https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94aa25416f5c92cd852c9716694c1c5a.pdf 66484ac6e5056271afb932e9a5d768e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2112 Title A name given to the resource Ojczyzna w pieśniach i wierszach chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.9-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński O J C Z Y Z N A W PIEŚNIACH I W I E R S Z A C H CHŁOPSKICH R o z w ó j pojęcia ojczyzny w polskiej kulturze l u d o w e j przebie­ e m b r i o n a l n e , r o d z i n n e znaczenie ojczyzny ludzie wychowani gał inaczej niż w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j - c h o ć o c z y w i ś c i e w kulturze w i e j s k i e j z a c h o w u j ą niekiedy bardzo d ł u g o : „ W m o j e j vv p o w i ą z a n i u z nią. Był w y p a d k o w ą zapożyczeń, p r z e w a r t o ś ­ w i o s c e p o d K r a k o w e m - stwierdza w s p ó ł c z e s n y autor, profesor c i o w a ń i w ł a s n y c h d o k o n a ń . Na l u d o w e dzieje ojczyzny u n i w e r s y t e t u - d o m r o d z i n n y n a z y w a się ojczyzną. B y ł o t o dla się b o w i e m recepcja działań p r o p a g a n d o w y c h składa patriotów od końca X V I I I w i e k u poczynając, znajdująca o d b i c i e w fascynacji programem n a r o d o w y m w r ó ż n y c h j e g o w e r s j a c h p o l i t y c z n y c h m n i e przez w i e l e lat j e d y n e znaczenie s ł o w a ojczyzna. Z n a c z y ł o o n o d o m . Po prostu d o m . " 1 1 W d o k u m e n t a c j i hasła ojczyzna zgromadzonej w krakowskiej i samorzutne rodzenie się w ś r ó d c h ł o p ó w poczucia w s p ó l n o t y p r a c o w n i s ł o w n i k a g w a r p o l s k i c h P A N , znaczenie „ o j c o w i z n y " ponadregionalnej i p o n a d k l a s o w e j połączona z b u d o w a n i e m i l o ś c i o w o z d e c y d o w a n i e przeważa nad znaczeniem „ o j c z y z n y radykalnego p r o g r a m u r u c h u c h ł o p s k i e g o , i wreszcie dramatycz­ n a r o d o w e j " (które jest d o k u m e n t o w a n e ś l a d o w o ) - ale jest t o ne d o c h o d z e n i e d o w ł a s n e j w e w n ę t r z n e j dojrzałości, oparte na użycie w ł a ś n i e p o t o c z n e , c o d z i e n n e . u g r u n t o w a n y c h w a r t o ś c i a c h tradycji k u l t u r o w e j . Przetwarzanie 1 2 Jeśli s i ę g n i e m y p o f o l k l o r p i e ś n i o w y , t j . l u d o w ą poezję ustną, koncepcji n a r o d o w y c h w d u c h u c h ł o p s k i e g o systemu w a r t o ś c i t o s t w i e r d z i m y , że ojczyzna i religijno-ludowej waloryzacji świata i człowieka, doprowadziło z d u m i e w a j ą c o rzadko. W d o k u m e n t a c j i do u f o r m o w a n i a d u j e m y ją w ż a r t o b l i w e j c h ł o p s k i e j piosence: Umar Maciek umar, daj mu jego™ w ł a s n e g o w a r i a n t u pojęcia ojczyzny, który wobec j e d n y c h k o n c e p c j i e l i t a r n y c h s t a n o w i k o n t r p r o p o z y c j ę , Boże niebo, - „ o j c o w i z n a " p o j a w i a się w a ja będę Kolbergowskiej mieszkał niej znaj­ na ojczyźnie wobec i n n y c h - r o z w i n i ę c i e , d o p e ł n i e n i e . Nurt k u l t u r y l u d o w e j i w weselnej p r z y ś p i e w c e : Podajcie spotkał się z s i l n y m o s t a t n i o n u r t e m o g ó l n o n a r o d o w y m , „ m i ł o - dwoje, s z o w s k i m " , w szukaniu dla ojczyzny w y z n a c z n i k ó w b l i s k i c h , j e d y n e d w a p o ś w i a d c z e n i a na p o n a d d w a d z i e ś c i a tysięcy pieśni 1 w p o w r a c a n i u d o idei ojczyzny p r y w a t n e j i „ m a ł y c h o j c z y z n " . Chcę w t y m szkicu o b s e r w o w a ć przemiany t y t u ł o w e g o pojęcia na materiale t z w . t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , t j . t r a d y c y j n y c h pieśni co ja sobie podweselę mi skrzypce, za ojczyznę zapisancych w c a ł y m „ L u d z i e " ! 1 5 podajcie swoje" mi - to bodaj M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że w tradycyjnej pieśni l u d o w e j ojczyzna w znaczeniu „ o j c o w i z n y " nie f u n k c j o n u j e . l u d o w y c h , a także ( n a w e t przede w s z y s t k i m ) - pisanej poezji F u n k c j o n u j e n a t o m i a s t w pieśniach ojczyzna narodowa, ideo­ chłopskiej. Poezja ta w o s t a t n i m czasie w r a c a d o źródeł, d o logiczna. W k r o c z y ł a t a m już w X I X w i e k u j a k o element u r o c z y s ­ swoich p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i . Ojczyzna t o j e d e n z p o d s t a w o ­ tego słownika patriotycznego i obywatelskiego, jako synomim wych jej t e m a t ó w . Taki t y t u ł nosi n i e d a w n o w y d a n y z b i o r o w y Polski w z y w a j ą c e j s w o j e dzieci d o w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć . Jest tom wierszy w s p ó ł c z e s n y c h a u t o r ó w c h ł o p s k i c h i - licznie p o ś w i a d c z a n a w materiałach z a p i s y w a n y c h przez Kolber­ zdaniem w y d a w c y - j e s t t o „najtrafniejsze u o g ó l n i e n i e i w s p ó l n y m i a n o w ­ ga o d p o ł o w y w i e k u , częsta też jest w pieśniach p ó ź n i e j s z y c h . nik w y p o w i e d z i p o e t y c k i e j p o d s t a w o w e j części p o e t ó w l u d o ­ J e d n a k bliższe przyjrzenie się K o l b e r g o w s k i m z a p i s o m pokazuje, J w y c h " . Liczne - d a w n e i n o w e - wiersze z ojczyzną w t y t u l e że nie są t o b y n a j m n i e j teksty czysto l u d o w e , lecz niemal bez znajdujemy w y j ą t k u teksty „ p r z y n i e s i o n e " : z w o j s k a w retrospektywnej Antologii 3 1830-1980 J . S z c z a w i e j a , np. Połączenie Lengowskiego, Uczmy Nosala, Ziemia się kochać ojczysta mojej ludowej z ojczyzną ojczyznę naszą Michała Wojciecha J ó z e f a Ś w i d e r s k i e g o , Pożegnanie czyzny Piotra Piecha, Ojczyste W ojczyźnie poezji strony Stanisława Palecznego, S t a n i s ł a w a B u c z y ń s k i e g o , Kocham Stefana C e b u l s k i e g o , Że ty jesteś oj­ moją ojczyzną ojczyznę J a n a Pocka. Kościuszkowskiego, z Legionów, z szeregów powstańczych: Bartosie, Bartosie, nę nam zbawP* My Polaki, ocalenie nie traćmy nadziei. Bóg pobłogosławi, nieboraki, swą krew na plac toczyć stawać będziem" będziem. - Żegnam was, kraino żyzna i ty mi bądź zdrowa, ojczyznę od zguby z latami p o p u l a r n o ś ć t e m a t y k i ojczyźnianej rośnie. Wiersze pt. Byłeś, Polsko, Ojczyzna ma w s w o i m d o r o b k u kilkudziesięciu p o e t ó w c h ł o p s ­ mnie płynie Przechodziło o n o w czasie? z rodziną i d o m e m j a k o w y z n a c z n i k a m i Podstawowymi j e g o treści. wolną była, chętnie siła, wszak dom dziedziczony zniosę to dla ojczyzny™; utworach traktowana niech narodowa blizny, niech krwi ze itp. ojczyzna jest w tych „ p o w i n n o ś c i o w o " , d o m a g a się ofiary, n i e p o d l e g ł o ś c i o w o - p a t r i o t y c z n y przy t y m p o ułańsku splata się t u z e r o t y c z n y m (Bo takiemu Historycznie p i e r w o t n e znaczenie s ł o w a ojczyzna 1 a proś Boga, spełnienia p a t r i o t y c z n e g o o b o w i ą z k u , p o d j ę c i a w a l k i . W ą t e k Przede w s z y s t k i m w kulturze l u d o w e j n i g d y nie została ze­ rwana w i ę ź ojczyzny przez zachowa'"; Zapożyczona z zewnątrz Co składa się na l u d o w e pojęcie ojczyzny i jakie m e t a m o r f o z y ojczyzny w y d a w c ę j a k o pieśń „ k o ś c i u s z k o w s k a " ; Podobny obraz dają liczne i n d y w i d u a l n e i z b i o r o w e publikacje, kich'. Za kwalifikowana takie jak Wieś tworząca* czy Złote ziarna*. O d n o s i się wrażenie, że ojczyz­ - to wariant znanego „krakowiaka Kościuszki"; po ojcu", „ojcowizna" - - które „grunt zaczęło kochanka kto krew ochoczy 30 nie żałuje wianka ), za ojczyznę broczy, o b r o n a kraju jest na s p o s ó b r o m a n t y c z n y t r a k t o w a n a j a k o t y t u ł d o c h w a ł y (O nie i o sławie nuci młodzież 2 1 po Warszawie... ' ), ojczyź­ a sama śmierć zamierać w polszczyźnie o g ó l n e j j u ż w w i e k u X V I , w kulturze z b r o n i ą w ręku w ludowej i j ę z y k u w s i b y ł o n i e z m i e n n i e ż y w e i w d u ż y m s t o p n i u o c z y w i ś c i e ) jest ż o ł n i e r z o w i miła: Za ojczyznę Pozostało aktualne d o dziś. Z n a c z e n i e t o m i a ł o silne z a k o t ­ koszą polegnę , wiczenie ż y c i o w e , b y ł o w r o ś n i ę t e w c o d z i e n n ą g w a r ę , p o t o c z n e Ten u ł o ń s k o - r o m a n t y c z n y sztafaż, zachęcający d o w a l k i , silnie *Vobrażenia, w n o r m y z w y c z a j o w e i p r a k t y k i . C h ł o p s k i e p o ­ rzekadło Cyja pańscyzna, 1 tego i ojcyzna przyznawało prawo do Dfuntu o j c o w s k i e g o t e m u , k t o o d r a b i a ł d w o r s k ą Щяугпе o d r ó ż n i a n o o d babizny: powinność. „ D w ó c h braci mieszkających 22 b o : na [...] grobie zejdą kwiatki patosu w trywialny kontekst przyśpiewkowy: • ' A tj. mając t y l k o p o j e d n y m k o n i u , łączą je w parę dla o b o p ó l n e j być ojczyźnie mnie zrodziła, to a kochance wyssałem: wiernym, stałym. " • " u c h o m e d z i e d z i c z n e " , o d r ó ż n i a n o o d mienia n a b y t e g o , czyli Napijmy się, ^upizny.* napijmy się Na Kurpiach o m ł o d o ż e ń c a c h m ó w i o n o , że zamiesz- *"И na ojczyźnie, 4 1 1 jeśli szli mieszkać u r o d z i c ó w m ł o d e g o , l u b jeśli do r o d z i c ó w m ł o d e j , że o n ożenił się do niej.™ Itp. T o 23 ojczyzny Polka czyli „ m i e n i e z roz­ zapłaczą . f o l k l o r nie cofa się przed w p r o w a d z e n i e m n o b l i w e j z mlekiem - ojcowiznę i Polki k o n t r a s t u j e ^ tragiczną t o n a c j ą X I X - w i e c z n e j a u t e n t y c z n e j l u d o ­ • " • d Raby etnograf - dla ł a t w i e j s z e g o o b r o b i e n i a roli ((sprzęgają 8 dziewczyny i za ciebie w e j pieśni o w o j n i e . R ó w n o c z e ś n i e nie a k c e p t u j ą c y • s ą s i e d z t w i e , j e d e n «na ojcyźnie», d r u g i «na babiźnie» - n o t u j e •'Otrzeby." Na innej zasadzie ojczyznę o b r o n i e Polski (i u k o c h a n e j kumo, obie, bo nam ta nie gorzałecki w dadzą, 2 grobie. * �D o k o n u j e się też prozaizacji p o d n i o s ł e g o s ł o w a w c i s k a j ą c je Wyssałem w ż a r t o b l i w y refren: Więc „wszystkie Porodzśla Niemca a Moskala świnia, a Polaka koza, porzĄdna u Ojczyźnie siły jej składam ojcz.izna kochana}* Choć my tacy, lecz Dumni z naszej śpieszając d o j r z e w a n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j w ś r o d o w i s k u Co ojczyznę c h ł o p s k i m , sprzyjała asymilacji n o w e g o pojęcia. N a s t ę p o w a ł o t o I piosenki mi p o s t a w chłopów w broni, w świat Polskim p o u w ł a s z c z e n i u - pisze Helena B r o d o w s k a - mieli o n i 26 Potwierdzają tę o p i n i ę o p u b l i k o w a n e w W a r s z a w i e w 1 9 1 2 r o k u Wspomnienia z roku 1863, chłopa niowym. C h ł o p s k i e m u w r a s t a n i u w e w s p ó l n o t ę n a r o d o w ą d ł u g o prze­ szkadzało p o c z u c i e k r z y w d y społecznej i k o n f l i k t y o p o d ł o ż u k l a s o w y m . Zasadniczy d y l e m a t p a t r i o t y z m u c h ł o p s k i e g o : być Polakami razem z klasą „ p a n ó w " czy też odrzucając szlacheckie tradycje samodzielnie b u d o w a ć ojczyznę c h ł o p s k ą , przewija się latami przez p r o g r a m o w e w y p o w i e d z i i osobiste w y n u r z e n i a . Rozstrzygnięcie radykalne s f o r m u ł o w a n e o k o ł o p o ł o w y w i e k u XIX ( „ O j c z y z n a nasza, t o jest L u d polski, zawsze była o d ł ą c z o n a 2 7 o d ojczyzny szlachty p o l s k i e j " ) przetrwało p o czasy Leona K r u c z k o w s k i e g o ( 1 9 3 2 ) , Ojczyzny Kordiana Wandy Wasi­ lewskiej ( 1 9 3 5 ) by z a o w o c o w a ć p o j ę c i e m „ O j c z y z n y L u d o w e j " w okresie f o r m o w a n i a PRL i wierszami t y p u Ojczyzny Para-Hejki (Moja Ojcyzna o chłopskich zgrubach na Józefa 2 gęb/e... *). Koniec tradycji szlacheckiej d e k r e t o w a n o w poznańskiej przy­ ... chłop ni bo w naszej chłopka, Umie oddać krew Ojczyźnie czy swoją sochą. i serce ( M . K o z a c z k o w a , ur. 1 9 4 7 ) " Etos ten jest zawsze t r a k t o w a n y j a k o w ł a s n a c h ł o p s k a tradycja, nie podlegająca w najmniejszym s t o p n i u zakwestionowaniu. J e g o s y m b o l e m jest przede w s z y s t k i m k o s a , narzędzie z a r ó w n o w a l k i , jak pracy - z h i s t o r y c z n y m r o d o w o d e m sięgającym Rac­ ł a w i c i Kościuszki: gdy w porannym kawic, Wtedy kosiarz, pieszczący myśli: o tej spod niemowlę Racławic. Ojczyzny, słońcu klingę [...] a dla siebie padnie snop na kosisku, którą kosie ręce kosiły chłopskie -przywoływały błys­ O innej lepszą dolę. ( J . 3 6 Z y c h , ur. 1 8 9 5 ) . Jest przy t y m w y r a ź n i e określana motywacja i d e o w a tej p o s t a w y w a l k i : wyraża ją hasło nie tyle niepodległości, c o w o l n o ś c i , łączące w sobie sens z a r ó w n o n a r o d o w y , jak społeczny: silnie wierzę, że to orlę nasze Powstanie ze snu i wolność zadnieje э т ( W . Z a w a d a ur. 1 8 7 0 ) ; będzie wolna Ojczyzna / wtedy będziesz szczęśliwa ( H . Waligóra, 3 8 ur. 1 9 2 9 ) ; krew parobka, Twe płakały, wzdychały do Boga. Broniely wolności 3 9 Silami (K. Z a b o r o w s k a , ur. 1 8 8 2 ) ; chłopska przelana za wolność ojczyzny (S. Klimas, ur. 1920) ojczyźnie, Ojczyzno! a już po poniewierce. traktorem wszystkiemi gospodarza w Orząc ziemię praojców Dzieci ś p i e w c e z lat siedemdziesiątych: Nie trzeba się wstydzić 3 4 uroni. powstańca I g n a c e g o Drygasa, parobczańskiego syna, który przedostał się z Prus, b y w a l c z y ć o Polskę w P o w s t a n i u S t y c z ­ i chama ( J a n t e k z Bugaja, ur. 1 8 7 4 ) dłoni żywi Królestwie ś w i a d o m o ś ć p a n o w a n i a o b c y c h na ziemiach Polski, którą ś w i a t lejsi n a z y w a l i o j c z y z n ą . " 3 3 szczęśliwi, chłopskiej s t o p n i o w o na d ł u g o przed o d r o d z e n i e m się p o l s k i e g o p a ń s t w a . podstawie znanych ofierze" ( W . B r e o w i c z , ur. 1 9 0 2 ) dana Sytuacja n i e w o l i n a r o d o w e j i k o n f l i k t ó w p o l i t y c z n y c h , przy­ „Na spłacić... w dzewcz.ina, dana ci jest Poznaniaka, nakaz: - Dług ślachetczyźnie. . bez W rzeczywistości j e d n a k „ s z l a c h e t c z y z n a " nie t y l k o nie zginęła, ale s t o p n i o w o przekazując s w ó j etos p a t r i o t y c z n y rodzącej się Wolna grozy bata, tysiąclecie 1 tyś! To nie złudzenie! co przez twarz (Z. Kupisz, ur. 1 8 9 4 ) * ; świśnie ( M . Burzyńska, ur. 1 9 1 7 ) - otośmy wolni na 4 2 P u n k t w i d z e n i a o b r o ń c y s p r a w i a , że ojczyzna stale j a w i sie~ inteligencji, zaczęła f o r m o w a ć także c h ł o p s k i e pojęcie ojczyzny c h ł o p s k i e m u poecie jako w a r t o ś ć zagrożona przez otaczających - P o l s k i . Silnie o d d z i a ł y w a ł y - p o d k r e ś l a c y t o w a n a H. B r o d o w s k a ją w r o g ó w : Pilnować - takie c z y n n i k i , jak miłość d o ziemi o j c ó w , niechęć d o zaborcy, Sięgną po ojców religia, język, tradycja n a r o d o w a , o ś w i a t a zwłaszcza tajna, na w s k i , ur. 1 9 0 7 , Ojczyzna) . ziemiach r u s y f i k o w a n y c h i g e r m a n i z o w a n y c h . 30 Odrodzenie Pol­ ski i znaczący udział c h ł o p ó w w jej życiu p o l i t y c z n y m p r o w a d z i ł y jak relikwii 43 Poszedłem I bronić moich spuściznę. walczyć Mojej muszę, gdy ręce Ojczyzny A gdy Ojczyznę czyja- (S. Komonie- palii wróg przeklęty. o Polskę nad Odrą ( W . B r e o w i c z ur. 1902) **, itp. d o utożsamienia p o w i n n o ś c i o w e g o etosu ojczyzny z p r z y j m o w a ­ D e f i n i t y w n ą p r a w d z i w o ś ć t y c h deklaracji s ł o w n y c h poświad­ niem o d p o w i e d z i a l n o ś c i za kraj. W i t o s o w ą k o n c e p c j ę ojczyzny czył rzeczywiście m a s o w y udział c h ł o p ó w w partyzantce w okre­ j a k o p a ń s t w a należącego d o całego narodu poeta c h ł o p s k i uznaje sie I! W o j n y Ś w i a t o w e j , kiedy - w e d l e s ł ó w K. Zaborowskiej za realizację i n t e r e s ó w także s w o j e j w a r s t w y społecznej: - Biedne Wyszedłeś z Wierzchosławic tylko by chłopów wiersze przyjmujące formę żołnierskiego m e l d u n k u : Rozkaz mych niony. do drzwi że za wolność oddać trzeba, wszystkim państwa ojczyzny pamiętać jest nawet by bronić własne Ojczyzno! spełniony)które [...] d o k o n a ń literackich: wiersze stają się e k w i w a l e n t e m literacki!* przedłużają działanie rzeczywiste na tereflM c z y n u p a t r i o t y c z n e g o , p o d o b n i e jak d o k u m e n t o w a n i e - poprzej musicie, zapis kronikarski, elegię, w s p o m n i e n i e - b o h a t e r s k i c h сгупбш— cenie, t y c h , c o w a l c z y l i o Polskę (por. wiersze: Kościuszko życie nego. zatraceniem. ( W ł a d y s ł a w R u t k o w s k i , Wincenty Witos) 31 Racławickie duchy W „ p o w i n n o ś c i o w ą " k o n c e p c j ę ojczyzny n a r o d o w e j został j e d n o z n a c z n i e w p i s a n y o b o w i ą z e k służby i ofiary. Etos służby ojczyźnie - o b r o ń c y , a z czasem także ż y w i c i e l a - s t a n o w i w c h ł o p s k i c h w y p o w i e d z i a c h o ojczyźnie t r w a ł ą i niezmienną k o n o t a c j ę i nadaje t y m w y p o w i e d z i o m w a l o r szlachetnej d y d a k ­ t y k i patriotycznej: Jeszcze Polski się Ojczyźnie S. Cebulskiego, J . M o d r z e j e w s k i e g o , Hel A. Piepera, Nad S. K a p ł a n o w e j , Za drutami Nie posiądzie speł­ (F. Ł o j a s - K o ś l a , ur. 1 9 4 6 , wiersz RozkeĘ_. przyznam, w najwyższej jej przed [...] zapuka, was dla niej oszukam!" chetnk- Poetycką k o n s e k w e n c j ą o d d a n i a się w służbę ojczyźnie st, ojczyzna że nie wam, jej pierwszeństwo przede to „Ilekroć a gdy trza będzie, O jednym uzely, Ale dlo ojcyzny do własnej z całym narodem że niepodległość sławy, ojczyzny. to biedy zawieść / rzekłeś swoim: wiedzcie, nie po strzępy partyzanty s/uze/y**. S. Palec*-* Westerplatte grobem partyzantt 4 7 0 F. Raka i t p . ) . D o t e g o g a t u n k u P * ^ u ż y t k o w e j należą apele i manifesty patriotyczne, z d o m i n o w a n e j przez p o c z u c i e o b y w a t e l s k i e g o o b o w i ą z k u , o d k t ó r y c h roi sie "f*** w e w s z y s t k i c h trzech w y d a n i a c h Antologii poezji ludowej JeeJffr Szczawieja - j e d n a k jak się zdaje nie bez inspiracji i udzie*!** redaktora, s p o ł e c z n e g o a k t y w i s t y . C h ł o p s k i p a t r i o t y z m zostaje t f r przełożony na p r o g r a m p o l i t y c z n y ł a t w o w c h ł a n i a j ą c y aktualnfc. obca nam chłopska и kosa и treści p r o p a g a n d o w e , k t ó r y m nb. ś w i a d o m o ś ć „ t w ó r c ó w ' ^ * * * ohyda. w y c h " zawsze ulegała silniej niż ś w i a d o m o ś ć i n n y c h ś r o d o w * e r przyda. (F. Kuraś, ur. 1 8 7 1 ) 3 2 społecznych. * �Jak w okresie w a l k i o Polskę za p o d s t a w o w y o b o w i ą z e k poeta c h ł o p s k i uznaje ofiarę k r w i , tak w czasie p o k o j o w y m - g ł ó w n y m hasłem staje się dla n i e g o p r a c a - praca dla ojczyzny: Idę budować ojczyznę. Oto ja dąb. ( J . Ś w i d e r s k i , ur. 1 9 0 3 ) *"; Mej ojczyzny postać nowa w treści życia, a nie słowach, radość, piękno twórczej pracy, która kraj mój wciąż bogaci, i tęczowy pracy znak, i dni nowych nowy tad ( S . C h o j n o w s k i , ur. 1 9 2 6 ) ; Ze syćkiemi wami sie dziełem, nomilejsi bracio rodocy, i zycem pomocy boskiej w tyj spólnej pracy. Co jom konomy lo ojcyzny (A. F l o r e k - S k u p i e ń , ur. 1 9 0 2 ) . W a r t o ś c i o w a n i e sakralne i a n i m i s t y c z n e ziemi s t a n o w i p o m o s t w p r o w a d z a j ą c y ojczyznę w sferę l u d o w e g o k u l t u r e l i g i j n e g o , k u l t u maryjnego. A b y o d t w o r z y ć te l u d o w e d r o g i r o z w o j u pojęcia ojczyzny zatrzymajmy się w i ę c przy t y m j e g o f u n d a m e n t a l n y m w y z n a c z n i k u , j a k i m jest ziemia. W c h ł o p s k i c h wierszach „ z i e m i a i ojczyzna p o j m o w a n e [są] 4 9 5 0 Na drodze t e g o n u r t u p o w i n n o ś c i o w e g o czai się j e d n a k deklaratywizm p o l i t y c z n y : Moja ojczyzna to zieleń i czerwień Pierwszego Maja, i wielkie święto lipcowe - Manifest, wolność dla kraju (K. W i ś n i e w s k a , ur. 1 9 2 1 ) P o l s k o Ludowa,, Ty Kwitnąca Różo ( W . J a r e c k i , Wiersz o Ojczyźnie) ; Dla ciebie. Ojczyzno, wioskem porzucił. Rodzeństwo, ojca i matkę.... Do hut poszedłem i do kopalni. By kraj nasz w przemysł wzrastał ( B . Pietrak, Dla ciebie. Ojczyzno) - a także n i e b e z p i e c z e ń s t w o akceptacji ograniczenia w ł a s n e j roli d o w ą s k i c h ram w y z n a c z o ­ nych „ c z ł o w i e k o w i w s i " przez oficjalną i d e o l o g i ę i rozminięcia się z l u d o w ą hierarchią w a r t o ś c i , z nakazem „ b y c i a c z ł o w i e k i e m " . Wiele wierszy t e m u n i e b e z p i e c z e ń s t w u ulega. 52 M Wizerunek „ p o w i n n o ś c i o w y " ojczyzny p r o w a d z i w s p o s ó b konieczny d o pytania o t o , c o ojczyzna ma w zamian d o dania swoim o b r o ń c o m i s ł u g o m , d o p o s t a w i e n i a p r o b l e m u p r a w , d o sprecyzowania o c z e k i w a ń i nadziei. Pytania te stają się o d pewnego czasu stałym s k ł a d n i k i e m l u d o w y c h w y p o w i e d z i o o j ­ czyźnie. G o r z k i m r a c h u n k o m i p o c z u c i u n i e s p r a w i e d l i w o ś c i -Nie dala Ojczyzna mi szczęścia, pasanie stada tylko znalem (B. Rosiński, ur. 1 9 2 6 ) " - t o w a r z y s z y postulat p e ł n e g o u c z e s t n i c t w a we w s p ó l n o c i e historii i kultury, aspiracje bycia nie t y l k o t y m i , c o „żywią i b r o n i ą " , ale p o p r o s t u p e ł n o p r a w n y m i o b y w a t e l a m i : Do pojęcia ojczyzny należy książka - pisał w okresie o k u p a c j i a n o n i m o w y c h ł o p z Prus W s c h o d n i c h . C h ł o p s k i e nadzieje wobec idealnej ojczyzny zawierają się w s ł o w a c h t a k i c h , jak radość i pokój ( W . J a r e c k i ) , zgoda i pokój (A. F l o r e k - S k u ­ pień) , radość, praca (S. C h o j n o w s k i ) , praca i prawa (A. F i l i p ) , przede w s z y s t k i m j e d n a k - jak p o w i e d z i a n o w y ż e j - w o l n o ś ć (rozumiana w sensie s p o ł e c z n y m ) : W ojczyźnie, w której się najadłem bólu jak koń siana [...] muszę być - jak szary derkacz na polnej miedzy - wolny i muszę mieć serce radością i szczęściem rozkwitłe - p o d s u m o w y w a ł u kresu XX-lecia m i ę ­ dzywojennego c h ł o p s k i e d o ś w i a d c z e n i a i nadzieje J a n Pocek (Muszę być) "°. M n i e j e d n o k r o t n i e j a k o s y n o n i m y " (S. W e r e m c z u k ) ; Pocek „ m i ę ­ dzy k u l t e m ziemi a p o s t a w ą [...] znak r ó w n o ś c i " (A. A l e k s a n d r o w i c z ) . O ojczyźnie m ó w i ą patriotyczną poeci c h ł o p s c y u ż y w a j ą c metaforyki c h t o n i c z n e j : pachnie kwitnie łanem i lasem Ojczyzno - schedo) 65 5 5 M 59 Etos służby ojczyźnie nie przerodził się na g r u n c i e l u d o w y m w „re'igię p a t r i o t y z m u " , jak się t o zdarzało w ś r o d o w i s k a c h romantycznych b o j o w n i k ó w o Polskę. Nie t y l k o z p o w o d u gorszej społecznej pozycji l u d o w e g o p o w s t a ń c a , szeregowca, lecz i d l a t e g o , że w c h ł o p s k i m kościele miejsce na ołtarzu b y ł o zajęte. Ojczyzna n a r o d o w a m o g ł a się t a m znaleźć t y l k o w p i s u j ą c 'ię w ś w i a t u z n a n y c h w a r t o ś c i r e l i g i j n y c h . O w s z e m , obser­ wujemy w poezji c h ł o p s k i e j t e n d e n c j ę d o sakralizacji ojczyzny, jednak sakralizacja ta następuje zupełnie inną, s w o i s t ą d r o g ą : prcez nawiązanie d o t r a d y c y j n e g o w a r t o ś c i o w a n i a ziemi j a k o fundamentu c h ł o p s k i e g o ś w i a t a , miejsca pracy, źródła życia. W n o w s z y c h wierszach c h ł o p s k i c h r o z w i j a n i u idei ojczyzny towarzyszy r ó w n o l e g ł e w y a r t y k u ł o w a n i e archaicznego agrarneflo mitu ziemi; ziemi ś w i ę t e j , z i e m i - m a t k i . W tradycji l u d o w e j mit 'en znajdował w y r a z raczej p o z a s ł o w n y , poprzez w i e r z e n i a , ryty ' n o r m y z a c h o w a ń . Teraz jest g ł o s z o n y w p r o s t : 0 grudko mojej 0 relikwio orny, zagon uprawny, w mojej Bo te soki Co dajesz Иг" krew 1 dają mi krew łan, a w i ę c pracy, dostarczycielka chleba. D o m i n u j ą c y t y p l u d o w e g o wiersza o ojczyźnie - oparty na k o n w e n c j i „ k a t e c h i z m o w e j " , znanej z M . K o n o p n i c k i e j (Co ojczyzna?) czy A. O p p m a n a (Twoja ojczyzna) - zawiera obrazy miejsc s w o j s k i c h , k t ó r y c h i n t y m n y stosunek z c z ł o w i e k i e m jest o p a r t y na w y s i ł k u , na ludzkiej pracy, dającej poczucie pełnej h a r m o n i i z o t o c z e n i e m : To jest wieś moja - dalej, kościół Oto południe lipcowe: zmęczeni żniwiarze z komina dymu rozp/ot Jest niebiesko sennym z wiadra zostawia... nasze. słodko od kwitnących brzęk się zwie Ta przestrzeń, sobą co widzisz przed jest! lip, niesie; idzie od zżętego Teraz już wiesz, jak to wszystko - to moja ojczyzna żurawia, moje, pszczeli świeżego [...] gaszą: w górze ślad od pogody, - skrzypienie pragnienie twoje, powietrzem smak chleba i cmentarz przy chacie Oto jest życie biblijne: żyta... się? To nasza Rzeczpospolita! (F. Beciński, ur. 1 8 9 7 ) W tym modelu utworu cieszy się (w opinii wielu t w ó r c ó w - „ o j c z y ź n i a n e g o " , który 6 6 niesłabnącą p o p u l a r n o ś c i ą , s t a n o w i ą c s w o i s t ą społeczną oczekiwaną) legitymację tożsamości pisarza l u d o w e g o , o g r o m n ą rolę gra t o p o g r a f i a , w y l i c z a n i e i o p i ­ sanie s k ł a d n i k ó w najbliższego otoczenia. Nie c h o d z i jednak wcale o wierność fotograficzną, doborem szczegółów rządzi zasada semiotyczna i f u n k c j o n a l n a . W obrazie ojczyzny p o j a w i a j ą się p r z e d m i o t y - s y m b o l e , p r z e d m i o t y , które w o b e c c z ł o w i e k a funkcjonują pozytywnie: zapewniają mu bezpieczeństwo i ciepło ( d o m ) , zaspokajają g ł ó d (zboża, pola, p r z y s ł o w i o w y zagon), dostarczają w r a ż e ń estetycznych ojczysty ( k w i a t y , ptaki) i t d . Integrują ś w i a t rzeczy ze ś w i a t e m ludzkich potrzeb i w a r t o ś c i . Powstaje s ł o w n i k z n a k ó w , s y m b o l i , s t e r e o t y p ó w i m i t ó w k u l t u r o ­ w y c h , z b u d o w a n y z szeregów e k w i w a l e n t n y c h m o t y w ó w : dzinny zagon, żniwiarze, woń pola chleb miodu, i łąki, ziarno, ( p r z y r o d a ) ; lasy ( u k s z t a ł t o w a n i e t e r e n u ) ; ziemia czyste, wioska, kłosy, żyto, (praca na r o l i ) , lipy, topole, ptaki dom rodzinny i gaje, polska, pszenica, kwiaty, góry, ( m i e j s c a ) ; kościół, pszczoły, rzeki kraj, region, ro­ kosa, i jeziora strony cmentarz, oj­ kości ( o b i e k t y i pamiątki k u l t u r y ) . D w a szeregi o szczególnej pozycji t w o r z ą ojciec zwyczaje, ojczysty i matka, historia, bracia, sztandary, dom, ojczysty e m o c j o n a l n y c h : miłość, dzieci, bitwy... wnuki... oraz: mowa, Częstość najwyższą osiąga zagon i Wisła. O s o b n o stoi szereg w y r a ż e ń szczęście, radość, tęsknota, ból i t d . Do ojczyzny - „ z i e m i m o j e g o n a r o d u " ś w i a d o m o ś ć c h ł o p s k a c o «swoje» - niepojęta! dłoni w oczach czyć na «głos ziemi» w ł a s n e j , ale przecież celem j e g o p o c z y n a ń jest w y z w o l e n i e c a ł e g o kraju. A w i ę c w y o b r a ż o n y m , i d e a l n y m tętni. terenem j e g o działań przestał być obszar ziemi, o której z n a j g ł ę b ­ Twoja. szym przekonaniem m ó g ł d o t ą d p o w i e d z i e ć , że t o ziemia «moja» żywotne. l u b «nasza». Wszak «kraj» l u b «ojczyzna» t o z e t n i c z n e g o p u n k t u obficie. się we mnie pisze badacz poezji o k u p a c y j n e j - partyzanta o g r o m n i e się rozrasta, bohater idzie c o p r a w d a w a l ­ moja. Ta krew, co we mnie To przecież niwa, przestrzeń o s w o j o n a , bliska, przyjazna, ż y c i o d a j n a , miejsce w y p r o w a d z a c h ł o p s k i e g o partyzanta z o j c o w i z n y w ś w i a t . „ T o , Jakaś siła nas razem łączy Ty czujesz ( J . Król, d o c h o d z i przez c z y n zbrojny okresu II w o j n y ś w i a t o w e j . W o j n a ziemi, święta! Jak krew krąży chlebem, , jest chlebna itp. Ojczyzna t o grunt - ы (Pocek, Musimy) 5 5 57 stawia ю w i d z e n i a teren nieznany m u i n a p r a w d ę o b c y . " zmieniają 6 7 J a k o miejsce życia ziemia „ o j c z y s t a " jest w i ę c dla piszących życie. 6 1 (Paulina H o ł y s z o w a , ur. 1 8 9 5 ) . c h ł o p ó w przestrzenią rozszerzającą stale s w ó j h o r y z o n t . „ W i ę k - 11 �szość t y c h p o e t ó w jest zakochana w s w o j e j małej ojczyźnie i daje na p o w i n n o ś c i ) s t a w i a c e c h y „ ż e ń s k i e " , „ m a c i e r z y ń s k i e " (oparte t e m u w y r a z . Nie są t o j e d n a k poeci r e g i o n a l n i . Nie c h c ą b o w i e m na bliskości, akceptacji i w s p ó ł o d c z u w a n i u ) . ograniczać się d o przypisanego im z natury rzeczy f o l k l o r u . Są Przypadający na lata osiemdziesiąte w y r a ź n y n a w r ó t poezji lokalni na t y l e , na ile konieczne t o jest, żeby nie być n i j a k i m i . c h ł o p s k i e j d o t r a d y c y j n e g o e t o s u , oznaczający „ n o w e przewar­ U t r w a l a j ą urodę s w o j s k i e g o krajobrazu, o k o l i c y , w i d z ą przecież t o ś c i o w a n i a " " i o ż y w i e n i e z a i n t e r e s o w a ń ź r ó d ł a m i w ł a s n e j kul­ dalej i szerzej" - pisała recenzentka Antologii Szczawieja, Barbara tury i jej w a r t o ś c i przynosi w z m o c n i e n i e n u r t u a u t o n o m i c z n e g o , M i c h a ł o w s k a •*. J . A d a m o w s k i , k o m e n t u j ą c zebrane z r ę k o p i s ó w rdzennie c h ł o p s k i e g o w m y ś l e n i u o ojczyźnie. Reprezentuje go w y p o w i e d z i p o e t ó w z a m o j s k i c h , zauważa, że „ D l a c h ł o p a oj­ w najczystszej postaci J a n Pocek, nie bez p o w o d u nazywany - t o przede w s z y s t k i m ziemia, którą u p r a w i a . [...] w n a ­ „ k s i ę c i e m p o e t ó w c h ł o p s k i c h " . Pocek „ z a w i e s z a j a k b y wzór czyzna 7 stępnej k o l e j n o ś c i poezja c h ł o p s k a p r z y w o ł u j e i b u d u j e pojęcie myślenia o ojczyźnie u p o w s z e c h n i o n y przez lektury „ o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " , której zakres g e o g r a f i c z n y u w i d o c z n i o n y i chama, jest np. w tytulaturze n i e k t ó r y c h wierszy: Ziemia (M. w y c h cieszył się z n a c z n y m p o w o d z e n i e m , o d c h o d z i także o d jej ziemia (A. Kotlińska) itp. I jest w r e s z ­ p o w o j e n n y c h rozmaitych ideologizacji. W y b i j a się na niezależ­ S i t a r c z y k ) , Hrubieszowska Zamojska cie w tej t w ó r c z o ś c i pojęcie ojczyzny rozumiane j a k o : kraj, n a r ó d , Kordiana wzór, który w m i ę d z y w o j e n n y c h ś r o d o w i s k a c h w i c i o ­ ność, d e f i n i u j e pojęcie ojczyzny p o s w o j e m u . W wierszach poety 69 państwo, a więc ojczyzna-Polska." z Kalenia treść s ł o w a ojczyzna - w e d l e s ł ó w krytyka - „ n i e ma i n n y c h w y r ó ż n i k ó w p o n a d te, które zawierają się w s ł o w a c h : T o przyrastanie przestrzeni ojczystej nie osłabia j e d n a k pozycji k o ł y s k a - d o m - t r u m n a - w i e c z n o ś ć . Nie ma t u m o w y o patriotyz­ c e n t r a l n e g o c z ł o n u , j a k i m jest d o m i najbliższa o k o l i c a . Z n a j ­ mie j a k o z a d a n i u , j a k o i d e o l o g i i . Jest natomiast ojczyzna jako d u j e m y t u t ę samą zasadę k o n c e n t r y c z n o ś c i , która p o r z ą d ­ w i e c z n e t r w a n i e . Poeta j a k b y pragnął „ r o z t o p i ć " znaczenie tego kuje przestrzenny w y m i a r ojczyzny na g r u n c i e słowa w świadomości ś w i e c i e c a ł y m , który jest ostatecznie równoważny 7 0 o g ó l n o n a r o d o w e j , a r ó w n o c z e ś n i e w c h ł o p s k i e j poezji „ o j c z y ź ­ „ c z t e r e m ś c i a n o m najprostszej o j c z y z n y " n i a n e j " o b o w i ą z u j e zasada transferu w a r t o ś c i , ich przenoszenia Pojęcie ojczyzny pojawia się w m o m e n t a c h zagrożenia, w momen­ z kręgu d o m o w e g o ( r o d z i n n e g o ) na kręgi dalsze - r e g i o n u , kraju. tach p r z e ł o m o w y c h , w o b l i c z u narodzin i umierania. Jest ono W całokształtem w i d z i a l n e g o i o d c z u w a n e g o świata. Jej treść jest ten sposób pojęcie ojczyzny (także n a r o d u ) , w y s o c e p o z y t y w n e charakterystyki „ e l e m e n t ó w dziedziczy pierwszych", z m y s ł o w a , a nie i d e o l o g i c z n a . " 79 (Ojczyzna i chłop). R ó w n o c z e ś n i e c h ł o p s k i poeta d o m u i rodziny, w s i rodzinnej i społeczności s w o j a k ó w , krajan, przemawia j a k o Polak, ś w i a d o m y w ł a s n e j tradycji narodowej, z i o m k ó w . Wszystkie te składniki z a c h o w u j ą miejsce w p o j ę c i u umiejący ją postrzegać na tle szerokim, p o n a d n a r o d o w y m : ojczyzny n a r o d o w e j , k o n t r o l u j ą j e g o r o z w ó j i przekazują jej s w o j e wartościowanie. 7 1 Ziemia t o nie t y l k o przestrzeń, t o także ż y w i o ł , namacalny i bliski, jak p o w i e t r z e , w o d a , o g i e ń . Nosicielka t a j e m n i c y w i e c z n i e o d r a d z a j ą c e g o się życia, j e g o początku i k o ń c a . Ź r ó d ł o - matka w s z y s t k i e g o , c o żyje, i ta, która przyjmuje z p o w r o t e m d o s w e g o w n ę t r z a ; ta, która leczy; która jest ż y w a jak c z ł o w i e k i w r a ż l i w a moralnie: jęczy z b ó l u , drży i trzęsie się z g n i e w u , rozstępuje i p o c h ł a n i a złych ludzi, w y r z u c a z w ł o k i grzesznych; miejsce nie pisaliśmy - jak żydzi - biblii nie bijaliśmy - jak grecy persów w czterech ścianach przysięgliśmy dlatego najprostszej wierność dzisiaj ze złotych - kosturem mamy białych i - to co nic nie daje najwyżej wierszom coś w sobie pszenic ojczyzny polom jest jabłoni kochamy w dłoni ( J . Pocek, spełniania się ł a d u świata. Ziemia ś w i ę t a , p r z e d m i o t czci. Przysięgliśmy)" U ś w i ę c e n i e pojęcia ojczyzny o d b y ł o się w m y ś l e n i u l u d o w y m P o w r ó t ze świata d o siebie, odnalezienie w ł a s n e j wartości poprzez w p i s a n i e jej w sakralną ( n a t u r a l n o - r e l i g i j n ą i chrześ­ i w o l n o ś c i , w i d z e n i e w p r z e d m i o t a c h bliskich ś w i a d k ó w historii cijańską) k o n c e p c j ę ł a d u ś w i a t a , w grę p i e r w i a s t k ó w żeńskiego dalekiej, k r a j o w e j i „ ś w i a t o w e j " , o d n a j d u j e m y też u pisarzy nurtu i m ę s k i e g o , o p o z y c j ę ziemi i nieba, m a t k i i ojca, matki i syna. wiejskiego: C h ł o p s k a ojczyzna staje w z m i t o l o g i z o w a n y m szeregu po stronie żeńskości, macierzyńskości, ziemskości, w opozycji d o t e g o c o męskie, o j c o w s k i e . Ostatecznie znajduje s w ó j wyraz w kulcie maryjnym, religijny tak charakterystycznym dla polskiej k u l t u r y l u d o w e j . Kult B o g a r o d z i c y - p r z y p o m i n a ostatni t ł u m a c z chyli się słońce i zapada już dotyka rejtana Księgi M ą d r o ś c i - był p o p r z e d z o n y w Europie przez najstarszą nad wawelem nad głowy stojącego stodoły ojczyzną-ojcowizną mojego u wrót ojca [...] ( J . Baran, Chyli się słońce nad Wawelem stodoły)" religię (starszą niż indoeuropejska i n w a z j a ) , religię M a t k i - Z i e ­ mi. 7 2 Matecznik W s p ó ł c z e ś n i l u d o w i poeci zwracając się d o ziemi używają f o r m u ł sakralnych, zaczerpniętych z m o d l i t w d o M a t k i Bożej: Bądź pochwalona nie z gwiazd próchnicy ziemi) ; w ramiona na nas głodu Dolino I pelnaś [...] jestem pełen (S. B u c z y ń s k i , Wierzę w [...] nie strasz tak swego kona. Niebo Chleborodzicy chleba w miłości / radości i słońca n i k ó w » t o masa w y d a n a na żer i d e o l o g i o m , a zarazem gleba, na której kiełkują tak ł a t w o najróżniejsze t o t a l i z m y . " 8 2 ziemię Ogromnym wieńcem Moja ty / skowronka / Matka d o k t r y n y , i d e o l o g i e , s e z o n o w e k o n i u n k t u r y . Ludzie bez «matecz- 7S przygrania ( W a n d a Czubernat, Moja Dolino «pałubiczny», przez który przepływają s w o b o d n i e najróżniejsze Modlitwa) ; n / B/ogos/awionaś ziemi potęgę z «matecznika», ten okrada się z «siebie», przybiera kształt narodu. (Ksenia P i r o g o w i c z , Chrystus welo­ Ziemio, ( W ł a d y s ł a w S i t k o w s k i , Na dróg rozstaju) ; Nowotarska I surowa ka) gdzie I dary składa z ziół i pszenicy gotem tęsknotę O ziemio pszeniczna, Na dróg rozstaju, w ( J . Pocek, Bądź pochwalona) ; ciepła jak ręce matek, śmierć, Nie dopuszczaj ziemio dziewico 13 złotych pełna, - na życie, 7t - bądź pochwalona, M . Pilota zawiera p o d o b n e przesłanie. Komentator określa je następująco: „ Kto daje się w y p ę d z i ć z «małej ojczyzny*, świer­ wśród matek Nowotars­ 77 . Takie broniące się przed nadmierną ideologizacją i upolitycz­ nieniem p o j m o w a n i e ojczyzny jest w y n i k i e m wewnętrzneflO r o z w o j u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , osiągania w ł a s n e j dojrzałości P° d ł u g i m okresie h i s t o r y c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o j m o w a n i e to zara­ W t y m m o m e n c i e ojczyzna zmienia na g r u n c i e l u d o w e j k u l t u r y zem k o r e s p o n d u j e z t e n d e n c j a m i , które wyraziście z a r y s o w a ł y * ? s w o j e oblicze, w y ż e j niż d o t y c h c z a s o w e c e c h y „ m ę s k i e " , „ o j ­ w literaturze n a r o d o w e j , w t w ó r c z o ś c i Czesława Miłosza, Stanis­ c o w s k i e " ( u t r w a l o n e w e t y m o l o g i i s ł o w a , oparte na o b o w i ą z k u , ł a w a Vincenza, J e r z e g o S t e m p o w s k i e g o . 12 �PRZYPISY 1 S. O s s o w s k i , Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, „Myśl W s p ó ł c z e s n a " 1 9 4 6 , nr 2; przedruk w : S. O s s o w s k i , O ojczyźnie j narodzie. Warszawa 1 9 8 4 , s. 1 5 - 4 6 Ojczyzna. Antologia współczesnej poezji ludowej. Wybór, o p r a c o w a n i e , p o s ł o w i e i indeks S t a n i s ł a w W e r e m c z u k , L u b l i n 1987, s. 2 5 1 (dalej O A W P L ) . III w y d a n i e w 1 9 8 5 r o k u , I - 1 9 6 7 , 1 1 - 1 9 7 2 * Т. I p o d red. A l i n y A l e k s a n d r o w i c z - L u b l i n 1 9 6 2 , t. I I - V I I p o d red. Elżbiety i R o m a n a R o s i a k ó w - L u b l i n 1 9 6 6 - 1 9 8 3 * Złote ziarna. Antologia współczesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej p o d red. J a n a A d a m o w s k i e g o , L u b l i n 1 9 8 6 • Pozostaje t o w z w i ą z k u z o r g a n i z o w a n i e m t e m a t y c z n y c h konkursów i ankiet przez redakcje p i s m i organizacje społeczne. Ankietę w ś r ó d p o e t ó w na t e m a t ojczyzny o g ł o s i ł y „ R e g i o n y " na 60-lecie odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i Polski ( 1 8 w y p o w i e d z i o p u ­ blikowano w nrze 4 z r o k u 1 9 7 8 ) ; w 1 9 8 8 r o k u k o n k u r s dla l u d o w y c h p l a s t y k ó w pt. „ M o j a mała O j c z y z n a " o g ł o s i ł y : Z G Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h i NK Z S L . Słownik gwar polskich J . Karłowicza (dalej SG P ) , 111,424; o d Międzyrzeca. „ M a t e r i a ł y A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficz­ ne", (dalej M A A E ) , I I , cz. 2, 1 4 7 - 1 4 8 • Tamże, s. 1 9 4 0 . Kolberg, Dzieła wszystkie, (dalej K o l b ) , t. 2 7 , Mazowsze 4,224 Tadeusz Styczeń, w : T. S t y c z e ń , E. Balawajder, Jedynie prawda wyzwala. Rozmowy o Janie Pawle II, Roma 1 9 8 6 , s. 7 4 L u d o w a rzeczowość w w i d z e n i u świata przydaje niekiedy wyrazowi ojczyzna jeszcze inne interesujące znaczenie, i n t e r p ­ retujące pojęcie w s p ó l n o t y ludzkiej poprzez w i ę ź b i o l o g i c z n ą , mianowicie znaczenie „ m ę s k i e g o narządu r o d n e g o " . W kartotece słownika g w a r o w e g o w K r a k o w i e ma o n o d o k u m e n t a c j ę z W i e l ­ kopolski, o d Ś r e m u , O b o r n i k , W ą g r o w c a , Wrześni (zapisy A . Tomaszewskiego). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 541 (zapisy z lat ok. 1883-1884). Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4, 265 ( 1 8 7 9 ) . Informacja z kartoteki s ł o w n i k a s t e r e o t y p ó w j ę z y k o w y c h UMCS. " Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 7 0 7 ( 1 8 7 3 ) . " Kolb t. 4 1 , Mazowsze 6, nr 1 1 8 4 (zapis z lat 1 8 4 3 - 1 8 6 9 ) ; tamże w a r i a n t p o d nr 1 1 8 5 ; też Kolb t. 3 9 Pomorze, nr 2 1 5 , (1875). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 3 (zapis z lat 1883-1885). " Tamże, nr 6 0 9 (zapis z lat 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 6 4 2 (zapis ok. roku 1 8 7 3 ) . Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 0 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 Kolb 4 6 , Kaliskie i Sieradzkie, nr 5 5 2 (mat. z lat 1 8 4 3 - 1 8 8 6 ) . Ł. Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego 1936, nr 1 2 0 ; podobny refren w pieśni w s p ó ł c z e s n e j zapisano w r o k u 1 9 5 1 , por. L. Bielawski i A. M i o d u c h o w s k a , Kaszuby, m p s , nr 6 1 9 B. H. B r o d o w s k a , Chłopi o sobie i Polsce, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 16 27 Lud polski na emigracji 1835-1846, Jersey 1854, s.4 38 OAWPL 70 Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4 , nr 5 2 7 H. B r o d o w s k a , o p . cit., s. 13 OAWPL 209-211 Antologia poezji ludowej 1830-1980. W y d . III p o p r a w i o n e ; 2 3 7 8 10 11 12 13 14 18 18 20 21 22 23 24 28 rozszerzone, opr. J a n S z c z a w i e j , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 6 6 (dalej APL). APL 417 APL 186 APL 556 APL 300 A P L 162 O A W P L 69 OAWPL 227 APL 803 APL 275 OAWPL 224 APL 489 APL 421 APL 206 O A W P L 67 APL APL 462 APL 846 » APL 444 ' OAWPL 84 O A W P L 77 OAWPL 82 APL 857 J . Jastrzębski, Między apologia a negacją. Kultura ludowa w polemikach 1939-1948, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s. 1 3 0 O A W P L 77 APL 444 APL 846 OAWPL 225 J . Pocek, Poezje wybrane. W a r s z a w a 1 9 8 8 , s. 1 0 5 P. H o ł y s z o w a , O grudko mojej ziemi. W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 9 Posłowie d o : O A W P L 1 9 8 7 , s. 2 5 1 W e Wstępie d o : J . Pocek, Poezje. L u b l i n 1 9 8 0 , s. 4 2 OAWPL 232 O A W P L 81 A P L 341 J . Ś w i ę c h , Pieśń niepodległa. Model poezji konspiracyjnej 1939-1945. Warszawa 1 9 8 2 , s. 2 7 6 - 2 7 7 Trza łapać nowe, „ P o l i t y k a " 1 9 6 8 , nr 2 9 ; cyt. za A P L 3 8 J . A d a m o w s k i , Posłowie d o : Złote ziarna. Antologia współ­ czesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej, L u b l i n 1 9 8 5 , s. 3 0 9 J . B a r t m i ń s k i , Jak biegną drogi ojczyzny?, „ E t h o s " nr 5, 1 9 8 9 , s. 1 6 8 Por. J . B a r t m i ń s k i , Niebo się wstydzi. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [ w : ] Kultura, literatura, folklor. Prace o f i a r o w a n e P r o f e s o r o w i C z e s ł a w o w i H e r n a s o w i . Red. M . Graszewicz i J . K o l b u s z e w s k i , Warszawa 1 9 8 8 , s. 9 6 - 9 7 Cz. M i ł o s z , Przedmowa d o : Księga Mądrości. Tłumaczył z greckiego i k o m e n t a r z e m opatrzył Cz. M i ł o s z , Paris 1 9 8 9 , s. 37 Poezje 1980, s. 8 0 O A W P L 231 Nad ołtarzem pól. Antologia religijnej poezji ludowej lubelszczyzny. W y b ó r i s ł o w o w s t ę p n e M . L e s i ó w , L u b l i n 1 9 8 6 , (dalej NOP), 98 NOP 117 O A W P L 75 S. W e r e m c z u k w Posłowiu O A W P L 251 R. S u l i m a , Po jasnej stronie świata. [ W s t ę p d o : ] J . Pocek, Poezje wybrane, o p . cit., s. 1 6 - 1 8 J . Pocek, Poezje wybrane, s. 1 0 4 „ R e g i o n y " , 1 9 7 8 , nr 4 , s. 5 R. S u l i m a , Male ojczyzny, „ R e g i o n y " , 1 9 8 9 , nr 3, s. 1 0 4 3 3 3 4 3 5 ж 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 8 9 6 0 6 1 62 6 3 8 4 6 5 6 6 6 7 68 6 9 7 0 7 1 7 2 73 7 4 75 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 13 �