https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b662dca10a449c877fef1b71cd8c2184.pdf f01eeb721fd463abab6ec3d12fa49595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2281 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2116 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.26-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Zaczynam tę rubrykę z p e w n y m n i e p o k o j e m . J a k ją przyjmą Czytelnicy? Czy nie będą mieli za złe, że o b o k t e k s t ó w p o w a ż ­ n y c h , ź r ó d ł o w y c h p o j a w i się f e l i e t o n a w najlepszym razie mini-esej? I d r u g a o b a w a , by t e g o c o piszę nie przyjęto za próbę k o k i e t o w a n i a czy b a w i e n i a . C h c i a ł b y m b o w i e m rejestrować na t y m miejscu fakty, luźne m y ś l i , w s p o m n i e n i a , relacje o ludziach i w y d a r z e n i a c h , szkice i n o t a t k i . Na p r a w a c h dziennika z p a m i ę c i . Sądzę, że w n a t ł o k u w y d a r z e ń , k t ó r y c h jesteśmy ś w i a d k a m i , kiedy nie można ich jeszcze, jak f i g i - u c u k r o w a ć , taka f o r m a rejestracji zdarzeń i myśli może mieć sens. Zwłaszcza, że pisana jest przez k o g o ś , k t o s p o r o w i d z i a ł i z a c h o w a ł jeszcze z d o l n o ś ć d z i w i e n i a się i c i e k a w o ś ć świata. P o n i e w a ż z a r ó w n o w t y m , jak i w n a s t ę p n y m numerze „ P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j " d o m i n u j e z a i n t e r e s o w a n i e s y m b o l i k ą o j ­ c o w i z n y , d o m u , c h c i a ł b y m d o r z u c i ć kilka w s p o m n i e ń i u w a g , nie o d o m a c h „ j a k o t a k i c h " , lecz k o n k r e t n y c h , t a k i c h , które stały się f o r m ą ekspresji ich t w ó r c ó w , w y r a z e m ich o s o b o w o ś c i . Poprze­ dzę je r e f l e k s j ą - w s p o m n i e n i e m . Serce domu Czy d o m ma serce? E t n o l o g p o w i n i e n m n i e w t y m m o m e n c i e zabić. T a k i m językiem się nie m ó w i , t a k i c h pytań nie zadaje. A l e skoro zadałem - o d p o w i e m : O c z y w i ś c i e ! T o serce można zresztą określić inaczej, j a k o c e n t r u m , miejsce w k t ó r y m k o n d e n s u j e się życie rodziny, ale nie zmienia to f a k t u , że da się o n o dostrzec na r ó ż n y c h etapach przemian w kulturze. Na k o ń c u tej d r o g i będzie zwłaszcza u nas, w p o k o l e n i a c h średnich i starszych, miejsce przed t e l e w i z o r e m . Tam w j e g o zasięgu o g n i s k u j e się życie d o m u . T a m , jak niegdyś przed k o m i n k i e m , sadza się g o ś c i , r o z m a w i a l u b milczy, w y m i e n i a k o n w e n c j o n a l n e u w a g i . T e l e w i z o r f a s c y n u j e jak p ł o m i e ń , w który się w p a t r u j e m y , a jest t o ten rodzaj fascynacji, który w y d a j e się bliższy hipnozie, w p a t r y w a n i u w szklaną kulę, niż p o b u d z e n i u myśli. W erze p r z e d - t e l e w i z o r e m t a k i m miejscem, w k t ó r y m k o n d e n s o w a ł o s i ę życie rodziny była k u c h n i a , p o k ó j przy k u c h n i , p o k ó j ze s t o ł e m , nad k t ó r y m wisiała duża lampa - jak s y m b o l d o m o w e g o ogniska. Zawsze w i ę c w y s t ę p o w a ł w kontekście b e z p o ś r e d n i m l u b u k r y t y m - o g i e ń , ś w i a t ł o i ciepło. Na w s i sercem k u c h n i był piec, z niszą d o pieczenia chleba. G o t o w a n o na n i m strawę, siadano, p o l e g i w a n o , spano. I z n ó w - o g i e ń , p r o m i e n i u j ą c e o d niego ciepło. Jak bardzo zakorzenione jest w p o d ś w i a d o m o ś c i istnienie p i e c a - o g n i a , ś w i a d c z y ć może intuicja j e g o o b e c n o ś c i u dzieci, mieszkających w miejskich osiedlach, b l o k o w i s k a c h . W latach sześćdziesiątych dr Izabella Bielicka s t o s o w a ł a przy b a d a n i u dzieci z r o z b i t y c h małżeństw ( w szpitalu przy ul. N o w o g r o d z k i e j w W a r s z a w i e ) test r y s u n k o w y . Przed dzieckiem s t a w i a n o mise­ czki z farbami i p r o s z o n o by n a m a l o w a ł o kilka o b r a z ó w , ale direct, o p u s z k a m i p a l c ó w , bądź całą d ł o n i ą . Niemal wszędzie p o j a w i a ł się d o m - c h a ł u p a , z k o m i n e m na d a c h u . Dzieci o p s y c h i c e niezakłóconej m a l o w a ł y d r z w i i biegnącą d o n i c h dróżkę, i c o szczególnie istotne - zawsze lecący d y m z k o m i n a . T e g o d y m u nie b y ł o na rysunkach dzieci, p o z b a w i o n y c h n o r m a l n e g o d o m u rodzicielskiego. D y m okazał się s y m b o l e m życia d o m u . D y m - p r o d u k t ogniska d o m o w e g o . S p r a w d z a ł e m , powtarzała się ta konstatacja w d o w o l n i e w y b r a n y c h kilkudziesięciu teczkach „ p e r s o n a l n y c h " . A b y ł o ich w ó w c z a s p o n a d 7 . 0 0 0 . Skąd ten d y m - s y m b o l ? T r u d n o uwierzyć, że te dzieci miejskie, kojarzyły na p o d s t a w i e obserwacji d y m z o b e c n o ś c i ą rodziny. Przecież nie m o g ł y przeprowadzać r o z u m o w a n i a : dobra rodzina = d y m ; rozbita, zła = brak d y m u ! P o d e j r z e w a m , że skojarzenia te w i ą z a ł y się z a r c h e t y p i c z n y m p o d t e k s t e m , a d y m s y m b o l i z o w a ł istnienie d o m o w e g o ogniska, i t o w sensie d o s ł o w n y m . M i e l i ś m y w i ę c ciąg skojarzeń: d y m - piec - ogień - a w c z e ś n i e j , o g n i s k o . P r z y p o m i n a m sobie, jak w p o c z ą t k a c h g r u d n i a 1 9 3 9 r. znalaz- 26 ł e m się na pasie g r a n i c z n y m między N i e m c a m i a S o w i e t a m i . Było t o k o ł o Z a m b r o w a . T ł u m y przechodziły w o b i e strony, w ę d r o w a ł y z całym d o b y t k i e m , k t o się k o g o w i ę c e j bał - szedł na drugą stronę. Jeszcze dobrze nie w i e d z i a n o , k t o i dla k o g o gorszy. Więc m y akurat na t y m pasie, a i c i , i ci z d e c y d o w a l i zamknąć dotąd o t w a r t ą ( p ó ł - o t w a r t ą ) granicę. Płacz, s z a m o t a n i n a , ci strzelają, t a m c i krzyczą i kłują b a g n e t a m i . A t u zima, ś n i e g . T r w a ł o t o k i l k i d n i , w i ę c rozebraliśmy płoty, zabrali c o się d a ł o d o spalenia - i każda rodzina miała s w o j e o g n i s k o , przy k t ó r y m można się było ogrzać, spać na t ł u m o k a c h i w a l i z k a c h . C h o d z i l i ś m y z wizytami, p o kilku d n i a c h już się znało kitka r o d z i n . I w t e d y późnym w i e c z o r e m , p o w i e d z i a ł e m d o mojej ż o n y - c h o d ź p ó j d z i e m y de d o m u . Tak, d o d o m u . Pamiętam d o dziś tę nieoczekiwaną i naturalną konstatację. D o m t o b y ł y nasze b e t y , nasze miejsc*, nasze o g n i s k o . Później w i d z i a ł e m tysiące s p a l o n y c h domów. Wszędzie sterczały k i k u t y k o m i n ó w , p r z e w o d ó w o g n i o w y c h sięgających d o mniej czy bardziej rozłożystych p i e c ó w . Pogorzel­ cy g r o m a d z i l i się przy n i c h , g o t o w a l i , j e d l i . Taki niezamierzony s y m b o l - jak już w s z y s t k o uległo zniszczeniu, z o s t a w a ł piec - serce d o m u . Dom - wizytówka M ó j d o m - moja t w i e r d z a , p o w i a d a j ą A n g l i c y . D o m zapewnia b e z p i e c z e ń s t w o , k o m f o r t p s y c h i c z n y bycia sobą i posiadania Często, a zaczyna się to juz o d d z i e c i ń s t w a , w p o k o j u , domu t w o r z y m y s w ó j w ł a s n y ś w i a t , s w ó j azyl. D o m staje się miejscem samorealizacji, ekspresji o s o b o w o ś c i właściciela. W ten sposób d o m , jak i c z ł o w i e k , ma s w ó j charakter. Pokaż mi s w ó j dom, p o w i e m c i , kim jesteś, jaki jesteś! Pedant, n i e c h l u j , rozpiera cię ambicja, nie przywiązujesz w a g i d o t e g o , c o p o w i e d z ą inni, wręcz p r z e c i w n i e , t o jest dla ciebie najważniejsce - w i d o m e szczebla sukcesu, a w a n s u ż y c i o w e g o , który u j a w n i a się w stosunku do d o m u , s a m o c h o d u , psa a n a w e t żony. O t o dzielnica willowa w S u w a ł k a c h , 1 9 8 8 rok. O d razu w i d a ć zmianę w modzie a r c h i t e k t o n i c z n e j . Na g ł ó w n y c h u l i c a c h miasta p o w s t a ł y domy, będące zaprzeczeniem idei f u n k c j o n a l i z m u , zaprzeczeniem także szarego, b e z o s o b o w e g o b u d o w n i c t w a „ m i e s z k a n i o w e g o " . Na­ zywają je „ M a l b o r k i " , nie g ł u p i o , w t y c h liniach krętych, wklęsło­ ściach i w y k u s z a c h , c y l i n d r y c z n y c h klatkach s c h o d o w y c h , nad­ b u d ó w k a c h , b a l k o n i k a c h jest coś z p y c h y krzyżackiego zamku ale i z szaleństewa śmietnika p o d n i e s i o n e g o d o rangi dzieła sztuki. A że w mieście M a l b o r k i , w d z i e l n i c a c h w i l l o w y c h też ta sama tendencja, każdy d o m nieco inny, prześciga się w bogactwie dekoracji, brązy szlachetnych t y n k ó w sąsiadują z chropowatoś­ cią b e ż o w y c h płaszczyzn, d a c h y coraz częściej łamane, dziwaczenie ś w i a d c z y o postępie z d u c h e m czasu. N o w e dzielnice И w i z y t ó w k ą f i n a n s o w y c h karier, pozycji społecznej. T u łączą się ze sobą g r u p y , t w o r z ą c e a r y w i s t y c z n ą elitę, klasę posiadaczy. Kolej­ n o p y t a m w ł a ś c i c i e l i , k i m są - stolarz, dentysta, były wysoki dygnitarz, g i n e k o l o g , w ł a ś c i c i e l warsztatu s a m o c h o d o w e g o , byty sekretarz partii, z n ó w stolarz, o g r o d n i k , z n ó w ktoś z nomenk­ latury. Biedne jest dziecko ze s k r o m n e g o d o m k u wciśniętego między te w i l l e ! W c h o d z ę d o w n ę t r z a , przyjmuje m n i e pani stolarzowa. Dumna A t u aż kłuje oczy b o g a c t w o połączone z brakiem smaku. M W r - kicz. J a k się Panu p o d o b a ? Co m a m powiedzieć? Obrazić в kobietę z a h a r o w a n ą gorzej niż łódzka w ł ó k n i a r k a . Te dyw*n¥' tapety, obrazy, żyrandole złocące się m o s i ą d z e m , parkiety płecy" zyjnie (stolarz!) u ł o ż o n e w brzydkie w z o r y , w ł o s k i e - przecież t o sukces życia, ś w i a d e c t w o , że się d o czegoś " ° * T Że się coś z o s t a w i d z i e c i o m , że się będzie „ k i m ś " w ich р а п Ш ^ Zasada t y c h mieszkań i d o m ó w jest taka sama - podobnte|»^ mają zamożni ( b ą d w p ł y w o w i - ale t o przecież znaczy to sarw �sąsiedzi, t y l k o jeszcze f ikuśniej, jeszcze b o g a c i e j . A w i ę c zasada ta sama, którą w i d a ć w przemianach stroju l u d o w e g o , n p . w haftach c y f r o w a n y c h portek g ó r a l s k i c h , kiedy t o z a m a w i a j ą c y żąda o d krawca, by m u h a t f o w a l parzenicę większą i piękniejszą niż zrobił sąsiadom. C h c i a ł o b y się p o w i e d z i e ć , nie ma niczego gorszego niż b o g a c t w o p o ł ą c z o n e ze z ł y m s m a k i e m , b o g a c t w o d o k t ó r e g o się k u l t u r o w o i psychicznie nie d o r o s ł o . W ł a ś c i w i e m o ż n a by o d t e j strony napisać historię k u l t u r y , „ c y w i l i z o w a n i a s i ę " b o g a t y c h , dojrzewania d o s w o j e j k o n d y c j i . D o j r z e w a n i a d o a m b i c j i m e c e nasowskich... M o ż n a b y też i o d tej s t r o n y spojrzeć na historię chłopskiej sztuki u ż y t k o w e j - w której m o t o r e m r o z w o j u byli bogaci g o s p o d a r z e ( z w ł . p o u w ł a s z c z e n i u w G a l i c j i ) , m a l e ń c y medyceusze, z a m a w i a j ą c y i u t r z y m u j ą c y b i e d n y c h a r t y s t ó w - hafciarki, k r a w c ó w , stolarzy, k o w a l i , cieśli... T y l k o , że tak w Renesa­ nsie, jak i kulturze c h ł o p a galicyjskiego s c h y ł k u X I X w . działo się to w s z y s t k o w ś w i a d o m o ś c i istniejących w z o r c ó w estetycznych odbiorcy, z g o d n i e z o b o w i ą z u j ą c y m i m o d a m i . Jeśli dziś p o d z i w i a m y bezbłędną organizację f o r m y w każdym dziele, czy t o Renesansu, czy d a w n e j sztuki c h ł o p s k i e j , nie dostrzegając z a k ł ó c e ń , które b y ś m y m o g l i nazwać kiczem, dzieje się tak z c o najmniej d w ó c h p o d s t a w o w y c h przyczyn. Pierwszą jest z g o d n o ś ć p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w e s t e t y c z n y c h , t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w . Była t o j a k b y przestrzeń, w której realizowały się zarówno akty t w ó r c z e jak i potrzeby o d b i o r c ó w . I druga przy­ czyna - stabilność t y c h p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w , sprawiająca, iż mimo przemian w szczegółach, sam wzorzec p o s t a w t r w a ł s t o s u n k o w o d ł u g o , będąc naturalną szkołą „ s m a k u " , o g ó l n i e zrozumiałego „ s t y l u " . W naszym czasie te trzy estetyki: t w ó r c y , o d b i o r c y i dzieła uległy z a k ł ó c e n i u . Z m i e n i ł y się autorytety, w z o r c e , migracje w s p o ł e c z e ń s t w i e przyczyniły się d o p r z e j m o w a n i a , bez zro­ zumienia ich istoty, w z o r c ó w i n n y c h w a r s t w . Kultura stała się kiczorodna. I w ł a ś n i e d l a t e g o apele w prasie ( b y ł y t a k i e ! ) , by walczyć z kiczem, trafiały w próżnię. R o z p o z n a w a n o nie kicz - jako z j a w i s k o - istniejące na r ó ż n y c h p o z i o m a c h kultury, lecz konkretną, n a z w a n ą i ośmieszoną j e g o postać, np. makatki z jeleniem na r y k o w i s k u . T u p r z y p o m i n a mi się, jak kiedyś, w pięćdziesiątych latach zaprosił m n i e d o swej rezydencji nasz ambasador w Belgradzie. Pan się zna na sztuce, t o Panu coś pokażę! t o nie moje - m a c h n ą ł ręką - kiedy przechodziliśmy przez hol i salonik, urządzone „ o f i c j a l n i e " przez architekta z M S Z , ale t u , niech Pan patrzy! p o w i e d z i a ł z d u m ą . T o w s z y s t k o urządziła moja żona, no i j a ! Staliśmy w koszmarnej s y p i a l n i , przybranej w s t ą ż ­ kami, narzutami z frędzlami, w i e l k i e , p o d w ó j n e łoże na ś r o d k u , nad nim makatki - na czerni aksamitu białe k o t k i , z r ó ż o w y m i kokardami, p r a w a nóżka opiera się na piłeczce. Nie w y t r z y m a ł e m , coś m u s i a ł e m bąknąć nie tak, bo ambasador (hydraulik z z a w o d u ) z d e n e r w o w a ł się. - Panie! - p o w i e d z i a ł - kicz to w t e d y , g d y jest jeleń na r y k o w i s k u ! Przydługa ta dygresja miała na celu p o ś w i a d c z y ć , jak bezradni jesteśmy, walcząc z o b j a w a m i , jak daremne są w y s i ł k i „ o d u c z e ­ nia", g d y istota polega na niskiej kulturze plastycznej, braku przekonujących i z sensem l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o z y t y w n y c h , no i na t y m , c o juz p o w i e d z i a ł e m - na charakterze naszej cywilizacji, na k i c z o r o d n o ś c i r ó ż n y c h f o r m kultury masowej... Zresztą dla e t n o l o g a istotne jest dostrzeżenie faktu w kontekście czasowym i przestrzennym, a nie w a r t o ś c i o w a n i e z pozycji innej Warstwy społecznej, i n n y c h w z o r ó w e t y c z n y c h czy estetycznych. Wszelkie etykietki - kicz, arcydzieło - m o g ą w r ę c z osłabić zdolność dostrzeżenia t e g o , c o istotne i c i e k a w e w kontekście kulturowym, s o c j o l o g i c z n y m czy p s y c h o l o g i c z n y m . Ś w i a d c z y Otym przykład następny: Dom jako ekspresja osobowości jego twórcy. _ Dom ten stał się dziełem życia, ucieleśnieniem marzeń, aktem t w ó r c z y m . Przed k i l k u n a s t u laty w y w o ł y w a ł duże emocje, d z i e n ­ nikarze osaczyli g o jak psy, pisano o n i m w k o l o r o w y c h t y g o d ­ nikach, gazetach. Pluto, że kicz, d e n e r w o w a n o się, że coś t a k i e g o *Jdnieje przy w a ż n e j arterii, Szosie Krakowskiej w Ł o d z i . W ł a d z e ""ejskie musiały zakręt na d r o d z e , tuż za d o m e m , w y ł o ż y ć ,°Ponami z c i ę ż a r o w y c h s a m o c h o d ó w , gdyż k i e r o w c y w i d z ą c **"'lez 1 5 0 0 k o l u m i e n k a m i przestawali uważać na d r o g ę i w y l a t y J* 'i z zakrętu. Kiedy t a m b y ł e m słyszałem o 6 w y p a d k a c h , p e w n o ich w i ę c e j . a D o m z a f r a p o w a ł m n i e , napisałem d o w ł a ś c i c i e l a , z g o d z i ł się na w i z y t ę . Spędziłem w t y m d o m u cały d z i e ń , ujęty serdecznością gospodarza, ciągle o d k r y w a j ą c coś n o w e g o dla siebie. N a j w a ż ­ niejszym o d k r y c i e m b y ł o t o , że przestałem w a r t o ś c i o w a ć , n a w e t t y l k o myśleć w kategoriach „ k i c z - n i e k i c z " . Jeśli n a w e t użyć t e g o pojęcia, t o ten d o m był p o e m a t e m w y s n u t y m z k i c z u , c z e g o nie m ó g ł b y m p o w i e d z i e ć o Pałacu Kultury i N a u k i ! B y l p r o d u k t e m nie tyle czasu, c o o s o b o w o ś c i w ł a ś c i c i e l a . K o n s e k w e n t n ą projekcją j e g o o s o b o w o ś c i . Delikatny, szlachetny ten c z ł o w i e k nie w o l n y był o d n a i w n o ś c i , czego p r z e j a w e m b y ł o t o , że s w y c h u p o d o b a ń nie skrywał, p r z e c i w n i e , chciał by w s z y s c y m o g l i p o d z i w i a ć w i l l ę , na której s c h o d a c h , tarasach i d a c h u znalazło się te 1.500 g i p s o w y c h „ t r a l e k " , a w o g r o d z i e k a m i e n n y k o p c z y k z krasnalem, w o k o ł o zaś inne f i g u r k i , żaby, ptaki. W s z y s t k o k o l o r o w e . B y ł o dla niego o c z y w i s t e , że t o w s z y s t k o jest piękne, t y m boleśniej p r z y j m o w a ł kpiące artykuły w prasie. A l e , by zrozumieć j e g o p o s t a w ę , trzeba b y ł o w e j ś ć d o środka, p o m y ś l e ć , p o m ó w i ć . Spojrzeć na ten d o m przez pryzmat c z ł o w i e k a , który m ó g ł i umiał g o s t w o r z y ć na miarę s w o i c h życzeń. O w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m p o w i e d z i a ł e m już. D o d a m - w i e l k o ś ć sporej w i l l i (na parterze 1 duży i chyba 2 mniejsze p o k o j e , hall, rozłożysta klatka s c h o d o ­ w a ) , t y n k biały w poprzeczne, niebieskie pasy. O g r ó d , zieleń, k w i a t y . Pierwsze wrażenia g d y się w e s z ł o d o środka - w s p a n i a ł e trofea m y ś l i w s k i e , na p o l e r o w a n y c h d r e w n i a n y c h kartuszach o g r o m n e ł b y - j e l e n i , d z i k ó w , czegoś t a m jeszcze. Gospodarz k u p i ł je zaraz p o w o j n i e , p o c h o d z i ł y z kolekcji Goeringa. Na piętrze aż lśni o d złota. Figurki p i ę k n e , muzealnej urody i jarmarczne. Galimatias, różnice klas n i e b o t y c z n e , w a r t o ś c i także, ale gospodarz zdaje się nie czynić między nimi różnicy. Tłumaczy, lubi w s z y s t k o złote. Z ł o t o czy t o m b a k , istotne że ma złocisty blask. Pieniądz nie o d g r y w a tu roli, g o s p o d a r z r ó w n i e c h ę t n i e k u p o w a ł w Desie jak na o d p u ś c i e . Przyznam, że t y m m n i e ujął, s z a l e ń s t w o podszyte n a i w n o ś c i ą i szczerym u c z u c i e m potrącają p e w n i e w e m n i e jakieś w s p ó ł b r z m i ą c e struny. Gospodarz p r o w a d z i , o g l ą d a ­ my figurkę po figurce. Na b i u r k u s t a r o ś w i e c k i kałamarz. N i e c h Pan patrzy, unosi złocisty kolpaczek, p r z y k r y w a j ą c y naczynie z atramentem, osadzone w... k o ń s k i m k o p y t k u , o c z y w i ś c i e o b r z e ­ ż o n y m z ł o t y m i l i s t e w k a m i . Też z kolekcji G o e r i n g a , d o d a j e , otrzymał ją od króla A n g l i i Jerzego V. Była to pamiątka po u l u b i o n y m k o n i u . G d y padł, monarcha z m a r t w i ł się w i e l c e i kazał, by m u na pamiątkę z r o b i o n o z k o p y t kałamarze. W p i w n i c y o g l ą d a m f o r m ę i prasę d o w y r o b u k o l u m i e n e k . Pani d o m u w s p o m i n a , ile t o było pracy, sami je odciskali... Pytam z lekkim z a ż e n o w a n i e m - skąd środki? B i e d n y nie był, a później założył warsztat, w y r o b y z plastiku, jakieś grzebyki, w i s i o r k i , to nie temat d o r o z m o w y . Coraz mi bardziej s y m p a t y c z n y ten gospodarz. O g l ą d a m książki, r o z m a w i a m y o n i c h . N o i taki jest ten d o m . J e g o d o m . J e g o radość, c h o ć i troska. M ó w i ą o t y m d o m u kicz. M o ż e . Coraz mniej t o s ł o w o t ł u m a c z y , coraz mniej m n i e o b c h o d z i . Kicz jest w i d o c z n y t a m , gdzie następuje zakłócenie estetyki, jednej k u l t u r y . Kicz jest w i ę c nieodłączną cechą naszej rzeczywistości, na k a ż d y m „ p i ę t r z e " - Kicz - g a l o w y koncert „ A r t y ś c i dla R z e c z p o s p o l i t e j " , kicz w kościele, kicz - piosenkarka, a może nie kicz? b o j a k b y sama się z siebie śmieje. Taka Danuta Rinn. W i ę c nie kicz. A Violetta Villas - kicz, bo p o w a ż n a . Na serio się m i o t a , płacze, w ł o s y rozrzuca. Tysiąc, m i l i o n o b l i c z k i c z u . J a k lustro, które o d b i j a e p o k ę . Kicz jest wszędzie, w i ę c już j a k b y g o nie b y ł o . W s z y s t k o zależy o d u m o w y , jak co się odbiera. Na z i m n o , serio - nie ma g o , B a u h a u s m ó g ł być w czymś zły, ale na myśl nam nie w p a d n i e p o w i e d z i e ć kicz. K o m a n d o s i , w o j s k o - nie te s p r a w y , ale k o m p a n i a reprezen­ tacyjna, t u p a n i e , unoszenie n ó g , m a r s o w e m i n y , t o aby nie kicz? W i e m , te parady może k o g o ś - gdzieś wzruszą, ale kicz jest właśnie wtedy! w tanim wzruszeniu, w fabrykowaniu wzruszeń. Dość o kiczu. D o m , o k t ó r y m piszę, który był przed 2 0 laty, bo dziś już i inni ludzie w n i m mieszkają, i w s z y s t k o już nie takie, otóż ten d o m w s p o m i n a m c i e p ł o , serdecznie. T o b y ł o dzieło życia c z ł o w i e k a , który bardzo, ale to bardzo k o c h a ł w y k w i n t , a s y m ­ b o l e m elegancji b y ł o dla niego w s z y s t k o c o złociście się lśniło. Ryszard b u d u j e s w ó j d o m już 12 lat. Z i m ą w K a t o w i c a c h maluje, w y k o n u j e prace graficzne, c h a ł t u r y , jakieś kalendarze - t o m u daje środki na b u d o w ę . B u d o w i e p o d p o r z ą d k o w a ł w s z y s t k o , 27 �n a w e t miał się przenieść na zimę bliżej, może d o S u w a ł k , Sejn? O d w i o s n y d o późnej jesieni mieszka w m a l e ń k i m baraczku, o b o k d o m u . W t y m czasie urodziło m u się dziecko, d o s z ł o d o 5 r o k u życia, b a w i ą c się w ś r ó d bali m o d r z e w i o w y c h , strużyn i kamieni. Ryszard nie miał d o m u r o d z i n n e g o , w y c h o w y w a ł się w d o m u dziecka, jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , ale bardzo silny. J a k coś p o ­ s t a n o w i , t o z r o b i , c h o ć b y t o miało t r w a ć nie w i e m jak d ł u g o . Jest prosty w najpiękniejszym sensie t e g o s ł o w a , bez pozy, fałszu. T r o c h ę jak w i e l k i e dziecko. M ą d r e , u c z c i w e , u f n e m i m o d o ś w i a d ­ c z e ń , k t ó r y c h życie n i k o m u nie skąpi. M e ż o n ę , też z branży jrtyttyeznej, o w i e l k i m uroku, spokojną, wyrozumiałą i dumną z Ryszarda. D o rodziny należy j a m n i k - Figa. W lecie o b o k izby-baraczka zawsze t ł u m g o ś c i . Przyjaciele, z n a j o m i . O b o k Ewy, t o jej d o m e n a . Cały w i ę c dzień - g o t o w a n i e , m y c i e n a c z y ń , robienie z a k u p ó w , szukanie g r z y b k ó w , z n ó w g o t o w a n i e , roz­ m o w y . . . Czasem już w n o c y nad jeziorem niesie d ź w i ę k i f o r ­ t e p i a n u . Ryszard gra. Fortepian stoi w t y m baraczku! T o n i e p r a w ­ d o p o d o b n e , że w s z y s c y się w n i m mieszczą. B u j n e życie, a o n j a k b y w y i z o l o w a n y , pracuje. W s z y s t k o , c o się da, robi sam. A l e j a k ! precyzyjnie, pasując belki tak jak przy stolarskiej r o b o c i e . Kliny, rygle, z a m k i , ż a d n y c h g w o ź d z i , w s z y s t k o „ n a p a s " . D r e w n o suche, przecież g r o m a d z o n e i suszone przez lata, żadnej szczeli­ ny, którą się zatka m c h e m . Ryszard nie b u d u j e c h ł o p s k i e j c h a ł u p y , bele o c i o s u j e d o kształtu p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , zestawia mierząc d o k ł a d n i e , żadnej f u c h y , jak k o l b u s z o w s k i e k o m o d y czy jak k l o c k i Lego. Tyle że t r w a ł e , tu już niczego nie rozerwiesz. Ryszard b u d u j e d o m , który jest zaprzeczeniem naszego czasu. Ś m i e j m y się, b o nie w i e m y , czy ś w i a t p o t r w a trzy t y g o d n i e - m a w i a ł Baumarchais. M o ż e i nie p o t r w a , ale d o m zostanie. Na p o d ­ m u r ó w c e z g ł a z ó w , kamieni p o l n y c h . Całe piętro t y c h g ł a z ó w , też p a s o w a n y c h j e d e n d o d r u g i e g o . Sam je t u przytaszczył, gdzieś miesiącami w y p a t r y w a ł , p o t e m sam ustawiał. Jak? w y m y ś l i ł proste i skuteczne m e t o d y , przecież k o p u ł ę Ś w . Piotra też b u d o w a n o bez d ź w i g ó w ! Ryszard by p e w n i e sam tę k o p u ł ę z b u d o w a ł , ale t o by m u zajęło całe życie, a zresztą urodził się za p ó ź n o . W y w a ż a belki, d ł u g i e na 1 0 m e t r ó w , ciężkie, nie d o uniesienia, p o t e m „ s p o s o b e m " u n o s i , klinuje, p o d p i e r a , z n ó w w a g a , k l i n , podpora... Z t y c h lat 1 2 , c o najmniej 6 zabrała sama b u d o w a , o d p a d a zima, deszcze, okresy g d y był zagranicą ze s w y m i obrazami. M ó g ł zrobić d a w n o d o m , który by przetrwał kilkadziesiąt, n o - sto lat. Bez tej katorżnej, zegarmistrzowskiej pracy. A l e Ryszard p o s t a n o w i ł , że będzie miał d o m , który z o ­ stanie, g d y się już d a w n o rozpadną bloki mieszkalne i w i e ż o w c e . D o m Ryszarda jest s y m b o l e m , celem w ż y c i u . Czasem, p e w n i e szczerze, narzeka, że stał się n i e w o l n i k i e m t e g o d o m u , że by t o sprzedał, zostawił... Tak m ó w i , p o c z e m robi dalej. Kiedy patrzę na n i e g o p r z y c h o d z i mi na myśl c h ł o p - J a n S t a c h , który p o k ł ó t n i z sąsiadem o drogę, p o s t a n o w i ł w y b u d o w a ć most na rzeczce, i przez kilkanaście lat - k r o w ą taszczył kamienie, sam je układał i nie w i e d z ą c n a w e t o t y m w y b u d o w a ł most, jota w j o t ę , jak d a w n e romańskie. W i d z i a ł e m kronikę f i l m o w ą - z a b a w a , stół z a s t a w i o n y j a d ł e m , ludzie ze w s i , dziennikarze, w ł a d z e , toasty a o n s m u t n y , bez u ś m i e c h u . No, skończył. I c o dalej? C h c i a ł e m n a w e t d o n i e g o pojechać, zobaczyć, c o r o b i , c o m y ś l i , czy ma teraz p o c o żyć? T o p r o b l e m : zrealizować cel życia i jak żyć dalej? J a c e k Olędzki opisał w art. Dywan na suficie ( P S L 1 9 7 7 nr 2 ) m ł o d e g o c z ł o w i e k a - Waldemara Paciuka, dekoratora, który p o przejściu na rentę n a j p i e r w w y r e m o n t o w a ł zamek - pałac w Krzeszowie, a później w y n a l a z ł k o ł o W a ł b r z y c h a , w Strudze, z d e w a s t o w a n y pałac. Zamieszkał w n i m . Założył h o d o w l ę przepiórek, by mieć pieniądze na remont, sprzedawał jajka, p ó k i była na nie m o d a , za uzyskane pieniądze k u p o w a ł szyby i oszklił kilkaset o k i e n , załatał d a c h , o d n o w i ł p o k o j e , salę b a l o w ą a p o n i e w a ż na ścianie została w i e l k a rama - n a m a l o w a ł obraz, najpiękniej jak u m i a ł (łabędzie ciągną jak r y d w a n - g o n d o l e z p i ę k n y m i d z i e w c z y n a m i w p o ­ w ł ó c z y s t y c h szatach...), żyrandole w y m y ś l i ł o z d o b n e , błyszczące inkrustacją, szkiełkami - a g d y już pałac był u r a t o w a n y przyszli działacze z m i e j s c o w e g o koła Z M P , uważając, że będzie t o dla n i c h s t o s o w n a siedziba. W t e d y bez skargi, s p o k o j n i e - w y j e c h a ł , by z n ó w sobie coś znaleźć d o o d b u d o w y . Z n ó w mieć cel i satysfakcję. A może już t y l k o gorycz? znamię t r w a ł o ś c i . S a m o c h ó d , j a c h t - t o w a r t o ś c i nietrwale, k o n s u m p c y j n e . A d o m jest f u n d a m e n t e m rodziny. Małą ojczyzną. O j c o w i z n ą . Jak i ziemia rodzinna. A l e kult ziemi przeminął (nie t y l k o z w i n y ustroju) natomiast d o m jest t y m , c o p o w i n n o trwać, łączyć. Co się przekaże d z i e c i o m . M i m o p o w o j e n n y c h migracji w c i ą ż w y c z u w a się u nas po­ trzebę posiadania d o m u - k o t w i c y . D o m u , który w i ą ż e pokolenia, który jest pamięcią i inicjacją. Inaczej jest w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o c z o w n i c z y c h , inaczej również w c y w i l i z a c j a c h c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się dużą labilnością r o d z i n . Tak n p . w Startach Z j e d n o c z o n y c h d o m i miejsce zamiesz­ kania staje się ś w i a d e c t w e m a w a n s u s p o ł e c z n e g o . Dzielnice deklasują się, w l e d y zamożniejsi przenoszą się d o i n n y c h . Ar­ c h e t y p d o m u zostaje w ó w c z a s s t ł u m i o n y , z w i ą z a n y z n i m krąg s y m b o l i s p ł y c o n y , r e a l i z o w a n y inaczej. Dom - ideologia N a z y w a j ą g o S ł o m a . O c z y w i ś c i e ma imię, n a z w i s k o , ale zawsze się słyszy - b ę b n y S ł o m y , Słoma t o , t a m t o . Teraz Słoma buduje s w ó j d o m . S t u d i o w a ł na A k a d e m i i Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie, bodajże rzeźbę. J u ż w t e d y w i e d z i a ł , że t o t y l k o jakiś etap, o t w a r c i e okienka, p u n k t w y j ś c i a . M o g ł o być t o , m o g ł o inne. Sądzę, że z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , iż inaczej się startuje w jakiejś dziedzinie sztuki, kiedy się ma za sobą doświadczenie innej dziedziny. P e w n i e t o sprawa s a m o ś w i a d o m o ś c i , dystansu d o t e g o , c o robią i robili inni, zrozumienia roli struktury dzieła, o b o j ę t n e jakiego. S ł o m a jest także m u z y k i e m , gra na różnych i n s t r u m e n t a c h , ś p i e w a piosenki, które sam układa - z filozofią rastafariańską i j e g o w ł a s n ą . Realizuje się w życiu i sztuce, w ł a ś c i w i e granice zostały t u zatarte, życie kształtuje jak sztukę. J e d n o ś ć . T o jest założenie, ale i naturalna droga życia. Mieszka w osadzie, można ją tak nazwać, p o n i e w a ż w p r o m i e n i u kilku k i l o m e t r ó w mieszkają rodziny j e g o przyjaciół, czujących i żyją­ c y c h p o d o b n i e . Osadzie jakiej? Boję się, że każde nazwanie przyniesie fałsz, nazwa jest precyzyjna i skuteczna kiedy coś się s k o ń c z y ł o , da d o czegoś p r z y r ó w n a ć , czymś w y o d r ę b n i ć . A tu - życie. O t w a r t e . Na ludzi, myśl, w i a r ę , d o z n a n i a , wzruszenia. W i ę c i nazwać t r u d n o , a p e w n i e i nie trzeba. S ł o m a , j e g o żona, o t o c z e n i e - są w s z y s t k i m ż y c z l i w i . Przychodzą d o ludzi, sąsiadów z u ś m i e c h e m na twarzy. T o im bardzo p o m a g a , t r u d n o bowiem być u nas „ i n n y m " , mała jest tolerancja n a w e t na tę zewnętrzną, niegroźną Inność. Trzeba ludzi o s w o i ć , przyzwyczaić, uszano­ w a ć . W ł a ś n i e t o - u s z a n o w a ć . Nie łazić g o ł o po ł ą k a c h , nie gzić się na w i d o k u w s z y s t k i c h , nie p r a c o w a ć w dzień święty.., Tolerancja jest procesem o s w a j a n i a , t o jak z w i e w i ó r k ą , trzeba s p o k o j n i e , trzeba coś dać z siebie, w z b u d z i ć ufność, wtedy przyjdzie, w s k o c z y ci na ramiona, szturchnie w i l g o t n y m noskiem. Słoma chce żyć w zgodzie z naturą, w n i e u s t a n n y m zachwycie. N a j p i e r w g d y przyjechali z żoną nie mieli gdzie mieszkać, więc zaczął b u d o w a ć dom-szałas. Prowizorkę. Z czego żył? Jak od lat z w y r o b u i sprzedaży b ę b n ó w . D u ż y c h , m a ł y c h , drążonych' w p n i a c h d r e w n a , z d o b i o n y c h na w z ó r afrykańskich. Bębny mają; duszę, kiedy się z nimi o b c u j e w i d z i się różnice - w tonie, t o . o c z y w i s t e , w charakterze d ź w i ę k u , c h c i a ł o b y się powiedzieć; - w z a c h o w a n i u . O c z y w i ś c i e nakłada się t u p r y m i t y w n a wiedza; 0 magicznej roli b ę b n ó w , c h o ć może i d z w o n n i c y mogliby podobnie powiedzieć o swych dzwonach? Ale wróćmy t e m a t u . Kiedy już Słoma zamieszkał w s w y m domu-szałasie,-! p r z y p o m i n a j ą c y m s t ó g siana zaczął kreślić plan trwałej budowli*; d o m u , o k t o g o n a l n e g o . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy na początku byłe* idea filozoficzna, czy - c h y b a prędzej - intuicja, ale jak juz б№w e s z ł o w b u d o w ę , s w o j e prawa d y k t o w a ł materiał, logika* 1 konkret w a r u n k ó w . D o m p o w s t a j e , t o już ze 3 lata trwa b u d o w a . D o m , który ma w sobie jakiś w y m i a r sacrum, dom. w k t ó r y m się mieszka, g o t u j e , ale i myśli, k o n t e m p l u j e . Dom, ktćflK jest zaprzeczeniem C o r b u s i e r o w s k i e j „ m a s z y n y d o m i e s z k a n M Ł j . D o m , który sprzyja życiu w e w n ę t r z n e m u , jest w i ę c funkcjonaMftSj " ale nie jak w Bauhauzie. W e w s z y s t k i c h p r z y k ł a d a c h , na które się p o w o ł u j ę , współ jest j e d n o - w i ę ź między o s o b o w o ś c i ą c z ł o w i e k a a j e g o dorneflV D o m jest t u f o r m ą emanacji o s o b o w o ś c i , przedłużeniem my*"*idei, u p o d o b a ń . P o d o b n i e jak u w i e l u ludzi, którzy d o m u nie • S j L щ i nie będą mieli - taką emanacją o s o b o w o ś c i może być I w ^ - J . , mieszkanie, p o k ó j , a n a w e t kąt. t l l e B u d o w a może dać satysfakcję w y j ą t k o w ą . Jest c e l e m n a j ­ w s p a n i a l s z y m , jaki sobie można p o s t a w i ć . Przez t o , że ma w sobie 28 �