b l a c k a n d w h i t e the opposite of t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l and economic aspects within the framework of the religious programme, and h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force. I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y rapidly lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by change into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n side w i t h t h e m g r o w u p n e w bodies t h a t a r e not religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d the r i s e of n a t i o n a l i s m . W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been. T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y millenarianism, has w o n full is s t i l l disputable. U n t i l n o w approbation. For no t e r m , i n c l u d i n g a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e to one t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t from " m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c movements", "revivalism", "revitalization movements", "adjustment cult", "move­ m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others. Translated by Krystyna Kozłowska �