https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/320994074ce34da5eadda19611a8aeef.pdf 7e0198138f85f6abe2a256d0e4ad681b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3761 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3531 Title A name given to the resource Ozdobne ule skrzynkowe/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.206-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski OZDOBNE II. 1. Ul malowany. pow. Brzesko. Wl. w Krakowie. Z u ż y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i — ule skrzynkowe są formą najmłodszą, k t ó r a w ś r ó d ludu zaczęła r o z p o w s z e c h n i a ć się dopiero od k o ń c a X I X w . Zgodnie z n a z w ą , ul taki s k ł a d a się ze skrzynki zbitej /. desek, posiadającej kształt p r o s t o p a d ł o ś c i a n u zbu­ dowanego na podstawie p r o s t o k ą t n e j , rzadziej k w a ­ dratowej. Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad po­ w i e r z c h n i ę ziemi dzięki czterem niezbyt wysokim nóżkom, k t ó r e niekiedy zastępują w b i t e w ziemię p a l i k i lub kamienie. Od g ó r y ule skrzynkowe zabez­ piecza dach najczęściej dwuspadowy; k r a w ę d z i e da­ chu, wypuszczone szeroko na z e w n ą t r z , o c h r a n i a j ą budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a ż n i e wykony­ wane s ą z desek, często dodatkowo nakrytych p a p ą lub gontami. Rzadziej użyty jest inny m a t e r i a ł , jak "blacha, d a c h ó w k a lub słoma, a jeszcze rzadziej — p ł a t y kory, k t ó r ą często nakrywano ule kłodowe. O p r ó c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy pół­ o k r ą g ł e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przybysławic. Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze słomy lub u l a m i k ł o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia — tak i ule skrzynkowe są niekiedy traktowane w sposób dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y ­ daje się, że z p o c z ą t k a m i zdobienia m o ż n a z e t k n ą ć się już przy oznaczaniu w ł a s n o ś c i o w y m barci, prze­ c h o d z ą c y m na ulach kłodowych w mniej lub więcej 206 ULE SKRZYNKOWE Przybyslawice, Muz. Etnogr. skomplikowane wzory zdobnicze, co m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Słowacji. Jeśli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze w y r a ż a j ą się niekiedy w sposobie traktowania ogól­ nej formy budynku. P r z y k ł a d e m jest np. ul z Przyb y s ł a w i c (pow. Brzesko), k t ó r e m u dano p o s t a ć wieży z poziomą g a l e r y j k ą umieszczoną w połowie wyso­ kości ( i l . 1), lub m a ł y u l dla k r ó l o w e j , wykonany przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow. Garwolin), w k t ó r y m dwuspadowy, ł a m a n y dach autor z a o p a t r z y ł w w y m y ś l n ą , a ż u r o w a n ą s t e r c z y n ę , a cały budyneczek w s p a r ł od d o ł u na skomplikowanej pod­ stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze architektonicznym ma u nas dość odległe tradycje. J u ż w pasiece Jana Dzierżonia, s ł y n n e g o t w ó r c y no­ woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a ł y się ule ozdobione na szczytowych k r a w ę d z i a c h dwuspadowych d a s z k ó w (podobnie ozdobiony jest współczesny u l z Białego Boru, pow. Mielec — i l . 2). Niekiedy zdarza się, że na powierzchni ula w y s t ę ­ p u j ą dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k ą sny­ cerską. Na Podhalu spotyka się obecnie ule skrzyn­ kowe, k t ó r e na ś c i a n k a c h m a j ą w y r y t e cyrklowe ro­ zety i leluje, j a k b y przeniesione bezpośrednio z r y ­ zowanego s o s r ę b u ( i l . 3). Wzory wykonane s ą t u przy pomocy d ł u t a . Ryt nie jest głęboki, a w z ó r rodzimy, p o d h a l a ń s k i . Z tego samego terenu znany jest r ó w - �II. 2. Ul zdobiony rzeźbą. 1930 r. Wyk. Józef Mazur, Bobro­ wa, pow. Dębica. Wl. Władysława Cronia, Biały Bór, pow. Mie­ lec. II. 3. Ul zdobio­ ny ryzowaniem. Zaskok, pow. Nowy Targ. 2 nież (reproduKowany w pracy T. Seweryna') u l kło­ dowy z k o ń c a X I X w. z ryzowanymi m o t y w a m i r o ś ­ l i n n y m i i geometrycznymi, co w s k a z y w a ł o b y na ciąg­ łość tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i . Prócz ozdób plastycznych wykonanych bezpośred­ nio na ścianie ula, spotyka s i ę r ó w n i e ż płaskorzeźbione dekoracje przymocowywane na jego ścianach, szczególnie z a ś przy otworze w l o t o w y m , czyli tzw. „oczku". Ozdoby takie dosyć często w y s t ę p u j ą j u ż na ulach k ł o d o w y c h , czego p r z y k ł a d y znamy z a r ó w n o z terenu P o l s k i j a k S ł o w a c j i , czy M o r a w . B y w a j ą wypadki, że — podobnie j a k ornamenty ryzowane — ozdoby te p r z e c h o d z ą ze starszych u l i k ł o d o w y c h na skrzynkowe. P r z y k ł a d e m może być nie istniejący j u ż dziś u l W ł a d y s ł a w a Gronia z Białego Boru, pow. Mielec ( i l . 2 ) . Ozdoby z tego ula, w postaci d w u rzeźbionych masek, z n a j d u j ą s i ę dziś w Muzeum" Etno­ graficznym w K r a k o w i e . Rzeźby te s ą bardzo ciekawe i zasługują na szczegółowy opis. Jedna z nich przed­ stawia twarz „ C h i ń c z y k a " , druga z a ś „Żyda". W y k o n a ł je Józef Mazur z Bobrowej (pow. Dębica) w roku 1937. 2 3 4 5 G ł o w ę „ C h i ń c z y k a " (wys. 24 cm, szer. 22 cm) cechuje spłaszczony nos, lekko s k o ś n e oczy, wydatne, ale płasko cięte usta z widocznymi z ę b a m i i szeroka, spłaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kościach po­ liczkowych. Realizm r z e ź b y p o w i ę k s z a j ą włosy, w y ­ r a ż o n e d r o b n y m i i gęstymi nacięciami na powierzchni drewna ( i l . 4). G ł o w a „Żyda", wykonana — podobnie j a k poprzed­ nia — z drzewa olchowego, potraktowana została przez r z e ź b i a r z a w sposób nieco groteskowy. Poszcze­ gólne elementy twarzy, jak nos. oczy, usta, s ą p e ł n e 1 T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1955. nr 2, s. 69, ryc 3. Jw., s. 71, ryc. 5 1 6. R. Bednarik, Slovenske ule, Bratislava 1957, a. 104, 120. Np. pasieka z u l i k ł o d o w y c h ozdobionych mas­ kami w Muzeum w Roznovie 2 ekspresji. D u ż e oczy mają czarne, poszerzone źrenice, a siłę wzroku s k o n c e n t r o w a n ą w jednym punkcie podkreślają mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i . W olbrzymich, p ó ł r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z ą b . wykonany z gwoździa. G ó r n ą w a r g ę zdobią sumiaste wąsy, pomalowane, podobnie jak b r w i . czarna farbą. Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy nos, k t ó r y w swej. podstawie odstaje od twarzy 6 c m . Jest on dorobiony z innego k a w a ł k a drewna l i i M Obie głowy przybite były (za u s z y ) do ścian ula. Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy­ obrażających postacie ludzkie, orła, sowę, gęś. ko­ guta — T. Seweryn tłumaczy chęcią ochrony za war tości ula przed złodziejami ». Wydaje się jednak, że oprócz tego rodzaju w y j a ś n i e n i a m o ż n a by w z i ą ć [xxi uwagę również pragnienie pomnożenia dobytku w sposób magiczny; wydaje się to n i e w ą t p l i w e szcze­ gólnie w odniesieniu do postaci koguta, wiadomo bo­ wiem, że w magii ludowej gra on rolę czynnika w z m a g a j ą c e g o p ł o d n o ś ć ' . Ten sam cel mogło mieć umieszczanie Wlotu do ula w ś r o d k u między rozwar­ t y m i nogami przybitych na z e w n ą t r z ludzkich postaci. W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom­ nianych t u w y o b r a ż e ń zupełnie z a t a r ł się w ś w i a d o ­ mości pszczelarzy. Właściciel i ofiarodawca rzeźbio­ nych masek z Białego Boru. W ł a d y s ł a w Gron, i-oltj ich t ł u m a c z y ł w sposób bardzo prosty: ..podobało mi się j a k pszczoły wchodziły do gęby''. Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy technik snycerskich rozpowszechnione są na terenie Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. Kiedy lei. zwyczaj p o j a w i ł się w ś r ó d pszczelarzy, trudno d o k ł a d 5 Odkryty w 1950 r. w czasie badan terenowych, prowadzonych przez Sekcję Badania F l a s t y K i Luo<>wej IS P A N w Krakowie. 3 4 8 7 T. Seweryn, op J. Gajek, L w ó w 1934. Kogut clt.. s w 77 wierzeniach ludowych. 20- �H. 4. Głowa Chińczyka. II. 5. Głowa Żyda. Rzeźby z ula. Biały Bór, pow. Mielec. Wyk. Józef Mazur. Bobrowa, pow. Dębica. II. 6. Ul malowany. Pielgrzymka, pow. II. 7. Ul malowany z pasieki Sebastiana Jurgów, pow. Nowy Targ. Gorlice. Górki. �I I U. 8. Ul malowany. Skawa Dolna, pow. Sucha. II. 9. Ul malowany. Lubla, pow. Strzy­ żów. 11. 10. Ul malowany. Ho­ la, pow. Włodawa. 11. 11. Ul malowany. Wandalin, pow. Opole Lubelskie. II. 12. Ul ma­ lowany. Niewino Stare. pow. Bielsk Podlaski. niej określić. Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo­ w s z e c h n i a j ą s i ę na wsi dopiero pod koniec ubiegłego wieku, m o ż n a przypuszczać, że kolorowe zdobnictwo uli zjawiło się nie wcześniej niż ok. I wojny ś w i a t o ­ wej. Obecnie z malowanymi r ó ż n o b a r w n i e ulami skrzynkowymi spotykamy s i ę na terenie całej Polski, zawsze jednak s ą to b ą d ź pojedyncze pasieki ( K r a ­ kowskie, Rzeszowskie e t c ) , b ą d ź nawet pojedyncze ule w pasiekach. Nigdzie natomiast zwyczaj różno­ barwnego malowania u l i nie p r z y j ą ł s i ę tak szeroko, a b y ś m y go mogli n a z w a ć powszechnym. Często m ó w i się o t y m , że malowanie u l i jaskra­ w y m i kolorami ma na celu u ł a t w i a n i e pszczołom tra­ fienia do w ł a ś c i w e g o ula. Czy pszczoły istotnie potrze­ bują tego rodzaju ś r o d k ó w pomocniczych, wydaje się co najmniej w ą t p l i w e . Skoro pszczoła t r a f i a ł a do swo­ jej barci zagubionej w ś r ó d t y s i ą c a identycznych pra­ wie drzew w puszczy, skoro trafiała do swego ula w olbrzymich pasiekach podolskich, złożonych cza­ sem z setki i więcej jednakowych p n i , t y m bardziej potrafi z o r i e n t o w a ć s i ę w o b r ę b i e tych k i l k u u l i skrzynkowych, k t ó r e s k ł a d a j ą się dziś na p r z e c i ę t n ą pasiekę. Przeloty pszczoły rzadko p r z e k r a c z a j ą od­ ległość 3—4 k m od ula. Dzięki przeprowadzonym badaniom nad życiem pszczół wiemy, że posiadają one d o s k o n a ł ą p a m i ę ć miejsca . że z w r a c a j ą u w a g ę na znaki orientacyjne, j a k gałęzie, kołki, d e s k i , nie 8 9 8 K . Frisch, Zycie pszczół. s. 51, 65. St. Mendrala, Pszczoły, Warszawa 1947. s. 249. 9 Warszawa [bez daty], m ó w i ą c j u ż o prawdziwych znakach topograficznych, jak domy, drzewa i t p . Większe bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej ma u pszczół doskonale rozwinięty zmysł powonienia. P o m i j a j ą c jednak to ostatnie, z w r ó ć m y u w a g ę na spo­ sób reagowania pszczół na barwy. Jest dowiedzione, że w i d z ą one kolory, nieco inaczej jednak n i ż oko człowieka. Nie r e a g u j ą na fale długości ponad 650 m i l i m i k r o n ó w , natomiast w y c h w y t u j ą fale ultrafioletowe długości 365—300 m i l i m i k r o n ó w , k t ó r e nie są j u ż do­ s t ę p n e dla oka ludzkiego. W kolorach w y g l ą d a to n a s t ę p u j ą c o : w i d z ą „[...) na pewno kolor żółty, błę­ k i t n y i biały, przy czym biel o ł o w i a n a wydaje się pszczołom jako biała l u b jasnoszara, zaś na biel cyn­ kową, t y t a n o w ą i t i t o f a n o w ą reagują tak samo j a k na niebieskozieloną. Podobnie j a k żółty, w i d z ą t a k ż e kolor zielony. P o m a r a ń c z o w y i cynober wydaje się pszczołom jako ś r e d n i o i ciemnobrunatny", kolor czer­ wony widzą jako czarny, a na purpurowoczerwony. m a j ą c y d o m i e s z k ę niebieskiego i fioletowy reagują j a k na ś r e d n i o i ciemnoniebieski, biel zaś w naturze widzą jako niebieskozieloną . 10 Mając w ten sposób w y ł o ż o n ą reakcję pszczół na kolory, widzimy, że malowanie u l i może m i e ć pewien sens racjonalny. Z drugiej strony, nie jest to bez­ względnie konieczne, gdyż — j a k mówi K Frisch — „zapach jest d l a pszczół bardziej p r z e k o n y w a j ą c y " . 1! 10 11 ich życie i Jw., s. 246, 249, 250; K . Frisch. op. cit.. s. 53. K . Frisch. op. cit.. s. (if). produkty. 209 �T a k ż e wiele najnowszych p o d r ę c z n i k ó w pszczelarskich malowanie u w a ż a g ł ó w n i e za sposób konserwacji ula, n a d a j ą c y m u estetyczny w y g l ą d lub c h r o n i ą c y przed d z i a ł a n i e m słońca (malowanie na b i a ł o ) . Obecnie d u ż y procent pszczelarzy ludowych korzy­ sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki, książki), s t ą d też p o g l ą d y ich na znaczenie malowanych u l i nie różnią się zbytnio o d naukowych, tak j a k i metody hodowlane nowoczesnego, racjonalnego pszczelarstwa. Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że na plan pierwszy w y s u w a j ą się tu momenty estetyczne. W dotychczasowej literaturze poświęconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po­ święconej malaturom na ulach, m a ł o też uwagi po­ ś w i ę c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a ń tereno­ wych. T y m w i ę k s z ą w a g ę posiadają dla nas m a t e r i a ł y zebrane z tego zakresu przez Sekcję Badania Plastyki Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posłużyły one r ó w n i e ż za o s n o w ę przy opracowaniu niniejszego szkicu). I2 Na podstawie posiadanych m a t e r i a ł ó w ilustracyj­ nych i opisów, w ś r ó d malowanych u l i skrzynkowych wydzielić m o ż n a k i l k a grup, różniących się od siebie sposobem r o z w i ą z a n i a dekoracji malarskiej. Najlicz­ niejszą n i e w ą t p l i w i e g r u p ę s t a n o w i ą ule, k t ó r y c h skrzynka posiada ś c i a n y jednolicie pomalowane na r ó ż n e kolory, np. front na niebiesko, boki na b r ą z o w o czy biało. W grupie tej odmiennym kolorem pod­ k r e ś l a się k r a w ę d z i e b r y ł y budynku, deseczkę poniżej „oczka", czasem p r o s t o k ą t n e pola zdobnicze, k t ó r e s t a n o w i ą pojedyncze ściany, dzieli się na d w i e r ó ż ­ nego koloru powierzchnie, s t y k a j ą c e się ze sobą w z d ł u ż p r z e k ą t n i . Trudno jest oczywiście rozstrzygnąć, w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura w y n i k a z podniet estetycznych, a w jakiej jest w y r a ­ zem potrzeb czysto praktycznych, j a k chęć konserwacji drewna czy też u ł a t w i e n i e orientacji pszczołom. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i ć b ę d ą ule, na k t ó r y c h po­ wierzchni, zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem, p o j a w i a j ą się elementy o n i e w ą t p l i w i e dekoracyjnym charakterze. W ś r ó d tych u l i pewna, dosyć zresztą p o w a ż n a część zdobiona jest w sposób abstrakcyjny, przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t ó w geometrycznych. Najprostszym p r z y k ł a d e m z tej grupy będzie ul z Pielgrzymki (pow. Gorlice), k t ó r e g o po­ wierzchnia pokryta jest w całości równomiernie rozłożonymi niebieskimi kropkami ( i l . 6). Z w y k l e de­ koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom­ plikowana, co w y r a ż a się z a r ó w n o przez z r ó ż n i c o w a ­ nie kolorów tła, j a k i przez szerszy wachlarz elemen­ t ó w zdobniczych, w ś r ó d k t ó r y c h obok kropek poja­ w i a j ą się t r ó j k ą t y i półkola ( i l . 7) lub starannie roz­ planowane motywy pasowe złożone z ł u k ó w ( i l . 8), co upodobnia ten u k ł a d ornamentu do n i e k t ó r y c h u k ł a d ó w w y s t ę p u j ą c y c h na żelaznych okuciach. I n n ą g r u p ę s t a n o w i ą ule, na k t ó r y c h powierzchni znajdujemy m o t y w y r o ś l i n n e lub antropomorficzne. M o t y w y r o ś l i n n e b y w a j ą b ą d ź silnie zgeometryzowane, j a k to m o ż n a s t w i e r d z i ć na ścianie ula z L u b l i (pow. Strzyżów, i l . 9), b ą d ź traktowane w s p o s ó b schema­ tyczny, ale m i m o to z pewnym zacięciem realistycz­ n y m ( i l . 10). Tematyka figuralna z a r ó w n o antropoj a k i zoomorficzna nie b y ł a dotychczas notowana w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h u l i malowanych. Raz jeden tylko na frontowej ścianie ula z Wandalina (pow. Opole Lubelskie) spotkano kompozycję d e k o r a c y j n ą , k t ó r ą s t a n o w i ą d w i e umieszczone nad sobą, w ą s a t e twarze ludzkie, wykonane w sposób skrajnie sche­ matyczny ( i l . 11). Czasem zdarza się, że m o t y w y geometryczne oraz mniej lub więcej dekoracyjnie traktowane motywy r o ś l i n n e w y s t ę p u j ą na malowanych ulach obok siebie. Spotykamy się z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow. Garwolin), k t ó r e j ule odznaczały się nie spotykanym wprost bogactwem malarskiej dekoracji. Pasieka ta ma zresztą z u p e ł n i e w y j ą t k o w y charakter, podobnie j a k i jej t w ó r c a , niedawno z m a r ł y Franciszek So­ chacki. 1 3 Z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o ula skrzynkowego do domu mieszkalnego prowokuje niejako, aby je t y m bardziej p o d k r e ś l i ć przez odpowiednie malowanie. S t ą d na ś c i a n a c h u l i spotyka się malowane okna, za­ rysy murowanego fundamentu ( i l . 12), a w wypadkach, gdy budynek ula wykonany jest w kształcie np. wieży (il. 1), c a ł e ściany malowane są w sposób m a j ą c y n a ś l a d o w a ć bloki kamiennego m u r u . D o b ó r i zestawienie k o l o r ó w zależą od i n d y w i ­ dualnego podejścia pszczelarzy-malarzy. Pytany o to pszczelarz z Podhala w y r a z i ł się w ten s p o s ó b : „pszczoły l u b i ą te kolory na ulach, k t ó r e najczęściej s p o t y k a j ą w przyrodzie". Jest to zupełnie naturalne, ale niezgodne z i n t e n c j ą : „ m a l u j e m y po to, by pszczoła ł a t w i e j z n a l a z ł a d r o g ę p o w r o t n ą do ula", podczas gdy stosowanie k o l o r ó w najczęściej spotyka­ nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a ć owadowi trafienie do swego ula. Sądząc z przeprowadzonych r o z m ó w i obserwacji, najczęściej stosowanymi kolo­ rami s ą : niebieski, zielony, żółty i , o dziwo, kolor czerwony, to jest ten, którego pszczoła nie rozpoznaje, w i d z ą c go jako czarny. Wymienione kolory w y s t ę ­ p u j ą w najrozmaitszych odcieniach. Poza t y m spo­ tykamy kolory: brązowy, biały, czarny, różowy, fio­ letowy i inne. O b s e r w u j ą c rozwój malatur na ulach skrzynko­ wych, u c h w y c i ć m o ż e m y c i e k a w ą ewolucję, k t ó r e j proces bynajmniej nie został jeszcze zakończony. W i ­ dzimy bowiem, j a k z prostego pokrywania powierzchni ula farbą, podyktowanego przede wszystkim momen­ tami praktycznymi, zaczyna p o w s t a w a ć nowa gałąź ludowej sztuki dekoracyjnej. 12 [Zbiór.] Pszczelarstwo, Warszawa 1951, s. 71; rzbior.] Poradnik Pszczelarza, Warszawa 1952, s. 135; M . Janiszewski, Ule i sprzęt pasieczny, Warszawa 1957, s. 24. 13 W jednym z najbliższych n u m e r ó w p o ś w i ę c i m y temu t w ó r c y specjalny a r t y k u ł . Red. Fot: Jerzy Czajkowski — il. 6, 7, 11; Stefan Deptuszewski — il. 1, 4, 5, 8, 9, 12; Maria Przeździecka — il. 3, 10, — il. 2; Michał Maśliński �